Meteoroloji Son Hafta

  • Published on
    06-Jul-2015

  • View
    1.628

  • Download
    5

Embed Size (px)

Transcript

<ul><li> 1. I OLUUMU VE METEOROLOJ</li></ul><p> 2. Trkiyede Problemi </p> <ul><li>"" insanlar ve yaplar tehdit eden ve ykc etkileri olan olan meteorolojik karekterli bir doal afettir.</li></ul><ul><li>Trkiye'nin nemli lde nfus younluuna sahip dalk alanlarnda, zellikle toporafya ve meteorolojik koullarn uygun olduu Dou Anadolu Blgesi ve Karadeniz Blgesi'nde hemen hemen her yl olaylar meydana gelmektedir.</li></ul><ul><li>Ortalama ykseklii 1000 m'yi geen ve oluumuna uygun dalk alanlar bu blgeler iinde ok geni alanlara yaylmaktadr.</li></ul><ul><li>Dalk alanlarn, Trkiye yzlmnn yaklak 1/3'n oluturduu dikkate alnrsa, olaynn meydana geldii alanlarn yaylmnn ne kadar byk olduu anlalmaktadr.</li></ul><ul><li>Bu blgelerde meydana gelen lar, yerleim yerleri, yollar, turistik tesisler, ve dier altyap iin ciddi bir tehdit oluturmaktadr. Y </li></ul><ul><li>ksek rakmlarda yerlemi bulunan k turizm merkezleri ile Dou ve Gneydou blgelerinin orman rtsnden yoksun olan, zellikle Hakkari, Tunceli, Bingl, Siirt ve Bitlis illerini kapsayan blgesi, afetlerine en duyarl alanlar iermektedir. </li></ul><ul><li>lkemizde Aralk, Ocak, ubat ve Mart aylar afetlerinin en ok meydana geldii aylardr. 1958 ylndan beri Trkiye'de AFET kaytlarna gemi 448 adet olay meydana gelmitir.</li></ul><ul><li>u ana kadar meydana gelen en lmcl olay 1991-1992 k mevsiminde 328 kiinin hayatn kaybettii olaydr. </li></ul><p> 3. </p> <ul><li>Dier afetlerde olduu gibi, afetlerinde de afet ncesi srete nleyici tedbirler olarak, ilgili kurulularn etkin bir ekilde koordinasyonu ile yaplacak entegre almalar, afet riskinin azaltlmasnda atlacak ilk admlar oluturmaktadr. nleyici tedbirler arasnda yer alan tahmini ve erken uyar sistemlerinin srdrlebilir bir biimde hayata geirilebilmesi lkemiz koullar asndan olduka nemlidir. </li></ul><p> 4. Dalk Blgelerdeki Meteorolojik Olaylara Genel Bir Bak </p> <ul><li>Meteorolojik faktrler, uygun toporafik ve arazi koullarnda oluumuna zemin hazrlar.</li></ul><ul><li>Genel olarak, ya (kar, yamur, ya iddeti), rzgar (hz, yn, yksek irtifa rzgarlar, yerel rzgar durumu), scaklk (mevcut ve nceki scaklk koullar), gr mesafesi ve bulutluluk (kar yzeyinin hzl soumas aasndan) oluuma etki eden nemli meteorolojik faktrlerdir.</li></ul><ul><li>Bu meteorolojik faktrler iddetli tipi sonras 36 saatten uzun sren lk bir havann esmesi, kar rts zerine yamurun yamas, bir defada 25 cm'den fazla yeni kar tabakasnn olumas, lk bir gnn ardndan ani scaklk dnn meydana gelmesi, ve rzgarn 24 saatten uzun bir sre 7 m/s'den daha hzl esmesi durumlarnda oluumuna daha elverili ortam olutururlar.</li></ul><ul><li>Dier taraftan, uzun sreli kar yalarndan sonraki ilk gneli gn, eer kar yzeyi donmu ise, ak ve bulutsuz bir geceden sonraki ilk gn oluumuna olduka elverilidir.</li></ul><ul><li>Ayrca, meteorolojik koullar toporafik artlarn uygun olduu yerlerde; bunlar genellikle 35 dereceden daha dik eimli yamalar, genellikle kuzeye bakan yamalar, orman rts olmayan ve rzgar alt olan yamalar, yama zerindeki doal oturmalar, riskinin artmasnda etkili olan dier faktrlerdir. </li></ul><p> 5. </p> <ul><li>Katastrofik larn ou, geni lekli (sinoptik) hava sistemlerinin getirdii kar ya sonucu ortaya kan direk ykleme nedeni ile oluurlar. n ne zaman, nasl ve niin olabileceini anlayabilmek iin ilk olarak, yamalarda bulunan karn depolanmasn ve dalmn belirleyen faktrleri incelemek gerekir. Bu faktrler; </li></ul><p> 6. </p> <ul><li>Temel dalk alan meteorolojisi </li></ul><ul><li>Meteorolojik parametrelerin kar zerine etkisi, ve </li></ul><ul><li>Hava durumu ile topografyann ilikisini aklayacak uzun sreli gzlemlere dayal almalardr. </li></ul><p> 7. </p> <ul><li>Genel olarak, yksek alanlarda gelien meteorolojik olaylar tanmlanmaya alldnda, n oluum karakterini kontrol eden 2 tip temel hava akmnn etkili olduu ortaya kmtr. Bunlar; </li></ul><ul><li>Denizel ve karasal hava akmlar olmak zere ikiye ayrlrlar.</li></ul><ul><li>Bu akmlar ayr ayr etkili olduklar gibi bazen birbirlerine geili olarak ta etkili olurlar.</li></ul><p> 8. </p> <ul><li>Bu hava akmlar ile karekterize edilen iklim tipleri; </li></ul><ul><li>Denizel kar iklimigenellikle ok sert souklarn olmamas, ancak bol miktarda kar yann meydana gelmesi ile tanmlanabilir. Bu akmlarla oluan kar rts kalnl fazladr.Denizel iklimin etkileri dorudan lkemizde grlmemesine ramen, kuzey ve kuzeydou Anadolu'da karasal iklime gei gsteren bir iklim olarak kendini gstermektedir. </li></ul><ul><li>Karasal kar iklimiise, dk scaklklar ve kar ya ile kendini gsterir. Konum itibari ile deniz kylarndan uzak alanlarda etkili olur. Kar derinlikleri nisbeten az olup, kar rtsnde yapsal zayflklarn tipiktir. Ak havalarda bile geni alanlarda kar tanmnn uygun olmas nedeni ile eski kar tabakalar zerinde nemli lde ek kar depolamas meydana gelebilir ve bu olay, zayf tabakalarn yenilmesi ile lara dnr. Kar rts iinde ince tabakalarn yaygn olarak bulunmas, dk scaklklarn ve yksek scaklk gradyannn bulunmas, yal kar tabakalarnn zayflamasna neden olan ana faktrlerdir. zellikle Anadolu'nun i ve dou kesimleri bu iklim tr ile karakterize edilebilir. Ksaca; Trkiye, hem denizel hem de karasal iklim koullarnn baz tipik zelliklerine ve bunlara bal olarak oluan lara sahiptir. </li></ul><p> 9. Rzgar ve Bileenleri </p> <ul><li> tehlikesinin her zaman meydana gelebilecei dalk alanlarda rzgar hz ve yn asndan en nemli parametre, rzgar hznn yatay bileenidir.</li></ul><ul><li>Yatay bileen, ykseklie bal olarak deiir. nk dalar, zerlerinde esen rzgar iin engel tekil eden ok byk cisimlerdir. </li></ul><ul><li>zellikle larn balama blgelerinin bulunduu yksek kesimlerde srtnme kuvvetleri, rzgar hz ve ynn kontrol edecek kadar nemlidir.</li></ul><ul><li>Dey bileen ise, kar ya tr ve miktarn belirleyen en nemli faktrdr. Dey bileen yan miktar ve iddetti hakknda bilgi verir.</li></ul><ul><li>Ya iddeti, dey bileen ile yaklak olarak doru orantldr. Dolaysyla dey yndeki rzgar hz, tahmininde nemli bir veri kayna olan kar yann tahmininde kullanlmaktadr. </li></ul><p> 10. </p> <ul><li>Kar yann meydana gelmesi hava hareketleri ile yakndan ilgilidir.</li></ul><ul><li>Genellikle havann ykselip alalmasnda drt farkl mekanizma rol oynar; </li></ul><ul><li>Alak basn blgesi etrafnda oluan yukar yndeki dey hareket </li></ul><ul><li>Farkl scaklklara sahip hava ktleleri arasndaki snr boyunca oluan hava hareketi </li></ul><ul><li>Yatay basn farkllklar nedeni ile dalk alanlardaki nemli hava hareketi </li></ul><ul><li>Yeryzne yakn konumda olan havann snmas ve evreledii havadan bal olarak daha dk younlua sahip olmas nedeni ile ykselmesi </li></ul><p> 11. </p> <ul><li>Yukardaki sralama esas alnrsa, dey yndeki rzgar hz ve ya iddeti 1'den 4'e doru artar. </li></ul><ul><li>Fakat buna karlk ya sresi ve etki alan ise azalr. </li></ul><ul><li>Rzgarn bu ekilde hzlanmasnn nedeni, dalarn st ksmlarndaki havann dey ynde skmasdr.</li></ul><ul><li>Yavalama ise alak basn blgelerinin varl ile meydana gelir. </li></ul><ul><li>Nemli hava da yamalarnda eime paralel olarak hareket eder ve rzgar dalara dik olarak estiinde maksimum etkiyi gsterir.</li></ul><ul><li>Dier taraftan, dalardaki lokal morfolojik deiimler, karn depolanmas ve rzgar bileenleri zerinde ok nemli etkilere sahiptir.</li></ul><ul><li>n olumasnda anahtar bir kavram olarak yerini alan, kar depolanmas, karn rzgarn hznn artt bir blgeden alnp, azald bir blgede toplanmas olaydr. </li></ul><p> 12. Kar Tanm </p> <ul><li>Karn, rzgar nedeni ile ilk depoland konumunu bozarak yeniden tanmas, dalk alanlardaki kar rtsnn sahip olaca yatay ve dey dalmda heterojenlik meydana getirecei gibi dolays ile de baz zel koullar altnda oluumunun esas nedeni de olabilir. </li></ul><ul><li>Ak havalarda bile, tanan kar nedeni ile mevcut kar rts zerine gelen ek yk sonucu, oluumlar meydana gelebilmektedir.</li></ul><ul><li>2 m veya daha ykseklikte tanan karauuan kar , </li></ul><ul><li>yzeye ok yakn olarak tanan kara (tanmn %90') isesrklenen kar ad verilmektedir. </li></ul><p> 13. </p> <ul><li>Bir kar ya esnasnda veya sonrasnda karn tanm mekanizmas, karn alansal dalm ve birikimi zerinde nemli rol oynar.</li></ul><ul><li>Birikme olay ekilde olmaktadr: </li></ul><ul><li>Sedimentasyon ( rzgarsz bir ortamda kar ya ) </li></ul><ul><li>Birikme ( yuvarlanma, srama, trblansl hareket ile )</li></ul><ul><li>Bir cisim etrafnda oluan birikme </li></ul><p> 14. </p> <ul><li>Kar tanmna etki eden faktrler ise; </li></ul><ul><li>Rzgar hz </li></ul><ul><li>Kar tanelerinin ortalama bykl </li></ul><ul><li>Erozyona urayan kar rtsnn ve tand yerdeki kar rtsnn zellikleri</li></ul><ul><li>Scaklk</li></ul><p> 15. </p> <ul><li>Uuan ve srklenen kar oluumlarna sebep olan ana tanm tipi vardr.</li></ul><ul><li>Bunlar;</li></ul><ul><li>Yuvarlanma(kuru kar tanelerinin yzeyde yaklak 1 mm yksekliindeki bir hava katman boyunca 0.1-0.5 m/sn hzla akmaya benzer hareketi),</li></ul><ul><li>Srama(10 cm 1 m yksekliindeki bir hava katman boyunca kar tanelerinin rzgar ile bir anda kaldrlp ksa bir mesafe sonra brakld zaman oluan hareket) ve </li></ul><ul><li>Trblansl tanm(kar tanelerinin 100 m'ye kadar ykseltilip havada bir sre asl halde tanm). </li></ul><p> 16. Karn rzgar ile tanm ekilleri 17. </p> <ul><li>Tanmdaki farkllklar ve dzensizlikler sonucu tehlikesini arttran baz oluumlar meydana gelir.</li></ul><ul><li>Bunlar genel olarak;</li></ul><ul><li>Saak,</li></ul><ul><li>Rzgar plakalarve</li></ul><ul><li>Kar rtsnde heterojenleme dir. </li></ul><p> 18. </p> <ul><li>Saak(Kar balkonu):</li></ul><ul><li>Dalk alanlarda, yama eim alarnn aniden deitii srtlarn rzgar alt kesimlerinde, trblansl kar tanmna bal olarak saaklar ve oluturabilecek depolanmalar meydana gelir. </li></ul><ul><li>Rzgarn geldii yndeki yamacn eimi, saan veya kar birikiminin olumasndakritikbir rol oynar.</li></ul><ul><li>Genellikle bir srt zerinde oluabildii gibi, yama eiminin aniden deitii herhangi bir yerde de oluabilir. </li></ul><p> 19. </p> <ul><li>Rzgar plakalar:</li></ul><ul><li>Gl bir rzgar (1 saat boyunca 60 km/saat veya saatlerce 25 km/saat boyunca esen) sonrasnda oluan kuru ve sert kar tabakas) </li></ul><p> 20. </p> <ul><li>Karrtsndeki heterojenlik.</li></ul><ul><li>Aynzellikleresahipolmayankar kristallerinin oluturduu kar rts. </li></ul><p> 21. </p> <ul><li>K mevsimi boyunca birbirinden farkl bir ok ya olay ve dier meteorolojik koullar neticesinde, kar rts ok tabakal bir yap kazanr.</li></ul><ul><li>Her bir yatan sonra, yeni bir kar tabakas, eski kar tabakasnn stnde yerini alr.</li></ul><ul><li>Bu dnem iinde, btn kar rts boyunca, s deiimi geliimini yava bir ekilde tamamlamasna ramen, alttaki tabakalar zerlerinde gittike artan kar yk nedeni deimeye devam ederler.</li></ul><ul><li>Bylece, kristallerin birbirlerine skca balanmasn engelleyen ve deiik ekiller kazanmasna neden olan bir sreten geen tabakalar zayflamaya balar. Sonuta, birbirlerinden farkl fiziksel zelliklere sahip tabakalar oluur.</li></ul><ul><li>Farkl kristal tipleri, tabakalara farkl zellikler kazandrr. </li></ul><p> 22. </p> <ul><li>Kar rtsnn yapsnda deiiklie sebep olabilecek dier temel faktrler ise;</li></ul><ul><li>Rzgar hz ve yn,</li></ul><ul><li>Ya tr ve iddeti,</li></ul><ul><li>Topografik faktrler (eim alar, yama ynelimleri, yamalardaki doal veya yapay cisimler ve bitki rts trleri)'dir. </li></ul><p> 23. </p> <ul><li>Bu faktrlerin etkisi altnda kar rtsnde,</li></ul><ul><li>akma,</li></ul><ul><li>kayma,</li></ul><ul><li>krlma ve</li></ul><ul><li>kopma gibi benzer kuvvetlerin etkisi ile oluan deformasyonlar meydana gelir.</li></ul><ul><li>Kar tabakasnn zellii, tahmini yapmaya alan uzmanlarn yamataki kar rtsnn stabilitesini ve kayma potansiyelini belirlemek iin baktklar ilk parametredir.</li></ul><p> 24. </p> <ul><li>Kar tabakalarnn, zelliklerini tanmlayan temel parametreler; </li></ul><ul><li>Yap ( kristal ekli, kalnlk, buz tabakalarnn varl, vb. ) </li></ul><ul><li>Younluk ( genellikle 50 ile 600 kg/m3 arasnda deiir ) </li></ul><ul><li>Scaklk ( toprak ile kar rts ve kar rts ile hava arasndaki scaklk farkllklar ) </li></ul><ul><li>Nem ( sv su ierii ), ve </li></ul><ul><li>Mekanik zellikler ( kesme dayanm, penetrasyon direnci, vb. ) dir. </li></ul><p> 25. </p> <ul><li>Kar ya srasnda artan scaklklar, zerleri rtlerek gml hale geen souk ve stabil tabakalarn olumas demektir.</li></ul><ul><li>Yamur ise, kar rts yzeyine ok az miktarda s salamasna ramen, kar rts zerine yapt arlk ve dey yndeki szma hareketi ile oluturaca ikincil oluumlar ( su ierii artm ve viskozitesi dm tabakalar gibi ) aracl ile tabakalarn mekanik zelliklerini etkilemektedir.</li></ul><p> 26. </p> <ul><li>Kar tabakalarndaki deformasyon ve stabilite zelliklerinin karlatrlmas </li></ul><p> 27. kuru slak Nem slakkuru Nem Dk 0o C'ye yakn Scaklk 00 C'ye yaknDk Scaklk Yuvarlak taze kar Tane ekli taze karbozunmu Tane ekli Yksek Dk YounlukdkYksek Younluk Az Faktrler--- Az Faktrler Stabilite Deformasyon 28. </p> <ul><li> Olumas </li></ul><p> 29. </p> <ul><li> ksaca, kar tabakas veya tabakalarnn i ve d kuvvetler etkisi ile yama eim ynnde gsterdii akma hareketi olarak ifade edilir. </li></ul><ul><li>Kar tabakalar birbirlerinden farkl zellikler tadndan, , bazen dier bir tabaka zerinde kayan bir tabaka veya tabakalar ile veya tm tabakalarn zemin zerinde topluca kaymalar sonucunda oluur. </li></ul><p> 30. </p> <ul><li>Trkiye'de 1000-1200 m ykseklikteki dalk alanlarn byk blmnde kn den yan byk blm kar eklindedir.</li></ul><ul><li>Bu nedenle, bu gibi yksek kotlara sahip dalk alanlarda, o ortama zg bir hava tipi (mikro klima) oluur; kn scaklklar nadiren donma noktasnn stne kar.</li></ul><ul><li>Kar rtsndeki tabakalama Trkiye'de blgesel iklim koullarna gre deimektedir.</li></ul><ul><li>Dou Anadolu'da Mart ay balangcnda, Anadolu'sa ubat ay ortalarnda ve lman olan ky blgelerinde ise Ocak ay iinde tamamlanmaktadr.</li></ul><ul><li>K mevsiminin iddetine bal olarak bu srelerde 2 haftaya varan kaymalar olabilir. </li></ul><p> 31. </p> <ul><li>Dalar, kaln kar rtsne sahip olduu kadar ok fazla miktarda da rzgar alan yerlerdir.</li></ul><ul><li>Dalar byk hava ktlelerinin hareketlerine engel tekil etmelerinden dolay, gl rzgarlarn kendi zerlerinde ve evresinde olumasna neden olurlar.</li></ul><ul><li>Bu rzgarlar, yzeydeki kar alp tar, evresinde dndrp yamalara ve dier topografik oluumlar zerine brakr, depolar, saaklar ve kar kmeleri olutururlar. </li></ul><p> 32. </p> <ul><li>Eimli bir yama zerinde bulunan bir kar rts, yerekiminin de yardm ile srekliakma hareketi yapar.</li></ul><ul><li>Bu akma hz, karn younluunun derinlere doru artmas nedeni ile yzeyden rtnn derinlerine doru azalr. </li></ul><p> 33. </p> <ul><li>Kayma ise, kar rtsnde oluan dier bir deformasyon bileenidir.</li></ul><ul><li>Yamur veya snan havann etkisi ile fazla miktarda kar erimesi sonucu kar rtsndeki su miktarnn artmas nedeniyle zemin zerinde przll salayan ufak cisimler su altnda kaldndan, kar tabakas ve zemin arasndaki srtnme azalr ve kayma hz artar. </li></ul><p> 34. </p> <ul><li>Uzun sreli skma etkisi altnda kalan bir kar rtsnde oluan deformasyon, kar rtsnn derinlere doru younluunun ve sertliinin artmasn salar.</li></ul><ul><li>Yerekimi etkisi ise, karn arl altnda taneler zerine bask yaparak rt iinde oturmaya, younlamaya ve dayanmn arttrmaya yardmc olur.</li></ul><ul><li>Kar tabakalar kendi stabilitelerini kaybederken, baz koullar altnda yeni bir fiziksel oluuma zemin hazrlarlar ki bu olay oluumunun balangcdr. </li></ul><p> 35. </p> <ul><li>Bir patikas ana ksmdan oluur;</li></ul><ul><li>Balang blgesi </li></ul><ul><li>Akma hatt </li></ul><ul><li>Yavalama-durma blgesi </li></ul><p> 36. ekil 2. Bir patikasnn ana blmleri 37. </p> <ul><li>Balang blgesi;</li></ul><ul><li>Stabil kar rtsnn harekete getii bir hat veya nokta eklindeki alandr.</li></ul><ul><li>Bu alan, farkl parametreler ile aklanabilir; </li></ul><ul><li>Yama eimi </li></ul><ul><li>Rzgar yn </li></ul><ul><li>Yama ynelimi bak </li></ul><ul><li>Orman rts </li></ul><p> 38. </p> <ul><li>Yama eimi : n olumas iin arazinin sahip olmas gereken ilk faktr, n balamasna ve hz kazanmasna sebep olan yama eimidir.</li></ul><ul><li>rnein, 450-550 'lerin stndeki alarda dik kayalk alanlarda nadir olarak oluanuan ad verilen lara rastlanlmaktadr.</li></ul><ul><li>110 0nin altndaki baz yamalarda ise, slak a benzeyen kar-buz-kaya karm akmalar (lar) oluabilmektedir.</li></ul><ul><li>Yukarda verilen bu rnekleri lkemizde mevcut deildir. </li></ul><p> 39. </p> <ul><li>Rzgar yn : Yeterli bir eimde, yamalarn rzgarla tanan kar depolamalar ve oluumuna neden olacak kar birikimlerini ve oluumlarn ( saak, rzgaralt yamalarda depolama, vb .) meydana getirmesi asndan nem tar. </li></ul><p> 40. </p> <ul><li>Yama ynelimi bak : Gney ve bat ynnden esen rzgar, kuzey ve dou'ya bakan yamalarda byk miktarlarda kar birikimine neden olur.</li></ul><ul><li>Glgeli yamalarda rzgar tanm ile fazla miktarda biriken kar, oluma ihtimalini arttrr. Yamalarn oluuma etkisi mevsimsel olarak da deiir.</li></ul><ul><li>rnein, kuzeye bakan yamalar k ortasnda daha fazla olumasna zemin hazrlarken, ilkbaharda kuvvetli gneinde etkisiyle gney yamalarda slak larn oluma ihtimali artar. </li></ul><p> 41. Baklara gre oluma ihtimali 42. </p> <ul><li>Orman rts : Eimli bir yama zerinde bulunan orman rts, kar rtsnn karakterini etkilemesinden dolay byk larn oluumuna engel olur.</li></ul><ul><li>Ormanlar, karn rzgar etkisi ile tanmna ve tanmn srekliliine engel olurlar.</li></ul><ul><li>Ak yamalarda dank veya seyrek halde bulunan aalar, lara kar herhangi bir koruyucu grevini stlenemezler....</li></ul>