003_10. Pieniądz i jego dzieje

  • Published on
    19-Jul-2015

  • View
    282

  • Download
    1

Embed Size (px)

Transcript

X PIENIDZ I JEGO DZIEJE Pienidz jest tak wanym skadnikiem naszego codziennego ycia. Wystpuje on zarwno w spoeczestwach tradycyjnych oraz kierowanych nakazowo, gdzie mniejszym lub wikszym stopniu peni swoje podstawowe funkcje . Nawet prymitywne spoeczestwo socjalistyczne nie mogo w swoim funkcjonowaniu obej si bez czego, co z grubsza przypominao pienidz. Nowoczesny system gospodarczy po prostu nie mgby istnie bez niego. Korzystajc z niego rzadko zastanawiamy si, jaj powstaa i czym w istocie jest wspczesny system finansowy z banknotami, czekami, karami kredytowymi, funduszami wzajemnego inwestowania. Wszystko to nie powstao nagle, pienidz nie zosta przez nikogo wynaleziony tak naprawd wyoni si sam, i przez wieki ewoluowa w miar wzrostu skali produkcji i towarzyszcej jej coraz wikszej wymiany towarw Na przestrzenie wiekw zmieniao si jego znaczenie jak jego forma zewntrzna. Od pienidza towarowego, poprzez pienidz bity, a po stosowany dzi powszechnie pienidz elektroniczny W zalenoci od jego zewntrznej postaci i zasad funkcjonowania, mona wyodrbni kolejne etapy. Od pienidza towarowego, pienidza towarowego, w kocowej fazie przybierajcego posta bitego pienidza kruszcowego, przez pienidza papierowy, pienidz bezgotwkowy w postaci zapisy w ksigach bankowych uruchamianych za pomoc czekw i polece przelewu a po stosowany dzi powszechnie pienidz elektroniczny W wykadzie tym przedstawimy kilka wanych etapw rozwoju pienidza, ktre uwaane s za kamienie milowe w jego historii. Najpierw jednak musimy wyjani, co kryje si pod tym pojciem Pienidz, a c to jest? Pienidz jest czci cywilizacji podobnie jak prawo, istnieje dlatego, e ludzie yj w grupach, a nie w odosobnieniu, wytwarzaj i wymieniaj midzy sob efekty swojej pracy. Arystoteles tak go definiowa: "( ) wszystko, co jest przedmiotem wymiany, musi si da w jaki sposb porwna. W tym celu wprowadzono pienidz, ktry uzyska poniekd rol porednika ( ) Jeli za chwilowo nie mamy adnej potrzeby, to pienidz jest dla nas jakby gwarantem , e przysza wymiana, gdyby si okazaa potrzebna, przyjdzie do skutku; bo trzeba, by kto daje pienidze, mg uzyska to czego potrzebuje." Wedug Arystotelesa pienidz, wypeniajc wspomniane funkcje, "umacnia ( ) wsplnot pastwow".11

Zob L Balcerowicza: Wystpienie w debacie sejmowej w sprawie "Sprawozdania z wykonania zaoe polityki pieninej w 2005 roku" oraz "Sprawozdania z dziaalnoci N.B.P. w 2005 roku" Gazeta Wyborcza 19 lipca 2006 r.)

Pienidz jest zoon kategori i pomimo tak olbrzymiego znaczenia, jakie odgrywa i nadal peni w gospodarce nie istnieje jedna i wyczerpujca jego definicja. Istniej wiele teorii wyjaniajcych na czym polega istota pienidza a zatem wyjaniajcych co jest a co nie jest pienidzem. W miar zachodzcych zmian w praktyce gospodarczej w myli ekonomicznej pojawiaa si rne teorie wyjaniajce, co jest pienidzem poprzez zdefiniowania jego istoty. Najwaniejsze z nich to teoria metalistyczna, ktra istot pienidza wizaa z posiadajcym samoistn warto kruszcem oraz nominalistyczna goszca, e co staje si pienidzem z woli emitujcej go wadzy. We wspczesnej literaturze ekonomicznej podejcie do okrelenia pienidza nie wyraa si w poszukiwania definicji istoty" pienidza jako kategorii ekonomicznej. Chodzi tu raczej o cele bardzo praktyczne, tj. o identyfikacj form, w ktrych pienidz moe wystpowa w obrocie gospodarczym. Na pocztku XX w. zaznaczyo si nowe, funkcjonalne" podejcie do okrelenia pienidza. O tym co jest pienidzem nie rozstrzyga zatem adna okrelona posta, lecz czy to co czy jest w stania peni wszystkie przypisane pienidzowi funkcje.2 Aby zatem wyjani, co jest pienidzem, musimy w pierwszej kolejnoci zidentyfikowa funkcje, jakie on peni on w spoeczestwie. Nastpnie pokaemy, co mona uzna za pienidz Funkcje pienidza3 Pienidz towarzyszy ludziom w rnych swoich formach od zarania dziejw, jednak nie istnieje w ekonomii adna teoria, ktra w zadawalajcy sposb odpowiedziaaby nam na pytanie: czym jest pienidz i jaka jest jego istota? Obecnie powszechne jest wrd teoretykw uznanie faktu, e pienidz odrnia si od wszystkich pozostaych aktyww (zasobw finansowych) wiksz pynnoci. Stwierdzenie to nie wystarcza jednak do sformuowania definicji pienidza, tak istotnej dla teorii pienidza i polityki pieninej. Konieczne jest bowiem wprowadzenie kryteriw pozwalajcych rwnie na objcie pojciem pienidza wszelkich podobnych do niego aktyww, ktre oddziauj na procesy gospodarcze w taki sam sposb, jak gotwka i depozyty na danie. Do pienidza powinno si zatem zalicza wszystko to, co spenia funkcj pienidza. W trakcie naukowych dyskusji okrelono wiele takich funkcji: Dzi za definicyjne uznawane s przewanie cztery niej wymienione funkcje :2

Dzi wiemy, e pienidza nie da si zdefiniowa przez odniesienie do jakiegokolwiek konkretnego przedmiotu, gdy w dziejach ludzkoci - niemal wszystkie rzeczy, jakie mona sobie wyobrazi - peniy w tym czy innym czasie i miejscu rol pienidza. Byy nim skry zwierzt, kamienie, muszle, ko soniowa, bryki soli, perkal, rnego rodzaju metale, papierosy, haczyki do wdek, zboe, odpowiednio zapisane kawaki papieru (banknoty), a od cakiem niedawna pienidzem s zapisy elektroniczne 3 Fragment opracowany na podstawie nastpujcych pozycji : Fajfer W. Wspczesne funkcje pienidza Bank i Kredyt marzec 1995 r Fedorowicz Z.: Polityka pienina POLTEX Warszawa 1991

a) powszechnego rodek wymiany (rodek cyrkulacji )

b) powszechnego rodka patniczego c) miernika wartoci (jednostki obrachunkowej) d) rodka przechowywania wartoci (rodka tezauryzacji) rodek wymiany Pan A sprzedaje jakie dobro za sztuk zota (np. 1 dukata) panu B, a sam za t sztuk zota kupuje od pana C inne dobro. Pan C wydaje j na zakup jeszcze innego dobra itd. W ten sposb pojawia si rzecz nowa, ktrej nie byo przy handlu zamiennym. Mianowicie nasza sztuka zota kry miedzy wielu uczestnikami wymiany. Moe w cigu dnia obsuy wiele takich aktw kupna sprzeday. Te akty przestaj by odizolowane od siebie, tworz si powiza midzy wielu ludmi. Pienidz za kry w gospodarce i dlatego bywa nazywany w ekonomii rodkiem cyrkulacji. Dziki niemu dobra przechodz z rk do rk, z przedsibiorstw do gospodarstw domowych, z gospodarstw do pastwa, z kraju do kraju. Ale wiadomo jest e nie zawsze tak byo. Wymiana barterowa Pocztkowo ludzie nie potrzebowali pienidzy: wytwarzali bowiem dobra na uytek wasny oraz swojej rodziny w tym stadium rozwoju spoeczestwa nie dochodzio wic do wymiany pomidzy jednostkami. Kady produkowa tyle, ile potrzebowa do konsumpcji. Gdy ludzie przeznaczali wszystkie produkowane przez siebie dobra na potrzeby wasne, pienidz by zbdny. Wyprodukowanych dbr nie wymieniano bowiem midzy sob. Jest to sytuacja okrelana jako gospodarka naturalna, w ktrej nie istnia podzia produkcji zarwno midzy poszczeglnymi spoeczestwami, jak i midzy rodzinami. Podzia pracy istnia w ramach rodziny: pewne okrelone zajcia naleay do kobiet, inne za prace wykonywali mczyni. Wytwarzano tak ilo dbr, jaka bya potrzebna do konsumpcji. Wraz z rozwojem wsplnot plemiennych pojawiaa si stopniowo specjalizacja i podzia pracy. W ramach spoeczestwa poszczeglne grupy osb zajy si produkcj okrelonych dbr pojawiy si grupy myliwych, rybakw, wojownikw, kapanw itp. Sytuacja zacza si komplikowa, gdy w ramach rodziny czy grupy plemiennej przestano wytwarza wszystkie produkty niezbdne do ycia i zaczto specjalizowa si w wytwarzaniu poszczeglnych produktw. Tylko cz wytwarzanych dbr sza na zaspokojenie potrzeb, plemienia a wszelkie wyprodukowane nadwyki dbr (ponad wasne, niezbdne potrzeby yciowe) zaczto wymienia na potrzebne dobra, z produkcji ktrych dane spoeczestwo rezygnowao a ktre byy produkowane przez inne grupy. Np. rodzina,

produkujca skr bydlc, moga wymienia j na przykad na mid. Tak te narodzi si handel wymienny. W tym modelu gospodarki wymieniano towar na towar. Jeeli komu byo potrzebne jakie inne dobro, po prostu zamienia si posiadanymi dobrami z innymi osobami (barter). Aby transakcja barterowa moga doj do skutku, musiay by spenione okrelone warunki. Po pierwsze wtedy kiedy obie strony wymiany s zainteresowane wzajemnie swoimi ofertami, czyli tylko wtedy nawzajem potrzebuj oferowanych przez siebie towary. Jeste garncarzem masz mnstwo niepotrzebnych garnkw, ale potrzebujesz ubrania. Bez rodka wymiany" jest to sprawa bardzo trudna, jeli nie beznadziejna. Sprbuj znale krawca, ktry potrzebuje Twoje garnki. Jeli kto mia do zaoferowania skr i chcia kupi mid, musia znale takiego sprzedawc miodu, ktry akurat by zainteresowany kupnem skry. Po drugie, towary musiay by wymieniane w ilociach, satysfakcjonujcych obie strony transakcji. Wreszcie po trzecie, nie bez znaczenia bya te jako oferty i jej cechy charakterystyczne: przykadowo, oferujcy skry mg by niezadowolony ze smaku miodu lub te sprzedawca miodu mg nie zaakceptowa rodzaju oferowanej skry. Wida wic wyranie, e rozwj tego typu handlu napotyka na powane trudnoci i praktyczne kopoty z realizacj aktw kupna sprzeday. * Gdyby nie byo pienidza, do zawarcia transakcji dochodzio tylko wwczas, gdy rodzaj i ilo dbr oferowanych przez kad z jej stron dokadnie odpowiadaby potrzebom drugiej strony. * Wymiana barterowa: towar za towar oznacza wic due marnotrawstwo czasu i wysiku i wrcz zniechca do specjalizacji, ktra jest motorem rozwoju. Ograniczenia te mona omin. Jeli pojawi si co, co stanie si rodkiem.4, ktry jest powszechnie akceptowany jako zapata za dobra i usugi, za prac oraz inne czynniki produkcji. Takim wanie rodkiem wymiany jest pienidz. Poredniczcy w wymianie znakomicie rozwizuje wszystkie kopoty, jakie niesie ze sob barter. Dziki jego istnieniu usunita zostaje koniecznoci tzw. podwjnej zbienoci potrzeb charakterystycznej dla handlu wymiennego. Wymiana bezporednia towar nas towar zostaje rozdzielona na dwa odrbne niezalene od siebie akty sprzeday-kupna oraz kupna-sprzeday: towar wymieniany jest na akceptowanych przez wszystkich pienidz, a nastpnie pienidz moe by wymieniony na dowolny towar Zoony charakter wspczesnej rozwinitej gospodarki nie pozwala ju na stosowanie na szersz skal wymiany barterowej. K