Agata Cudowska_Wspólnota w kulturze

  • View
    218

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

  • 198 ii . tosamowwarunkachmigracji

    Pojcie wsplnoty przeywa dzi swoisty renesans mimo tego, amoewanie dlatego, e wspczesne spoeczestwa s zdominowane przez kul-turindywidualizmu.Naogrozumiesijjakoswoistyzbirzasadinormorganizujcychrelacjemidzy jednostkaspoeczestwem, systemywarto-ci,postawy,wzoryzachowa,typymentalnociiswoisteorientacjeyciowe.Dyskurs indywidualizmu konstruuje teza orosncym znaczeniu jednostki,ktraposzerzakrgswoichautonomicznychdecyzjiidziaa.Obokjednost-kowej autonomii wnarracji indywidualizmu istotna jest rwnie niezale-noemocjonalna,prywatno,osobistainicjatywa,wiadomoswegoja,wasnej odrbnoci ioryginalnoci, czyli wyrnianie si zta. MagorzataJacynomwiwtymkontekcieokulcieego izdrowej jani. Jednostkajesttupostrzeganajakodawcatwrcanormmoralnych,samarozpoznajedobroizo,anawetsamajeokrela.Takieujcieniewyczerpujejednakpoj-ciaindywidualizmuwkulturze,okrelaonobowiembardzowielernorod-nychznacze,aichodczytaniewduejmierzezaleyodproweniencjibada-czaijegonaukowejprzynalenoci.

    Koncepcje indywidualizmu w kulturze wspczesnej

    StevenLukeswsownikupowiconymhistoriiideiDictionaryoftheHistory of Ideas, wskazuje a jedenacie gwnych obszarw znaczenio-wychkoncepcjiindywidualizmuwkulturzewspczesnej.Chyciawas-nym yciem (Ulrich Beck), dokonywanie nieskrpowanych wyborw ipo-dejmowanieautonomicznychdecyzjijestcharakterystycznymrysemrzeczy-

    M.Jacyno,Kultura indywidualizmu,Warszawa007. Przytaczamza:Z.Bokszaski,Indywidualizm a zmiana spoeczna,Warszawa007.

    Agata Cudowska

    Wsplnota w kulturze indywidualizmu

    rdo: Wsplnoty z perspektywy edukacji midzykulturowej, pod redakcj Jerzego Nikitorow-icza,JolantyMuszyskiej,MirosawaSobeckiego,TransHumanaWydawnictwoUniwersyteckie,Biaystok2009,ISBN978-83-61209-31-7

  • a.cudowska 199

    wistoci spoecznej epoki pnej nowoczesnoci. Zdaniem Nicolasa Rose,wspczesno ufundowana jest na zaoeniu, e nieskrpowana wswoichdecyzjachiwyborachjednostka,jestpodstawowympodmiotemkultury.

    Porazpierwszyterminuindywidualizmuylisaintsimonici,naokre-lenie spoeczestwa zdominowanego przez konkurencj iprzeciwstawilimu socjalizm, jako porzdek spoeczny centralnie sterowany. Natomiastwdruku indywidualizm pojawi si pierwszy raz w86 roku, warty-kule anonimowego redaktora pisma saintsimonistw Producteur. Z cza-semzaczlitegoterminuuywasocjalici,naokrelenieaduspoecznegonazywanegoburuazyjnymindywidualizmemipostulowapotrzebjegozastpienia interesem wsplnym, jako kategori nadrzdn worganiza-cji ycia spoecznego. Coraz wyraniej indywidualizm zacz wystpowawopozycjidokolektywizmu,zarwnowfilozofiispoecznej,jakiwrefleksjiwiatopogldowej oraz politycznej. W takiej ambiwalencji ksztatowaa siwikszoznaczetegopojcia. JerzySzackipodkrelawielokontekstwirnorodnoujindywidualizmuwystpujcychwopisiespoeczestwaijego ewolucji, wanalizach teoretycznych imetodologicznych zzakresunaukspoecznych,wstudiachnadideologiiutopi,wbadaniachgwnychorientacjipsychologicznych,anawetwmyleniupotocznym6.

    Opozycjaindywidualizmkolektywizmnaogjestpojmowananadwasposoby,pierwszytokonfliktpogldwnanaturrzeczywistocispoecznej,drugizatokonfliktwartoci7.Sporyaksjologicznewisiprzedewszyst-kimzproblememstosunkujednostkidozbiorowoci8.

    U.Beck,Spoeczestwo ryzyka. W drodze do innej nowoczesnoci,przek.S.Ciela,Warsza-wa00.

    N.Rose,Authority and the Genealogy of Subjectivity,[in:]Detraditionalization. Critical Re-flections on Authority and Identity,P.Helas,S.Lash,P.Morris(eds.),Cambridge996.

    Z.Bokszaski,Indywidualizm a zmiana,op.cit.6 J.Szacki,Indywidualizm i kolektywizm,[w:]Encyklopedia socjologii. Suplement,Warszawa

    00.7 J.Szacki,Indywidualizm,op.cit.8 Orientacja indywidualistyczna zakada, e cao spoeczna jest mniej wartociowa ni

    jednostki idlategopowinnaby impodporzdkowana.Upodoa takichpogldw leyprzewiadczenie,eczowiekjestznaturydobry,zozapochodzizespoeczestwa.Opo-zycyjnaorientacjakolektywistycznagosinatomiastpogld,espoecznojestwartocicenniejsz ni jednostka iniesie ze sob dobro, ktrego realizacj utrudnia pojedynczyczowiek.Taka,douproszczona,konstrukcjamylowasuy,zjednejstronykreleniuwi-zjiidealnych,zdrugiejzatworzeniustandardwnormatywnychumoliwiajcychocenywybranychaspektwwspczesnoci.

  • 200 ii . tosamowwarunkachmigracji

    Podstawowe modele indywidualizmu

    Nabazieambiwalencji indywidualizmkolektywizmuksztatowaysiwsporach aksjologicznych pewne podstawowe modele indywidualizmu.Georg Simmel wyrnia np. owieceniowy indywidualizm ilociowy,ktry wskazywa, e wszyscy ludzie s przedstawicielami tego samegogatunku,majtakiesameprawanaturalne,rniichnatomiasthistorycznenaleciaoci,orazromantycznyindywidualizmjakociowy,ktrynapierw-szymmiejscustawianie tylkosamowyzwolenie jednostki,ale take indy-widualno wyzwolonego czowieka, ktry jest niezastpiony iniepodobnydoadnegoinnego9.DotejkoncepcjinawizywateFriedrichHayek,ktrysformuowamodelindywidualizmuprawdziwegoifaszywego0.

    ObawyrnioneprzezsiebiemodeleindywidualizmuF.Hayekcharakte-ryzujewsposb,ktrydajepewnszansnaprzezwycieniepogldu,cz-sto prezentowanego take dzisiaj, autosamiajcego indywidualizm zegoi-zmem. Indywidualizm faszywy stawia tez oistnieniu wolnego, autono-micznegopodmiotu,ktrywrazzinnymijednostkamistoiprzedzadaniemstworzeniaporzdkuspoecznegoopartegonakreacjirozumuikierujcegosizasadamiabstrakcyjnejracjonalnoci.Indywidualizmtakidydoposzu-kiwaniaunikalnejosobowoci,ktrajestproduktemwiadomegowyborujednostki oraz odrzucenia konwencji izwyczajw spoecznych. Przestrzewok tak rozumianych nieskrpowanych jednostek moe wypeni corazbardziejdespotycznepastwo.Natomiastprawdziwy indywidualizmjest,wujciu F. Hayeka, przede wszystkim teori spoeczestwa iprb zrozu-mienia si wyznaczajcych spoeczne ycie czowieka. Podstaw adu spo-ecznego poszukuje si tutaj wistnieniu tradycyjnych konwencji oraz war-toci,wdziaaniachmaychwsplnot,grup idobrowolnychstowarzysze.Tak rozumiany indywidualizm daje szans budowania irozwoju wsplnottakewwieciepnejnowoczesnoci,czynirwniezasadnrefleksjnadich rol iznaczeniem wkulturze wspczesnej. W indywidualizmie praw-dziwymF.Hayekaefektempoczonychdziaajednostekjestugruntowa-

    9 J.Szacki,Indywidualizm,op.cit.;Z.Bokszaski,Indywidualizm a zmiana,op.cit.0 F. Hayek, Indywidualizm i porzdek ekonomiczny, przek. G. uczkiewicz, Krakw 998.

    rdemindywidualizmuprawdziwegospogldyJohnaLockea,DavidaHumea,Ada-maSmitha iEdmundaBurkea,natomiast indywidualizmfaszywypochodzi, zdaniemF.Hayeka,odautorwtworzcychwnurciekartezjaskiegoracjonalizmu,m.in.encyklo-pedystw,JanaJakubaRousseauifizjokratw.

    F.Hayek,Indywidualizm i,op.cit.,

  • a.cudowska 201

    nieinstytucji,normikonwencjispoecznychpowstaychbezprzemocyire-gulujcych jednostkowedziaaniawyciuspoecznym.Akcentowanieauto-nomiijednostki,jejprawadorozwoju,jakczynitokulturaindywidualizmu,niemusiprowadzidoatomizacjispoeczestwa,moenatomiastwymuszaposzukiwanie nowych form uspoecznienia jednostki imidzyludzkiegowspdziaania, anawet powstanie nowych form organizacji ycia spoecz-negoinowychsposobwinstytucjonalizacjitroskiowsplnedobro.

    Indywidualizmjakozasadaorganizujcaadspoecznypojawiasiwpo-gldach Johna Lockea ibywa nazywana indywidualizmem ontologicz-nym. Inny typ indywidualizmu moemy zaobserwowa wpracach Ben-jamina Franklina. Jego indywidualizm utylitarny zakada stworzenietakiego adu spoecznego,ktryzapewnibywolnoobywatelom,ochronich praw oraz rwne traktowanie przez prawo. Wszystko inne zaleaobyodjednostki,jejwolnejnieskrpowanejdziaalnoci.Jednakrespektowaniezasad porzdku spoecznego take miao prowadzi do osignicia wspl-nego dobra. Dwa wieki po przedstawieniu pogldw J. Lockea na kwestiindywidualizmu,tzn.wwiekuXIXrozwinsinowypogldkwestionujcysposb ycia zdeterminowany indywidualizmem utylitarystycznym, akcen-tujcynatomiast samokontrol,opanowanieemocji ipostawracjonalnegokalkulowania. Pisarze amerykascy tego okresu, m.in. Herman MelvilleiWaltWhitman,wyraalinowe idee,wktrychgwnemiejscezaja eks-presja wasnej osobowoci, wasnych uczu iemocji, bogate dowiadczeniayciowe, otwarto na ludzi iwielo dozna intelektualnych. Orientacjtaknazwanoindywidualizmemekspresyjnym,byonantyegalitarny,nieposzukiwa wsplnych uprawnie ipowinnoci jednostek, ktre sytuowapozazbiorowociami,pozanormamispoecznymilubnawetprzeciwnim.

    Alternatywnym podejciem do indywidualizmu, rozumianego iopisy-wanego wdychotomicznym ukadzie jednostkowe versus kolektywne, jestposzukiwanierelatywnietrwaych,zakorzenionychwodrbnychkulturach

    J. Mariaski, Kryzys moralny czy transformacja wartoci. Studium socjologiczne, Lublin00.

    Jednostkpojmujesitutajjakobytpierwotnywobecspoeczestwa,ktrepowstajewre-zultaciedobrowolnejumowymidzyjednostkami,zawizywanejpoto,byzapewnisobiemoliworealizacjiwasnychde.

    Nie doprowadzi on do sformuowania konkretnej teorii adu spoecznego, ale znaczniepniejdapodstawtworzeniaideausamorealizacjijednostki.Rnewtkiindywidua-lizmuekspresyjnegoznajdujemyuw.Augustyna,MontaigneaiRousseau.Nazywasigotake indywidualizmem rnicy, poniewa pojmowa jednostk jako odrbny byt, nie-dajcy si zredukowa do adnej caoci, inny, swoisty, rny od pozostaych bytw, za:Z.Bokszaski,Indywidualizm a zmiana,op.cit.

  • 202 ii . tosamowwarunkachmigracji

    indywidualistycznych lub kolektywistycznych wzorw, wartoci iorien-tacjiyciowych.Wydajesi,eokreleniewspczesnejkulturymianemkul-tury indywidualistycznej jest wynikiem pojmowania indywidualizmu jakoefektuprocesuemancypacjijednostki,ktrypostpujewrazzmodernizacjspoeczn.Pnanowoczesno jestwicczasemszczeglnie sprzyjajcymeksponowaniu indywidualistycznych wartoci istrategii ycia. W europej-skich iamerykaskich studiach kulturalistycznych ujawniaj si dwie ten-dencjewtymzakresie.JednazmierzadokonfrontowaniawartociZachoduzcywilizacjamipozaeuropejskimi,druganatomiastzwizanajestzposzuki-waniemodpowiedzinapytanieowpywkulturynazakresisposbrealizo-waniaprzezspoeczestwaprocesurozwojuekonomicznegoidemokratyza-cjiyciapolitycznego.

    Kulturalistyczne studia nad indywidualizmem

    W komparatystycznych badaniach midzykulturowych indywidualizmjestodnoszonybddokulturynarodowej,