Anna ?· Prace Henryka Poddębskiego pozwalają stworzyć interesujący album fotograficzny, pokazujący…

  • Published on
    28-Feb-2019

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

Anna Lewicka

Album kielecki z fotografii HenrykaPoddbskiegoRocznik Muzeum Narodowego w Kielcach 28, 95-128

2013

Rocznik M uzeum N arodow ego w K ielcach

Tom 28, K ielce 2013

A N N A LEWICKA

ALBUM KIELECKI Z FOTOGRAFII HENRYKA PODDBSKIEGO

W zbiorach Dziau Historii Muzeum Narodowego w Kielcach znajduj si negatywy znakomitego fotografika, przedstawiciela tzw. fotografii krajoznawczej, Henryka Pod- dbskiego (1890-1945)'. Artysta urodzi si w Chrzstowie (obecnie dzielnica Koniecpola). Po mierci ojca w 1900 roku wraz z rodzestwem i matk zamieszka w Warszawie. Zgin w 1945 roku w obozie Veihingen koo Stuttgartu, w ktrym znalaz si po upadku powstania warszawskiego.

Po ukoczeniu Szkoy Handlowej Warszawskiego Zgromadzenia Kupcw pracowa w znanym wydawnictwie i ksigami Jana Gebethnera, gdzie pozna wielu intelektualistw i spoecznikw dziaajcych w utworzonym w 1908 roku Polskim Towarzystwie Krajoznawczym2.

Fotografi zainteresowa si, ogldajc przygotowywane do druku i sprzeday karty pocztowe oraz albumy ze zdjciami. W roku 1912 wstpi do Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego i zosta staym uczestnikiem wycieczek krajoznawczych. By wieloletnim sekretarzem Komisji Fotograficznej PTK, ktra sporzdzaa archiwum zdj i opracowywaa materiay ikonograficzne kraju. Poddbski rozpocz dokumentacj fotograficzn krajobrazw, zabytkw i osobliwoci turystycznych dla zbioru Towarzystwa oraz na wasny uytek. Dla dziaaczy i czonkw PTK fotografia krajoznawcza penia rol narzdzia pracy dokumentacyjnej i owiatowej, a Poddbski - obok innego synnego w owym czasie artysty fotografika Jana Buhaka - stworzy interesujcy dokument fotograficzny swej epoki.

Polskie Towarzystwo Krajoznawcze zarekomendowao Poddbskiego w 1925 roku do inwentaryzacji ikonograficznej kraju, na zlecenie Referatu Turystyki Ministerstwa Robt Publicznych, kierowanego przez Mieczysawa Orowicza, wybitnego krajoznawc, autora przewodnikw. Referat mia obowizek m.in. rozwijania turystyki oraz uzdrowisk, widzc w tej dziedzinie przyszo kraju. Organizowano zatem wyprawy fotograficzne w celach dokumentacyjnych, sporzdzano sprawozdania z obserwacji pe-

1 M. Florczak, M isje fotograficzne H enryka P oddbskiego (cz. I). Rys historyczny, pocz tk i dzia a lnoci, Dagerotyp, t. 17, s. 59-86, Warszawa 2008; M. Florczak, M isje fo tograficzne H enryka P oddbskiego - o d W ileszczyzny p o lsk, o d P om orza p o H uculszczyzn (cz. II) Dagerotyp, t. 18, s. 95-111, Warszawa 2009.

2 J. Pazdur, D zieje K ielc 1864-1939, Wrocaw 1971, s. 71.

96 Anna Lewicka

netrowanych terenw. Powstao wwczas wiele negatyww przedstawiajcych krajobrazy, zabytki oraz pomniki historyczne, widoki zabudowy miejskiej i wiejskiej, osobliwoci przyrody, sceny z ycia i pracy miejscowego ludu3.

Henryk Poddbski duo podrowa, podejmowa samodzielne wyprawy w mao rozpoznane regiony kraju, przygotowywa materia ilustracyjny do czasopism, wykadw prowadzonych przez czonkw PTK i do ekspozycji na wystawach fotograficznych krajowych oraz zagranicznych, na ktrych zdobywa najwysze nagrody. Jego fotografie ukazyway si najczciej w Tygodniku Ilustrowanym i na amach oficjalnego pisma PTK Ziemia, drukowano je take na kartach pocztowych.

Zainteresowanie artysty Kielecczyzn zaowocowao objazdami po tym terenie w 1914 oraz w 1936 roku, kiedy to wyruszy na wycieczk w towarzystwie Mieczysawa Orowicza. Podr po wojewdztwie kieleckim trwaa od 25 do 28 lipca. Pierwszego dnia fotografowano Kielce i okolice, wykonano negatywy przedstawiajce oglny widok miasta, zabytki architektury, przemys i folklor. W nastpnych dniach pracowano w miejscowociach pooonych w poudniowej czci wojewdztwa.

Crka Poddbskiego Krystyna Kukiea, tak pisze o nim w relacji do Magorzaty Florczak: Ojciec mj, urodzony na Ziemi Kieleckiej, do ktrej chtnie wraca w swoich wyprawach fotograficznych, by pod urokiem wspaniaego krajobrazu Gr witokrzyskich, Puszczy Jodowej, pofadowanego wzgrzami terenu'4.

Kolekcja kielecka liczy 27 negatyww szklanych, wykonanych wielkoformatowym aparatem na klisze szklane 13x18 cm oraz 478 negatyww maoobrazkowych na klisze celuloidowe 24x36 mm, wykonane aparatem marki Leica. Negatywy kupiono do zbiorw muzeum w 1977 roku od crki autora.

Wrd negatyww bonowych, wykonanych 25 lipca 1936 roku, 69 egzemplarzy powicono Kielcom i okolicy. Zesp MNKi/Mat/H/257/1-69 Negatywy bonowe: Widoki Kielc przedstawia: dwadziecia jeden uj - kopalni w kamienioomie na Wzgrzu Kadzielnia; sze - basenu na Stadionie; sze Rynku; pi klatek filmu zajmuje - Dom Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego im. Marszaka Jzefa Pisudskiego; pi - Wzgrze Karczwka i klasztor; cztery - widoki placu Panny Marii; cztery - wizerunki Katedry z Ogrjcem i dzwonnic; dwa - ujcia symbolicznego grobu Wojciecha Bartosa Gowackiego5 na cmentarzu katedralnym; cztery zdjcia - paacu biskupw krakowskich; cztery - parku miejskiego; trzy kadry - ulicy biskupa Wadysawa Bandurskiego; dwa - ulicy Henryka Sienkiewicza; jeden negatyw - kocioa pw. Podwyszenia Krzya witego (potocznie nazywanego kocioem w. Krzya) i po jednej klatce - widoku z drogi na wzgrza oraz pejza z rzeczk.

Prace Henryka Poddbskiego pozwalaj stworzy interesujcy album fotograficzny, pokazujcy Kielce w latach 30. XX wieku. W lad za ich kolejnoci w albumie mona poprowadzi spacer po miecie. Warto go zacz od urokliwego parku miejskiego,

3 T. Wgrowski, M ieczysaw O row icz na szlakach G r witokrzyskich , K ielce 2011, s. 7-15.4 K. Kukiea-Poddbska, M oje w spom nienie o Ojcu, w: K resy w fo togra fii Henryka Poddbskiego.

Lublin, 2010, s. 14. 5 Polski Sownik Biograficzny, t. 8, Wrocaw 1959-1960, s. 128, haso G owacki ( Bartos, Bartosz,

Kuman) Wojciech: ...Celem nagrodzenia G ow ackiego za okazane m stw o [w bitwie pod Racawicami], a rwnoczenie d la zach cen ia innych chopw do suby wojskowej, 8. IV. p odczas uroczystoci krakowskich Kociuszko aw an sow a go do stopn ia oficerskiego. N a Wawelu nastpio zaw ieszen ie s z a r f na piersiach i m ianowanie g o chorym G renadierw Krakowskich. W zwizku z nom inacj p rzysz a zm iana nazw iska z B artosa na G owacki.

A lbum k ie leck i... 97

II. 1. Park. Pomnik Stanisawa Staszica.

powstaego za czasw D yrekcji Gw nej Grniczej i Stanisaw a Staszica6, ktrego pom nik stoi przy gwnej alei (II. 1). W m iecie pami o tym czoow ym reformatorze i uczonym polskiego owiecenia, za oycie lu S zk o y Akadem iczno -G m iczej w K ie lcach bya i pozostaje nadal yw a. Z in icjatyw y prezydenta W adysaw a Garbiskiego w 80. rocznic m ierci Staszica w kie leckim parku, odsonito pierw szy w kraju pom nik tego wybitnego naukowca. Projekt przygotow a architekt Stanisaw Szpakow ski, zw i zany z K ie lcam i od 1901 roku7. eliw ne popiersie8 postaci w surducie z Orderem O ra Biaego um ieci na postumencie w centrum pkolistej kamiennej aw y z oparciem. W okresie m idzyw ojennym odbyw ay si tu uroczystoci patriotyczne. N a pocztku w ojny monument zosta zdemontowany, a w padzierniku 1939 roku harcerze ukryli popiersie. Po 1945 wadze kie leckie z le c iy konserwacj pomnika, ktry pow rci na swoje dawne miejsce.

Idc gwn alej w kierunku zachodnim m ijam y pseudogotyck w ieyczk zw an plotkark (II. 2). O krga baszta z arkadowym otworem, przykryta stokow ym dachem, posadowiona jest na murze odgradzajcym park od posesji z neogotyckim paacykiem Tom asza Z ie li sk ie g o 9. Ten m alow niczy zaktek miasta, podobnie ja k dzi, by

6 Park miejski pooony jest w centrum miasta, na stoku Wzgrza Zamkowego. Cz zachodni parku zajmuje staw. Teren nalea do folwarku biskupiego, w skad ktrego wchodzi ogrd kuchenny. Dobra biskupw przeszy na skarb pastwa w 1789 roku, a gdy utworzono w Kielcach Dyrekcj Grnicz i Sd Grniczy, znalazy si pod zarzdem tych instytucji. Grnictwo zajo budynki oraz ogrd kuchenny. Po przeprowadzce Dyrekcji Grniczej do Warszawy w 1826 roku, Rada Administracyjna Krlestwa Polskiego zezwolia na oddanie ogrodu na uytek publiczny. W 1830 roku rozpocztoporzdkowanie i urzdzanie parku oraz budowanie wok niego ogrodzenia. Dla upikszenia ustawiono w nim figury kamienne i wazony sprowadzone z Jdrzejowa, a w 1906 roku, park uwietniono pomnikiem Staszica, zob.: J.L . Adamczyk, J. Szczepaski: Park miejski w Kielcach, Kielce 1983.

7 Biaogon, przewodnik historyczny, Kielce, b.r.w., s. 39-43.8 Popiersie eliwne okazao si za mae w stosunku do zaoenia architektonicznego, zastpiono je

wikszym marmurowym. eliwne W. Grabiski przekaza do zbiorw muzeum PTK. Wpisano je 13 padziernika 1908 do Inwentarza przedmiotw, stanowicych wasno Kieleckiego Oddziau Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego pod nr 2, na stronie 1, a obecnie widnieje w inwentarzu Dziau Historii Muzeum Narodowego w Kielcach, nr inw. MNKi/H/269.

9 Tomasz Zieliski (1802-1858) - naczelnik powiatu kieleckiego od 1846 roku przez kilkanacie lat

98 Anna Lewicka

II. 2. Park. Baszta plotkarka. Za murem paacyk z pawilonem oraz neogotyck wie.

II. 3. Park.W dali figura iw. Jana Nepomucena.

za czasw Poddbskiego atrakcj dla mieszkacw i odwiedzajcych Kielce turystw. Przy pobliskim stawie zwraca uwag wysoki postument z kamienn figur w. Jana Nepomucena, stojcego na kuli. Autorstwo jej przypisuje si kieleckiemu rzebiarzowi, Jakubowi Korneckiemu10. Ta rokokowa rzeba z 1777 roku (jedna z dwch podobnych), pochodzi z dziedzica klasztoru Cystersw w Jdrzejowie11. Fotografik wykona dwa

pracy dba o estetyk miasta, opiekowa si zabytkami. By mecenasem artystw, kolekcjonerem dzie sztuki, posiada du bibliotek. Wydzierawi od rzdu posesj, dawniej nalec do biskupich budynkw gospodarczych, ssiadujc z parkiem miejskim, gdzie stworzy dom - muzeum. Bogate zbiory Zieliskiego ulegy rozproszeniu po bezpotomnej mierci kolekcjonera, zob. np. I. Jakimowicz, Tomasz Zieliski kolekcjoner i m ecenas, passim, Wrocaw - Warszawa - Krakw - Gdask 1973.

10 Zob.: K ata log Zabytkw Sztuki w P olsce , t. 3, z. 4, Warszawa 1957, s. 42.11 Wraz z ni przywieziono z Jdrzejowa jeszcze dwa wazony za: J.L. Adamczyk, J. Szczepaski: Park

m iejski w K ielcach, passim, Kielce 1983. Figury ustawiono w parku w 1835 roku, jedn nad stawem, drug pnobarokow z dat 1757 na cokole, nad grobl przy obecnej ulicy Ogrodowej. W poowie

Album kielecki. 99

II. 4. Park. Figura w. Jana Nepomucena, z boku, na grobli kamienny most z arkadowym przepustem.

II. 5,7. Paac Biskupw Krakowskich, rne ujcia.

lat 60. X X wieku poszerzono ulic oraz zbudowano rondo. Okrojono zatem powierzchni a figur w. Jana Nepom ucena przeniesiono do parku, nastpnie przed Seminarium Duchowne. W azony do dzi ozdabiaj centralny placyk przed muszl koncertow, za: J.L. Adamczyk, J. Szczepaski: Park m iejski w K ielcach, passim, K ielce 1983.

100 A nna L ew icka

II. 6. Paac. Widok z cmentarza.

II. 8. Paac Biskupw Krakowskich.

ujcia (II. 3, 4) stawu z figur i kamiennym mostem, od strony ulicy Zamkowej, prowadzcej na Wzgrze Zamkowe z paacem12, potocznie nazywanym zamkiem. XVII- wieczny gmach zbudowany na skale, na wprost katedry, z ktr czy si dziedzicem, dominuje nad centrum miasta. Jego jednopitrowy korpus gwny na rzucie kwadratu, ujty po bokach pniejszymi (XVIII-wiecznymi) skrzydami, wzbogacaj cztery baszty nakryte hemami. Bya to rezydencja biskupw krakowskich, wzniesiona z inicjatywy biskupa Jakuba Zadzika w 1638 roku, rozbudowywana przez jego nastpcw na urzdzie, w ktrych posiadaniu przetrwaa do sekularyzacji dbr biskupich. W czasach Poddbskiego oraz powojennych mia tu swoj siedzib Urzd Wojewdzki, a od 1971 roku Muzeum witokrzyskie (Muzeum Narodowe od 1975). Artysta sfotografowa fasad paacu od strony poudniowej, z okolic bramy prowadzcej z dziedzica na ulic

12 Zob.: J.L . Adamczyk, Wzgrze Zamkowe w Kielcach, passim, Kielce 1991.

A lbum kie lecki. 101

II. 10. Symboliczny nagrobek Wojciecha Bartosa Gowackiego.

II. 11. Pyta z nagrobkiem Bartosa Gowackiego.

Zam kow (11. 5) oraz z w yej pooonego cmentarza katedralnego (II. 6, 7, 8). N a zd jciu utrwali poudniow elewacj kolegiaty z m asyw nym i szkarpam i (II. 9) kocio a, ktrego pocztki sigaj 1171 roku13. Upam itni te, usytuowany w poudniow o-zachodnim naroniku cmentarza przykocielnego sym boliczny grb onierza insurekcji kociuszkow skiej, bohatera bitw y pod Racaw icam i, W ojciecha Bartosa G ow ackiego,

13 Zob. J.L. Adamczyk, Przewodnik po zabytkach architektwy i budownictwa Kielc, Kielce 1998, s. 22-25.

II. 9. Katedra. Fasada boczna.

102 Anna Lewicka

II. 12. Plac katedralny. Budynek Ogrjca.

zm arego w K ielcach w w yniku ran odn iesionych w w alkach pod S zczek o c in am i14. W ykona tu dw a kadry, w idok og lny nag robka i zb lien ie kam iennej p y ty (II. 10, 11 ). N a kolejnej fotografii p rzedstaw i, zna jdu jc si w p nocnej czci p lacu kocielnego , kap lic O gr jcow z 1760 roku (II. 12)15.

II. 13. Ulica Henryka Sienkiewicza. Kamienica Smoleskiego.

14 Polski Sow nik Biograficzny, t. 8, W rocaw 1959-1960, s. 128, haso - Gowacki.15 Ibidem, s. 26.

Album kielecki. 103

II. 14. Rynek. Zabudowa.

II. 15. Rynek. Kamienica Sotyki".

O puciw szy W zgrze K atedralne au to r w ykona szereg zdj pryncypalnej u licy m iasta , im. H enryka S ienk iew icza16. D om y pokazane na fo tografiach sto j tu do dzi. W ikszo zbudow ana zosta a w latach 30. X X w ieku , a k ilka z n ich pochodzi jeszcze z 2. po. X IX stu lecia . U w ieczn iona na negatyw ie (II. 13) dw upi trow a kam ien ica ze citym naron ik iem , zw ieczonym na dachu hem em m iecia od pocztku X X w ieku synn cuk iern i Sm olesk iego , k tra po w ojn ie ze zm ien ion nazw K o lo row a , funkcjonow aa je szcze w latach 70. K olejnym etapem w drw ki je s t g w ny plac m iasta z okazaym , za jm ujcym ca p ierzej gm achem m agistratu . W idok R ynku17 zabu dow anego m ieszczask im i p itrow ym i kam ien icam i, u trw alony p rzez Poddbsk iego

16 U lica sw nazw zaw dzicza pisarzowi zwizanem u z ziem i kieleck posiadoci w Oblgorku, otrzyman od narodu po uzyskaniu w 1901 roku nagrody literackiej Nobla.

17 W pocz. XIX wieku stay tam parterowe dom y z podcieniami i bramami. Najlepiej zachowan w pierwotnej formie, z XVIII wieku, jest kamienica z podcieniami w naroniku Rynku zwana Sotyki, tradycja w ie jej budow z biskupem Kajetanem Sotykiem , o czym ma wiadczy herb Sotykw - orze um ieszczony na fasadzie budynku. Data budowy bya wyryta wraz z napisem na pycie wm urowanej nad orem, usunli j N iem cy podczas II wojny. Rwnie dobrze jest zachowany budynek siedziby Oddziau M NKi, poprzedzony od frontu sklepionym i podcieniam i, na parterze wspartymi na filarach. Zachodni pierzej Rynku zajmuje gmach Urzdu Miasta, przebudowywany wielokrotnie, poczony w cao z ssiednimi kamienicami. W latach 30. XX wieku zdjto X IX -w ieczne dekoracje neorenesansowe, w latach 50. przywrcono elewacj sprzed poaru w 1873 roku, zob. J.L. Adam czyk, Rynek w K ielcach , passim, Kielce 2005.

104 A n n a L ew icka

II. 17. Rynek. Podcienia.

II. 16. Rynek. Kamienica z podcieniami, dzi Muzeum Naro...