Batı Bilgi ve Teknolojisinin Osmanlı Bahriyesine Aktarımı1

  • Published on
    31-Jan-2017

  • View
    219

  • Download
    3

Embed Size (px)

Transcript

  • TAD, C. 34/ S. 58, 2015, s.603-628

    Bat Bilgi ve Teknolojisinin Osmanl Bahriyesine Aktarm1

    The Transmission of the Western Knowledge And Technology to the Ottoman Navy

    Mustafa GENOLU*

    z

    eme Deniz Savandaki byk yenilgi (1770), Osmanl bahriyesinde modernleme faaliyetlerinin balamasna vesile olmutur. Bu tarihten itibaren Osmanl devlet adamlar bat bilgi ve teknolojisinin lkeye tanmas iin gayret etmilerdir. Bunun iin Batl danman ve uzmanlardan faydalanmlar ve Avrupaya renci gndermilerdir. Bu aratrmada balangtan 1918e kadar bu iki yol tahlil edilmeye allacaktr. Dolaysyla bu almayla, Osmanl bahriyesinin modernizasyonundaki bilgi ve teknoloji transferinin zelliklerinin belirlenmesi amalanmaktadr. zellikle Tanzimat dneminde bilgi ve teknoloji transferinde ngiliz modeli benimsendi. Onun iin birok deniz subay ve personeli tahsil ve talim grmek iin ngiliz donanmasna ve tersanelerine gnderildiler. Ayrca birok ngiliz donanma uzman Osmanl bahriyesinde yksek rtbelerle almak iin davet edildiler. Ancak ngiltereden birok sava gemisi, mekanik aksam ve motor ithal edilmesi yznden ngiliz gemi sanayiine bamlln artmas, Osmanl gemi endstrisini montajc bir konuma indirgemitir. II. Abdlhamid dneminde rota bir miktar Almanlara doru evrildikten sonra II. Merutiyette tamamen ngilizlere dndrld. Birinci Dnya Savanda Osmanl bahriyesi Alman bahriye subaylarna teslim edildi. Aslnda bu dnemde Osmanl bahriyesinde Almanlarn komuta dnda bir tesiri grlmemektedir. Neticede ngiliz modelindeki Osmanl bahriyesi, Trkiye Cumhuriyetine miras kalmtr.

    Anahtar Kelimeler: Osmanl bahriyesi, Osmanl modernlemesi, teknoloji transferi, denizcilik eitimi, yabanc uzmanlar. 1 Bu alma, 2. Turgut Reis ve Trk Denizcilik Tarihi Uluslararas Sempozyumunda (1-4

    Kasm 2013, Turgutreis-Bodrum) Bat Bilgi ve Teknolojisinin Osmanl Bahriyesine Aktarm Meselesi bal ile sunulmu olan bildirinin yeniden ele alnarak makale eklinde dzenlenmi halidir.

    * Yrd. Do. Dr., Uak niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi, Tarih Blm. E-Posta: mgencoglu68@gmail.com

  • 604 Mustafa GENOLU

    Abstract

    The great defeat of the Naval Battle of Chesma (eme-1770) caused the activities of the modernizationin the Ottoman navy. From this date, the Ottoman statemen have endeavored to transfer the Western knowledge and technology to home. Therefore, they have benefited from the western experts and sent many students to Europe. In this research these two ways will be tried to analized from the beginning to 1918. In this connection, it is aimed to determine the characteristics of the transmission and the modernization of the Ottoman navy by this study. Especially in the period of Tanzimat, in the transmission of the knowledge and technology the British model was adopted. Therefore a lot of naval officials and personnels were sent to England to study and train in the British Navy and shipyards. Morever the British naval experts have been invited to work with the upper ranks of the Ottoman navy. On the otherhand, the raising of the technological dependence to the English ship industry because of importing many warships, mechanical equipments and engines from England has reduced the Ottoman naval industry to a mounting position. After the route was a little bit turned to the Germans in the period of Abdulhamid II, then it was backed completely to the English in the Second Contitutional Monarchy. The Ottoman navy was handed over the German naval officials in the First World War. Infact, the German influence was not seen on the Ottoman navy except for the command in this period. As a result the Ottoman navy on the British model has been inherited to the Republic of Turkey.

    Key Words: Ottoman navy, Ottoman modernization, technology transfer, naval education, foreign experts.

    Giri:

    Osmanlda ilk reform hareketleri, XVII. yzyln sonlarndan itibaren Avrupa ordular karsnda alnan yenilgiler sonucunda kara ve topu birliklerinde balatlmtr. Ancak 1770 ylnda emede ngiliz ve Danimarkal denizcilerin komutasndaki Rus donanmasnn Osmanl donanmasn yakmas, Osmanl devlet adamlarn bahriyenin de modernlemesi gerektii hususunda admlar atmaya tevik etmitir. Bilhassa XVIII. yzyln balarndan itibaren Batl glerin denizcilikteki teknik ilerleyiine ayak uyduramayan Osmanl bahriyesi bu darbeyle ciddi bir yara alm, donanmas mahvolmu ve birok subay ve mrettebatn kaybetmitir. Dolaysyla yeniden tesisi gereken donanmann Batl glere kar koyabilecek seviyeye karlabilmesi iin Osmanl devlet erknnn yine Batllara bavurmaktan baka seenei kalmamtr. Bu balamda balayan Osmanl bahriyesinin bat bilgi ve teknolojisiyle yenilenmesi giriimi temel olarak iki yolda ilerlemitir. Bunlardan birincisi, yabanc uzmanlardan faydalanlmas, ikincisi ise Avrupaya renci gnderilmesidir.

  • Bat Bilgi ve Teknolojisinin Osmanl Bahriyesine Aktarm 605

    Bu almada, Osmanl devlet adamlarnn bat bilgi ve teknolojinin bahriyeye transferinde kullandklar bu iki yol, balangtan 1918e kadarki tarihi srete tahlil edilmeye allacaktr. Dolaysyla Osmanl bahriyesinin bat usul ve teknolojisiyle slahnda geirdii deiim ve bu esnada yaanan sorunlar btncl bir ekilde deerlendirilmeye tabi tutulacaktr. Bu suretle Osmanl bahriyesindeki modernleme hareketlerine bal olarak bat bilgi ve teknoloji transferinin nitelii ve sonularnn belirlenmesi amalanmaktadr.

    1. Modernlemede Balang Safhas

    eme Faciasnn ardndan Osmanl bahriyesinin modernlemesi ynnde atlan ilk adm, Baron de Tottun nerisiyle ve Cezayirli Gazi Hasan Paann abalaryla 1773te Halite tersane yaknnda bahriye mhendisliine mahsus bir okul kurulmasdr. Sonradan srasyla Mhendishane-i Bahri Hmayun ve Mekteb-i Bahriye isimlerini alacak bu okul, Deniz Harp Okulunun temelini tekil etmektedir. Elliye yakn rencisi bulunan okula haritalarn yannda denizcilikle ilgili aletler ve kitaplar alnmt. 2 Trk hocalarla beraber okulda Fransz firkateyninin komutan Binba Truguet deniz tabiyesi, Fransz Sefareti memurlarndan Tondo ise hendese derslerini vermekteydi. Bu hocalarn notlar tercmanlar tarafndan Trkeye evrilip rencilere datlyordu. Truguetin notlar 1782de Usll-Marik f Vech-i Tasnif-i Sefin-i Donanma ismiyle Fransz Sefareti matbaasnda baslmtr. 1784te ise Fransadan getirtilen Monnier ve Jean de Laffite Clav adlarnda iki kale mhendisi, baka okul olmadndan mecburen bahriye rencilerine istihkmla ilgili uygulamal derslere giriyordu.3

    Bu yllarda dier bir gelime, M. Bonnevalin Osmanl donanmas ynetim ve ina teknolojisi asndan gerilii ve bunun telafisiyle ilgili nerileri ieren raporunun dikkate alnmasdr. Bylece Osmanl Devleti teknoloji transferi konusunda Fransa ile ibirliine gitmi, 1784te Fransadan getirtilen bir mimar ile drt kiilik yardmc heyeti tersanede yeni tarzda kalyon ina etmeye balamlardr. Bu uzmanlarn says 1789 ncesi 12ye ulamtr.4

    2 aatay Uluay ve Enver Kartekin, Yksek Mhendis Okulu, .T. Makine Fakltesi, stanbul 1958, s. 23, 24

    3 smail Hakk Uzunarlnn eserinde (Osmanl Devletinin Merkez ve Bahriye Tekilat, Trk Tarih Kurumu, Ankara 1988, s. 507-508) okunduklar ekilde belirtilmi olan kale mhendislerinin isimlerinin orijinal Franszca yazl iin bkz. Ali hsan Gencer, Bahriyede Yaplan Islaht Hareketleri ve Bahriye Nezretinin Kuruluu (1789-1867), Trk Tarih Kurumu, Ankara 2001, s. 26.

    4 dris Bostan, Osmanl Bahriyesinin Modernlemesinde Yabanc Uzmanlarn Rol (1785-1819), Tarih Dergisi, Say 35, 1994, s.178.

  • 606 Mustafa GENOLU

    Ancak Osmanl Devletinin kara ve deniz kuvvetlerinde Fransz uzmanlar vastasyla giritii yenilik hareketleri, Rusyay endielendirmiti. Bu faaliyetleri nlemek iin Rusya mttefiki Avusturya ile 1788de,Fransann Osmanl Devletindeki uzmanlarn geri armasn salamtr.5

    III. Selimin Nizam- Ceditle kapsaml reform hareketine girimesi, Osmanl bahriyesinde de nemli gelimeleri beraberinde getiriyordu. Kaptan- Derya Kk Hseyin Paa marifetiyle ilk olarak donanma ve tersanenin belli bir dzene kavuturulmasna gayret edildi. Gemi mrettebatna dair dzenlemelerle donanmann daha ilevsel hale sokulmasna alld. 6 Bir kanunname yaynlanarak, bahriye tekilatnda yeniliklere gidilmi, Tersane Eminlii yerine Umur- Bahriye Nezareti kurulmutur.

    III. Selim, reformlarn Fransz modeli zerinde yrtmeyi ngrdnden askeri alanlarda ve okullarda Fransz uzmanlarndan faydalanmtr. Henz ehzadelii esnasnda Fransz imparatoruyla mektuplaarak fikir teatisinde bulunmu olan III. Selim 7 , Rusyann kopard ilikileri tekrar tesis etmi ve Fransadan subay ve uzman gnderilmesini istemitir. 8 Bunlardan bir ksm Mhendishane-i Bahride dersler vermek ve tersanede Fransz teknolojisiyle gemi inasnda bulunmak zere grevlendirildiler. ki Fransz gemi mhendisi Le Roy ve Durestin rehberliinde modern tarzda yeni gemiler yapld.9Bu ekip tarafndan 1784-88 arasnda 112 gemi ina edildi.10Asl gelime Haziran 1793te Osmanl hizmetine giren Fransz gemi ina mhendisi Jacques-Balthasard Le Brunile iki arkada Jean Baptiste Benoit ve Toussaint Petit ynetiminde gerekleti. 11 zellikle Le Brunun Osmanl bahriyesine katks bykt. Gemi ina mhendislii yannda Hendesehanede gemi ina dersleri veren Le Brun, Mhendishane-i Bahrinin eitim programnn ve talimnamesinin hazrlanmasnda verdii raporlarla katk salad. Donanma iin yeni aletler imal etti. Le Brun ve ekibinin zverili almalar, Osmanl donanmasna 5 Osman Nuri Ergin, Trkiye Maarif Tarihi, C. II.,Osmanbey Matbaas, stanbul 1939, s. 26;

    Uzunarl, a.g.e., s. 507. 6 Gencer, a.g.e., s. 33-44. 7 Bu hususta bkz. smail Hakk Uzunarl, Selim IIIn Veliaht iken Fransa Kral Lui XVI

    ile Muhabereleri, Belleten, Cilt 2, Say5-6, 1938, s. 191-246. 8 Bernard Lewis, Modern Trkiyenin Douu, ev. Metin Kratl, Trk Tarih Kurumu,

    Ankara 2000, s. 60. 9 Stanford J.Shaw, Eski ve Yeni Arasnda Sultan III. Selim Ynetiminde Osmanl mparatorluu, ev. Hr Gld, Kap Yaynlar, stanbul 2008, s. 205.

    10 Tuncay Zorlu, Osmanl ve Modernleme: III. Selim Dnemi Osmanl Denizcilii, Tima Yaynlar, stanbul 2014, s.151.

    11 haw, a.g.e., s. 211.

  • Bat Bilgi ve Teknolojisinin Osmanl Bahriyesine Aktarm 607

    yeni teknolojiyle yaplm gemiler kazandrd. 12 Bu dnemde Mhendishanede kartografya, corafya ve seyir hocal yapan Paral ile birlikte gemi inasna mahsus muhtelif alanlarda yirmiyi akn Fransz uzman almaktayd.13

    Franszlardan baka Osmanl bahriyesinde sveli uzmanlarn zellikle byk havuzun inasn gerekletirmek suretiyle nemli hizmetleri grlmtr. Osmanlnn dardan uzman talebi, XVIII. yzyln sonlarna doru Fransa ile sve arasnda bir rekabete yol amt. Franszlarn avantajl konumlarna ramen sve Devleti de gemi inas ve dier konularda Osmanlnn yabanc uzman kontenjanndan pay almak istiyordu. Bu maksatla sveten bata havuz mhendisi Rode olmak zere tamam on bir kiiden oluan bir heyet 1795te stanbula geldi. Bunlarn bazs Rodosta yaplacak bir kalyonun inasnda, dierleri ise byk havuzda grevlendirildiler. Tersanedeki byk havuz inas 1800de tamamlandktan sonra Rhodenin dndaki sveli uzmanlar lkelerine geri dnmlerdir.14Rhode 1811de lmne kadar Tersanedeki hizmetine devam etmitir. Dier yabanc uzmanlar arasnda Cenevizli ve Venedikli birer kii ile drt ngiliz teknisyen de bulunuyordu.15

    Osmanl bahriyesinde birok yabanc mhendisin grevlendirilmesi zamanla Osmanl Devletini teknolojik bamlla gtren srecin ilk sinyallerini veriyordu. Bununla birlikte yabanc mhendisler, gelecein yerli gemi ve havuz yapmclarnn yetimesinde ve yeni sava taktiklerinin renilmesinde verimli bir eitim zemininin olumasna katkda bulunacaklard. II. Mahmud zamannda artk Osmanl mhendis ve mimarlar edindikleri bilgi ve tecrbeyle gemi inasnda nemli ilere imza atmaya balamlar, ikinci byk kuru havuzu yapmay baarmlardr.16

    12 Zorlu, a.g.e., 153-157. 13 Bostan, a.g.m., s. 180;Tuncay Zorlu, III. Selim ve Osmanl Deniz Gcnn

    Modernlemesi, Trk Denizcilik Tarihi, II, Ed. Zeki Arkan ve Ltf Sancar, Deniz Kuvvetleri Komutanl, stanbul 2009, s. 71.

    14 dris Bostan, Osmanl Bahriyesinde Modernleme Hareketleri, Tersnede Byk Havuz nas (1794-1800), 150. Ylnda Tanzimat, Ed. Hakk Dursun Yldz, Trk Tarih Kurumu, Ankara 1992, s. 75-76.

    15 Bostan, Osmanl Bahriyesinin Modernlemesinde Yabanc, s. 185-186; Zorlu, a.g.m., s. 71. 16 1830 senesinde Mhendis Mehmet Efendi ve Mimar Mehmet usta tarafndan ina edilen

    Mahmudiye kalyonu bir sre zamannn en byk gemisi olmu, nemli baarlar kazanarak gazi unvanna layk grlmtr. Ayn ylda mimar Mehmet Efendi ve Hasan Kalfa 64 toplu erefresn Firkateynini baaryla tamamlamlard. 1821-1825 yllarnda Manol Kalfa ile beraber ikinci kuru havuzu ina edecek olan bamhendis ve Mhendishane hocas Abdlhalim Efendi daha nce yabanc mhendislerin yrttkleri projelerde bilgi ve tecrbe kazanmlard. Zorlu, a.g.m., s. 73.

  • 608 Mustafa GENOLU

    Osmanl Devletinin askeri reformlarnda Fransz ibirlii 1798de Napolyon Bonapartn Msr igaliyle kesintiye uram, Fransz uzmanlarn birka dnda hemen hepsi lkelerine geri gnderilmitir. Bu durumdan Osmanl bahriyesi de olumsuz etkilenmitir. 1802de salanan barla ilikiler tekrar balamtr. 17 Fakat ok gemeden patlak veren Kabak syanyla III. Selimin tahttan indirilerek katledilmesi, lkeyi byk bir kaosa srkledi. kan ayaklanmada zaten personel sknts iinde olan donanmann birok subay ve personelinin ldrlmesi veya dalmasyla yaplan reformlara byk bir darbe indirilmiti.18

    2. II. Mahmud Dnemi Reformlarn ihyas, II. Mahmutla mmkn olacakt. Ancak tahta kar

    kmaz 1806-1812 Osmanl- Rus Savayla ve i sorunlarla karlaan sultan, bunlar atktan sonra yenileme faaliyetlerine hz verebilecekti. Keza devlet otoritesini saladktan sonra II. Mahmud donanmann slah iin yeni havuzlarla birlikte yeni harp gemileri ina ettirmitir. Ancak bu gemiler iin kaptan ve personel sknts ekilmekteydi. 1821de patlak veren Rum isyanyla bu ihtiya had safhaya ulamt. nk donanmann (yelkenci ve armador gibi) teknik personeli Rumlardan olumaktayd. Nitekim ilk zamanlar, Rum isyanclara kar Ege Denizinde tam bir hkimiyet salanamamt. Msr filolarnn yardmyla Mora isyan tamamen bastrlyorken Osmanl donanmas Rus-ngiliz-Fransz ortak filolar tarafndan Navarinde yakld (1827). Bu, Osmanl bahriyesi iin byk bir ykmd. Byk abalar ve mali klfetlerle yaplan gemiler yok olmu, birok denizci ehit dmt. Dahas 1828-1829 Osmanl-Rus Savandan sonra Yunanistann bamszl tannmak zorunda kalnm ve bylece Karadenizden sonra Ege Denizinin gvenlii meselesi de ortaya kmt.19

    Bu srada Avrupada buhar gcyle alan gemilerin retilmeye balanyordu. Deniz ticaretinde ve akabinde harp gemilerinde bir devrim nitelii tayan bu gelime, Avrupa devletlerinin zenginliini ve deniz gcn artracakt. Bu konuda henz 1787 senesinde balayan almalar, XIX. yzyln balarndan itibaren meyvelerini vermeye balamt. Vapur imalatnda nemli aamalar kaydetmi olan ngilizler, 18...