Bir yapının do ğuşu - mmf2.ogu.edu. ?· Bir yapının statik-betonarme projeleri aşağıdaki aşamaları…

  • Published on
    04-Jun-2018

  • View
    212

  • Download
    0

Transcript

  • Bir yapnn douu

    Mimar, Mimarlar

    Mhendisler:

    naat, Makina, Elektrik,

    Meslek Odalar, Yerel Ynetimler, Yap Denetim Firmas:

    Onay, inaat izni

    Yap sahibi(Yatrmc)

    Yorum:Bu kadar ok ve farkl meslek kesiminin yer Onay, inaat izni

    antiyeciler:

    Yapmc, Yap Denetimi, Yerel Ynetim Fen leri, antiye Mimar ve Mhendisleri, Tekniker, Kalfa, Usta ve iler

    Yerel Ynetimler:

    Kullanm izni

    Kullanclar:

    Satn alan, Kiralayan

    Bu kadar ok ve farkl meslek kesiminin yer ald retimde SIFIR HATA mmkn deildir!

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 21

  • Mimari proje; yapnn

    Yerleim(vaziyet, durum) plannKat planlarnEn az iki dey kesitiniHer cephesinden grnnat plannDetaylar

    ierir.

    Yerleim plan: Yapnn arsadaki konumunu, arsa snrlarndan ve yollardan uzaklngsteren kk lekli(1/200, 1/500, 1/1000 gibi) basit ve ku bak bir izimdir.

    Kat plan: Katn stten ekilmi sanal fotorafdr. Mimar, yapnn deiik her kat iin ayr birkat plan izer. Kata ku bak baklarak izilir. Yap kat deme stnden (pencereseviyesinden) kesilerek aa baklr, grlmesi istenen izilir. Kat plannda akslar, duvarlar,hacimler, merdiven, pencereler, kaplar, yaltm, kaplama tr, ller, eyalarn konumu, plan

    Yerleim plan rnei

    Up

    Balkon6 m2

    Mermer

    Oda21 m2

    Ahap parke

    Giri/hol/merdiven15.8 m2

    Mermer

    1

    2

    3

    4

    5

    6

    3

    3x16.67/30

    000 +50

    aa

    +50

    +5021 3

    12.5

    12.5

    Mimari projeler

    hacimler, merdiven, pencereler, kaplar, yaltm, kaplama tr, ller, eyalarn konumu, planad, lek gsterilir. Genelde 1/50 leklidir.

    Dey kesit: Yukardan aa kesilmi yapnn kardan bakldndaki grnnn izimidir.Kat plannda gsterilemeyen bilgileri ierir. Genelde 1/50 leklidir.

    Grn: Yap tamamlandnda ve kardan bakldnda cephenin nasl grneceinigsteren izimdir. Genelde 1/50 leklidir.

    at plan: atnn eklinin, rtsnn ve tayc elemanlarnn nasl dzenleneceini gsterenizimdir. Genelde 1/50 leklidir.

    Detaylar: Merdiven, kap/pencere, yaltm, kaplama bilgilerinin byk lekli izimidir. lekgenelde 1/1, 1/10, 1/20 dir.

    Mimari projede kolonlar, kiriler, demeler, bunlarn yerleri ve boyutlar (yapnn tayc sistemi)gsterilmez.

    Kolonlarn gsterildii mimar projeler ile karlalmaktadr. Mimar bunu bir mhendise danarak veyamhendisin kolon koyaca muhtemel yerleri belirleyerek yapar. Amac, o noktalara kolon konulmasdurumunda, mimari projenin nasl etkileneceini anlamaktr.

    Mimaride ngrlm kolon veya perdelerin ounluu ou kez, uygun olur. Ancak bu mhendis iinbalayc deildir. Mhendis gerek grrse deitirir.

    Tayc sistemi belirlemek mhendisin grevidir, sorumlu olan mimar deil mhendistir. Kat plan rnei

    200 260 cm 170

    Koridor5.3 m2

    Mermer

    15

    6

    7

    8

    9

    11

    12

    13

    14

    90 412.5

    +50

    +50

    DCA B

    1

    70210

    80210

    Zemin Kat Plan 1/50

    630 cm

    2

    182.5

    60,0 cm x60,0 cm

    WC/du2 m2

    Mermer

    aa

    12.5

    12.5

    12.5

    12.5

    12.5

    12.5

    5

    5

    90130

    22Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu

  • Balkon6 m2

    Mermer

    +320

    Oda21 m2

    Ahap parke

    Merdiven/sahanlk15.8 m2

    Mermer

    1

    2

    3

    4

    5

    6

    7

    8

    9 92.5 412.5

    a a+320

    3

    90130

    9012.5

    12.5

    55 12.5

    12.5

    12.5

    12.5

    Dey kesitlerden: Yapnn kat says Kat demelerinin kotlar, kat ykseklikleri Deme tipi, deme boluklar, dk demeler, deme kaplamas Merdiven Dolgu duvar tr at yaltm, asma tavan D yaltm, cephe kaplamas

    gibi bilgiler okunur.

    Kat plan rnei

    200 260 cm 170

    Koridor5.3 m2

    Mermer

    15

    10

    11

    12

    13

    14

    DCA B

    1

    2

    70210

    80210

    1. Kat Plan 1/50

    630 cm

    600,0 mm x600,0 mm

    +320 WC/du2 m2

    Mermer+320

    12.5

    12.5

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 23

  • Betonarme tayc elemanlar:

    Deme: Kirileri ve kolonlar birbirine balar. Genelde kalnl az, byk yzeyli ve yataydr.Kendi arln, zerindeki eya, depolanm malzeme ve insan ykn tar ve bu yklerikirilere aktarr.

    Kiri:

    Betonarme tayc sistem:

    Yapya dey(deme, kiri, kolon, eya, insan, kar, arlklar) ve yatay (deprem, rzgar kuvveti, toprak ve sv basnc) gibiykler etkir. Tayc sistem bu kuvvetleri zemine ulatran ve yapy ayakta tutan betonarme iskelettir. Betonarme taycsistem deme, kiri kolon, perde ve temel elemanlarndan oluur. Kap, pencere, duvar, sva, kaplama gibi mimari elemanlariermez.

    Betonarme tayc sistem trleri:

    Salt ereveli sistem(kolon+kiri+deme)Salt perdeli sistem(perde+deme)Perde-ereveli sistem (Kolon+perde+kiri+deme). Karma sistem de denir.Kemerkabuk(erisel yzeyli tayc)

    Kiri

    Konsol deme (Balkon demesi)

    Deme

    Kirili demeKirisiz demeDili(nervrl) demeAsmolen demeKaset(zgara)-kiri deme

    Betonarme tayc sistem

    Kolon

    Temel (yeraltnda)

    Betonarme tayc sistem

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu

    Kiri: Kolonlar birbirine balar. Genelde yataydr. Kendi ykn, duvar ykn ve demelerdengelen yk tar, bu ykleri oturduu kolonlara aktarr.

    Kolon/perde: Genelde deydir. Kirilerden gelen yk, rzgr ve deprem gibi yatay ykleri tar,bu ykleri kolondan-kolona ve sonuta temele aktarr.

    Temel: En alt kolonlarn oturduu, kolonlardan gelen yk zemine aktaran betonarme sistemdir.

    Dikdrtgen, tablal,I, kutu kesitli kiriler

    Duvaralt temeliTekil temelSrekli TemellerRadye temeller

    Dikdrtgen, daire, sekizgen, halka, kutu, L, I, T, C kesitli kolon/perde

    kolo

    n

    deme

    Radye temel

    Plak

    Betonarme tayc sistem

    24

  • Bir yapnn statik-betonarme projeleri aadaki aamalar ierir:

    1.n hazrlk:Mimari proje incelenir, yap kavranr. lek dikkate alnarak; ller, kotlar, kontrol edilir. naatnyaplaca arsann temel-zemin etd raporu ve arsaya gidilerek zemin incelenir. Tayc zemin, depremblgesi ve kar blgesi hakknda bilgiler toplanr. Yapnn tayc sistemine (salt ereveli sistem, saltperdeli sistem, Perde-ereveli sistem gibi) karar verilir. Malzeme seilir (Beton ve elik snf). Statik vebetonarme hesaplar iin hangi aralarn kullanlacana (ilgili ynetmelikler, kaynaklar, el hesaplar,tablolar, bilgisayar yazlmlar) karar verilir. Projenin kk yada byklne bal olarak uygun ekipoluturulur. Projenin zamannda tamamlanp teslim edilmesi ok nemlidir. Gecikmeler byk maliyetlereneden olabilir. Bu nedenle i program yaplr ve uyulur.

    2.Kat kalp planlar:Kat kalp plan; kalp skldkten sonra, kata alttan bakldnda grlmesi istenen brt betonun sanalfotorafdr. Kolon/perde, kiri ve deme gibi tayc elemanlarn yerlerine, adlarna ve boyutlarna aitbilgileri ierir. Duvar, kap, pencere, kaplama gibi mimari bilgileri iermez. Mimarisi farkl olan her katiin, genelde 1/50 lekli, ayr bir kat kalp plan izilir. Her kat kalp plannda, anlalmasnkolaylatrmak iin, en az iki kesit verilir. Kat kalp plannn tamamlanmas ile yapnn tayc sistemiseilmi olur. Bu nedenle projenin en nemli aamasdr. yi yada kt seim yapnn geleceini iyi yadakt olarak belirler. Kt bir seim sonras ince hesaplarn hibir anlam yoktur. Kt bir tayc sistemiolan yapy hibir ince hesap kurtaramaz.

    Statik ve betonarme projeler, proje aamalar

    S106500/250

    S101250/500

    S103250/500

    S107250/500

    S108500/250

    S104500/250

    S105500/250

    S109250/700

    S102250/500

    900 775 4125

    2000 4300

    200

    975 4300

    +3200a-a

    1025

    K103 250/500

    K102 250/500K101 250/500

    K105 250/500K104 250/500

    +3200

    +3200

    +3200

    50

    200

    125 200 50

    a a

    1

    120

    380300

    D103h=120

    D101h=200

    D102h=100

    D104h=150

    125125 125

    2a

    3

    A B D+3200 Kotu (1. Kat) Kalp Plan 1/50

    +3200

    125

    125

    125

    125

    2

    6300 mm

    Kat kalp plan rnei

    3.Deme hesaplar:Normal yaplarda deme yknn dzgn yayl olduu, depremin demede moment oluturmadvarsaylr. Yk analizi yaplarak deme karakteristik ykleri (g sabit, q hareketli) belirlenir. atdemelerinde kar yk, duvar tayan demelerde duvar yk dikkate alnr. Merdiven yk sahanlkplaklarna, veya varsa sahanlk kirilerine aktarlr. Pd=1.4g+1.6q tasarm yknden her demedeoluan i kuvvetler (momentler) belirlenir. Deme betonarme hesaplar yaplarak belirlenen donatlarilgili kat kalp plan zerine izilir.

    4.Kiri ykleri:Kiriin kendi arl, varsa zerindeki duvarn arl, demelerden kirie gelen yk ve varsa kiriesaplanan baka kiriten gelen tekil yk kiri yk olarak alnr. Sabit ve hareketli ykler ayr ayr belirlenir,toplanmazlar (dey, deprem ve dier yk etkilerinin birleimlerinin yaplabilmesi iin).

    5.Kiri ve kolonlarn dey ykler altnda statik hesaplar:Tayc sistem uzay veya dzlem ereve olarak modellenir. Gnmzde bu amala kullanlan yazlmlar boyutlu modelleme yapmaktadr. Kiri, kolon ve perdelerin karakteristik i kuvvetleri (moment, kesme,normal kuvvet, ...) hesaplanr. Hesaplar karakteristik sabit ykler ve hareketli ykler iin ayr ayr yaplr.

    6.Kiri ve kolonlarn yatay ykler altnda statik hesaplar:Deprem ve rzgar gibi yatay yklerden kolon ve perdelerde oluan karakteristik i kuvvetler belirlenir.

    Plan 1/50

    Deme donatlar izilmi kat kalp plan rnei

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 25

  • 7.Kirilerin betonarme hesaplar ve izimleri:Yk katsaylar ve birleimleri dikkate alnarak, tasarm kuvvetleri (moment, kesme) iin, her kiriin boyuna ve enine (etriye) donatlar belirlenir. Her kiriin 1/20 lekli detayizimi yaplr. Kiri boyuna ve enine kesitinde boyuna donatlarn ve etriyelerin almlar, ap, adet, aralk, boy ve sarlma blgesi uzunluklar gsterilir.

    C20/25-B 420C 1/20

    Kiri izimi rnei(Kiri alm)

    8.Kolon/perde betonarme hesaplar ve izimleri:Yk katsaylar ve birleimleri dikkate alnarak, tasarmkuvvetleri (moment, kesme, eksenel kuvvet, burulma)iin, her kolon ve perdenin boyuna ve enine (etriye,fret, iroz) donats belirlenir. Kolon yerleimfret, iroz) donats belirlenir. Kolon yerleim(aplikasyon) planlar deiiklik arz eden her kat iinizilir. Aplikasyon plannda akslar 1/50,kolonlar/perdeler 1/20 lekli izilir. Her kolon veperdenin ad, boyutlar, akslardan kaklklar, boyunadonatlar, etriye ve irozlarn almlar kolon yerleimplan zerinde gsterilir. Byk boyutlu kolon veperdeler izildiklerinde bazen kesiir, izim detaylarst ste derler. Bu durumlarda, bu kolon ve perdelersembolik olarak d izgileri ile leksiz olarakgsterilir, poz numaras verilir ve detay 1/20 leindepaftann ayr bir yerine izilir. Ayrca, farkl kesit vedonatl her kolon ve perdenin dey kesiti izilerekboyuna donat, enine donat, ek blgeleri, bindirmeboylar ve sarlma blgeleri gsterilir.

    Kolon yerleim plan rnei(Kolon aplikasyon plan)

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 26

  • 9.Temel kalp plan, statik-betonarme hesaplar ve izimleri:Temel tipi seilir, 1/50 lekli kalp plan izilir, statik ve betonarme hesaplar yaplr, 1/20 lekli gerekli detay izimler yaplr.

    10.Merdiven hesaplar ve izimleri:Merdiven kalp plan, statik-betonarme hesaplar ve detay izimleri hazrlanr.Yazlm imkan tanyorsa merdiven yap ile bir bir btn olarak modellenmelidir.

    Temel kalp plan rnei(Srekli temel)

    Tekil temel

    Temel kalp plan rnei(Tekil ve srekli)

    Ba kirii

    5675 mm

    15003780125270

    K2 250/5002

    Srekli temel

    11.Betonarme uygulama projesi izimlerine ilikin kurallar (Deprem Ynetmelii 2007, madde 3.13):Beton ve elik snf her paftada gsterilir.Etkin yer ivmesi katsays (A0), Bina nem katsays (I), Yerel zemin snf (Z1-Z4) ve tayc sistem davran katsays (R) tm kalp planlarnda gsterilir.Her kiri iin boyuna ve enine kesitler izilerek donat alm ve detaylar gsterilir.Her kolon ve perdenin enkesit detay (boyutlar, eksenlerden kaklklar, boyuna ve enine donatlar) kolon yerleim plannda gsterilir. Her farkl kolon ve perde iinboyuna kesit detaylar izilir, sarlma blgeleri gsterilir.

    12.Yap ile ilgili belgeler iin baknz: TS500-2000, Sayfa 9.

    13. Kontrol: Tamamlanan proje 2. adma dnlerek srayla kontrol edilir, gerekirse dzeltmeler yaplr.

    Merdiven kalp plan rnei

    a1 2 14 1513

    15X18/27

    K1 250/500

    D1h=150 mm

    +2700

    3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

    a

    8/300

    8/300

    8/3008/300

    /330

    /330

    /400

    /400

    /330

    (alt ve ste)

    /170

    /200

    +2700

    D2h=150 mm

    Merdiven detay 1/50 C25/30-B420C

    1

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 27

  • Tayc sistem seimi

    naat Mhendisinin grevi, kendisine verilen mimari projeye gre tayc sistemi oluturmaktr. Bu nedenle, iyi bir tayc sistemin ilk art iyi bir mimaridir.Kt mimarisi olan bir yapy Mhendisin ince hesaplarla ayakta tutmas mmkn deildir. Mimar ve Mhendis, mimari projenin hazrlama aamasndanbalayarak, tayc sistem kararlatrlncaya kadar beraber almaldr. lkemizde bunun yapldn sylemek mmkn deildir.

    Mimarn hedefi: Estetik, Fonksiyonellik EserMhendisin hedefi: Gvenlik Kutu

    Uygulamada mimar mhendisi, mhendis de mimari hemen hi grmez. Nadiren bir araya gelseler de birbirinin derdini pek anlamazlar. Mimar iin estetik,mhendis iin gvenlik n plandadr. Mimar eserinden taviz vermek istemez, mhendis de kutu gibi bina ister.

    Tayc sistem seimi her projenin en nemli aamasdr ve deneyim gerektirir. Deneyim retilemez, grerek-yaanarak zamanla kazanlr. Taze Mhendishemen byk ilere soyunmamal, nce deneyim kazanmaldr. Bir kez grmek, uygulamak bin kez okumak ve dinlemekten daha reticidir. lk byk deneyimilk proje ile kazanlr.

    Mhendis, tayc sistem seiminde kazanlm deneyimlerden yararlanmal, meslektalar ile sistemi tartmal, gerekli zeni gstermeli ve yeterli zamanayrmaldr.

    Mhendis tayc sistemi kararlatrdktan sonra izim ve hesaplar bilgisayarda yazlm ile gerekletirir. Ynetmeliklerin ar koullar ve zaman darl

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 28

    Mhendis tayc sistemi kararlatrdktan sonra izim ve hesaplar bilgisayarda yazlm ile gerekletirir. Ynetmeliklerin ar koullar ve zaman darlnedeniyle klasik el hesaplar artk yetersiz ve gereksiz kalmaktadr. Bu nedenle; iyi mimari, mimar-mhendis ibirlii, ynetmelik koullarn yerine getirebilen iyibir yazlm, yazlm tanma, yeterli zaman, iyi davran bilgisi ve deneyim sahibi mhendis, hesap-izim sonras zenli kontrol ve dzeltme iyi bir tayc sistemiin n koul olarak karmza kmaktadr.

    Tayc sistem seiminde temel kural : Dey olsun yatay olsun, ykler en ksa yoldan temele ulamal, yap iinde dolanmamaldr!

    Bunun anlam:Demeler kirilere oturmal

    Kiriler srekli olmalKirilerin her iki ucu kolona oturmal

    Kolon kolona oturmalKiri kolon akslar akmal

    Bir yndeki kiriler birbirine paralel olmalBir yndeki kolonlar birbirine paralel olmal

    Deprem iin yeterli perde bulunmal

  • Kat kalp plan

    Mhendis, mimari projedeki kat palanlarn, kesit vegrnleri inceleyerek mimarn tasarlad yapyanlamaya alr, hayalinde canlandrr.

    Mimari projede kolonlar, kiriler, demeler, bunlarnyerleri ve boyutlar (yani yapnn tayc sistemi) yoktur.Baz mimari projelerde kolon yerleri gsterilmi olabilir.Mhendis mimaride nerilen yerde ve boyutta kolonkoymak zorunda deildir.

    Mhendis nce kat kalp planlarn izer. Yap katseviyesinin altndan kesilerek yukar baklr, grlmesiistenen kiriler, kolonlar/perdeler, demeler, boluklarizilir.

    Mimarn Bak yn(kat plann, kata yukardan aa bakarak izer)

    Mhendisin bak yn

    Mim

    ar

    M

    hen

    dis

    Mim

    ari p

    lan

    vey

    a ka

    lp p

    lan

    iz

    ilece

    k ka

    t

    Kat kalp plannda sadece akslar, ller, betonarmetayc elemanlar (deme, kolon/perde, kiri), bunlarnyerleri, adlar ve boyutlar gsterilir. Duvar, kap,pencere , kaplama, v.s. gsterilmez. Dier bir anlatmla,kat kalp plan kalp alndktan sonra kata alttanbakldnda grlecek olan brt betonun sanalfotorafdr.

    Mhendisin bak yn(kat kalp plann, kata aadan yukar bakarak izer)

    M

    hen

    dis

    Mim

    ari p

    lan

    vey

    a

    Kat Plan: Katn stten ekilmi sanal fotorafKat Kalp Plan: Katn kalp alndktan sonra alttan ekilmi sanal fotoraf

    29Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu

  • 35

    5

    1 2 3

    A

    B

    C

    30

    0

    280 380 cm

    salon

    90 1 3090

    130

    90 210

    An

    a y

    n

    Tali yn

    Projeye (paftalara) nasl baklr?Projeye iki farkl ynden baklr: Ana ve tali bak yn. Ana bak yn, mimarn plana hacimlerin adlarn soldan saaokunacak ekilde yazmak iin bakt yndr. rnekte salon yazs plana sadece ana ynden bakldnda soldan saaokunabilmektedir. Tali bak yn de ana bak ynne dik ve l yazlar soldan saa okunacak ekilde baklanyndr. Mimarn bak ynlerine mhendis tm proje boyunca, kendi izimleri de dahil, sadk kalmak zorundadr. Aksihalde proje ve uygulama aamasnda nlenemez hatalar olur. Uygulamada yapy arsaya ters yerletirenler ile bilekarlalmaktadr.

    Nerelere kiri konur?Kirilerin ana grevi duvarlar ve demeleri tamaktr. Duvarlar da genellikle hacimleri (demeleri) snrlar. Buna grekiriler 3 aamada yerletirilebilir. 1) Bakaca hibir ey dnmeksizin, her duvarn altna bir kiri konur. 2) ok bykdemeleri kltmek iin ek kiri konur. 3) Oluan kiri ana baklr, gerekli grlrse, baz kiriler kaldrlr.

    1. Aama: Dolgu duvarlar tam ve yarm duvar olarak anlr. Genelde yapnn d cephelerinde olan tam duvarlar kaln(200~300 mm ), yarm duvarlar (genelde i duvarlar) ince (100 ~150 mm) dir. Her tam ve yarm duvarn altna, bakacahibir ey dnmeksizin, kiri konur. Kiri duvarn altna denk gelmelidir, ancak duvarn kirii tam ortalamasna gerekyoktur. Kiri duvardan daha geni ise kiriin bir yz duvarn bir yz ile aktrlarak bir tarafa kak kiri yerletirilebilir.Kak kiri hacimde di olumasna neden olur, sadece estetik ynden ho deildir. Gerekli grlrse, kaklk nemsizhacim tarafna doru yaplr.

    2. Aama: 1. aama sonucunda oluan kiri ana baklr. Kiriler aras genelde deme olacaktr. ok bykdemeler (kk kenar yaklak 5 m den byk deme) varsa ek kiriler konularak deme kltlr.

    3. Aama: 1. ve 2 aama sonucunda oluan kiri ana baklr. Baz kirler birbirine ok yakn olabilir. rnein, slakhacimlerde, birden ok tuvalet olan blgelerde 80~90 cm aralklarla ince duvarlar (yarm duvar) olabilir. Bu gibidurumlarda, 1. aamada her duvarn altna bir kiri konulduundan, kiriler ok sk olur. Yarm duvarlarn altna, zorunluhallerde, kiri konulmayabilir. Gerekli grlenler kaldrlr. Ancak bu durumda duvar demeye oturacaktr. Duvar ykhesaplanarak demeye yayl hareketli yk olarak verilir. Bu yk en az 1.5 kN/m2 alnr.

    Kirilerin kolonu-kolana balamas temel ilkedir. Kolona oturmayan saplama veya kolon yzne yapk kirilersakncaldr, mmkn olduunca kanlmaldr.

    Normal olarak demeler kirilere stten baldr, kiri deme altna doru sarkar. Kiri nadiren demenin stnde deolabilir (ters kiri). Ancak, sreksizlik yaratacandan, kanlmaya allmaldr.

    Foto: Gkhan KOCABA, 2006

    Ters kiri

    Normal kiriDeme

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 30

  • C

    Nerelere kolon/Perde konur?Kolon veya perdelerin asli grevlerinden biri kirilerin ykn alarak kolondan-kolona ve sonuta temele aktarmak; dieri dedeprem/rzgr gibi yatay ykleri kiri ve demeler yardmyla kolondan-kolona aktarmaktr. Yapnn her iki ynnde uzanan kirilerbirbirleri ile kesiir. Buna gre kolon ve perdeler aama aama yerletirilebilir.

    1.Aama: Kirilerin kesitii her noktaya bir kolon konur. Konulan kolonun mimariyi bozmamasna, kap-pencere gibi yerlerikapatmamasna dikkat edilir. Kolonun alt ve st katlarda nereye denk geldii kontrol edilir. Kiri-kolon akslarnn aktrlmasnazen gsterilir.

    2.Aama: Zorunlu olmadka byk aklkl kiri istenmez. nk ar moment ve kesme oluur, byk kesitli kiri yapmak gerekir.Betonarme kiri aklnn st snr konut tipi yaplarda yaklak 6~7 m dir. 1. aamada yerletirilen kolon ana baklr, akln busnr zorlamas halinde ek kolon konularak kiri akl azaltlr.

    3. Aama: Kolon ana baklr. Birbirine ok yakn kolonlar varsa nedeni aratrlr. Uygun grlenleri kaldrlr veya, ok yakn iseler,birletirilerek tek kolona dntrlmesi de dnlebilir. Kaldrlmas durumunda saplama kiri oluacaktr. Bu da istenmeyen birdurumdur, ancak birini benimsemek gerekir. Saplama kirii olan bir kiriin baka bir kirie saplanmas ok daha kt bir zmdr,nlenmelidir.

    4.Aama: Kolonlarn yapnn geometrik merkezinden geen tahmini eksenlere gre simetrik konumlanmasna zen gsterilir.

    5.Aama: Kolonlarn her iki deprem ynnde yaklak ayn rijitlii gstermesi iin bazlarnn ynleri, gerekirse boyutlar, deitirilir.

    6.Aama: Ktle merkezi ile rijitlik merkezi yaklak tahmin edilir. Ktle merkezi yaklak olarak yapnn geometrik(arlk) merkezidir.Deprem kuvveti ktle merkezinden geer. Rijitlik merkezi ise kolon ve perde kesme kuvvetlerinin bilekesinin(tepki) getii noktadr.Kolon ve perdelerin younlat tarafa kaar. Ktle ve rijitlik merkezi akmad takdirde yapda burulma momenti oluur, yaprijitlik merkezi etrafnda dner ve bu istenmez. Bu nedenle kolon yn ve boyutlarnda gerekirse deiiklik yaplr, rijitlik merkezi ktle

    P5

    25/500

    P4

    250/25

    P6

    250/25

    Dep

    rem

    Tep

    ki

    ex

    ey

    K

    R

    B

    A

    1 2 415 m

    3

    rijitlik merkezi etrafnda dner ve bu istenmez. Bu nedenle kolon yn ve boyutlarnda gerekirse deiiklik yaplr, rijitlik merkezi ktlemerkezine yaklatrlmaya allr. ki merkez arasndaki mesafe = Dmerkezlik (ex ve ey kaklklar) yapnn kakla paralelkenarnn %10 nu amamaldr. deal durum, dmerkezliin sfr olmasdr. Bu da sadece tam simetrik yaplarda mmkndr.

    7.Aama: Ynleri veya boyutlar deitirilen kolonlarn alt/st katlarda mimari fonksiyonlar bozup bozmad kontrol edilir.

    8.Aama: Kat says ikiden fazla olan yaplarda, deprem kuvvetlerini karlamak iin, perde yada perdeye yakn kolon gerekir.Kolonlardan uygun grlenleri perdeye dntrlr. Perdeler elden geldiince bina cephelerine ve simetrik yerletirilmee allr.

    Dikdrtgen ve dairesel kesitli perde/kolon ncelikle tercih edilir. L, T, Z, v.b. kesitli kolondan elden geldiince kanlr. Kolon yerineperde daima tercih edilmelidir. Yapnn her iki deprem ynnde de Aperde0.0015nAyap ve Aperde/Ayap0.008 koullar yaklaksalanacak kadar perde bulunmaldr. Burada Aperde bir yndeki perdelerin toplam kesit alan, Ayap yapnn izdm alan ve n katsaysdr. Perde mutlaka yap yksekliince (temelden-atya), kesiti deimeden devam etmelidir. st katlarda veya alt katlardadevam olmayan kolon ve perdeden iddetle kanlr.

    Kat kalp plan verilmi bir yapnn perde boyutlarnn yukarda verilen koullar salayp salamadnn kontrol sada verilmitir. Xynndeki depreme P2 ve P5 perdeleri direnir, dier perdeler direnemezler. Y ynndeki depreme ise P1, P3, P4 ve P6 perdeleridirenir P2 ve P5 perdeleri direnemezler.

    Nerelere deme konur?Kirilere karar verildikten sonra nerelere deme konulaca genelde kendiliinden ortaya kar. Kirilerle evrilmi alanlar genellikledeme olmak zorundadr. Ancak mimaride gsterilen aydnlk boluu, merdiven boluu ve dier amal boluklar deme ilekapatlmamaldr. Byk boluklar diyagonal bir izgi zerine ad yazlarak belirtilir. Yap dna kan balkonlar, konsol aklnabal olarak, taraf kirisiz veya taraf kirili veya drt taraf kirili deme olarak yaplabilir.

    n=10, Ayap = 11.15 = 165 m2

    X ynnde direnen perdeler(P2, P5):Aperde= 2

    .0.25.5.0 = 2.5 m2

    Aperde =2.5 > 0.0015.10.165 = 2.48 m2

    Aperde / Ayap = 2.5/165 = 0.015 > 0.008

    Y ynnde direnen perdeler(P1, P3, P4, P6):Aperde= 4

    .0.25.2.5 = 2.5 m2

    Aperde = 2.5 > 0.0015.10.165 = 2.48 m2

    Aperde / Ayap = 2.5/165 = 0.015 > 0.008

    P1

    250/25

    P2

    25/500P3

    250/25

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 31

  • Kiri ve kolon/perde boyutu nasl seilir?Kiri ve kolon/perde boyutlarn belirlemek iin onu zorlayan i kuvvetlerin (moment, kesme, normal kuvvet, ...) bilinmesine, bu kuvvetlerin hesab iin de sz konusuelemanlarn boyutlarnn bilinmesine gerek vardr. Bu nedenle, kalp planlar hazrlanrken basit bir n tasarmla boyutlar tahmin edilir, seilir. Deneyimli mhendislergenelde n tasarm yapmadan boyutlar seebilirler. Seilen boyutlar ounlukla yeterli olur. Kesin tasarm sonucu yetersiz kald anlalan kesitler bytlr, statikhesaplar genelde yenilenmez. Kiri ve kolon/perde boyutlarnn ynetmeliklerde belirtilen minimum koullar salamas gerekir. Ynetmeliklere gre kiri vekolon en kk kesiti 250x300 mm, perde en kk kesiti 250x1750 mm dir. Ancak, mhendis zellikle kolon ve perde boyutlarnda ok daha cmert davranmaldr.nk deprem kuvvetini ncelikle kolon ve perdeler karlar.

    Kiriler: Kiri minimum kesitini 250x500 mm olarak benimsemek iyi bir yaklamdr. Kiri genilii, di olumamas iin, genelde duvar kalnlnda veya en kkboyut olan 250 mm seilir. Kiri ykseklii net aklk/12 iyi bir tahmindir. Normal konut yaplarnda 3~5 m akla kadar 250x500 mm, 6~7 m akla kadar250x600 veya 250x700 mm boyutlu kiri ounlukla yeterli olur. Ar ykleri olan veya konsollar olan kiriler dorudan 250x700 veya 300x600 mm seilebilir. nemliyaplarda (bina nem katsays I>1 olan okul, hastane gibi yaplar) en kk kiri boyutunu 300x600 mm almak uygun olur. Bir aks boyunca devam eden kirilerinyksekliklerinin ve geniliklerinin ayn olmasna zen gsterilir. Tersi durumda boyuna donatlarn komu aklara uzatlmas mmkn olmaz, balant ve kenetlemesorunlar kar. Kat yksekliinin (deme stnden-deme stne mesafe) yetersiz olduu durumlarda, kiriin kap-pencere ve merdivenleri engellememesi iin,geni fakat ykseklii az kiri yaplabilir, rnein, 500x400 mm , 800x300 mm gibi. Bu tr kirilere yastk yada yatk kiri de denir.

    Kolonlar: Kolon minimum kesitini 250x500 mm olarak benimsemek iyi bir yaklamdr. Yapnn en st kat kolonlar 250x500 mm boyutunda seilebilir. Kolon veperdelerin yk etkileri alt katlara doru giderek artar, temel st kolonlar en ok zorlananlardr. Her iki- katta bir, kenarlardan biri veya her ikisi, rnein 100 mm,artrlr. nemli yaplarda minimum kolon kesitini 400x400 veya 300x500 mm almak uygun olur. Dier taraftan Kolonun kk kenar > Kolon ykseklii/20 kesittahmininde yardmc olur. Kolon boyutunun kattan kata deimesi detay/uygulama/donat ylmas sorunlar yaratr. Bu da kolon yerine perdenin tercih edilmesininbir dier nedenidir. Kolonlarn kk kenarn kirilerin geniliinden 5 cm daha byk semek uygun olur, nk birleim noktalarnda donat akmasn nler.bir dier nedenidir. Kolonlarn kk kenarn kirilerin geniliinden 5 cm daha byk semek uygun olur, nk birleim noktalarnda donat akmasn nler.Ancak kolon duvar dna taarak di yapar.

    Perdeler: Perdeler temelden balayarak tm bina yksekliince (temelden-atya), kesit deitirilmeden, devam eder. TS500-2000 e gre, en kk perde kesiti250x1750 mm dir. nemli yaplarda minimum perde kesiti 300x2500 mm uygun olur. Ancak, bu boyutlar 3-4 katl yaplarda yeterlidir. 5-10 katl yaplarda ok dahabyk perde kesitlerine, rnein, 250x3000, 250x5000, hatta 300x6000 mm gereksinim vardr.

    Kesit tahmini; deneyimi olmayanlarda rahatszlk yaratr. Ya tutmazsa kaygusu yaarlar. Kaygularn gidermek iin unlar sylenebilir: Betonarme, bilindii gibi, betonve eliin oluturduu kompozit bir malzemedir. Seilen kesit kk (beton az) olursa donat oalr, kesit byk (beton ok) olursa donat azalr. Yani, iki malzemebirbirinin eksiini dengeler. Bu gzel zellik nedeniyle seilen kesitin tutmamas olasl ok zayftr. Ayrca, uygulamada tm hesap ve izimler bilgisayardayapldndan, kesitin tutmamas durumunda deitirilmesi ve hesaplarn tmnn yenilenmesi birka dakikada tamamlanr.

    Deme kalnl nasl seilir?Deme kalnlna karar vermeden nce tipini semek gerekir: Kirili deme, kirisiz deme, dili deme veya asmolen deme gibi. Bu ders erevesindedemelerin zellileri, davranlar ve bunlara ait minimum koullar renildikten sonra konu aklk kazanabilecektir. Ancak imdilik, ok yaygn olarak kullanlan kirilidemelerin kalnl iin aadakiler nerilecektir:Kalnlk en az 100 mm, byk (kk kenar 4-5 m olan) demelerde kalnlk 120-150 mm, kirisiz balkon demelerinde kalnlk 150 mm, zerinden hafif arageen demelerde kalnlk 150 mm, byk boluklar olan demelerde ve merdiven sahanlklarnda kalnlk 150-200 mm.

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 32

  • Akslar nasl adlandrlr?Akslar kiri, kolon gibi elemanlarn inaat alannda yerletirilmesinde kullanlr. Her kiri ve kolonun akslara gre yeri eksiksiz tanml olmak zorundadr. Aks adiin standart bir kural yoktur. Mimari planlardaki akslarn ad ve sras aynen korunur, kesinlikle deitirilmez. Mimari planda olmayan bir aks eklemek gerekebilir.Bu durumda yeni aks nceki aksn adna a veya 1 indisi eklenerek adlandrlr. rnek: 2-3 akslar arasna iki yeni aks eklenecekse adlar 2a ve 2b olarak seilir.B-C akslar arasna iki yeni aks eklenecekse, adlar B1 ve B2 olarak seilir.

    Kolon/perdeler nasl adlandrlr?Standart bir kural yoktur. Uygulamada Kolonlar Sknn b/h eklinde adlandrlr. S harfi kolon anlamndadr. k kolonun bulunduu kat numaras, nn de o kattakikolon numarasdr ve 01,...,99 arasnda bir saydr. b/h kolonun boyutudur. rnek: S109 300/700, 1. katta 09 nolu kolon, boyutlar 300x700 mm anlamndadr.Kalp planna ana bak ynnde baklarak bu ad kolonun yanna yazlr. Perdelerin adlar genelde P ile balar. rnek P109 250/2000.

    Kolon ve perdelerin bir dier isimlendirme ekli de zerinde bulunduu akslardan yararlanmaktr. rnek: SB8 2, B ve 8 akslarnn kesitii noktada ve 2. Kattabulunan kolon anlamndadr. Bu numaralandrma ekli, kolonun yerinin kolay bulunmas asndan daha kullanl olmakla birlikte, maalesef uygulamada yaygnolarak kullanlmamaktadr.

    Ana bak ynnden baklarak ad en kk yatay aks zerindeki kolonlara, soldan saa doru isim verilir. zleyen dier yatay akslar zerindeki kolonlara daayn yntem uygulanr.

    Bir kolonun/perdenin sonradan kalp planna eklenmesi veya kartlmas durumunda kolonlar/perdeler yeniden adlandrlmaz. Kalp planna eklenenkolona/perdeye, ayn aks zerinde ve ona en yakn kolonun/perdenin adna indis eklenerek ad verilir. kartlan kolon ad kalp plannda grlmez.

    Kiriler nasl adlandrlr?Kiriler nasl adlandrlr?Standart bir kural yoktur. Uygulamada kiriler Kknn b/h eklinde adlandrlr. K harfi Kiri anlamndadr. k kiriin bulunduu kat numaras, nn de o kattaki kirinumarasdr ve 01,...,99 arasnda bir saydr. b/h kiriin genilii ve yksekliidir. rnek: K109 250/500 , 1. Katta, 09 nolu kiri, genilii 250 mm ykseklii 500mm anlamndadr.

    Kalp planna ana veya tali bak ynnde baklarak bu ad kiri zerine, genelde sol ucuna, yazlr. nce ana bak ynnden baklarak, ad en kk ilk yatayaks zerindeki kirilere, soldan saa doru ad verilir. zleyen dier yatay akslar zerindeki kirilere de srasyla ayn yntem uygulanr. Sonra tali bak ynndebaklr, gene ad en kk akstan balanarak soldan saa doru kirilere ad vermee devam edilir.

    Bir kiriin sonradan kalp planna eklenmesi veya kartlmas durumunda kiriler yeniden adlandrlmaz. Kalp planna eklenen kirie, ayn aks zerinde ve ona enyakn kiriin adna indis eklenerek ad verilir. kartlan kiriin ad kalp plannda grlmez.

    Demeler nasl adlandrlr?Standart bir kural yoktur. Uygulamada demeler Dknn h=xx eklinde adlandrlr. D harfi deme anlamndadr. k demenin bulunduu kat numaras, nn de okattaki deme numarasdr ve 01,...,99 arasnda bir saydr. h=xx demenin beton kalnldr. rnek: D109 h=120, 1. Katta, 09 nolu deme, kalnl 120mm anlamndadr. Kalp planna ana bak ynnde baklarak bu ad demenin sol st kesine yazlr.

    Ana bak ynnden baklarak ad en kk ilk iki yatay aks arasndaki demelere, soldan saa doru isim verilir. Dier yatay akslar arasndaki demeler ilebenzer ekilde devam edilir. Bir demenin sonradan kalp planna eklenmesi veya kartlmas durumunda demeler yeniden adlandrlmaz. Kalp plannaeklenen demeye, ayn akslar arasndaki ve ona en yakn demenin adna indis eklenerek ad verilir. kartlan demenin ad kalp plannda grlmez.

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 33

  • KRLER

    Kiri mmkn olduunca aks boyunca srekli devam etmeli.Kiri kesiti aklktan-akla, deimemeli.Ters kiriten kanlmal.Konsol kirilerin yap iinde devam olmal, sadece kolona bal konsollardan iddetle kanlmal.Saplama kiriten elden geldiince kanlmal.Saplamas olan kiri baka bir kirie asla saplanmamal.Kiri-kolon aks elden geldiince aktrlmal.Zorunlu olmadka, yastk kiriten kanlmal.

    KOLONLAR

    Kolon saysnn yars bir ynde dier yars dier ynde yerletirilmeye allmal.Simetrik yerletirilmeye allmal.Rijitlik ve ktle merkezleri aktrlmaya allmal.Dikdrtgen ve dairesel kesitli kolon ncelikle tercih edilmeli. L, T, Z, v.b. Kesitlerden kanlmal.

    ZET: Ne yaplmal, ne yaplmamal?

    Foto: Mehmet SKDAR, 2014

    Guse: Mesnet noktasnda kesiti bytlm kiri veya kolona guseli denir. Ama moment tama gcn artrmaktr.

    Dikdrtgen ve dairesel kesitli kolon ncelikle tercih edilmeli. L, T, Z, v.b. Kesitlerden kanlmal.Guseden kanlmal.Kolon yerine perde daima tercih edilmeli. Alttan veya sten kesik kolon/perde asla kullanlmamal.Kirilere, konsollara kolon/perde asla oturtulmamal.Perde kesiti temelden atya sabit kalmal.st kolon-alt kolon akslar elden geldiince aktrlmal.Kolon kesiti ani olarak ok fazla deimemeli.Kolon kesit tipi yap yksekliince ayn kalmal.Ksa kolon oluumu nlenmee allmal.

    DEMELER

    ok ince olmamal.Demeye yarm duvar oturtulmas halinde arl deme hareketli ykne eklenmeli (en az 1.5 kN/m2). Merdiven yk sahanlk demesi kenarna izgisel yk olarak aktarlmal.Byk aklkl balkon demeleri kirili dzenlenmeli.Byk boluklar olan demeler kaln yaplmal.Kirisiz, dili, asmolen ve dk demeden kanlmal. Kanlamyorsa deprem perdeleri dzenlenmelidir.

    Guseli kolon ve kiri sakncaldr, nk ksa kolon oluumuna neden olur

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 34

    Guse Guse

  • RNEK KALIP PLANI

    Aklanan bilgiler erevesinde daha ncemimar planlar verilen basit yapnn 1.katkalp plan hazrlanarak sada verilmitir.

    Mimari plan tek olmasna ramen, taycsistem mhendisten mhendise farkllkgsterebilir. Hemen; biri yanl teki doruyargsna varmak doru olmaz. Geneldehepsi de uygulanabilir. Ancak, biri bir ynyledierinden daha iyi ya da daha kt olabilir.

    Bu plan snfta adm adm izilecek vetartlacaktr. Derste bulunmaya alnz.

    Genelde 1. ara snav bu konuya yneliktir.

    329

    016

    00

    250/

    500

    1200

    C25/30-B 420CCEM I 32.5R, TS EN 197-1Den ok= 20 mm, S3A0=0.20 I=1.0 R=8Z2 XC1

    Kalp planlar Ynetmeliklerin

    160

    01

    680

    K1

    08 2

    50/5

    00

    K11

    1 25

    0/50

    0

    K10

    9 25

    0/50

    0

    K1

    06 2

    50/5

    00K

    107

    2

    K11

    0 25

    0/50

    0

    Mer

    dive

    n b

    olu

    u

    392

    012

    00

    6570

    mm Ynetmeliklerin

    zorunlu kld bilgileri iermeli

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 35

  • Bilgisayar ile statik-betonarme proje aamalar

    n hazrlk (mimari projeyi anlama, kontrol, yazlm, ara-ekip, ynetmelik gereksinimi, zaman planlamas)

    Tayc sistem seimi=kat kalp planlar (kiri, kolon yeri, yn, boyutu, deme yeri, tipi, kalnl)

    Malzeme, yk, deprem, rzgr, kar, zemin, v.s. bilgilerinin hazrlanmas

    Seilen tayc sistemin yazlma tantlmas; malzeme, zemin, yk ve deprem bilgilerinin girilmesi

    Deme hesaplar

    Kiri ykleri

    Kiri ve kolonlarn dey ykler altnda analizi

    Kiri ve kolonlarn yatay ykler altnda analizi(deprem-rzgr)

    tirm

    e i

    in g

    eri d

    n

    Masa bandaMhendis

    Mhendis

    Betonarme uygulama projesi izimlerine ilikin kurallar (Deprem Ynetmelii 2007, madde 3.13)

    Yap ile ilgili belgeler (TS500:2000, Sayfa 9).

    Hesaplarn-izimlerin gzden geirilmesi, ekleme-karma, dzeltmeler

    Kiri betonarme hesaplar

    Kolon/perde betonarme hesaplar

    Temel tipi seimi ve kalp plan, statik-betonarme hesaplar

    Merdiven hesaplar

    izimler (kat kalp planlar, kiri almlar, kolon/perde yerleim plan ve dey kesitleri, temel kalp plan, merdiven izimleri)

    Hesap raporunun, izimlerin ve kaba metrajn alnmas

    yile

    ti

    rme

    iin

    ger

    i d

    n

    Mhendis denetiminde yazlm

    Masa bandaMhendis

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 36

  • Daha nce mimarisi verilen yapnn hazrlanm olantayc sistemi uygulamada yaygn olarak kullanlanbir yazlma tantlm ve tm hesap ve izimlerihazrlanmtr.

    Yazlmdan alnan +320 kotu kalp sada verilmitir.Yazlmn belirledii ktle ve rijitlik merkezleri kalpplan zerinde grlmektedir. X yn kakl 31 cm,Y yn kakl 39 cm olmutur.

    X-ynnde kaklk:

    31/(630+12.5+12.5)=0.047 %4.7

    Y-ynnde kaklk:

    39/(657+12.5+12.5)=0.057 %5.7

    C25/30-B 420CCEM I 32.5R, TS EN 197-1Den ok= 20 mm, S3A0=0.20 I=1.0 R=8Z2 XC1

    R

    K

    Dmerkezlik (kaklk) %10 nun altnda olmaldr.

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 37

  • mutfak11.7 m2

    seramik karo

    333 cm 333 cm

    +113

    1

    2

    16/17/30

    253

    110

    Giri hol-merdiven-WC20.6 m2

    seramik karo

    125

    1

    2

    3

    +45

    3

    B D

    3

    2

    4

    9190 cm

    220 cm

    115220

    115220

    165

    45

    A

    12.5

    12.5

    12.5

    12.5

    C

    5

    5

    5

    80220

    RNEK:

    Kat planlar ve ematik kesiti verilen yap iin1.kat(317 kotu) kalp plan izilmitir.

    Tayc sistem seimi mhendisten-mhendisefarkllklar gsterebilir. Siz de bu yap iin kalp planhazrlayn ve verilen ile karlatrn. Farkllklarbelirlerseniz nedenini aratrn.

    38Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu

    Salon29.1 m2

    ahap parke

    ZEMN KAT PLANI 1/50

    130120

    +45

    a aalma odas

    16.5 m2

    ahap parke

    +45

    115120

    115120

    1

    0.00

    1

    5

  • Y. Odas15.9 m2

    ahap parke

    453 cm 333 cm

    Y. odas15.0 m2

    ahap parke

    +113

    12.5

    4

    253

    +317

    Sahanlk/merdiven/alma kesi

    20.6 m2

    seramik karo

    16/17/30

    D

    85220

    452.5

    110

    115120

    B

    85220

    85220

    C

    1039 cm

    +317

    +317

    +317

    A1

    12.5 12.5

    5

    5

    12.53

    2

    115220

    39Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu

    Y. Odas22.5 m2

    ahap parke

    1. KAT PLANI 1/50

    a a

    ahap parke

    Banyo8.9 m2

    seramik karo115120

    115120 1a

    1

    130120

    55

  • 40Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu

  • Kalp plan uygulama hatalar

    Merdiven boluu braklmam Merdiven boluu braklmam

    Foto: Bar AVUOLU, 2017

    41Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu

    Buradaki asmolenler der

    K103 yastk kirii perdeye zayf balanm,

    Yorumsuz

    Kiri -kolon zayf balant

    Yorumsuz

  • Dzensizlik nedeni nedir?

    Dzensiz tayc sistem nedir? kuvvetlerin yap iinde dolanmasna, giderek bymesine ve zayf noktalarda hasara neden olan tayc sistem trdr.

    Deme sreksizliiPlanda girinti-knt dzensizliiBurulma dzensizliiTayc eleman eksenlerinin birbirine paralel olmamasKomu katlar aras dayanm farkll (Zayf kat)Komu katlar aras rijitlik farkll (Yumuak kat)Kiri ve kolonlarn sreksizliiDierleri

    stenmeyen dzensizlikler

    Dzensizlik nedeni nedir?

    Yap sahibinin istekleri.Arsann dzensizlii.Mimarn deneyimsizlii, sadece fonksiyonellii ve estetik grn nemsemesi.Mimar ve mhendis ibirliinin yoksunluu.Mhendisin deneyimsizlii, tayc sistem seimine yeterli zaman ayrmamas, mimari nedenlerle aresiz kalmas.Mhendisin yazlma ar gveni: Mhendisin yazlm deil, yazlmn mhendisi ynetmesi.Yapmcnn projeye uymamas.Kalfa ve ustalarn Ben bu ii yllardr yapyorum, daha iyi bilirim sav.Denetim yetersizlii.Yap sigorta sisteminin bulunmayYasalarn yetersiz kalmas veya uygulanmay.Kiisel kar kaygusu.

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 42

  • Derz: ki yap blou arasndaki boluk

    Scaklk, deprem, farkl oturma gibi nedenlerle oluabilecek etkileri nlemek amacyla yapnn, aralarnda boluk (derz)bulunan bloklar halinde ina edilmesi gerekebilir. Farkl amal derzler olmakla birlikte biri dieri iin de fayda salar.

    Genleme derzi: Scaklk fark ve bzlme nedeniyle yap boyu deiir. Bu deiimden doacak etkilerini azaltmak,Farkl oturma derzi: Temelin farkl oturmasndan oluacak etkileri azaltmak,Deprem derzi: Bitiik veya ok yakn yaplarn arpmasn veya dzensiz yaplarn depremde hasar grmesini nlemek

    amacyla kullanlr.

    Genleme derzi (TS500:2000, Madde 6.3.4, Sayfa 18):

    Ykseklii fazla olmayan fakat uzun, hangar tipi yaplara uygulanr. Scaklk ve bzlme nedeniyle yap boyu deiir, eketkiler doar. Yapnn plandaki boyu 40 metreyi amamaldr. L>40 m durumunda yap bloklara ayrlarak aralarndaboluk=derz braklr. Blok boyu L en fazla 40 m, derz aral d en az 3 cm olmaldr. Scaklk fark 200 C dan fazla olanblgelerde L 30 m yaplmas nerilir. Temel ksmnda scaklk fark ok dk olacandan bu ksmda genleme derziyaplmasna gerek yoktur.

    Yap ykseklii H>6 m durumunda genleme derzi yerine deprem derzi yaplmaldr.

    H

    n bilgi: Derzler

    Kt

    Yap ykseklii H>6 m durumunda genleme derzi yerine deprem derzi yaplmaldr.

    Derzler ezilebilir malzeme ile kapatlarak gvenlik ve grnm gzellii salanmaldr. Bu amala kpk, bitm, derzcontalar kullanlabilir. Beton, tula ahap gibi kat ve zor ezilen malzeme ile doldurulmamal ve svanmamaldr. Aksi haldederz grevini yapamayacak ve atlaklar oluacaktr.

    Derz aral metal veya plastik levhalar ile de kapatlabilir. Bu durumda levha sadece bir kenar boyunca yap bloklarndanbirine balanmaldr. Her iki bloa sabitlenen levha yap hareketleri ile paralanr.

    H

    d 3 cm

    derz

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 43

    Saklamba oynayan ve kapatlmayan derze skan ocuk

    yi

  • Deprem derzi (Deprem Ynetmelii-2007, Madde 2.10.3)

    Bir ok imar ynetmelii yaplarn bitiik yaplmasna izin verirler (bitiik nizam). Birbirine bitiik yaplar deprem asndansakncaldr. Deprem kuvvetini birbirine aktarmakta, farkl salnm sonucunda arpmaktadrlar. Ke ba denilen sonyap genelde en byk hasara uramaktadr.

    ki yeni yap, veya eski bir yapnn yanna ina edilecek olan yeni yap, derz ile ayrlr. Her iki yapnn depremde farklsalnmlar sonucu arpmas ve birbirine zarar vermesi (ekileme etkisi) nlenmee allr. Yeni yapnn plandave/veya deyde, kntlar veya byk boluklar olmas durumunda da yap elden geldiince simetrik ve dikdrtgenbloklara ayrlr. Bloklar, aralarnda derz braklarak ina edilirler. Bu basit tedbir ile arpma ve burulma etkilerinlenmee allr. Dep. Yn. 2007 ye gre en az

    d > katsays+1 (cm olarak)

    olmaldr. 5 katl, yaklak 5x3=15 m yksekliindeki bir yap komu yapdan en az d=5+1=6 cm uzak ina edilmelidir.

    Teorik olarak; bloklar arasndaki derz genilii, her iki yapnn en byk yatay yer deitirmelerinin toplamndan bykolmaldr:

    ba d +

    Dep.Yn. Madde 2.10.3.2

    Yaplardan biri eski ise, genelde yer deitirmesi bilinmez. Bu durumda derz geniliinin en az

    alnmas nerilir. rnein 5 katl bir yapda yaklak olarak H=5x3=15 m dir, derz genilii en az

    alnabilir. Bur deerlerin biraz daha stnde kalmak uygun olur.

    Deprem derzi ile ayrlm bloklarn temelleri de ayr yaplmaldr.

    Dier kurallar iin baknz: Deprem Ynetmelii-2007, Madde 2.10.3

    3

    H(cm)0.02d

    ba d +

    cm 103

    15000.02d ==

    Foto: Ycel GNEY ve ekibi, 2011

    Yetersiz derz

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 44

  • Byk boluk

    Kt yi

    Derz

    stenmeyen dzensizlik: Yatayda/deyde girintili/kntl yaplar

    Depremde bu blge hasar alr

    Depremde bu blge hasar alr

    Depremde bu blge hasar alr

    Kt yi yi

    yap Plan (kt) Plan (iyi) Kt yi

    Kt yi

    H

    Depremde bu blge hasar alr

    Depremde bu blge hasar alr

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 45

  • Tm kolon ve perdeleri, uzun kenarlar yapnn sadece bir ynnde olacak ekilde yerletirmek ok skkarlalan bir dzensizliktir. Bu durumda yap, yatay kuvvetlere kar, bir ynde gl dier ynde isezayf olmaktadr. Genelde iki farkl dnce bu dzensizlie neden olur:

    1) Tm kolon ve perdelerin yapnn giri cephesine dik dorultuda yerletirilmesi:Yap sahibi ve/veya mimar, zemin kattaki i yerlerinde giriin olduu cepheye paralel geni yzeyli kolon veperde olmasn istemez.

    2) Uzun yaplarda tm kolon ve perdelerin ksa dorultuda yerletirilmesi:Yapnn uzun kenarl cephe alan dier cephe alanndan byktr. Rzgr yk cephe alan ile orantlolduundan, uzun kenarl cepheye etkiyen rzgar kuvveti ksa kenarl cephedekinden byk olacaktr. Bunedenle mhendis, rzgr kuvvetinin byk olduu ynde yapnn daha gl olmasn istemektedir.

    Her iki dnce de hataldr. Birinci durumda estetik n plana kmakta, ancak gvenliknemsenmemektedir. kinci durumda rzgr asndan gvenlik salanmaya allmakta, ancak depremnemsenmemektedir. Trkiyede, genelde rzgr deil deprem etkindir. Deprem kuvveti yap cephe alanile deil, yapnn ktlesi ile orantldr. Deprem kuvveti de her iki ynde genelde ayn olur. Dolaysylayapnn her iki deprem ynnde de yaklak ayn rijitlie sahip olmas gerekir.

    stenmeyen dzensizlik: Kolon ve perdelerin tm ayn ynde

    Ne yaplmal ?Kolon ve perdelerin bir yndeki toplam rijitlikleri dier yndekine eit (veya yakn) olmaldr.Kolon ve perdeler, elden geldiince, ktle merkezine gre simetrik olmaldr.Perdeler, elden geldiince, yap cephelerine yakn yerletirilmelidir (burulma rijitliini artrmak iin).

    Kt Kt yi

    Kolonlarnn tm ayn ynde yap(kt)

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 46

  • stenmeyen dzensizlik: erevelerde sreksizlikler

    yap

    Alttan kesik ve kirie oturan kolon

    stten Kesik kolon

    ok kt kt

    Foto: Devrim AKDA, 2005

    Ne yaplabilir ?Rijitliklerde ani deiiklik nlenmeliKolonlar kirilerden daha kuvvetli olmal.Kolonlar temelden atya kesilmeden devam etmeli.Perdeler temelden atya kesilmeden ve kesit deimeden devam etmeli.Kesik kolonlar varsa, bunlar kat yksekliince sk etriye ile sarlmalKirie kolon oturtulmamal. nlenemiyorsa Deprem Ynetmelii Madde 2.3.2.4 b maddesi titizlikle uygulanmalKiriler kesit deimeden, elden geldiince aks boyunca devam etmeli.

    yap

    Kirite sreksizlik

    Kuvvetli kiri

    Zayf kolon

    Ani rijitlikdeiiklii

    Ykseklii ve genilii farkl kiriler

    kt kt

    kt

    Kiriler kolonlardan daha kuvvetli ise kolonlar mafsallar, yap yklr.

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 47

  • YASAK dzensizlikler

    (Deprem Ynetmelii-, 2007 Madde 2.3.2.4).

    Konsollarn ucuna, guse olsa dahi, kolon/perde oturtulamaz.ki konsol kiri ucu arasna perde oturtulamaz.Kirilere perde oturtulamaz. Kolonlara perde oturtulamaz.

    Konsola oturan kolon

    konsolguseli konsol

    YASAK ! YASAK !

    Kirie oturan perde

    konsol

    Konsola oturan perde

    YASAK !

    Konsola oturan kolon (yasak)

    Kirie oturan perde (yasak)

    Yap yksekliince devam etmeyen perde (ok kt)

    YASAK !

    Kirie oturan perde

    Konsollara oturan perde (yasak)

    Kolonlara oturan perde

    YASAK !

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 48

  • stenmeyen dzensizlik: YUMUAK KAT

    Yaplarn genellikle zemin kat, bazen de st katlarndan bazlar, otopark veya cam vitrinli dkkanyaplmakta, dier katlar ise dolgu duvar ile rlmektedir. lkemizde ok sk grlen bir uygulamadr.Dolgu duvarl katlar duvarsz veya vitrinli katlara gre ok daha rijit olmakta, duvarsz veya vitrinlikatlar zayf kalmaktadr. Sadece yeni inaatlarda deil, eski konutlarn i yerine dntrlmesisonucunda da bu durum ortaya kmaktadr.

    Bu tr zayf katlara yumuak kat denilmektedir. Bir katn yksekliinin dier katlardan fazla olmasda yumuak kat dzensizliine neden olur.

    Sakncalar:Otopark veya dkkan katnda kolon/perde ve duvar istenmemekte, tayc sistem bu katlara gredzenlenmektedir. Bunun sonucunda depreme dayankl olmayan, tayc sistemi kt ve yklma riskiyksek yumuak katl yaplar olumaktadr.Yumuak kat dzensizlii, ok katl yaplarn depremde yklmasnn ana nedenidir. Depremkuvvetinden oluan yatay yer deitirmenin %70-80 i yumuak katta oluur.Yumuak kat kolonlar ar yatay yer deitirerek krlrlar ve yap aniden yklr.

    Ne yaplabilir ?

    Yumuak kat

    Foto: F. Erdem KKBAY, 2012

    Ne yaplabilir ?Otopark ve dkkan kat yaplmayabilir(yap sahibi ve mimar!)Yumuak kat oluum nedeni ortadan kaldrlabilir, vitrin yerine duvar yaplabilir (yap sahibi vemimar!).Tayc sistem sadece kolonlardan olumamal, perde taycya arlk verilmeli, deprem kuvvetimutlaka perdeler ile karlanmaldr.Yumuak kattaki tm kolonlar kat ykseklii boyunca sk etriye ile sarlmaldr.R katsays dk alnabilir (rnein: R=4) veya yumuak kat kolonlar tasarm kuvvetleri 2.5 katartrlarak betonarme hesap yaplabilir.

    Yumuak kat

    Cam vitrin

    ok kt

    GR KATLARI BOMBA KAT.........Trkiye Deprem Vakf Bakan Yardmcs ve Boazii niversitesi naat Mhendislii Fakltesi retim yesi Prof. Dr. Semih TEZCAN uyard: Ara duvarlar olmayan giri katlar BOMBA KAT'tr" 21 Eyll 1999.

    Yumuak kat

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 49

  • Yaplarn genellikle i yeri olarak kullanlan zemin kat ile 1. kat arasnda bulunur.Plandaki alan zemin kat alanndan kktr. Kolonlar st kat kolonlarndan uzundur.

    Asma kat yapda deme sreksizliine, ksa kolon oluumuna, blgesel yumuakla,deprem kuvvetinin kolondan kolona aktarlmasnn zorlamasna ve yapnn burulmasnaneden olur. Yumuak kat dzensizliine benzer bir davran sergiler.

    Ne yaplabilir ? Baknz: Yumuak kat

    ekme kat

    Yapnn son kat cepheden geri ekilerek yaplm, plandaki alannormal kat alanndan kk olan kat.

    ekme katlarn hacimleri alt kat hacimleri ile genelde uyumaz.zel kiri ve kolonlar gerektirir ve bu nedenle tayc sistemdedzensizlie neden olur. ekme kat binann rijitlik ve arlkmerkezinin de kaymasna, burulma etkisi olumasna da nedenolabilir.

    Alt katlar betonarme olan yapda at katn yma veya ahapyapmak uygun olamaz. Alt katlar hangi malzeme ile yaplmsaat kat da ayn malzeme ile yaplmaldr.

    stenmeyen dzensizlik: EKME KAT-at katstenmeyen dzensizlik: ASMA KAT

    Rijit blgeYumuak blge

    kt daha iyi

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 50

  • Yapdaki kolonlardan birinin veya bir kann dierlerinden ksa olmas bu dzensizlii oluturur. Bodrumkatlarn aydnlatlmas iin konulan bant pencereler, kat ara kirileri, tesisat kat, asma kat, merdiven arasahanlklar, guseli kiri veya guseli kolonlar, kademeli temeller ksa kolonlarn olumasna neden olur.

    Sakncalar:Ksa kolonlar dier normal boylu kolonlara gre ok rijit davranarak ok byk kesme kuvvetinin etkisindekalrlar. Gevrek olan kesme krlmas sonucu kolon tama gcn yitirir, yap ar hasar alr veya yklr.

    Ne yaplabilir ?Ksa kolon oluum nedeni ortadan kaldrlabilir.Pencere kltlerek, kolon etrafna da dolgu duvar rlebilir.Ksa kolonlar Deprem Ynetmelii-2007, Madde 3.3.8 e gre boyutlandrlmaldr.Ksa kolonlarn tm kat ykseklii boyunca sk etriye ile sarlmaldr.Kolon ile dolgu duvar arasnda 3-5 cm derz brakarak ezilebilir bir madde ile (kpk, bitm gibi) doldurulmal,duvarn yanal devrilme tehlikesine kar tedbir alnmaldr.Perdeye arlk verilebilirR katsays dk alnabilir (rnein: R=4)

    Bant pencere

    Ksa kolon

    Ksa kolonlarTesisat kat

    Ksa kolonlar

    Ksa kolonlar

    Ksa kolon

    stenmeyen dzensizlik: KISA KOLON

    Dolgu duvar

    ok kt

    Tam ve ksmen dolgu duvarl erevenin depremde davran

    HasarDeprem kuvveti

    Tepki

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 51

  • Ke kolon

    kma

    Yumuak kat

    Ke kolon

    Ksa kolon

    stenmeyen dzensizlik: IKMALI YAPI Zemin kat ina alannn st katlarn alanndan kk olduu yaplardr.Deprem asndan kt fakat lkemizde sk uygulanan bir mimaridir. Bu trkmaya kapal kma denilmektedir.

    Sakncalar:s katlarn cephe kirileri kolonlara bal deildir, ereve davran yoktur.Cephedeki kirilerin yatay rijitlie katks yoktur.st kat duvarlar kolonlarn dndadr, yatay rijitlie katks yoktur.st katlarn cephe duvarlar konsol kiriler tarafndan tanr. Bu kirilersadece dey ykler altnda dahi ok zorlanrlar. Mevcut yaplargzlendiinde, ounun konsollarnda sarkma, konsol kiri ve zerindekiduvarlarda atlaklar kolayca grlr.En riskli konsol en altta olandr. nk, stndeki konsollarn sarkmassonucu, stndeki konsol yklerinin toplamnn yaklak %25 i kadar ek yken alttaki konsola aktarlr. Bu yk statik hesaplarda dikkate alnmadndanrisk artar.Yap ktle merkezi kmal yap cephesine doru kayar.Temelde kolon kuvvetlerinin bilekesi geometrik merkezden kak olur, ekmomentler doar, temel altnda oluan gerilme dzgn yayl olmaz.Bu tr yaplarda genelde yumuak kat dzensizlii, ksa kolon dzensizlii

    Ne yaplabilir ?Bu tr yaplardan kanlmas gerekir (Yap sahibi ve mimar!).Tayc sistem sadece kolonlardan olumamal, perde taycyaarlk verilmeli.Kolon ve perdeler temelden atya srekli olmal.Konsollara kolon veya perde oturtulmamal.Konsol boyu en fazla 150 cm olmal (Mimar!)Konsollu kiri kesitinde cmert davranlmal, 30x70 cmxcm gibi.Konsol kiri sadece kolona balanmamal, konsol kiriin yapiinde devam olmal.En alttaki konsol kesiti sttekilerden daha byk seilmeli,stndeki konsollardan gelen ek yk statik hesapta dikkatealnmal.Konsollara dey deprem yk yklenmeli (DepremYnetmelii-2007, Madde 2.11), zenli boyutlandrlpdetaylandrlmal/ina edilmeli.Konsolun baland kolon, konsol ve konsolun devamndakikiri sk etriye ile sarlmal.

    En ok zorlanan konsol

    Tipik ereve

    L 150 cmkmal yap

    ve bir sonraki sayfada aklanan ke kolon dzensizlii de oluur.

    Konsol zerindeki duvarda atlaklar

    Konsol

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 52

  • stenmeyen dzensizlik: IKMALI YAPIDA KE KOLON

    Kapal kmal yaplarn kelerinde genellikle salonlar vardr. Yap sahibi veyamimar salonda sarkan kiri istemez. Salt estetik nedenle, salon ke kolonukare veya daire kesitli yaplmakta, ancak bu kolonu komu kolonlara balayankiriler yaplmamaktadr. Kiri yerine, deme eridinde donat zenginletirilerekgizli kiri yapld iddia edilmektedir. Ke kolon sadece ince bir deme ileyapya baldr. Gizli kiriin hemen hibir bir yarar yoktur. Kolon ykleri ile tekbana boumak zorundadr, yan zavall bir kolondur.

    Sakncalar:Ar duvar ykleri konsollara, konsollardan da ke kolona aktarlmaktadr.Ke kolon byk momentler tamak zorundadr.Ke kolona bal deme zmbalama etkisindedir.Yap sadece dey ykler altnda dahi tehlikededir.Yapnn bu kesi daha esnek davranr. Deprem kuvveti ke kolondan dierkolonlara yeterince aktarlamaz. Gizli kiriin bu konuda yeterli bir yarar yoktur.Yatay ykler altnda deme buruur, ke kolon ular mafsallar, yap yklr.

    Ne yaplabilir ?kma yaplmayabilir (Mimar!)Kolon yerine perdeye arlk verilmelidir.

    Kir

    i y

    ok

    !

    Alttan bakldnda perspektif grn

    Cephe duvar

    duvar ykn konsollara aktaran kiri

    yo

    k !

    Ke kolon

    Kolon yerine perdeye arlk verilmelidir.nerilen plan ok daha iyidir. Konsollar mutlaka devam eden kiriler ile komukolonlara balanmal, hatta mmknse perdeye oturmal, perde konsol ynndeyerletirilmelidir.Ke kolon, konsol ve devamndaki kiri sk etriye ile sarlmaldr.R katsays dk alnabilir (rnein: R=4)

    plan (ok kt)Konsol

    nerilen plan (daha iyi)

    Kir

    i y

    ok

    !

    Foto: Ahmet DERVOLU, 2005 Ke kolon

    kmal yap

    Ars

    a in

    aat

    sn

    r

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 53

  • stenmeyen dzensizlik: Kolonlara oturmayan d cephe kirileri, yapk kiriler

    mar ynetmelikleri mimarlara, cephede girinti-knt ve motif yapabilmeleri iin,20-30 cm knt yapma izini verirler. Bu bir kapal kma deildir. Bundanyararlanan mimarlar, salt 20-30 cm yer kazanabilmek amacyla, tm d cepheduvarlarn kolonlar dnda izmekte ve buradaki kirilerin hacimler iindesarkmasn da istememektedirler. Bu istee uyan mhendisler de cepheerevelerindeki kirileri kolonlar dnda, kolonlara hi oturmayan, onlarayapk olarak oluturmaktadrlar. D cephe duvarlar da bu yapk kirilerzerine rlmektedir. Yapsal analizde bu kiriler kolonlara oturuyormu gibi,gerekle hi badamayan, modelleme yapldndan mhendis kendi kendiniyanltmaktadr.

    Sakncalar:Kiri-kolon balants ok zayftrKiri aks ile kolon aks akmad iin dmerkezlik oluur.Statik hesaplarda dikkate alnmayan, ek moment oluur.Yapk kirilerin oturduu ve mesnet grevi yapan dier yndeki kirilerde ar kesme kuvvetleri oluur, ksa konsol davran sz konusudur. Ayrca, mesnet grevi yapan kirilerde burulma etkileri belirginleir.Yatay kuvvet aktarmnda ereve davranndan sz edilemez, yapk kiriler

    Kol

    ona

    otur

    may

    an,

    yap

    k

    kiri

    ler

    Kol

    ona

    otur

    may

    an,

    yap

    k

    kiri

    ler

    Yatay kuvvet aktarmnda ereve davranndan sz edilemez, yapk kiriler yk aktarma grevlerini yeterince yerine getiremezler. Duvarlarn, ereve dna rldkleri iin, yanal devrilme tehlikesi ok yksektir. Duvarlarn yatay kuvvetlere direnimi yoktur, yumuak kat davran hakim olur.

    Ne yaplabilir?D cephe kirileri, i hacimlerde sarksalar dahi, mutlaka kolonlara oturmaldr. Yapk kiri oluumundan iddetle kanlmaldr.Geni kiri yaplarak kolona oturtulabilir.Kiri kolona oturtulur, kirie duvarn oturaca knt braklr.ereve dndaki duvar kolona balanr.Bu tedbirler alnsa dahi depremde duvar bamsz davranr, yatay rijitlie katks yoktur!

    Plan

    kolo

    n

    Perspektif

    Kolon aks

    Yapk kiriler

    kolo

    n

    kolo

    n kolo

    n

    Yapk kiri

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 54

  • Normal olarak kiriin her iki ucu kolona oturmaldr, bylece kiri yk en ksa yoldan kolonlara aktarlm olur. Kolonun olmamassaplama kiri dzensizliini oluturur. Kirilerden biri dierini oturur. Ykler dorudan kolana aktarlamaz, kiriten kirie aktarlm olur.Kimin kimi tad kiri rijitliklerine baldr ve her zaman tam belirgin deildir. Bu dzensizlii her zaman nlemek mmkn olmaz. Herkiri-kiri birleim noktasna kolon konulduunda birbirine ok yakn kolonlar ve ok kk aklkl kiriler oluabilir veya kolonmerdivene, pencereye-kapya denk gelebilir. Bu nedenle baz kiriler saplama yaplmak zorunda kalnr. Ancak, elden geldiincesaplama kirilerden kanmak gerekir. En kt ve kesinlikle yaplmamas gereken durum, saplamas olan bir kiriin baka birkirie saplanmasdr.

    Sakncalar:Kiri yk en ksa yoldan kolonlara deil, dolayl yollardan, birikerek kiriten kirie aktarlr.Tanan kiriin reaksiyonu tayan kirie tekil kuvvet olarak etkir.Tayan kiriin moment ve kesme kuvveti yksek olur.Tayan kirite byk sehim oluur.Tayan kirite burulma momenti oluur.Tayan kirite belirgin kesme, ekme ve burulma atlaklar oluur.Yatay kuvvetin kolondan kolona aktarm zorlar.Tayan kirie depremde yatay kuvvet etkir, kiriin dey ekseni etrafnda moment oluur.

    nlem:

    Saplama kiri

    Foto: Devrim AKDA, 2005

    Saplama kiri

    stenmeyen dzensizlik: Saplama kiri

    nlem:Kolon koyarak, kiri kaldrlarak saplama kiri nlenmeye allmaldr.Tanan kiriin tayan kirie zel tedbirler ile balanmas gerekir(ask donats).(Baknz: ask donats TS 500:2000 Madde 8.1.6, ERSOY, U., ZCEBE. G., S. 501-503, CELEP, Z., S. 357)Saplamas olan kiri sk etriye ile sarlmaldr.

    ok daha iyiok kt

    Saplamas olan saplama kiri

    Saplama kiri

    iyi

    Saplamas olan kiri

    Saplama noktas

    ok kt

    Foto: Onur KAPLAN

    Saplamas olan saplama kiri

    Saplamas olan kiri

    Saplama kiri

    Saplama noktas

    iyiFoto: Mehmet Can PEKER-2014

    Kolon dibinde saplama

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 55

  • Sakncalar:Kiriin kolon civarnda baka bir kirie saplanmas ok daha kt bir durumdur. Kesme ve burulma etkileri ok daha ar dzeye varr.

    Ne yaplabilir?Kolonun yn deitirilerek,Kolon yerine perde kullanlarak,Geni(yastk) kiri kullanlarakSaplama kiri kaldrarak (sadece yarm duvar tamas durumunda mmkn!)

    daha az sakncal bir sistem oluturulmaya allr.

    Saplama nlenemezse saplamas olan kiri sk etriye ile sarlmaldr.Konsol sadece kolona bal, yap iinde devam olmalyd

    Kolon civarnda saplama

    Foto: Onur KAPLAN

    stenmeyen dzensizlik: Kolon civarnda saplama kiri

    Foto: Onur KAPLAN

    Duvar

    Kiri

    tayan tanan

    Tanan kiriin ykseklii tayan kiriin yksekliinden daha fazla olmamaldr, aksi halde saplanankiriin donatlar tayan kirie balanamaz ve ask donats ilevini yerine getiremez. Netice olarak okzayf bir balant noktas oluur. Ask donats hesab iin baknz: Ersoy/zcebe, Madde 7.6.1, S.501, Celep, S. 357, TS 500:2000 Madde 8.1.6.

    Saplama kiri

    Kolon civarnda saplama

    Konsol sadece kolona bal, srekli olmalyd

    iyikt iyi

    kt iyi ok daha iyiDaha iyi

    kt

    kt

    Mimari plan

    Kiri

    Kalp plan

    Duvar

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 56

  • Terk edilen arsa ksm

    ehir merkezlerindeki deerli arsalar genelde dzensizdir. Mimari planlar arsaya, tayc sistem mimariye uydurulur.

    Sakncalar:Sistem akslar birbirine paralel olmaz, krk aksl kiriler oluur.Kolonlar/perdeler planda dzensiz yerleir.Kolon/perde kesitleri okgen olur.Dzgn ereveler oluamaz.Yatay ykler kolondan-kolona dzenli aktarlamaz, kuvvet yap iinde yn deitirir.Yapnn burulma tehlikesi yksektir.

    Ne yaplabilir ?Arsa kntlar bo braklarak dzgn bir tayc sistem oluturulabilir (Mimar!).Arsa kntlarn balkon olarak kullanan daha dzgn bir tayc sistem oluturulabilir (Mimar!).Arsa kntlar ksa konsollu kma olarak kullanlabilir (Mimar!).

    ok kt

    arsa snr

    stenmeyen dzensizlik: arpk arsaarpk mimariarpk tayc sistem

    Gen

    elde

    kab

    ul g

    rm

    ez!

    Derste anlatlmayacak

    Arsa kntlar ksa konsollu kma olarak kullanlabilir (Mimar!).

    Kolon yerine perdelere arlk verilmelidir.Kolon ve perdelerde sk etriye kullanlmaldr.Kolon ve perdeler burulmay nleyecek ekilde zenle yerletirilmelidir.R katsays dk alnabilir (rnein: R=4)

    Deprem ynetmelii-2007 ilgili maddesi: 2.7.5.Daha iyi

    iyi

    Balkon veya kapal kma

    Gen

    elde

    kab

    ul g

    rm

    ez!

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 57

  • Eimi fazla olan arsalarda ina edilenyaplarda kademeli temel yaplmamal,temel elemanlar ayn kotta olmaldr.Temeller birbirlerine dzenli olarakbalanamaz depremde bir btndavranamaz. Ayrca ksa kolon oluumunlenemez. Eimli arazide ina edilen uzunyaplar derzler ile bloklara ayrlarak herbloun temeli ayn kotta yaplabilir.

    Temel tipi tm yap blou altnda aynolmaldr, karma temel yaplmamaldr. Aksidurumda, farkl rijitlik ve farkl zemingerilmeleri nedeniyle, farkl oturmalar veuyumsuz deprem davran oluacaktr.Nasl davranaca belirlenemeyen karmakbir tekil veya srekli temel yerine, zeminsalam olsa dahi, radye temel yapmak

    kt

    Ksa kolon

    Kademeli temel

    ok kt

    Radye temel

    Tekil temel

    ok kt

    Radye temel

    perde

    Tekil temel

    stenmeyen dzensizlik: Kademeli temel, karma temel, farkl kat seviyesi Derste anlatlmayacak

    Kat dzeyi

    Kat dzeyi

    kt (derz yetersiz ise)

    arpma

    salam olsa dahi, radye temel yapmakdaha uygun olur.

    Yan yana ina edilen iki bloun katseviyeleri ayn olmaldr. Uygulamada bugenelde salanamaz. Yeterli derz yoksa;bloklar arpr, kat duvar yklr, kolonkrlr ve yap ger. O halde yeterli derzbraklmaldr.

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 58

  • Yapnn komu yap tarafnda veya ayn katta ok daireli yapnn ortasnda, bazhacimlerin k alabilmesi iin, aydnlk boluu braklr. Aydnlk blgesindekikiriler bazen yaplmamaktadr. Deme de olmad iin yapda bir dzensizlikoluur, yapnn bu blgesi daha yumuak davranr.

    Sakncalar:Yapnn bu blgesi yumuak davranr.Yatay kuvvetlerin kolondan-kolona aktarm zorlar.Boluk civarndaki kolonlar ar yatay yer deitirirler.Yap burulma etkisinde kalr.

    Ne yaplabilir ?Aydnlk blgesindeki kiriler kesilmeden mutlaka srekli olarak yaplmaldr.Komu binadaki aydnlk ayn blgede deilse aydnlk kirii zerine duvarrlmelidir.

    kt

    Kiri yok !

    kt

    Aydnlk boluu(kiri yok)

    Foto: smail ALTAY-2003

    stenmeyen dzensizlik: Aydnlk boluu

    iyi

    iyi

    Kiri var

    Foto: smail ALTAY-2003kt

    Foto: Devrim AKDA, 2005

    Aydnlk boluu(kiri var)

    iyi

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 59

  • ounlukla yap koridorlarnda sarkan kiri istenmez. Bu durumda bir dorultuda alan uzun birdeme oluur. Deme akl kk olduundan, demenin dey yk momentleri de kk olur.Deme statik-betonarme hesaplarnda yatay yk etkileri dikkate alnmadndan, ince bir deme ileyetinilir. Halbuki demenin yatay ykleri kiriler ile beraber kolondan-kolona aktarmak gibi oknemli bir ilevi vardr.

    Sakncalar:Yatay kuvvet(deprem/ rzgr) aktarm zorlar.Deme yeterince rijit davranamaz, yatay kuvvetin kolon ve perdelere dalm dzensiz olur.Yatay kuvvet etkisi altnda deme burkulabilir .Bzlme etkileri belirginleir.

    Ne yaplabilir ?Kiriler koridorda da srekli olmal.Kiriler srekli yaplamyorsa, deme kalnl artrlmal (20-30 cm)

    kt

    ok

    dah

    a iy

    iB

    iraz

    daha

    iyi

    Kiriler sreksiz, uzun ince deme

    Baz kiriler srekli fakat biraz kaln (1215 cm) deme

    Kiriler sreksiz fakat kaln (2030 cm) deme

    stenmeyen dzensizlik: Uzun, ince ve kirisiz koridor demesi Derste anlatlmayacak

    Kiriler srekli, deme ince (10 cm) olabilir.

    Banyo, tuvalet gibi slak hacimlerde, atk su tesisatn gizlemek amacyla, mimarlar projelerinde dk deme tasarlamaktadrlar. Deprem sorunu olmayan Avrupa lkelerinden kopyalanm bir zmdr. Deprem riski ok yksek olan Trkiyeye uygun deildir. Demenin yatay ykleri kiriler ile beraber kolondan-kolona aktarmak gibi ok nemli ilevi dk demeli sistemlerde gerei gibi gerekleememektedir.

    Sakncalar:Yatay kuvvet aktarm zorlar.Deme yeterince rijit davranamaz, yatay kuvvetin kolon ve perdelere dalm dzensiz olur.Yatay kuvvet etkisi altnda rijitliin ani deitii noktalarda deme krlabilir.

    Ne yaplabilir ?Dk deme yaplmamaldr (mimar!)Dk deme yerine yaltml asma tavan yaplabilir.

    Normal demeDolgu

    Normal deme

    Dk deme

    En

    iyi

    stenmeyen dzensizlik: Dk deme

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 60

    Derste anlatlmayacak

  • stenmeyen dzensizlik: Alt-st kolon dey aks akmazl

    st kolon dey aks

    Alt kolon dey aks

    st kolon dey aks

    Alt kolon dey aks

    Yap yksekliince kolon kesiti kltldnde st kat ve alt kat kolonuakslar uygulamada hemen hi aktrlmamakta ve d merkezlieneden olunmaktadr.

    Sakncas:Dmerkezlik nedeniyle, hesaplarda dikkate alnmayan, ek momentoluur.

    Ne yaplabilir?Kolonlar dey akslar akacak ekilde dzenlenmelidir. tekikolonlarda bunu gerekletirmek kolay olmakla birlikte cephe

    dmerkezlikdmerkezlik

    Derste anlatlmayacak

    iyi

    kt

    iyi

    kt

    kolonlarda bunu gerekletirmek kolay olmakla birlikte cephekolonlarnda diler oluur. Dolgu duvar ile bu sorun giderilebilir. Ancakbu, cephe duvarlarn ereve dna kmasna neden olur. Duvarndevrilmemesi iin zel tedbir gerekir.

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 61

  • stenmeyen dzensizlik: Rijit merdivenler

    Mimarisi farkl birok merdiven tipi olmasna karn, en ok karlalan planda dikdrtgen grnml olandr. Basamaklar tayan eik merdiven pla kat sahanlklarn veya katsahanln ara saanla balar. Bu balant uygulamada genellikle rijit (ankastre) yaplmaktadr.

    plan

    ara

    saha

    nlk

    kat s

    ahan

    l

    Kat kirii

    Kat kirii

    Kat

    kiri

    i

    Kolon

    Ara sahanlk kirii

    Kolon

    Sakncalar:Merdiven pla erevenin diyagonal eleman gibi davranr (kafes kiri davran).Merdiven evi ok rijit davranr.Ara sahanlk ksa kolon oluumuna neden olur.Ara sahanlk mesnetlendii kolonlarn ortasna yatay tekil kuvvet aktarr.Yap rijitlik merkezi merdiven evine doru kayar, burulma etkisi artar.

    Ne yaplabilir?Merdiven plann bir ucu sahanla serbeste kayacak ekilde oturmaldr.Sahanln baland kolonlar sk etriye ile donatlmaldr.

    Zorunlu hallerde, merdiven evi yapdan deprem derzi ile ayrlabilir. Ancak bu, planda alan kk olan merdiveninyap iinde ayrk bir kule gibi ykselmesini, stabilite ve arpma riskini beraberinde getirir.

    Derste anlatlmayacak

    Rijit balant

    kesitleriyi

    Kayc mesnet

    kt

    Kat kirii

    sahanlk kirii

    Ara sahanlk

    Merdiven pla

    Rijit balant

    Kolon

    Kolon

    Rijit balant hasar

    Kat sahanl

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 62

  • C

    B

    11

    m

    Depreme kar gvenlik: Nereye, ne kadar perde ?

    P1

    250/25P2

    P5

    25/500

    P3

    250/25

    P4

    250/25P6

    250/25

    008.0A

    A

    An 0015.0A

    yap

    perde

    yapperde

    n :Yapnn kat saysAyap :Yapnn bir katnn plandaki alan. Farkl kat alanlarnn

    olmas halinde en by alnr.

    Aperde :Bir yndeki yatay kuvvete direnen (uzun kenar yatay kuvvet ynnde olan) perdelerin toplam alan.

    Yapnn deprem ve rzgr gibi yatay kuvvetlere kar dayanmn artrmak iin her iki ynde yeterli perdelerdzenlemek gerekir. Perdelerin nemli grevi vardr. 1. yapnn ok fazla yatay yer deitirmesini nlemek. 2. yataykuvvetten oluan kesme kuvvetlerini almak, kolon ve kirilerin rahatlamasn salamak. 3. Yapnn burulmasnnlemek. Her deprem ynnde en az 2 adet olmak zere toplam en az 4 perde bulunmaldr. Her deprem ynnde 2yerine en az 4 perde ok daha iyidir. Bu perdeler elden geldiince, burulma rijitliini artrmak amacyla, yapnn dcephe kelerine ve olabildiince simetrik yerletirilir.Yapnn bir deprem ynndeki gerekli perde kesit alan aadakibantdan tahmin edilir1,2,3:

    rnek:Aada kat kalp plan verilen yap 10 katldr. Yapnn perdeleri n tasarm iin yeterli midir?

    TS500-2000 de perde elemanlar b/t 7 olarak tanmlanmaktadr. Yap 2 katl da olsa 20 katl da olsabu art salayan her dey tayc eleman perde adn almaktadr. Ancak, aratrmalar bu tanmn

    A

    1 2 415 m

    3

    n=10, H 10.3=30 m, Ayap = 11.15 = 165 m2

    X ynnde direnen perdeler (P2, P5):Aperde= 2.0.25.5.0 = 2.5 m2

    Aperde =2.5 > 0.0015.10.165 = 2.48 m2

    Aperde / Ayap = 2.5/165 = 0.015 > 0.008

    Y ynnde direnen perdeler (P1, P3, P4, P6):Aperde= 4.0.25.2.5 = 2.5 m2

    Aperde = 2.5 > 0.0015.10.165 = 2.48 m2

    Aperde / Ayap = 2.5/165 = 0.015 > 0.008

    250/25P2

    25/500250/25

    bu art salayan her dey tayc eleman perde adn almaktadr. Ancak, aratrmalar bu tanmnyeterli olmad ynndedir. Bir deprem ynnde sadece bir perde olduu varsaylarak perdeboyutlar b ve t seilirken

    mm 250t

    2010tb

    42b

    H

    bantlarn salama abas iinde olunmaldr3. b ve t belirlendikten sonra bir ynde konulabilecek perde saysnakarar verilir. b deeri perde saysna blnerek bir perdenin b kenar bulunur. rnek olarak sadaki yapda:H=10x3=30 m, t=250 mm, H/b=4= 30/4=7.5 m seilirse, x ynndeki bir perdenin uzun kenar en az 7.5/24 m, Yynndeki bir perdenin uzun kenar en az 7.5/4 2 m olmaldr. Sadaki yapda kullanlan perdeler bu deerlerikarlamaktadr.

    H : yap yksekliib : perde uzun kenart : perde et kalnl

    1.ERSOY, Uur, 13 Mart 1992 Erzincan Depremi Mhendislik Raporu, MO, Ankara 1992.2.ATIMTAY, Ergin, Aklamalar ve rneklerle Afet Blgelerinde Yaplacak Yaplar Hakknda Ynetmelik, Ankara, 2000.3. GLKAN, Polat, DENZ, Utkutu, Okul Binalarnn gvenlii iin Minimum dizayn kriterleri, Trkiye Mhendislik Haberleri, 425, s.13-22, Ankara, 2003

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 63

  • Perdeler yatay kuvvetlere kar en byk direnci gsteren, yapnn gmesini zorlatran elemanlardr. Kolonlara nazaran ok byk olan rijitlilkleri nedeniyle depremkuvvetinin ok byk bir ksmn tarlar, yatay yer deitirmelerin kk kalmasn salarlar, doru yerletirildii taktirde yapnn burulmasn nlerler. Ancak, yapnnsnekliini azaltrlar.

    Perdelerin yukarda belirtilen ilevleri salayabilmesi iin bilinli yerletirilmesi gerekir. Aksi halde, yarar yerine zarar verirler. Perde ve kolonlar kat ktle merkezinden(yaklak olarak: kat alannn geometrik merkezi) geen x ve y eksenlerine gre simetrik yerletirilmezlerse kat rijitlik merkezi ktle merkezi ile akmaz, ex ve eydmerkezlikleri oluur. Deprem kuvveti daima ktle merkezinden geer. Deprem x ynnden geldiinde, yap x ynnde telenir ve ey dmerkezliinin oluturduuburulma momenti yapy rijitlik merkezi etrafnda dnderir. Deprem y ynnden geldiinde, yap y ynnde telenir ve ex dmerkezliinin oluturduu burulma momentiyapy rijitlik merkezi etrafnda dnderir. O halde:

    Perdeler ve kolonlar, elden geldiince, rijitlik merkezi ile ktle merkezi akacak ekilde,Perdeler hem x hem de y ynnde, elden geldiince, rijitlikleri eit olacak ekilde,Kolonlar ve perdeler, elden geldiince, x ve y eksenlerine gre simetrik olacak ekilde,Perdeler, elden geldiince, yap d kenarlarna yakn olacak ekilde,Elden geldiince, yap ortalarnda da bir iki perde olacak ekilde

    Yerletirilmelidir.

    Depreme kar gvenlik: Nereye perde, niin ?

    Ktle ve rijitlik merkezleri aksn abas

    Burulma momenti etkin karlansn abas

    Yap ortasndaki yer deitirmeleri kstlama ve Perde temelinde dnmeleri kstlama abas

    Ktle ve rijitlik merkezleri ar kak yap.Kede asansr ve merdiven evi perdesi varKolonlar zayf

    Burulma aday

    dmerkezlik

    Ktle merkezi

    Rijitlikmerkezi

    D

    mer

    kezl

    ik

    deprem

    dep

    rem

    deal: ex=eY=0Kabul edilebilir: ex

  • Depreme kar gvenlik: Nereye, ne kadar perde, nasl ?

    iyi iyi Daha az iyi ok daha az iyi

    kolon

    perde

    kiri

    deme

    1 2 3 4

    5 6 7 8

    R K R K R K R K

    R K R K

    R

    K R K

    kt kt ok kt ok kt

    lk 4 rnekte: perde miktar ayndr, ayn deprem kuvvetini alrlar ve yatay yer deitirmeyi ayn miktarda snrlarlar. Rijitlik ve ktle merkezleri akmaktadr. Ancak 3. ve 4.rneklerde perdeler yap iine kaydrldndan burulmaya kar 1. ve 2. rnekteki kadar direnemezler.

    5 ve 6. rneklerde rijitlik ve ktle merkezleri akmaktadr, fakat yapnn kaderi depremin geli ynne baldr. Deprem X ynnden gelirse 5 nolu yapdaki perdeler direnir,6 nolu yap muhtemelen yklr. Deprem Y ynnden gelirse 6 nolu yapdaki perdeler direnir, 5 nolu yap muhtemelen yklr.

    7 ve 8 rneklerde perdeler yapya zarar verir. nk yapnn bir tarafna yerletirilmilerdir, rijitlik ve ktle merkezleri arasndaki kaklk ok byktr, bu yaplar burulur.

    2, 3 ve 4. rnekte her deprem ynnde 2 perde vardr. Bunlardan biri hasar alrsa rijitlik merkezi hasar grmeyen perdeye doru kayar. Bu nedenle bir ynde ne kadar okperde konursa risk o denli azalr.

    Uzun binalarn ksa dorultuda gelen depremde ie gme riski vardr. Ksa dorultuda binann orta blgelerine de perde dzenlenmelidir:

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 65

  • Burulma asndan sakncal perde yerleimi rnekleri

    R

    Burulma yok(iyi)Burulma var(kt)

    R

    KRK

    RK RK

    R

    KRK R K R K

    Ktle ve rijitlik merkezleri ok yakn veya aksa dahi burulma asndan bu tr perde dzeni sakncaldr.

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 66

  • Depreme kar gvenlik: Snek yap-rijit yap

    Snek yap: Tama gcnde fazla azalma olmakszn krlmadan nce byk ekil ve yer deitirebilen yapdr. Snek yap depremde uzun periyotlu salnm yapar.Snek yapda oluan atlaklar-mafsallar deprem enerjisinin hemen tamamn tketir, periyot uzar ve yapnn yklma olasl azalr. Krlma olsa bile haber vericidir. Bunedenle yapnn snek tasarlanmas arzu edilir. Yapnn snekliini artrmak iin aadaki temel tasarm ilkelerine uyulur:

    Kirilerde ekme donats snrlarna uyulur:

    Kolonlarda eksenel kuvvet snrlandrmasna uyulur:Kolonlarda donat snrlarna uyulur:Dk dayanml fakat nervrl elik kullanlr: B420C, S420Sarlma blgelerinde sk sarg kullanlr(kapal etriye, fret)Kolon kesitinde boyuna donatlar ok kollu kapal etriye ve iroz ile tutulur.Perdelerin ularna kolon dzenlenir.Kenetlenmenin salanmasna zen gsterilir.Gl kolon-zayf kiri tasarmna zen gsterilir.Kiri-kolon birleim noktalarnda kesme gvenlii salanr.Yksek dayankl iyi sktrlm-baklm beton kullanlr.ok yksek dayanml betondan kanlr.Tayc sistem dzensizlikleri nlenmeye allr.Salam zeminlerde uzun periyotlu, zayf zeminlerde ksa periyotlu yap oluturulmaya allr.

    Rijit yap: Deprem kuvvetinden oluan yatay yer deitirme rijitliin lsdr. Ayn deprem kuvvetinin etkidii iki yapdan hangisi daha az yer deitiriyorsa o yap

    b

    '

    yd

    ctd 0.85- 0.02, ,f

    f0.8

    cckdccdd Af 5.0N ,Af 9.0N 0.040.01

    Derste anlatlmayacak

    Rijit yap: Deprem kuvvetinden oluan yatay yer deitirme rijitliin lsdr. Ayn deprem kuvvetinin etkidii iki yapdan hangisi daha az yer deitiriyorsa o yapdierine gre daha rijittir. Yap rijilii tayc elemanlarn malzemesine, kesit boyutlarna, aklklarna ve mesnet koullarna baldr. Basite indirgersek: kat says,malzemesi, aklk ve mesnet koullar ayn olan iki yapdan kesitleri byk olan daha rijittir. Tayc olmadn varsaydmz blme duvarlarn da rijitlie katks vardr.Yap rijitletike yer deitirebilmesi iin etkimesi gereken kuvvet de artar. Rijit yap depremde ksa periyotlu salnm yapar. Ar yer deitirme olmamas ve depremdenoluan i kuvvetlerin karlanabilmesi iin yapnn yeterli rijitlii olmas gerekir.

    Gzlemler: Sneklik kavram 1997 deprem ynetmelii ile gelmitir. 1997 ncesi yaplarn hi biri snek deildir. Sneklik tek are olsayd depremlerde hepsinin deyklmas gerekirdi. Yaplarn yklmasnn ok sayda nedeni vardr, ne kanlar 1) Tayc sistem dzensizlikleri, 2) Dk sneklik 3) Dk rijitlik.

    Depremde hasar gren yaplar mantolama ve perdelerle glendirilmektedir. Yani rijitlikleri artrlmakta ama sneklikleri azaltlmaktadr. 1967 Mudurnu depreminde hasaralan Sakarya hkmet kona ve 1983 depreminde hasar alan Erzincan yatl blge yatakhane binas rnek olarak verilebilir. kisi de glendirilmi ve sonrakidepremlerde hasar almamlardr.

    Arzu edilen: Yap, deprem enerjisini tketecek kadar snek, deprem kuvvetini karlayacak ve ok fazla yer deitirmeyecek kadar da rijit olmaldr. zellikle ok katlyaplarda yeterli perde kullanlarak rijitlik artrlmaldr. Deprem ile greebilecek Pehlivan perdedir1 .

    1 Artk; esnek yap, snek yap kalkt, byle salam, pehlivan gibi yap yapmak gerek., Mete SZEN, Deien mimarlk pratii tartmalar Mimarlar Odas zmir ubesi, S. 38-39, 2001.

    Mete Szen Kimdir? https://engineering.purdue.edu/CE/People/view_person?resource_id=2260&group_id=1920&show_courses=1

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 67

  • Perde Duvar Neye Denir?

    Halen lkemizde yrrlkte olan ve betonarme yaplarn inasyla ilgili TS500 standardna gre betonarme duvarlar planda uzun kenarn ksa kenara (kalnla) oran en az 7 olan dey tayc elemanlardr. Ayrca kalnln 0.15 mden az olmamas da arta balanmtr. (Buna kar gelen ller 1975 tarihli Deprem artnamemizde 5 ve 0.15 m idi. Yani 0.75 m x 0.15 m boyutlara sahip bir eleman perde olduu zannedilip izimlerde yle adlandrlmaktayd. Benzer dejenere boyutlara sahip kolonlar meydana gelen depremlerde yapya gelen kuvvetler karsnda perde olduunu iddia edemeden yklp gitmitir. Gerek onlarca insann lmesine sebep olan ok saydaki binann Yalova Ar Ceza Mahkemesince bilirkiiler arasndaki elikiyi gidermesi midiyle tarafmza gnderilen projesinde bu cins szm ona perdeler bulunmaktadr. Ama bu perdeler Fintel (1991)in bahsettii perdelerle ayn deildir.) Buna karlk, Deprem artnamesi (tnel kalpla imal edilen binalarla ilgili olarak getirilen bir istisna dnda) minimum duvar kalnln 0.2 m olarak vermektedir. Uzun kenarn ksaya orannn 7 veya daha fazla olmas kstas burada da aranmaktadr. Demek ki mhendis 1.4 m x 0.2 m kesit alanna sahip dey elemanlar tertiplerse bunlar aniden perde olmaktadr. Acaba 5 katl ve saak ykseklii 14 m olan bir binada (H/b = 10) bu eleman perde midir? Bu sorunun cevabn vermeden nce ne ACI 318 (ABD), ne EC 3 ve EC 8 (Avrupa Birlii), ne de SIA 162 (svire) ynetmeliklerinin perdeyi byle tarif etmediini belirtmek lazmdr. Perde, bir paras olduu erevede yatay deprem kuvvetlerinin byk ksmn karlayan, ereve ile etkileme yaratacak rijitlie ve mukavemete sahip, belirli inai imalat detaylarna uygun dey elemandr. Yap statii teorisi, perdeyi perde yapan zelliin b/t deil, H/b olduunu gsterir, nk perde duvar esas itibaryla dk eksenel yke maruz derin bir konsol kiritir. Ke boylarnn oran planda deil, ykseklik kesitinde yani boyda nemlidir.

    Perdelerin hesab 1960 ve 70li yllarda dnya literatrnde de ilgi oda olmu, gnmzn popler yap statii yazlmlarnda ise pratikte karlalan durumlara cevap veren sonlu elemanlar sayesinde rutin ekilde hesaplanr hale gelmitir. lkemizin teknik literatrnde perde-ereve etkilemesinin pratik hesabnaynelik ok sayda bildiri ve makale kaleme alnmtr. Bunlarn ou pratik veya hassas yaklamlar deildir.

    Derste anlatlmayacak

    Betonarme perdelerin ok sayda laboratuvar deneyleri ile de mukavemet ve davranlar aratrlmtr. ABD- Japonya arasnda 1980li yllarda yrtlen ortak aratrma projesi bir rnek olarak saylabilir. Mesela, Wood (1989) yapt literatr aratrmasnda 37 deney sonucunu zetlemektedir. Bu deneylerde kullanlan numunelerin H/b oranlar 1.3-4.0, b/t oranlar da 19-28 arasnda deimekteydi. Numuneler gerek yaplarn leklenmi temsili olduuna gre Trkiyede sadece kendine mahsus bir perde duvar tarifinin bulunduu ortaya kmaktadr.

    TS 500 ve Deprem artnamesinin revizyonu ileride ele alndnda bu hususun dzeltilmesi lazm gelecektir.

    Yukardaki yazGLKAN, Polat, DENZ, Utkutu, Okul Binalarnn gvenlii iin Minimum dizayn kriterleri, Trkiye Mhendislik Haberleri, 425, s.13-22, Ankara, 2003. den alnmtr

    Deprem, Yap, Zemin Efsanesi ve Gereklerhttp://tayfuner.com/files/Deprem_Yapi_Zemin.html

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 68

  • ... Deprem davrann etkileyen en nemli yapsal zellikler, sistem, boyutlar ve donat detaylardr. Bugnk bilgimizle, oluacak deprem etkisini kesin olarak saptayamyorsak da, edindiimiz tecrbelerle, sistemi iyi seilmi, salkl boyutlandrlp, detaylandrlm ve yapm zenle tamamlanm betonarme bir yapnn en iddetli depremlere bile dayanabileceini biliyoruz.

    ... Eer sistem iyi seilmemise, detaylandrma davran bilincinden yoksun olarak yaplmsa ve yapm zenle gerekletirilmemise, hasar veya gme kanlmaz olacaktr.

    Uur ERSOY, 3.Yap Mekanii Semineri, Sayfa 106-107, Eskiehir, 11-12 Haziran 1987.

    ... lkemizde deprem blgelerinde yap tasarlayan ve retenler eer:

    betonarme kolonlarda etriyenin ne ie yaradn idrak edememilerse, perde duvarlarn deprem dayanmnda vazgeilmez elemanlar olduunu renmemilerse,alt dkkan-st daire binalarn yumuak zemin katlarnn depremde neden kolaylkla ktn anlamamlarsa,

    bylesi ac sonular gelecekte de bizleri beklemektedir.

    Derste anlatlmayacak

    Anonim, 13 Mart 1992 Erzincan Depremi Mhendislik Raporu, Sayfa 99, MO, Ankara, 1992.

    ... Erzincan depremi bizlere acaba bir ders olacak m? Ak sylemek gerekirse, fazla umutlu olunmamal. Gemi depremlerden en ufak bir ders almadmza gre, bundan niin alalm? Erzincanda yeni bir ey yok.

    ..Gemiteki her depremde byk tepkiler gsterildiini, deprem haberlerinin gazete manetlerinden bir sre inmediini, devlet yetkililerinin en etki ve kkl nlemlerin alndn sylediklerini, sorumlularn cezalandrlmas gerekliliinin vurgulandn biliyoruz. Ancak zaman ilerledike her ey unutuldu ve eski arpk uygulamalara aynen devam edildi. Yanl ve arpk uygulamalarn srdnn farkna ancak bir sonraki depremde varld hep. Umarz Erzincan depremi gemi dier depremlerden biraz daha iyi deerlendirilir.

    Uur ERSOY, 13 Mart 1992 Erzincan Depremi Mhendislik Raporu, Sayfa 35 ve 57, MO, Ankara, 1992.

    Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu 69

  • 27 Haziran 1998 Adana/ceyhan depremi, Richter: 6.3Can kayb : 145Yaral: 1041

    1 Ekim 1995 Dinar depremi, Richter: 6.0Can kayb : 96Yaral: 240

    13 Mart 1992 Erzincan depremi, Richter: 6.8Can kayb: 653Yaral: 3850

    ok kayp verdik, hi birinden ders almadk !

    zenli mimari, zenle seilmi tayc sistem, zenli yapm bu kayplarn

    27 Aralk 1939 Erzincan depremi, Richter: 7.9Can kayb: 33000Yaral: ?

    Derste anlatlmayacak

    17 Austos 1999 Marmara depremi, Richter: 7.4Can kayb: 17127 (resmi say), tahmini: 45000-100000 civarYaral: 43953Ar hasar: 112 752 Orta hasar: 124 146 Hafif hasar: 139 787

    12 Kasm 1999 Dzce depremi, Richter: 7.2Can kayb : 845Yaral: 4948

    3 ubat 2002 Afyon/ay Depremi, Richter: 6.0Can kayb : 41Yaral:200

    zenli mimari, zenle seilmi tayc sistem, zenli yapm bu kayplarn hemen tmn nleyebilirdi!

    Deprem zor bir bilmecedir. Ne zaman olaca, sonucun nereye varaca, tam olarak kestirilemez.

    Biz deprem lkesiyiz. Gvenlii umursamadan, ssl yap yapmak lksne sahip deiliz.

    Deprem deimez, biz deielim!

    1 Mays 2003 Bingl, Richter: 6.1Can kayb : 177Yaral: 520

    Rzgra: Esme!Sulara: Tama!Topraa: Sallanma!

    Diyemeyiz.

    Peyami SAFA(1939 ERZNCAN depremi sonras, 1940 ylnda yazmtr.)

    23 Ekim 2011 Van-Erci, Richter: 7.2Can kayb : 604Yaral: 4152

    70Ahmet TOPU, Betonarme II, Eskiehir Osmangazi niversitesi, 2018, http://mmf2.ogu.edu.tr/atopcu

Recommended

View more >