Błonnik pokarmowy i jego znaczenie w profilaktyce ?· Bienkiewicz M i wsp. Błonnik pokarmowy i jego…

  • Published on
    01-Mar-2019

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

<p>57Bienkiewicz M i wsp. Bonnik pokarmowy i jego znaczenie w profilaktyce zdrowotnej</p> <p>Bonnik pokarmowy i jego znaczenie w profilaktyce zdrowotnejDietary fiber and its importance in health promotion</p> <p>Maciej Bienkiewicz, Ewa Bator, Monika Bronkowska</p> <p>Katedra ywienia Czowieka, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocawiu</p> <p>Dietary fiber is a mixture of chemically heterogeneous components derived from plants consumed by man and of carbohydrates resistant to digestion and absorption in human small intestine with complete or particular fermentation in large intestine. The conducted studies suggest that the increase of dietary fiber consumption, apart from known physiological benefits, may reduce the risk of civilization diseases.</p> <p>The aim of the study was to show the importance of dietary fiber and its role in the prevention of selected civilization diseases based on the review of recent national and global literature.</p> <p>Key words: dietary fiber, civilization diseases, prevention, nutrition</p> <p>Bonnik pokarmowy to chemicznie niejednorodne skadniki pochodzce z rolin spoywanych przez czowieka, a take wglowodany, ktre nie ulegaj trawieniu i wchanianiu w jelicie cienkim, natomiast ulegaj penej lub czciowej fermentacji w jelicie grubym. Przeprowadzone do tej pory badania sugeruj, e wzrost spoycia bonnika, oprcz poznanych korzyci fizjologicznych moe zmniejsza ryzyko wystpienia chorb cywilizacyjnych.</p> <p>Celem pracy byo przedstawienie znaczenia wkna pokarmowego oraz jego roli w profilaktyce wybranych chorb cywilizacyjnych w oparciu o przegld najnowszego pimiennictwa krajowego i wiatowego.</p> <p>Sowa kluczowe: bonnik pokarmowy, choroby cywilizacyjne, profilaktyka, ywienie</p> <p>Adres do korespondencji / Address for correspondence</p> <p>mgr in. Maciej BienkiewiczKatedra ywienia Czowieka, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocawiuul. Chemoskiego 37/41, 51-630 Wrocawtel. 71 320 7704, e-mail: maciej.bienkiewicz@wnoz.up.wroc.pl</p> <p> Probl Hig Epidemiol 2015, 96(1): 57-63</p> <p>www.phie.pl</p> <p>Nadesano: 05.02.2015Zakwalifikowano do druku: 11.02.2015</p> <p>Wprowadzenie</p> <p> Odywianie czowieka zwizane jest przedewszystkim z ilociowym i jakociowym zaspokaja-niem potrzeb organizmu na skadniki odywcze,zapewniajcymprawidowefunkcjonowanieirozwjorganizmu. Sposb ywienia jest jednym z najwa-niejszychczynnikwwpywajcychnastanzdrowiaisamopoczuciejednostki. Wciguostatniejdekadybadaniaepidemiologicz-nernychpopulacjipotwierdziyznaczenieprawid-owejdietywzapobieganiuikontrolizachorowalnocioraz przedwczesnej miertelnoci z powodu chorbniezakanych. Dokadnej analizie poddane zostayrwnieposzczeglneskadnikiywnocizwaszczate,ktrezwikszajprawdopodobiestwowystpieniachorbdietozalenych,dzikiczemuistniejemoli-wointerwencjiywieniowejizmianyichwpywunaorganizmczowieka[1]. Industrializacja,urbanizacja,rozwjgospodarczyiekonomicznyorazglobalizacjarynkuywnocizmu-szajdozmianystyluyciaawrazznimmodyfikacji</p> <p>zwyczajwywieniowych.Zmianytemajznaczcywpywnazdrowieistanodywieniaposzczeglnychpopulacji rozwijajcych si krajw. Poprawa warun-kw ycia, dostp do zrnicowanych produktwspoywczychiusug,przyczyniajsidoutrwalanianiewaciwychnawykwywieniowych,zmniejszeniaaktywnoci fizycznej i wzrostu zachorowalnoci nachoroby przewlekle, ktrych podoem jest niepra-widowozbilansowanadieta[2]. Pod koniec ubiegego stulecia tradycyjna dietaopartagwnienaproduktachpochodzeniarolinnegozastpionazostaaproduktamiowysokiejgstociener-getycznej,obfitujcymiwnasyconekwasy tuszczoweiwglowodanyatwoprzyswajalne.Poczenieniezbilan-sowanejdietyzpozostaymiczynnikamiryzykachorb,takimijak:niskaaktywnofizyczna,paleniepapierosw,stres,zwikszaryzykozachorowalnocinachorobydie-tozalene,takiejak:otyo,cukrzyca,chorobyukadusercowo-naczyniowego,nadcinienie ttnicze,czynie-ktrerodzajenowotworw.Sposbywieniato jedynyczynnik,ktregozmianamoepowodowapozytywnylubnegatywnywpywnazdrowieprzezcaeycie.</p> <p>Probl Hig Epidemiol 2015, 96(1): 57-63</p> <p>58 Probl Hig Epidemiol 2015, 96(1): 57-63</p> <p>rodzajubarieradlaenzymwhydrolitycznych,czegokonsekwencj jest spowolnienie procesu trawienia[11].Dodatkowo,posikibogatewbonnikcharakte-ryzujsizazwyczajmniejszgstocienergetyczniwikszobjtociporcjipoywienia.Zwikszeniemasyspoywanegoposikupowodujeszybkieodczu-waniesytoci,jednaklicznebadaniapotwierdzaj,ejestonokrtkotrwae[12].MattersiRothacker[13]wprzeprowadzonychbadaniachwykazali,ilepkoprzyjmowanychpynwjestodwrotnieproporcjonalnadouczuciagodupoichspoyciu.Pasmaniwsp.[14]wbadaniutrwajcym7dniobserwowalijakwzbogaca-niecaodziennejdietywbonnikwpywaonauczuciegoduisytociorazpodaenergiipospoyciuposiku.Zwikszenie zawartoci bonnika w postaci gumyarabskiejdo40g/dzie,przyczyniosidoznacznegoobnieniawartoci energetycznej racji pokarmowej.Odczucie godu i sytoci u osb biorcych udziawdowiadczeniu,nieulegyzmianie.ZkoleiWarreniwsp.[15]wykazali,eumodziey,ktrejpodawanoniadaniezoonezproduktwwysokobonnikowych,zjadane porcje ulegay zmniejszeniu. Spowolnionetrawienie i wchanianie substancji odywczych maszczeglneznaczeniewwczas,gdygwnymiskad-nikamitrawionegopokarmusnp.glukoza ikwasytuszczowe.Bonnikupoledzatworzeniemicelitusz-czowychcoopnia,alenieogranicza,wchanianiakwaswtuszczowychicholesterolu[10]. Fermentacjaposzczeglnychfrakcjiwknapokar-mowegomoliwajestdzikibakteriomzasiedlajcymprzewdpokarmowyczowieka.Bakteriefloryjelito-wejznajdujsiprzedewszystkimwjeliciegrubym.Mikroorganizmy, hydrolizujc bonnik, pozyskujenergi niezbdn do wasnego rozwoju, stymulujsystem odpornociowy, reguluj rozwj jelit, wspo-magaj produkcj witamin (biotyna i witaminaK)ihormonw.Produktemubocznymtegoprocesuskrtkoacuchowekwasytuszczowe:octowy,propio-nowy,masowy,atakewodrimetan.Wchanianietychkwaswprzezkolonocyty skutkujemidzy in-nymi wzrostem proliferacji komrek, zwikszeniemabsorpcji sodu i pynw oraz hamowaniem syntezycholesteroluwwtrobie[13]. Zdolnodozwikszaniaobjtocistolcawynikaz absorbcji wody przez frakcj rozpuszczaln orazzopornocifrakcjinierozpuszczalnejwobecenzymwtrawiennych[16]. Wizaniesolikwaswciowychwpywanaab-sorpcjtuszczwimetabolizmcholesterolu.Wknorozpuszczalnewpostacibeta-glukanuipektyn,atakewknonierozpuszczalneiligninyzwikszajwydala-niesterolizorganizmu[17].Kwasyciowe,ichsolei zawarty w nich cholesterol mog ulega adsorpcjina bonniku lub by rozpuszczane i zatrzymywanew wodzie, ktr zaabsorbowa bonnik pokarmowy.</p> <p> OrganizacjaNarodwZjednoczonychdoSprawWyywienia i Rolnictwa (FAO) oraz wiatowa Or-ganizacjaZdrowia(WHO)zachcaj,abykorzystazdostpnychwynikwbadanaukowychisystema-tycznieaktualizowazaleceniaywieniowe.Celemichdziaa jest wprowadzenie bardziej zrwnowaonejpolitykiistrategiiradzeniasobiezwyzwaniamizwi-zanymizywnociiywieniemorazoglniepojtymzdrowiempublicznym[2]. Szacujesi,eokoo20%Polakwcierpinar-nechorobyiodchyleniastanuzdrowiazwizanezesposobemywienia.OdlatnajwikszymzagroeniemdlayciaPolakwschorobyukadukrenia,ktrewedug statystyk w roku 2010 byy przyczyn 46%wszystkich zgonw. Naukowcy znaleli w genomieludzkim gen odpowiedzialny za dugowieczno,niemniej jednak wpywa on na dugo ycia tylkow15-20%[3-6].Indywidualnysposbywienianadalpozostajeczynnikiemdeterminujcymjakoidugoycia. Jednym ze skadnikw ywnoci majcym zna-czcy wpyw na zdrowie jest wkno pokarmowe.Woparciu o definicj zaproponowan przez Euro-pejski Urzd ds. Bezpieczestwa ywnoci (EFSA)iKodeksywnociowy,KomisjaEuropejskaopubliko-waaoficjalndefinicjbonnikapokarmowego[7].Wspczesnadefinicjaskadasiztrzechczci:okre-leniaoglnego,czciopisujcejmoliweskadowe,wzalenociodrdeichpochodzeniaorazzczcidotyczcej oddziaywania fizjologicznego danegoskadnika.Wzwizkuztymwknopokarmowetowglowodanyostopniupolimeryzacjiwikszymnitrzy, nieulegajce trawieniu i wchanianiuw jeliciecienkimczowieka.Zaliczydonichmoemy:natural-niewystpujcepolimerywglowodanw,nietrawionewglowodanyuzyskanenadrodzemodyfikacjioraznieprzyswajalnewglowodanysyntetyczne[8].</p> <p>Waciwoci bonnika pokarmowego</p> <p> Waciwoci fizyczne i chemiczne wkna po-karmowego wywouj miejscowe i oglnoustrojowereakcje organizmu. Reakcje miejscowe zwizane szobecnociwprzewodziepokarmowym,zaoglno-ustrojowezodziaywaniemnametabolizm.Lepko,zdolnodouleganiaprocesomfermentacji,wizaniewody,wizaniekwaswciowych,zdolnocireago-waniazjonamimetali,czyzwikszaniemasystolca,to tylko kilka z lepiej poznanych skutkw spoyciabonnika[9]. Lepko wkna pokarmowego zwizana jestzobecnoci substancji rozpuszczalnych w wodzie.Wyduajoneczasprzebywaniapokarmuwodku,cozkoleiwpywanapoprawefektywnocitrawieniaiwchaniania[10].Wwietlejelitacienkiego,dzikiobecnocifrakcjirozpuszczalnej,tworzysipewnego</p> <p>59Bienkiewicz M i wsp. Bonnik pokarmowy i jego znaczenie w profilaktyce zdrowotnej</p> <p>Dzikitemukwasycioweswydalanezorganizmu,acholesterolzostajeskierowanydosyntezykwaswciowych,przezcozmniejszasiilocholesteroludostpnegodosyntezylipoproteiniwkonsekwencjitegoobniasijegosteniewekrwi.Proceswiza-niacholesteroluikwaswciowychprzezbonnikpokarmowyhamujeponadtoprzeksztacaniesiichw zwizki o charakterze kancerogennym. Wtrnekwasy ciowe, takie jak kwas litocholowy (LCA)idezoksycholowy (DCA) mog mie waciwocimutagenne.Takwicodpowiedniazawartobonnikapokarmowegowdieciejestbardzowanawprewencjizaburzelipidowych,kamicypcherzykaciowegoinowotworw[18]. Reakcje bonnika ze zwizkami mineralnymipowoduj zmniejszanie ich biodostpnoci. Spowo-dowanejesttoobecnocifitynianwwproduktachwysokobonnikowych.Najwikszepowinowactwodojonwdwuwartociowychwykazujpektyny,atakezwizki posiadajce w strukturze czsteczki wolnegrupy:karboksylowe,hydroksyloweiaminowe[19]. Pozawspomnianymifunkcjamibonnika,trwajdyskusje nad wpywem wkna pokarmowego nadziaaniehormonwjelitowych,bdcychinhibito-ramicholecystokinin(CCK)[20].CCKtohormonpeptydowy i neurotransmiter syntetyzowany przezkomrki jelita cienkiego, po spoyciu poywienia.Reguluje on m. in. perystaltyk jelit, wydzielanieenzymw trzustkowych, a take reguluje glikemiiinsulinemipoposikow[21]. Holtiwsp.[22]wbadaniachzudziaemgrupy10 zdrowych mczyzn wykazali, i istnieje bezpo-rednia korelacja pomidzy poposikowym ste-niemCCKauczuciemsytocipospoyciuposikwozrnicowanejzawartocibonnikapokarmowego.Burton-Freemaniwsp.[23]potwierdzilitzalenowbadaniachprzeprowadzonychwgrupie8mczyzni7kobiet.Badaneosobyotrzymywayposikiwzboga-conewbonnik,nastpniepo6godzinachodspoycia,oznaczanostenieCCKwekrwi.Prbreferencyjnstanowiyposikioniskiejzawartociwknapokar-mowego. W grupie kobiet, dieta bogata w bonnik,powodowaaszybkieuczuciesytoci,astenieCCK,wporwnaniudodietyoniszejzawartocibonnika,byowysze.Umczyznzaobserwowanotylkoszyb-kieuczuciesytoci. WbadaniachprowadzonychprzezGelevaiwsp.[24], grupie 33 osb (kobiet i mczyzn) w wieku20-75latzobjawamihipercholesterolemii,podawa-no posiki wzbogacone w nierozpuszczaln frakcjbonnika (celuloza). Po dowiadczeniu, trwajcym6tygodni zaobserwowano, i koncentracja CCKwe krwi osb badanych po spoyciu wzbogaconegoposiku bya nisza ni po spoyciu posikw bez</p> <p>dodatkuwknapokarmowego.Zaobserwowanaza-lenopotwierdzia,echolecystokininybiorudziawmetabolizmieglukozy.Stwierdzonoponadtoistotnrnic, pomidzy wynikami uzyskanymi u kobietimczyzn,copotwierdzato,epebadanychosbwpywanasyntezCCKwtrakciemetabolizowaniawglowodanw. Wknopokarmowemoesprzyjaograniczeniuilocikonsumowanegopoywieniawcigudnia.Spo-ycieniadaniabogategowbonnikskutkujemniej-szym apetytem podczas kolejnego posiku. Burleyiwsp.[25]dowiedli,espoycie29gbonnikazbu-rakacukrowegoobniao14%podaenergiiwtrakciekolejnegoposiku.ZkoleiDelargiiwsp.[26]wgrupie18osb(kobietimczyzn)oprawidowejmasieciaa,obserwowalijakposikibogatewbonnikwpywajnawielko kolejnych porcji poywienia spoywanychwcigudnia.Niezaobserwowanododatniejkorelacjipomidzyzawartociwknapokarmowegownia-daniuawielkociporcjikolejnegoposiku.Autorzyzwrcilinatomiastuwag,ezrnicowanazawartobonnikapokarmowegowzestawachniadaniowychniemaistotnegoznaczenia,jeliichwartoenerge-tycznajesttakasama.</p> <p>rdo bonnika i zalecane spoycie</p> <p> Gwnym rdem bonnika pokarmowegowdieciesjegoskadniki,wystpujcewproduktachrolinnych. Zawarto bonnika w wielu popular-nych produktach i potrawach nie jest zbyt wysoka,std konieczno urozmaicania racji pokarmowych.Spordproduktwzboowychnajlepszymjegord-em s przede wszystkim: pieczywo ytnie razowe,pieczywomieszanezdodatkiemziarenorazrnegorodzajupatki.Znaczneilocibonnikaznajdujsitake worzechach i suszonych owocach. Warzywadostarczajbonnikawilociredniood0,5-5,8g/100g produktu, za owoce ok. 2,0 g/100 g produktu.Wpolskiej racji pokarmowej, rdem wkna sprzede wszystkim przetwory zboowe (wnosz ok.58%tegoskadnika)orazwarzywaiziemniaki(33%)[27,28]. Ziemlaski[29]podawa,ezaleceniadotyczcewknapokarmowegoniesjeszczeustaloneisuge-rowa spoywanie w iloci 20-40 g/dzie. EkspercizUSAzalecajspoyciewknawiloci38g/dziedlamczyzni25g/dziedlakobiet[30].W2010rokuEFSAopublikowaawartowystarczajcegospoycia(AI)bonnikadladorosychnapoziomie25g/dzie,zadladzieciod10do21g/dziewzalenociodwie-ku.NatomiastJaroszwnowelizacjinormdlapopulacjipolskiejz2013rokupodajejuzalecannormspoy-ciabonnikapokarmowegowiloci30-35g/dzienniedlaludzidorosych[31].</p> <p>60 Probl Hig Epidemiol 2015, 96(1): 57-63</p> <p>Bonnik a choroby ukadu serowo-naczyniowego</p> <p> Choroby ukadu sercowo-naczyniowego nadalpozostajgwnprzyczynzgonwnacaymwiecie[32]. Szacuje si, e kadego roku w USA p mi-liona osb przechodzi swj pierwszy zawa miniasercowegoaniespena600tysicyudarmzgu[33].Odsetekzgonwspowodowanychchorobamiukadusercowo-naczyniowego w naszym kraju obniy sinaprzestrzeniostatnichkilkudekad.Nadal jednakzawa minia sercowego lub udar mzgu stanowiok.50%przyczynwszystkichzgonw[6].Liczneba-daniaepidemiologicznewskazujnazdolnowknapokarmowegodominimalizowaniaczynnikwryzykawystpienia chorb ukadu sercowo-naczyniowego[35].Mechanizmochronnypolegaprzedewszystkimnazdolnocibonnikadoredukcjiczynnikwbd-cychprekursoramichorbukadukrenia,takichjak:nadcinieniettnicze,wysokiesteniecholesteroluwekrwi,atakeobecnocibiomarkerwodpowiedzial-nychzastanyzapalneworganizmie[33]. The American Heart Association(AHA)iAmerican Stroke Association(ASA),w2010roku,opublikowaywytycznedotyczceprewencjichorbukaduserco-wo-naczyniowego,podkrelajckoniecznozmianystyluycia[36].Nieprawidowenawykiywieniowes uznanymi czynnikami ryzyka rozwoju chorbukadukrenia.Oprczograniczeniaspoycia,wrazzcaodziennracjpokarmow,nasyconychkwaswtuszczowych, konieczne jest zwikszenie udziauwknapokarmowegowcaodziennejdiecie[37]. W badaniach naukowych obserwowano wpywspoycia bonnika na ryzyko wystpienia chorbukadu sercowo-naczyniowego. Pereira i wsp. [38]przeanalizowaliwyniki10badaprzeprowadzonychwUSAiEuropiewtrakciektrychsprawdzonoczyistnieje korelacja pomidzy spoyciem bonnikaawystpowaniemchorbukadukrenia.Wtrakcieobserwacjitrwajcej10latprzebadanookoo100tys.mczyzn i 245 tys. kobiet. Zauwaono, e zwik-szeniespoyciabonnika,wkadejzbadanychgrup,o10gdziennieskutkujeobnieniemo14%ryzykarozwojuchorbserca,atakeredukujeo27%ryzykozgonu wywoanego na skutek chorb wiecowych.Udowodnionotymsamym,ewzrostspoyciawknapokarmowegojestodwrotnieproporcjonalnydoliczbyzgonwspowodowanychchorobamiukadukreniaawyrnikitakiejak:pe,wiek,czynnikirodowisko-we,aktywnofizycznaniemiayznaczcegowpywunauzyskanewyniki.Schoenakeriwsp.[39]porwnaliwpyw spoycia nasyconych kwasw tuszczowychibonnikapokarmowegonaryzykowystpieniacho-rbukadusercowo-naczyniowegouosbzcukrzyctypu 1. W badaniu wzio udzia 2100 osb (51%mczyzn)w...</p>