Brochure Samentuinen, Velt 2013

  • Published on
    30-Mar-2016

  • View
    217

  • Download
    3

Embed Size (px)

DESCRIPTION

De samentuinen behoren tot een van de succesvolle projecten van Velt. Met deze brochure willen we de expertise die we hebben opgebouwd benutten en jou helpen om je nieuwe initiatief succesvol te maken. Je leest hierin alles over de opstartfase van een samentuin: hoe je eraan begint, waar je het best aandacht aan besteedt en wat je zeker niet mag vergeten.

Transcript

  • 1SamentuinenSociaal en ecologisch tuinieren

  • 2 fotos: Stefan Jacobs, tenzij anders vermeld

    In deze brochureWat is een samentuin?Ecologisch tuinieren Samen tuinieren Samentuinen als duurzame ontwikkeling

    De voordelen van een samentuin Biologische groenten kweken Sociaal contact Kennis opdoen en delen Openbaar groen

    Voor je van start gaat Een doel kiezen De doelgroep bepalen Een planning maken

    Kritische succesfactoren Mensen Locatie Het kostenplaatje

    Ondersteuning Het aanbod van Velt Andere interessante partners

    457

    9101111

    121212

    142125

    2831

  • 3InleidingVan tuinieren zonder gif tot genieten van gerechten met respect voor het milieu. Velt, de Vereniging voor Ecologisch Leven en Tui-nieren, helpt je graag om een ecologische levensstijl te ontwikkelen in keuken, tuin en daarbuiten met kwaliteitsvolle publicaties, cursussen en campagnes. Meer dan 14000 gezinnen en 100 lokale groepen in Vlaanderen en Nederland kiezen al voor een eco-actief leven en maken Velt tot een spreekbuis voor de belangen van eco-logische consumenten.

    De samentuinen behoren tot een van de succesvolle projecten van Velt. Met deze brochure willen we de expertise die we hebben op-gebouwd benutten en jou helpen om je nieuwe initiatief succesvol te maken. Je leest hierin alles over de opstartfase van een samen-tuin: hoe je eraan begint, waar je het best aandacht aan besteedt en wat je zeker niet mag vergeten.

    Deze brochure is er voor alle mogelijke initiatiefnemers van een samentuin: een groep mensen die in de wijk een samentuin wil aanleggen; een gemeente of stad die met behulp van samentuinen de sociale cohesie in de gemeente of stad wil versterken; een intercommunale die het zelf tuinieren promoot als middel tegen voedselverspilling en voor afvalpreventie; een vereniging die met haar leden een samentuin wil opstarten;

    een OCMW dat voor zijn doelgroep een samentuin wil realiseren; een bedrijf dat met werknemers een samentuin wil oprichten; een school die met leerkrachten en leerlingen een schooltuin wil aanleggen; etc.

    In het eerste hoofdstuk leggen we uit wat een samentuin precies is en hoe het concept is opgebouwd volgens de drie pijlers van duurzame ontwikkeling. Vervolgens komen enkele voordelen van samentuinen voor mens n milieu aan bod. Vanaf het derde hoofdstuk gaan we echt van start: wat moet je weten voor je aan zon samentuin begint? Een doordachte planning is cruciaal. Alles wat je daarin moet opnemen ontdek je in het vierde hoofdstuk dat de kritische succesfactoren voor de opstart van een samentuin weergeeft. Natuurlijk sta je er niet alleen voor. In het laatste hoofd-stuk vertellen we hoe Velt jouw project kan ondersteunen en welke andere partners je erbij kunt betrekken.

    Bij deze brochure hoort de website samentuinen.org. Je vindt er tal van voorbeelddocumenten en extra informatie. In deze brochure verwijzen we vaak naar de website; ga dus zeker eens een kijkje nemen.

    Veel succes met jouw samentuin!

  • 4Wat is een samentuin?

    EEn samEntuin is EEn tuin waarin mEnsEn samEn Ecologisch tuiniErEn.

    Velt vzw bedacht het concept samentuinen om een duidelijk on-derscheid te maken met een reguliere volkstuin of buurtmoestuin. De focus ligt op twee aspecten: ecologisch en samen. In een samentuin tuinier je op een ecologische manier. Samen staat voor samen doen, maar ook voor diversiteit: iedereen is welkom in een samentuin.

    In de meeste tuinen krijgt elke tuinier een eigen perceel en beheert hij samen met de groep enkele gemeenschappelijke plekken zoals paden, een tuinhuis en de beplanting rond de samentuin. Op andere plaatsen werkt iedereen samen op de volledige oppervlakte van de tuin. In een samentuin beslist en overlegt de groep tuiniers samen over het beheer van de tuin.

    Ecologisch tuinierenIn elke samentuin past men de principes van ecologisch tuinieren toe.

    ZorgzaamheidDe tuiniers gaan zorgzaam om met bodem, water, oogst en natuur. Zorg dragen voor de bodem betekent dat je de bodem minimaal bewerkt. De tuingrond maak je vruchtbaar door hem te voeden met compost en/of groenbemesters en door hem alleen oppervlak-

    kig te bewerken. Een mulchlaag voorkomt uitdroging en onkruid-groei, en geeft geleidelijk voedingsstoffen vrij. Dit resulteert in een hoge bodemvruchtbaarheid: de basis van een ecologische tuin.

    Planten preventief beschermenDoor preventieve maatregelen zoals het toepassen van teeltwis-seling, combinatieteelt, de keuze van rassen, het aantrekken van natuurlijke vijanden, en afscherming met insectengaas of vogelnet-ten voorkom je aantastingen. Chemische bestrijdingsmiddelen verstoren het natuurlijke evenwicht en schaden het milieu, dus is preventief ingrijpen de regel. In geval van nood gebruik je uitslui-tend ecologisch verantwoorde bestrijdingsmiddelen.

    Rekening houden met bestaande landschapselementenDoor zorg te dragen voor de natuur en het landschap, blijft het ecologische evenwicht bewaard en draagt de samentuin daar zelfs toe bij. Dat kan door bestaande landschapselementen zoals bomen en poelen zo veel mogelijk te behouden. Voor dieren zijn er speciale plekjes: nestkastjes, een insectenhotel, een takkenwal, een bloemenweide etc. Kies voor inheemse planten voor de randbe-planting en gebruik natuurlijk materiaal voor de infrastructuur.

    BiodiversiteitBiodiversiteit betekent dat er een verscheidenheid aan organis-men is. Je kunt zelf voor diversiteit zorgen door veel verschillende soorten gewassen aan te planten, die op hun beurt tal van soorten dieren en insecten aantrekken. De biodiversiteit gebruikt men vaak als indicator voor de gezondheid van een ecosysteem. Het is dus

  • 5van belang dat je hier aandacht voor hebt in een samentuin.Concreet betekent dit dat je bij de teelt van groenten al eens expe-rimenteert met minder bekende groenten en dat speciale varitei-ten of rassen de voorkeur mogen krijgen.

    Kleine voetafdrukUiteindelijk geniet je van een lekkere en gezonde oogst! Omdat je alles zelf hebt gekweekt, weet je wat je eet: verse en vitaminerijke groenten en vruchten zonder pesticidenresidus. Bovendien heb je geen verpakking, eet je lokaal en op het ritme van de seizoenen. In de tuin laat je zo weinig mogelijk verloren gaan door de oogst goed te spreiden, te verdelen of in te maken en door de oogstresten te composteren. Zo zorgt tuinieren voor een kleine ecologische voetafdruk.

    Samen tuinierenNaast het ecologische aspect, wordt een samentuin getypeerd door de sociale samenhang en de groepsdynamica waar veel aandacht aan wordt besteed. Dit uit zich in de volgende kenmerken.

    Een groep diverse mensenEr is niet alleen biodiversiteit, maar ook een diversiteit aan mensen: iedereen is welkom ongeacht leeftijd, opleidingsniveau, afkomst, gezinssituatie, beperkingen of bijzondere talenten. Een samentuin is een inclusieve plek waar iedereen op zijn manier een steentje bijdraagt. Velt pleit er dan ook voor om de infrastructuur er zo naar te maken dat de tuin ook effectief toegankelijk is voor iedereen.

  • 6Een participatieve aanpakDe organisatie van een samentuin is een participatief proces. Som-migen kiezen ervoor om de volledige tuin samen te onderhouden, anderen delen de tuin op in individuele percelen en spreken af om de gemeenschappelijke infrastructuur samen te onderhouden. In beide gevallen is er een vorm van samenwerking en zijn er goede afspraken tussen de tuiniers nodig. Het is belangrijk dat je deze keuzes in groep maakt opdat ze door iedereen gedragen worden.

    Een plek om samen te lerenEen samentuin kun je beschouwen als een lokaal educatief cen-trum waar mensen samen informeel leren over natuur, voeding, samenwerken en tuinieren. We raden je daarbij aan om begin-nende tuiniers te begeleiden om hen op weg te helpen naar een succesvolle oogst. Dit kan door een lesgever of praktijkbegeleider van Velt in te schakelen.

    Bijzondere doelgroepenSamentuinen zijn een erg toegankelijke manier om in aanraking te komen met gezonde voeding en duurzame themas. We willen dan ook extra aandacht besteden aan de opvang van kwetsbare doelgroepen en ervoor zorgen dat een samentuin zowel fysiek als emotioneel een veilige plek is voor iedereen. Het is wenselijk om in deze gevallen extra te investeren in sociale begeleiding om de integratie van deze mensen te stimuleren en te verzekeren.

  • 7Samentuinen als duurzame ontwikkelingEen samentuin integreert de drie pijlers van duurzame ontwikke-ling: ecologische, sociale en economische duurzaamheid vinden er hun plek.

    Een ecologisch doelHet ecologische doel van een samentuin is dat het tuinieren klimaatvriendelijk, grondstoffenzuinig en natuurbeschermend is. De samentuinen zijn esthetisch mooi en rijk aan leven (bijen, vlinders, vogels). Het is indrukwekkend hoe op enkele maanden tijd een tastbare, eetbare, rijke samentuin ontstaat op een plek die er monotoon en vaak zelfs verloederd bij lag.

    Bij Velt zijn we trots dat onze aanpak werkt, ook op de langere termijn: een samentuin wint elk jaar aan ecologische waarde. Er is bovendien een multiplicatoreffect: de bestaande tuinen breiden hier en daar uit, tuiniers en bezoekers exporteren de ecologische tuinprincipes naar andere tuinen. Via de media raakt samentuinen bekend zodat er van overal vragen naar informatie en begeleiding komen.

    In samentuinen is de ecologische dimensie verworven en dat zal ook zo blijven. Er is bij de tuiniers een grote eensgezindheid over het belang van ecologische tuintechnieken, wat maakt dat ze die zullen blijven toepassen en verder ontwikkelen.

    Sociaal-maatschappelijke dimensieHet sociale of maatschappelijke doel van samentuinen is dat mensen elkaar vinden in hun bezorgdheid en gedrevenheid rond themas als gezonde voeding, ecologisch leven en de transitie naar een duurzame samenleving. Bovendien streven we ernaar dat in de wijk waar de samentuin ligt de sociale cohesie toeneemt en de een-zaamheid daalt. Er is daarbij bijzondere aandacht voor specifieke doelgroepen (mensen in armoede, mensen met een beperking).

    In een samentuin vinden mensen elkaar rond een concrete basis-behoefte (voedsel) en dat is een bijzondere ervaring. Ze heront-dekken de bijna verloren gegane vaardigheid zelf in eigen voedsel voorzien. Dat schenkt voldoening en een samenhorigheidsgevoel waar de deelnemers van genieten. Maar het werken in de moes-tuin leidt bij velen ook tot reflectie over de zwakke kanten van het voedselsysteem, zodat ze in hun consumptiepatroon meer ecologi-sche keuzes gaan maken en zich zelfs engageren in het debat over de transitie naar een meer duurzame voedselvoorziening.

    De bijdrage aan sociale leefbaarheid is groot. Samentuinen zijn waardevol voor de deelnemers en de buurt. Dat werd zelfs aange-haald in een commissie van het Vlaams Parlement. Maar vooral de reacties op het terrein zijn sprekend:

    wE wonEn al jarEn in dEzElfdE wijk, wE kEndEn Elkaar niEt En kijk, nu zijn wE vriEndEn.

  • 8Economische dimensieHet economische doel van samentuinen is dat ze na de initile be-geleidingsperiode verder kunnen blijven bestaan zonder subsidies, en dat de betrokken gezinnen bewuster gaan consumeren.

    Dat al de samentuinen een tastbaar voordeel opleveren voor zoveel gezinnen is een stevige verzekering dat deze initiatieven zullen blijven bestaan. Wie er tuiniert, plukt de oogst van zijn werk, en dat is een blijvend voordeel. De waarde van de ecologisch beheerde gronden stijgt voortdu-rend, omdat de vruchtbaarheid vergroot en er geen gevaar is voor vervuiling door overbemesting en pesticiden. De tuinen dragen bovendien bij aan een schaars publiek goed: biodiversiteit, natuur dicht bij de mensen, een schoon leefmilieu.

    Het gaat om gronden die voorheen geld kostten aan de gemeen-schap, omdat de lokale overheid ze moest onderhouden. Die kost valt weg en er komen (gezins)inkomsten uit voort dankzij de pro-ductie. Bovendien levert een samentuin diensten aan de gemeen-schap op sociaal vlak. Het sociale weefsel wordt vanzelf sterker, mensen zijn gelukkiger en gezonder. Zonder over harde cijfers te beschikken kunnen we toch stellen dat de investering in een sa-mentuin zich terugbetaalt door lagere kosten op vlak van welzijn.

    BeleidskaderLos van het algemene kader van duurzame ontwikkeling passen samentuinen ook binnen enkele beleidskaders van de Vlaamse

    overheid. We lichten er hier twee toe: het decreet omtrent pestici-denreductie en het harmonisch park- en groenbeheer.

    Decreet reductie van bestrijdingsmiddelenVolgens het Decreet houdende vermindering van het gebruik van bestrijdingsmiddelen door openbare diensten in het Vlaams Gewest mogen openbare besturen geen bestrijdingsmiddelen gebruiken bij het beheer van een openbaar terrein. In de praktijk betekent dit dat de openbare diensten het gebruik van bestrijdings-middelen afbouwen, tot een nulgebruik ten laatste in 2014. Een stukje openbaar groen dat door burgers wordt beheerd zonder gebruik van bestrijdingsmiddelen, past dus volledig in de doelstel-ling van dit decreet. De opleiding van tuiniers past in het onderdeel bewustmaking van de burger. Eigen groenten telen is immers een goede manier om mensen bewust te maken voor het gevaar van pesticiden.

    Visie harmonisch park- en groenbeheerDe visie Harmonisch park- en groenbeheer van het Agentschap Natuur en Bos (ANB) omkadert samentuinen. Een samentuin is geen park, maar een verzameling moestuintjes voor een wijk of buurt. De milieu- en menselijke functies zijn in deze tuinen na-drukkelijk aanwezig. Het gaat om meer dan louter moestuinen; het gaat ook om rust, activiteit en contact. De samentuinen zijn een belangrijke ontmoetingsplaats. Ze spelen een educatieve, sociale en ruimtelijke rol.

  • 9De voordelen van een samentuinDe impact van een samentuin op de leefwereld van de tuiniers is sterk afhankelijk van hun beginsituatie en de reden waarom ze actief worden in een samentuin. Toch kunnen we een aantal zaken beschouwen als algemene voordelen.

    Biologische groenten kwekenGezonde voeding is een grondrecht voor elke burger, en toch heeft niet iedereen gelijke toegang tot gezonde voeding. Onwetendheid en/of financile beperkingen bepalen voor velen wat wel en niet op de tafel terechtkomt. Over het algemeen zijn biologische groenten in de winkel duurder, omdat het arbeidsproces veel intensiever is. Een samentuin biedt hier een antwoord op: iedereen die wil, kan hier zelf gezonde groenten en fruit kweken, tegen een democrati-sche prijs.

    dE opbrEngst EtEn wE zElf op of ruilEn wE mEt tuiniErs. zo hEbbEn wE al vEEl niEuwE groEntEn ontdEkt En lErEn EtEn. allEs lijkt lEkkErdEr als hEt uit dE EigEn tuin komt. zElfs op dE markt gaan wE vEEl bEwustEr om mEt wat wE kopEn. omdat wE nu mEEr groEntEn kEnnEn, hEbbEn wE mEEr variatiE in onzE voEding. voor ons dochtErtjE is dit gEzond; hEt is goEd dat zE al mEErdErE smakEn lEErt kEnnEn. ons lEvEn is Echt wEl vErandErd: wE zijn nu voortdurEnd bEzig mEt ons tuintjE En dat doEt dEugd!

    foto: Katelijne Schiltz

  • 10

    Toch maakt de oogst voor velen maar een klein stukje van de vol-doening uit. Men ervaart tuinieren als een zinvolle, ontspannende bezigheid. Natuurbeleving heeft een positief effect op de gezond-heid. Door zorg te dra...