CÁC HỆ THỐNG SINH THÁI NHÂN VĂN NHẠY CẢM TRONG PHÁT TRIỂN

  • Published on
    29-Oct-2015

  • View
    32

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

CC H THNG SINH THI NHN VN NHY CM TRONG PHT TRINPTS. NGUYN NH HOKhoa Mi trng, HQG H NiGII THIU CHUNGHin nay, trong chin lc bo v mi trng nhm pht trin bn vng, nhng ni dung iu tra, nghin cu xy dng chng trnh k hoch nhm bo v a dng sinh hc ni chung v bo v cc vng nhy cm sinh thi (t nhin) ni ring ang c quan tm. Hng lot cc d n bo v cc vng nhy cm sinh thi v a dng sinh hc v s c trin khai. Tuy nhin hu ht nu khng ni l tt c cc "Vng nhy cm sinh thi" hin nay nc ta u khng hon ton l cc vng sinh thi t nhin: nhiu mc khc nhau, chng u c cc cng ng bn a s dng v bo v, thm ch s dng v bo v t hng ngn nm qua. S c mt hot ng sng ca con ngi mc nhin bin cc vng sinh thi t nhin thnh cc vng sinh thi nhn vn.Vic i x vi cc vng sinh thi nhn vn theo kiu sinh thi t nhin dn n vic b qua lng ph cc gi tr sinh thi v lm cho cc cng ng bn a b tn thng trong pht trin. Cn phi nh gi li cc h thng sinh thi nhn vn nhy cm ny v pht trin s dng chng mt cch ph hp.1.Xc nh khi nimSinh thi nhn vn (Human Ecology) trc ht l lnh vc nghin cu tng tc gia cng ng v h sinh thi t nhin trong hot ng sng ca con ngi. Cc h thng sinh thi nhn vn (STNV), v vy trc ht l cc h thng kinh t - vn ho - sinh thi mang m bn sc vn ho ca cng ng bn a v du n ca h t nhin bn a. Trong mt h thng STNV yu t t nhin v yu t cng ng gn b cht ch, nng ta vo nhau m vic tch ri hai yu t u gy thit hi cho mi pha. Vic nghin cu v qun l cc h thng sinh thi nhn vn trc ht l s tn trng mi quan h hu c ny.Qun l mi trng hin nay nhiu khi ch ch n phn h sinh thi t nhin (c gi l "Mi trng sinh thi") hoc ch ch n phn h x hi nhn vn (c gi l "mi trng nhn vn") thc ra l ch ch trng n tng b phn ring l ca h thng mi trng. T chc bo tn thin nhin quc t (IUCN) (1996) c ua ra m hnh qu trng m t H thng mi trng vi xc nh thc cht h thng mi trng chnh l h thng sinh thi nhn vn. Trong , phn h x hi nhn vn c v nh lng , phn h sinh thi t nhin (h nui dng s sng) c biu th bng lng trng, cn phn h hot ng kinh t chnh l iu kin xy ra tng tc gia hai phn h trn. V mng manh ca qu trng phn nh tnh d b bin i, d b ph hu ca h thng mi trng (hnh 1).Phn h iu khiu tc ng (phn h kinh t )Cc vng nhy cm sinh thi (ecologically sensitive areas) l ni c tr (habitat) thuc phn h sinh thi t nhin (lng trng) c mt trong cc c tnh sau y:nh v trn cc vng t dc d b xi mn, vng u ngun.Vng t nhin s c nng sut thp nu chuyn i mc ch s dng.

Vng c chc nng iu ho v lm sch dng chy.Vng phn b cc loi cy thuc v ngun gen c gi tr.Vng c tr t nhin ca cc loi qu, loi c sn.Vng c tr ca cc loi ang b e do.Nhng vng nh trn d chuyn i mc ch s dng s c hi cho a dng sinh hc v gim gi tr t nhin (IUCN, 1996).Cc h thng sinh thi nhn vn nhy cm (SNN) l nhng h thng v cng ng bn a mang tnh cht sau :Khng gian c tr l cc vng nhy cm sinh thi. Ngun sng ch yu da vo ngun li phi th trng ca cc vng .Cc vng nhy cm sinh thi c nhng gi tri kinh t phi th trng to ln, gi tr ny khng th chuyn i bng tin mmt cch t nhanh chng. Tuy nhin n cung cp nhng li nhun bn vng v t t cho cng ng bn a. Cc nh nghin cu thuc i hc Mariland Hoa K (1996) xc nh cc gi tr phi th trng ca cc h t nhin nh sau:i dng v bin c gi tr 252 USD/ha/nmVng ven bin c gi tr 4.052 USD/ha/nmRng nhit i c gi tr 2.007 USD/ha/nmng c t nhin c gi tr 232 USD/ha/nmBi ly c gi tr 14.785 USD/ha/nmH, Sng c gi tr 8.498 USD/ha/nmKhi chuyn i phng thc s dng, cc gi tr phi th trng b tn tht, hu hoi v iu tc ng xu ngay n cng ng bn a.Cc cng ng bn a c tr trong cc h thng SNN thng ngho v c trnh hc vn thp. iu ny hn ch s ng trong cng ng kh chuyn i ngh nghip v chm thch nghi vi nhp nhanh ca qu trnh cng nghip ho v quc t ho. Khi qua trnh xy ra, phn ng thnh vin ca cng ng bn a mt i li sng truyn thng ca mnh, tr thnh nhng ngi lm cng r mt v d b gt ra ngoi l ca s pht trin. Qu trnh khng mong mun ny cn c iu chnh bng cc chnh x hi ph hp, tuy nhin cc chnh sch ny thng n chm hn .Trong nhng cng ng nh vy, vic iu chnh hnh vi ca cc thnh vin bng lut tc ng vai tr rt quan trng, mc d nhiu iu khon ca lut tc ch l nhng cu truyn ming. Tuy nhin quy nh ca lut tc ngy nay khng cn ph hp, nhng phi xc nhn rng c rt nhiu im trong lut tc l nhng tr thc bn a qu gi cn phi coi l ti sn quc gia, v n c c kt trn c s li sng bn vng, ho hp vi phn h nui dng s sng trong rt nhiu th h. (Hong Xun T v NHK..., 1998).2.nh gi h thng mi trng trn quan im sinh thi-nhn vn.2..Thc o tnh bn vng.M hnh qu trng ca IUCN trn y c th c s dng nh gi tnh bn vng ca mt h thng mi trng. IUCN a ra mt kiu thc o bn vng ca h thng, bao gm cc phc li nhn vn tng ng v bnh ng. Thc ny c v cho s nh gi pht trin cng khai v nghim khc. Thc o gm hai h htng ch th song hnh, mi h thng gm 5 b ch th (bng 1).H thng phc li sinh thi:t, Nc, Khng kh, a dng sinh hc, S dng hp l ti nguynH thng phc li nhn vn:Dn s v sc kho, iu kin sng, Tri thc, Hnh vi v t chc, Bnh ng x hiBng 1: Thc o tnh bn vng ca cc h thng mi trng.Mi h thng (gm 5 b ch th ) c nh gi 50 cht lng ca h thng mi trng. Vic thit lp cc Ch th v lng ho b ch th xc lp v tr ca h thng mi trng trong to cc ca biu Downjone sinh thi c trnh by chi tit trong tp ch Bo v mi trng s 2/1999 (Nguyn nh Ho: Phng hng gii cc bi ton mi trng khng chun).2.2.Biu khng gian pha (phase space). nh gi s bin ng ca h thng sinh thi nhn vn nhy cm di tc ng ca mt chng trnh hay d n pht trin c th s dng biu khng gian pha ca h thng (thingyinSon v Murphy, 1998). Trong phng php ny, thingyinSon v Murphy ch xut phng hng s dng biu khng gian pha m khng ch r thng s cn la chn nh gi mt h thng sinh thi nhn vn c th. Trong thc tin nghin cu, chng ti xy dng s khng gian pha hai t nguyn (Dimensions) vi hai trc c nh v bng ch s ngho (PI) v ch s Downjone sinh thi DI (Ecological Downjone Index) hnh 2).Th nguyn DI phn nh khong cch gia gi tr cht lng mi trng tng hp hin ti tnh t thc o tnh bn vung so vi gi tr k vng, trong .DI =0 : Cht lng t gi tr k vng.0< DI