Ceramika Grafitowa w Kulturze Przeworskiej

  • View
    750

  • Download
    7

Embed Size (px)

Transcript

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIA SOCJOLOGICZNO HISTORYCZNY

Jarosaw Wodek

Ceramika grafitowa w kulturze przeworskiej

Praca licencjacka napisana w Instytucie Archeologii pod kierunkiem dr Tomasza Bochnaka

1

Rzeszw 2009

2

Ceramika grafitowa w kulturze przeworskiej

1. Wstp 1.1. Cel i zakres pracy 1.2. Historia i stan bada 2. Kultura przeworska i jej powizania ze wiatem lateskim 2.1. Geneza kultury przeworskiej 2.2. Chronologia kultury przeworskiej 2.3. Zasig terytorialny kultury przeworskiej 2.4 Grupa tyniecka i jej powizania z kultur przeworsk 3. Chronologia i zasig wystpowania ceramiki grafitowej w Polsce 3.1 Chronologia ceramiki grafitowej 3.2 Zasig wystpowania ceramiki grafitowej 4. Analiza ceramiki grafitowej 4.1. Analiza technologiczna 4.2. Analiza form naczy 4.3. Analiza zdobie 5. Grafit- jego wystpowanie i przypuszczalne pochodzenie 6. Wnioski i podsumowanie 7. Katalog stanowisk 8. Mapy 9. Tablice 10. Bibliografia

3

1. Wstp1.1. Cel i zakres pracy Celem jakim przywieca Autorowi przy tworzeniu niniejszej pracy byo stworzenie przyczynku do bada nad ceramik grafitow w kulturze przeworskiej. Dotychczasowe publikacje jedynie poruszaj ten temat, w najlepszym przypadku ograniczajc si tylko do wymienienia iloci uamkw ceramiki grafitowej i wskazania jej celtyckiej lub tynieckiej proweniencji. Jedyna dotychczasow publikacj rdoznawcz jest artyku W. Filipowiaka na temat skorup grafitowych ze stanowiska Januszkowo. W obliczu tak skpej iloci publikacji, Autor postawi sobie za cel zebranie dotychczasowych informacji, stworzenie penego katalogu stanowisk oraz prb opisu ceramiki grafitowej. Ze wzgldu na brak odpowiednich publikacji bdzie si on posugiwa analogiami do ceramiki grafitowej z grupy Tynieckiej, ktra doczekaa si lepszego opracowania. 1.2. Historia bada Pierwsze znaleziska ceramiki grafitowej z terenu Maopolski pochodz z pocztku XX wieku. Okoo 1900 roku odkryto przypadkowo grb popielnicowy w Wilkowie (RosenPrzeworska 1946-1947, s. 225), a w roku 1911 L. Kozowski przebada dwa celtyckie pochowki z Iwanowic (Rosen-Przeworska 1946-1947, s. 180). Pocztki systematycznych bada nad kultur latesk na tym obszarze, przypadaj na okres midzywojenny, szczeglnie na pocztek lat trzydziestych. Odkryto wtedy szereg stanowisk z ceramik grafitow m.in. R. Jamka - Krakw Wola Duchacka (1946, s. 123); G. Leczyk - Piekary k. Krakowa ; J. urowski - Marcinkowice; S. Pawowski Dziekanowice k. Kazimierzy Wielkiej, oraz pierwsze stanowisko z ceramik malowan (T. Reyman Bole). Niestety nie zostay one jeszcze wwczas prawidowo okrelone. Dopiero R. Jamka (1939) zestawi cz maopolskich znalezisk oraz poprawnie okreli ich chronologi i przynaleno kulturow. Czciowe opracowanie zabytkw lateskich z terenu Polski (w jej przedwojennych granicach) ukaza si dopiero po wojnie w pracy J. Rosen Przeworskiej (1946-1947). W pierwszych latach po zakoczeniu II wojny wiatowej wywizaa si burzliwa dyskusja na temat osadnictwa celtyckiego na obszarze Maopolski. Wan prac z tego okresu jest omwienie ceramiki grafitowej sporzdzone przez W. Filipowiaka. Lata powojenne

4

dostarczyy take wielkiej iloci materiaw lateskich z maopolskich osad. G. Leczyk przebada cz osady w Tycu, ktra dostarczya duej serii ceramiki malowanej, i daa w pniejszym okresie nazw caemu zjawisku kulturowemu. Prawie rwnoczenie rozpoczto prace na innych osadach: w 1953 roku A. aki odkry w Podu osad z piecem garncarskim, a S. Buratyski odkry w Wyciu drugi. W 1951 roku zostay zapocztkowane wieloletnie badania osady lateskorzymskiej w KrakowieMogile (S. Buratyski, R. Huchulska Ledwos, Z. Woniak, i in.). W tym samym czasie prowadzone byy badania na innych osadach, spord ktrych wymieni naley: Dalewice (J. Gromnicki od 1957r), Peczyska (. Okuliczowa i D. Szlifirska 1959r), Krakw Pleszw (S. Buratyski i in. od 1957r), Poznachowice Grne (A. aki od 1952r i G. Leczyk w latach 1955-1956) i Tycu (H. Zoll Adamikowa i Z. Woniak w latach 1961-1963). Badania te spowodoway lawinowy przyrost liczby zabytkw, wrd ktrych najliczniej reprezentowana bya ceramika. Od pocztku lat 50-tych pojawia si dua ilo publikacji im powiconych, z ktrych na szczegln uwag zasuguj opracowania osad w Tycu, Poznachowicach Grnych i KrakowaMogiy, a take omwienie wynikw powojennych bada nad osadnictwem celtyckim w Maopolsce przez J. Potockiego (1961). W nastpnych latach pojawio si wiele prac syntetycznych, dotyczcych pobytu i osadnictwa Celtw w Maopolsce. Bardzo wan prac jest publikacja Z. Woniaka z 1970 roku pt. Osadnictwo celtyckie w Polsce, w ktrej autor zamieci wiele wnioskw dotyczcych rnych aspektw funkcjonowania m.in. mieszanej grupy celto-przeworskiej, jak bya wtedy okrelana. Ustalenia autora opieray si w duej mierze na analizie ceramiki z osad maopolskich i szukaniu analogii w innych, lepiej znanych terenach kultury lateskiej. Praca ta stanowi podsumowanie wczeniejszych bada, i chocia autor sprostowa pniej niektre jej zaoenia, to nadal stanowi wan pozycj w badaniach nad tematyk celtyck. Od koca lat 60-tych szczegowe prospekcje powierzchniowe przyczyniy si do sprecyzowania zasigu znanych wczeniej stanowisk oraz odkrycia nowych osad i ladw osadniczych, np. KrakwBranice 76. Od 1978 roku trway z przerwami a do roku 1987 systematyczne prace na terenach Nowej Huty, na stanowisku KrakwKrzesawice 41. W pocztkach lat 80-tych przebadano stanowisko KrakwBranice 76, a od 1988 do 1997 roku kontynuowano prace w KrakowieWyciu 5. W badaniach nad ceramik grupy tynieckiej due znaczenie ma praca M. Wirskiej Parachoniak z 1980 roku dotyczca wynikw nowatorskich bada fizykochemicznych ceramiki celtyckiej z terenu Polski. Wan publikacj jest rwnie wydana w 1990 roku przez

5

Z. Woniaka praca dotyczca wynikw bada osady w Podu, z ktrej pochodzi bogaty zbir toczonej ceramiki lateskiej i w ktrej autor lokalizuje warsztat garncarski. Badania prowadzone w ostatnim dwudziestoleciu na osadach maopolskich, prowadzone przy uyciu nowoczesnych metod i technik badawczych, przyczyniy si do znacznego poszerzenia wartociowej bazy rdowej. Chocia wida znaczny postp w publikacji pozyskanych dotd materiaw, to wci wymaga to dodatkowej uwagi. W latach 90-tych ukazay si publikacje czci materiaw z KrakowaMogiy (HuchulskaLedwos 1991; 1996) jak rwnie wydano drukiem wyniki bada z KrakowaPleszowa (Poleska 1996), Dalewic (Trzciniecki 1996) i Peczysk (Rudnicki 1996). W roku 1995 ukazaa si praca E. Bk, dotyczca analizy techniczno technologicznej ceramiki siwej pochodzcej z kilku maopolskich osad. W ostatnich trzech dekadach powstao te wiele prac dotyczcych nowszych pogldw, gwnie na temat osadnictwa celtyckiego na obszarze Maopolski (Woniak 1981; 1986; 1988; 1991; 1992; 1994; 1996a; 1996b;. Kubicha 1997). W 2006 roku ukazaa si praca P. Poleskiej pt. Celtycki mikroregion osadniczy w rejonie podkrakowskim. Praca ta jest bardzo wana i wnosi bardzo wiele w zrozumienie caej grupy tynieckiej, chocia dotyczy tylko jednego z jej mikroregionw. Bardzo szczegowo zostaa omwiona ceramika z 11 zlokalizowanych na omawianym obszarze i przebadanych osad.

2. Kultura przeworska i jej powizania ze wiatem lateskim2.1. Geneza kultury przeworskiej Przewaajca wikszo znanych i przebadanych stanowisk kultury przeworskiej to osady, lub lady osadnicze z ktrych pochodzi dua seria ceramiki. Analizowany w tej pracy zbir jest do liczny i zawiera kilka tysicy fragmentw ceramiki toczonej, pochodzcej z 71 stanowisk. Tylko 4 z nich (Kryspinw i Szarbia, oraz Iwanowice i Wilkw) zawieray pewne znaleziska o charakterze sepulkralnym z ktrych materia ceramiczny peni funkcj wyposaenia grobowego. Spory odsetek omawianej grupy zabytkw pochodzi z kilku wikszych osad, s to: Krakw-Krzesawice, stan. 41, Krakw-Mogia, Krakw-Pleszw stan.17, Krakw-Pleszw stan.20, Peczyska, pow. Piczw, Pode, pow. Krakw, Tyniec, pow. Krakw, Wieliczka, stan 11 oraz Wycie, pow. Krakw, stan.1 i 5. Wynika z tego konieczno opierania analiz gwnie na materiale pochodzcym z tych osad, chocia

6

pewnych informacji dostarczaj take inne stanowiska, z ktrych pochodzi znacznie mniej fragmentw ceramiki, jak np. Proszowice, Bieanw-Drodownia, pow. Krakw, Igoomia, pow. 4, Krakw-Pleszw stan.18A, Majkowice, pow. Kokotw-Strumiany

Proszowice, Targowisko, pow. Bochnia, stan. 2 oraz inne. Najmniejsz warto poznawcz maj znaleziska przypadkowe, oraz ceramika pochodzca ze znalezisk powierzchniowych, ktre wiadczy mog co najwyej o rozpowszechnieniu jakiej grupy ceramiki lub o istnieniu jakiego punktu osadniczego, rzadko jednak na ich podstawie mona wysuwa jakiekolwiek wnioski na temat formy czy te chronologii. Stanowiska takie stanowi ok. 30% spord umieszczonych katalogu. Nie wszystkie materiay maj rwn warto poznawcz. Na jej obnienie wpyw mie mogo wiele czynnikw jak okolicznoci pozyskania materiaw, czy ich przechowywanie. Przykadem moe tu by osada w KrakowieMogile, ktra odkryta zostaa przy okazji rozbudowy Nowej Huty. Pierwsze lata bada byy prowadzone pospiesznie i stosowano w nich bardzo uproszczone metody bada i dokumentacji znalezisk. Dodatkowo, do dalszego pomniejszenia wartoci poznawczej zabytkw przyczyniy si niewaciwe warunki magazynowania, wielokrotne transportowanie, ktre w wielu przypadkach byo przyczyn wtrnego przemieszania serii, zaginicia materiau lub metryczek. W przypadku kilku stanowisk, spitrzenie prac polowych i kopoty lokalowe spowodoway, i inwentaryzacja muzealna nastpia wiele lat po zakoczeniu prac terenowych. Te wszystkie czynniki sprawiaj e nawet z duych osad ktre zostay ju przebadane, nie mona uzyska wszystkich informacji ktre mogyby by dostpne gdyby tych bdw unikniono.

2.2. Chronologia kultury przeworskiej Chronologia wzgldna kultury przeworskiej jest oparta na czci zespow osadniczych, a uzyskane z nich wyniki porwnane zostay do ustale dotyczcych podziaw i datowania analogicznych kategorii zabytkw z innych terenw Europy rodkowej zajtej osadnictwem celtyckim (Moraw im 1975; Czech Waldhauser 1978; Sowacji Bujna 1982). Wan