Chủ đề 5 CẢM XÚC VÀ TÌNH CẢM

  • Published on
    06-Feb-2017

  • View
    222

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

  • Hc vin Pht gio Vit Nam ti TP. HCM Tm l hc i cng

    ThS.Ng Minh Duy Ti liu lu hnh ni b 1

    Ch 5

    CM XC V TNH CM

    Trong qu trnh sng, con ngi tc ng vo th gii khch quan, ci to th gii,

    ci to x hi nhm phc v cho i sng, ng thi cng ci to chnh bn thn mnh.

    Khng nhng th, con ngi cn t thi ca mnh vi th gii. Khi nghe mt bn

    nhc, mt bi th hay, chng kin mt hon cnh thng tm con ngi u c nhng

    rung ng ca bn thn mnh. Khi tho mn hay khng c tho mn nhng nhu cu

    ca bn thn, con ngi cng c nhng cm xc tng ng. Nhng hin tng tm l

    biu l nhng rung ng, nhng thi ca con ngi i vi s vt hin tng gi l

    cm xc v tnh cm. Cm xc v tnh cm ca con ngi rt phong ph v a dng, th

    hin qua nhiu cung bc, cp khc nhau.

    6.1. Cm xc

    6.1.1. Khi nim cm xc

    Cm xc l nhng thi rung cm ca con ngi vi s vt hin tng c lin

    quan n vic tho mn hay khng tho mn nhng nhu cu c nhn. Hay ni mt cch

    khc, cm xc l nhng rung ng ca con ngi i vi hin thc, trong qu trnh tc

    ng tng h vi mi trng xung quanh v trong qu trnh tho mn nhu cu.

    Xc cm khc vi cm xc. Xc cm l t dng ch phn ng ca con vt, l s

    tri nghim th ng khi c tho mn nhu cu. V d: Con ch khi c cho n biu l

    xc cm hn h. Cm xc l t dng ch phn ng ca con ngi, gn lin vi hot

    ng c nh hng v s thch nghi. Cm xc ca con ngi chnh l xc cm c

    thc ho .Chng ta thng ni rng, ti cm thy bun, vui, gin d ch chng ta

    khng dng cm t ti xc thy

    6.1.2. c im ca cm xc

    a) Cm xc biu hin b ngoi rt r rng

  • Hc vin Pht gio Vit Nam ti TP. HCM Tm l hc i cng

    ThS.Ng Minh Duy Ti liu lu hnh ni b 2

    Cm xc th hin qua c ch, hnh vi, iu b v c nhng phn ng v mt sinh l.

    Nhng biu hin ny c th thy thng qua quan st trc tip. Chng ta c th nhn bit

    c ngi khc ang vui, bun, gin d, s hi, ngc nhin hay mng mng ti ti

    Tu theo loi cm xc m du hiu bc l s khc nhau.

    b) Cm xc rt a dng v phong ph

    T nhng cm xc c bn nhng di s tc ng ca cc kch thch khc nhau

    trong nhng iu kin, hon cnh khc nhau m cm xc ca con ngi cng c lc an

    xen, pha ln nhiu cm xc khc loi nhng cng tn ti trong mt thi im. V chnh

    iu ny to ra hng lot cc cm xc khc.

  • Hc vin Pht gio Vit Nam ti TP. HCM Tm l hc i cng

    ThS.Ng Minh Duy Ti liu lu hnh ni b 3

    6.1.3. Phn loi cm xc

    Cm xc, tnh cm l vn c nhiu nh tm l hc quan tm nghin cu. V

    th, cng c nhiu quan im khc nhau v s lng cc loi cm xc. Cn c vo tnh

    cht ca cm xc c th chia cm xc thnh 2 loi: cm xc tch cc v cm xc tiu cc.

    Cn c vo biu hin v ni dung, chng ta c th chia cm xc thnh 6 loi c bn: vui,

    bun, s hi, gin d, ngc nhin v gh tm

    Vui Bun S hi

  • Hc vin Pht gio Vit Nam ti TP. HCM Tm l hc i cng

    ThS.Ng Minh Duy Ti liu lu hnh ni b 4

    Gin d Ngc nhin Gh tm

    Xc ng v tm trng cng l mt dng ca cm xc. Tm trng c cng rung

    ng yu, thi gian ko di v c khuynh hng lan to. Xc ng c cng mnh,

    mnh lit, nht thi, t ngt, con ngi kh kim sot hnh vi ca bn thn.

    6.1.4. Vai tr ca cm xc

    6.1.4.1. Cm xc gip con ngi thch ng vi hon cnh

    Khi vui, bun, gin d to ra nhng bin i c v tm sinh l lm ph v

    trng thi cn bng vn c, to cm gic thoi mi hay kh chu cho bn thn. Cm xc

    gip cho con ly li trng thi qun bnh v mt tm l. Khi bun, chng ta khc ni

    bun s vi i, lng thy nh nhm hn. Khi vui, chng ta ci, ni nhiu v sau trng

    thi cn bng c ti lp Cm xc gip ta thch ng vi hon cnh sng.

    6.1.4.2. Cm xc gn lin vi nhu cu v vic tho mn nhu cu ca ch th

    Trng thi thiu ht s dn n nhng i hi cn phi tho mn tn ti v pht

    trin lm xut hin nhu cu. Nhu cu c tho mn s ny sinh cm xc tch cc

    (dng tnh), ngc li nhu cu khng c tho mn s ny sinh cm xc tiu cc (m

    tnh).

    6.1.4.3. Cm xc c th kch thch hay km hm hnh ng

    Khng g c th mnh bng sc mnh ca tnh yu thng v lng cm th. Cm

    xc c th cng c, lm tng thm sc mnh, tnh kin tr, khc phc mi kh khn t

    c mc ch ca ch th nhng cm xc cng c th km hm, c ch hnh ng ca

  • Hc vin Pht gio Vit Nam ti TP. HCM Tm l hc i cng

    ThS.Ng Minh Duy Ti liu lu hnh ni b 5

    ch th. Khi vui, chng ta lm vic hiu qu hn, khi gin d, cm th chng ta c th

    lm nhng vic m mnh khng kim sot c, khi yu thng ngi khc chng ta c

    th lm mi vic thm ch sn sng hy sinh c bn thn mnh Vy, kch thch hnh

    ng, hay c ch, km hm hot ng l tu thuc vo ni dung, tnh cht v hon nh

    ny sinh cm xc.

    6.1.4.4. Cm xc c mi quan h mt thit vi t duy

    Cm xc, t duy v hnh vi l ba yu t c mi quan h mt thit vi nhau. Khi

    chng ta t duy tch cc th s c cm xc tch cc v hnh vi ca chng ta cng th hin

    tch cc v ngc li. C ch t nh vi bn thn (self-talk) theo hng tch cc hay tiu

    cc cng s to ra cm xc tng ng. i thay i khi chng ta thay i, v thay i

    phi bt u t t duy. T duy thay i th cm xc cng thay i v cm xc cng tc

    ng ngc li t duy.

    6.1.4.5. ng vai tr quan trng trong hot ng giao tip

    Cm xc biu l qua hnh vi khi giao tip vi ngi khc. Cm xc tch cc s ph

    tan bu khng kh cng thng ngc li cm xc tiu cc trong giao tip s lm ny sinh

    phn ng phng v gia cc c nhn khi giao tip. Cm xc s truyn t thi , tm

    th, tnh hp tc v quan im ca c nhn khi giao tip. Giao tip bit th hin cm xc

    ph hp s mang li hiu qu.

    6.2. Tnh cm

    6.2.1. Khi nim tnh cm

    Tnh cm l thi cm xc n nh ca con ngi i vi s vt hin tng c

    lin quan n nhu cu v ng c ca h.

    Mt s quan im cho rng, cm xc v tnh cm ch l mt, iu ny cha chnh

    xc. Mc du cm xc v tnh cm u c nhng im ging nhau nhng chng khng

    ng nht vi nhau. S khc bit gia cm xc v tnh cm c th hin qua 3 c

    im: tnh n nh, tnh x hi v c s sinh l-thn kinh.

  • Hc vin Pht gio Vit Nam ti TP. HCM Tm l hc i cng

    ThS.Ng Minh Duy Ti liu lu hnh ni b 6

    V tnh n nh: Cm xc l qu trnh tm l, c tnh nht thi, gn vi tnh hung

    trong hin thc khch quan, ny sinh khi c s tc ng trc tip ca kch thch t mi

    trng. Tnh cm l thuc tnh tm l c tnh xc nh v n nh, tn ti trng thi

    tim tng, su lng v c bc l qua cm xc.

    V tnh x hi: Xc cm con vt v cm xc ca con ngi thc hin chc nng

    sinh vt gip c th nh hng v thch nghi vi mi trng vi t cch l mt c th.

    Tnh cm ch c ngi thc hin chc nng x hi, gip con ngi nh hng v thch

    nghi vi t cch l mt nhn cch.

    V c ch sinh l-thn kinh: Xc cm ca con vt v cm xc con ngi gn lin

    vi phn x v iu kin, vi bn nng, chu s chi phi ca h thng tn hiu th I. Tnh

    cm gn lin vi phn x c iu kin v chu s chi phi ca h thng tn hiu th II.

    6.2.2. c im ca tnh cm

    6.2.2.1. Tnh nhn thc:

    Tnh cm c hnh thnh trn c s nhng cm xc ca con ngi trong qu trnh

    nhn thc v i tng. Trong tnh cm, ch th lun nhn thc c nguyn nhn gy ra

    chng, nhn thc c rng ti sao mnh c tnh cm vi ngi ny m khng c tnh

    cm vi ngi khc. Ba yu t: nhn thc, rung ng v th hin cm xc lm ny sinh

    tnh cm.

    6.2.2.2. Tnh i tng:

    Tnh cm lun dnh cho, lun hng n mt i tng nht nh.

    6.2.2.3. Tnh n nh:

    Tnh cm l thuc tnh tm l. hnh thnh tnh cm vi mt ngi, chg ta cn

    mt khong thi gian nht nh ch khng th c tnh cm ngay khi gp i tng. Bn

    cht ca con ng hnh thnh tnh cm l qu trnh cng gp cc cm xc cng loi vi

  • Hc vin Pht gio Vit Nam ti TP. HCM Tm l hc i cng

    ThS.Ng Minh Duy Ti liu lu hnh ni b 7

    nhau. V th, mt khi c tnh cm vi ai, chng ta khng d qun ngi y, mun qun

    ngi y chng ta cng cn phi c thi gian ch khng th no mun qun l qun ngay.

    6.2.2.4. Tnh x hi:

    Tnh cm ch c con ngi, c hnh thnh trong qu trnh giao tip v din ra

    trong mi trng x hi ch khng phi l nhng phn ng sinh l n thun.

    6.2.3. Cc mc ca i sng tnh cm

    Mu sc xc cm ca cm gic l sc thi cm xc i km theo qu trnh cm gic.

    Mu sc xc cm ca cm gic mang tnh c th, nht thi, gn lin vi mt cm gic v

    khng c ch th thc mt cch r rng. V d: Vo mt cn phng c sn mu

    xanh nht to cho ta cm gic mt, thoi mi, d chu.

    6.2.4. Phn loi tnh cm

    6.2.4.1. Tnh cm cp thp

    Mu sc xc cm ca cm gic

    Cm xc

    Xc ng v tm trng

    Tnh cm

  • Hc vin Pht gio Vit Nam ti TP. HCM Tm l hc i cng

    ThS.Ng Minh Duy Ti liu lu hnh ni b 8

    Tnh cm cp thp ch yu c lin quan n vic tho mn nhng nhu cu mang

    tnh t nhin ca con ngi (nhu cu c th).

    6.2.4.2. Tnh cm cp cao

    Tnh cm cp cao c lin quan n vic tho mn cc nhu cu x hi, nhu cu tinh

    thn.

    6.2.4.3. Tnh cm o c:

    Tnh cm o c biu th thi ca con ngi i vi cc yu cu o c, hnh

    vi o c trong quan h gia ngi vi ngi (tnh mu t, tnh anh em, tnh cha con)

    6.2.4.4. Tnh cm tr tu

    Tnh cm tr tu c ny sinh trong qu trnh hot ng nhn thc, c th l trong

    hot ng hc tp, nghin cu khoa hc v sng to ngh thut.

    6.2.4.5. Tnh cm thm m

    Tnh cm thm m c hnh thnh t ci p do qu trnh tri gic to nn.

    6.2.4.6. Tnh yu i la

    Tnh yu i la l mt loi tnh cm c bit. Theo T in Tm l hc (2008) do

    GS.TS. V Dng ch bin th, tnh yu i la l s rung cm su sc ca s thng

    nht v nhiu mt: mt t nhin v x hi, c th v tinh thn, thm m v o c,

    nhng li mang tnh c nhn mnh m.Tnh yu i la c nhng c trng c bn sau:

    - Biu hin u tin l s nh nhung, quan tm, chm sc.

    - S gn b tnh cm cht ch vi mt ngi thuc gii khc, tnh yu i la ch

    dnh cho mt v ch mt ngi khc gii.

    - To ngun sc mnh tc ng n ton b cuc sng hot ng ca con ngi, khi

    yu ngi ta thng bt u thay i.

    - Ch th thng suy ngh ngi theo hng l tng ho.

  • Hc vin Pht gio Vit Nam ti TP. HCM Tm l hc i cng

    ThS.Ng Minh Duy Ti liu lu hnh ni b 9

    - C tnh cht bn vng

    - Tn trng v chp nhn ngi khc, sn sng hi sinh cho ngi khc, lm cho

    ngi khc hnh phc.

    - Thch gn nhau, ni chuyn vi nhau, i chung vi nhau, n chung vi nhau

    - Cng nhau nhn v tng lai, lp k hoch cho tng lai.

    - S hp dn r rt v th xc m ngi ta thng coi s ng chm thn th l thc

    hin s hp dn y.

    - Mang tnh v k v s hu

    - Tnh yu mang sc thi dn tc v ting ni a phng

    -

    Tnh yu cng c phn chia thnh nhiu loi: Tnh yu chn chnh, tnh yu n

    phng, tnh yu st nh

    Tnh yu n phng l tnh yu ch xut pht t mt pha. Tnh yu ny cng to

    ng lc cho ch th nhng thng mang li au kh v mun m khng th c c.

    Ch th

    Tnh yu st nh c c trng l cng rt mnh lit, c hai mi gp nhau m

    c cm gic thn quen t lu lm, sinh ra l ca nhau. Tuy nhin, tnh yu st nh

    thng xut pht t v bn ngoi v khng bn vng v c hai cha hiu bit nhiu v

    nhau. giai on u, do cng rt mnh nn c hai u c th c nhng hnh ng

    hay quyt nh khng sng sut nhng cng v sau c hai dn hiu ra cc thuc tnh bn

    cht ca i phng, cng c xu hng gim dn.

    Mt tnh yu c xem l trn vn v chn chnh khi c hnh thnh t nhiu cm

    xc, rung ng chn thc, l kt qu ca qu trnh tm hiu, c xut pht im t 2 pha,

    c 2 ngi u tn trng v chp nhn ln nhau v cng hng v tng lai.

    6.2.5. Vai tr ca tnh cm

  • Hc vin Pht gio Vit Nam ti TP. HCM Tm l hc i cng

    ThS.Ng Minh Duy Ti liu lu hnh ni b 10

    Tnh cm l ngun ng lc mnh m kch thch con ngi hnh ng, tm ti chn

    l, chi phi ton b cc thuc tnh tm l khc ca con ngi. Tnh cm ng vai tr iu

    ho i sng ca c nhn, lm cho cuc sng ca c nhn c ngha hn. Tnh cm cn

    l cht liu c bn cho qu trnh sng to ngh thut.

    6.2.6. Nhng quy lut ca i sng tnh cm

    6.2.6.1. Quy lut di chuyn

    Tnh cm c th di chuyn t i tng ny sang i tng khc, t ni dung ny

    sang ni dung khc. S di chuyn tnh cm c th din ra theo hng t ngi sang vt.

    V d: Gin c chm tht hay qu trnh lu gi k vt ca ngi mnh c tnh cm

    trong khong thi gian di.

    6.2.6.2. Quy lut ly lan tnh cm

    Tnh cm ca ngi ny c th truyn t ngi ny sang nhiu ngi khc. Khc

    vi quy lut di chuyn, ly lan c phm vi nh hng ln hn. V d: V a c nm;

    Yu nhau yu c ng i, ght nhau ght c tng chi h hng; Mt con nga au c

    tu b c.

    6.2.6.3. Quy lut tng phn

    Tnh cm c s tc ng qua li ln nhau. S mnh ln hoc yu i ca mt tnh

    cm ny c th lm tng hay mt tnh cm khc. V d: Khi yu lc no cng nh v

    quan tm n ngi yu trong khi t nh v quan tm n cha m.

    6.2.6.4. Quy lut pha trn

    Ti mt thi im nht nh, trong cng mt con ngi c th tn ti nhng cm

    xc, tnh cm i lp nhau nhng chng khng trit tiu nhau m tri li cn b sung cho

    nhau, quy nh ln nhau. V d: Thng cho roi cho vt, ght cho ngt cho ngo, Gin

    th gin m thng th thng; va gin va yu.

    6.2.6.5. Quy lut thch ng tnh cm

  • Hc vin Pht gio Vit Nam ti TP. HCM Tm l hc i cng

    ThS.Ng Minh Duy Ti liu lu hnh ni b 11

    Cm xc, tnh cm ca con ngi cng c kh nng thch ng. S thch ng v tnh

    cm l qu trnh m mt loi tnh cm c lp i lp li nhiu ln khng thay i s b

    suy yu. V d: Xa thng gn thng; V l cm ngui ca ta nhng l c sn ca

    cha lng ging.

    6.2.6.6. Quy lut v s hnh thnh tnh cm

    Tnh cm c hnh thnh t cc cm xc cng loi, do cc cm xc cng loi c

    ng hnh ho vi nhau. Tnh cm c hnh thnh t cm xc nhng khi c hnh

    thnh th tnh cm c biu l qua cm xc, chi phi cm xc. V d: Nng ma th

    ging nng y, anh nng i li m thy nng thng; ma dm thm t.

    6.3. am m

    6.3.1. Khi nim am m

    am m l mt khuynh hng chim u th, c th ph v s qun bnh ca i

    sng tm l.

    Trong cuc sng, con ngi c nhiu am m nh: am m quyn lc, am m tin

    bc, am m tnh yu, am m tu sc, am m c bc

    6.3.2. Cc loi am m in hnh

    6.3.2.1. Tnh yu

    am m trong tnh yu xut hin khi ch th dnh ht thi gian, tnh yu ca mnh

    cho ngi khc m qun i tt c, v i tng sn sng lm mi th v sn sng l

    thuc trong tnh yu.

    6.3.2.2. am m khoa hc ngh thut

    am m khoa hc ngh thut hnh thnh khi ch th ch quan tm n vic nghin

    cu khoa hc ngh thut m qun i mi th, thm ch l hi sinh c cuc i theo ui

    cng trnh nghin cu hay to ra tc phm c o ca mnh. Loi am m ny thng c

    cc nh bc hc, nh khoa hc, nh nghin cu, ngh s

  • Hc vin Pht gio Vit Nam ti TP. HCM Tm l hc i cng

    ThS.Ng Minh Duy Ti liu lu hnh ni b 12

    6.3.2.3. Nghin cc cht c hi

    Nghin cc cht c hi cng c xp vo am m nhng y l am m tiu cc.

    Khi am m cc cht c hi, con ngi s tr thnh n l cho cc cht , sp v tm

    sinh l, mt ht nhn tnh, tho mn am m h sn sng lm mi th. V d: thuc

    phin, cocain, ru, thuc l, thuc lc v cc cht gy o gic khc.

    6.3.3. Nhng iu kin ny sinh am m

    6.3.3.1. iu kin tm sinh l

    Mt c nhn c nhu cu chnh ng, ch kin nh, c gio dc bi bn, c

    rn luyn thn th kho mnh s t ny sinh nhng am m tiu cc thay vo l nhng

    am m hng n cc gi tr tinh thn cao c.

    6.3.3.2. Mi trng xung quanh

    Mi trng cng l yu t to iu kin am m hnh thnh v pht trin. Con

    ngi sinh sng nhng ni khc nhau th c nhng kiu am m khc nhau.

    am m l mt trong nhng biu hin ca i sng tnh cm. V th, chng ta cn

    phi hnh thnh nhng am m lnh mnh bng cch rn luyn tm l v th cht trong

    nhng mi trng lnh mnh pht trin am m tch cc.