ÇOMÜ - Türkçe ve Yabancı Dil Öğretimi Uygulama ve Araştırma ...

  • Published on
    06-Feb-2017

  • View
    223

  • Download
    1

Transcript

KAGARLI MAHMUTUN TRKE RETM YNTEM* Yrd. Do. Dr. M. Sani ADIGZEL Z: Kagarl Mahmut, Divan Lgtit-Trk adl eserini, Araplara Trke retmek amacyla yazar. Kendi ifadesine gre, eserine her Trk-e kelimeyi almaz. Sadece o gn iin kullanlan kelimeleri alr. Bunu da eserinin daha kullanl olmasn istedii iin yaptn syler. O, Trke-Arapa bir szlk olan eserinde aklamalar, hedef kitlesinin diliyle, Arapa yapar. Kelimeleri gerek grdnde cmle iinde kullanr. inde bu kelimelerin getii ataszlerine yer verir. Kelimeleri cmle iinde kul-lanlrken geliigzel hareket etmez. Bunlarn gnlk hayatta kullanm skl yksek olan eklini tercih eder. Dil retiminde amacn kltrn aktarlmas ve dolaysyla yaygnlatrlmas olduu dnlrse, Kagarl Mahmutun sz konusu eserinde uygulad Trke retim yntemiyle, Trk kltr adna bunu baaryla yerine getirdii rahatlkla sylenebilir Anahtar Kelimeler: Kagarl Mahmut, Divan Lgatit-Trk, Trke retimi, Yabanc Dil Olarak Trke, Araplara Trke retimi. Kagarl Mahmuts Method of Teaching Turkish ABSTRACT: Kasagarl Mahmut composed his work Divan Lgatit Trk so as to teach Turkish to Arabs. As he himself stated, he didnt include Turkish words in his work haphazardly. He included only the words that were used at his time. He said he did that simply to make his work more useful or practical. In this work, which is a Turkish-Arabic dictionary, he presented explanations in the target language Arabic. He used words in sentences whenever he considered that necessary. He sometimes included proverbs in which the word he explained occurred. While exemplifying word usage by forming sentences with them, he didnt act haphazardly. He preferred the most frequently used words in daily use. Considering the fact that the aim of language teaching is to transfer culture and thereby to spread it, it can readily be argued that * Uluslararas Atatrk Alatoo niversitesi tarafndan, 26 Nisan 2007 tarihinde, Krgzistann bakenti Bikekte dzenlenen, Kagarl Mahmut ve Trk Dnyasnn Dili, Edebiyat, Kltr ve Tarihi adl uluslararas konferansta, bildiri olarak sunulmutur. A. . Baysal ni. Et. Fak. Trke Et. Bl. adiguzelsani@yahoo.com TBAR-XXVII-/2010-Bahar/Yrd. Do. Dr. M. Sani ADIGZEL 28 Kasgarl Mahmut managed to do this through the method of teaching Turkish that he used in his work Divan Lgatit Trk Key Words: Kagarl Mahmut, Divan Lgatit-Trk, Turkish Instruction, Turkish as a Foreign Language, Teaching Turkish to Arabs. Giri Divan Lgtit-Trk, Kgarl Mahmut tarafndan Araplara Trk-e retmek amacyla yazlan Trke-Arapa bir szlktr. Eserin Arap-a adnn Trke karl Trk Dilleri Lgtidir. Eserin adnda yer alan okluk eklindeki lgt kelimesi dnemin Trk topluluklarnn diya-lektlerini ifade eder (Ercilasun 2004: 319; Eker 2006: 191). Kagarl Mahmutun hazrlad Trke-Arapa szle neden sa-dece Trk dili lgati deil de, Trk dilleri lgati anlamnda Divan L-gtit-Trk adn vermitir? Bu soruya cevap vermeden nce eserin ya-zld dil olan Arapada szlklerin nasl bir yntemle hazrlandna bakmak gerekir: Her dilde olduu gibi, Arapada da birok lehe vardr ki, bu leh-elerde birok deiik kelimeler mevcuttur. Bir kabilenin kelimeleri dier bir kabile iin anlalr bir durumda deildi. Mesel; bir hadis-i erif var-dr: Sahih-i Buhride getiini zannediyorum. Ebu Hureyre diyor ki: Bir gn Hz. Peygamber benden kendisi iin bir bak bulmam istedi. Bunun iin Hz. Peygamber yle bir kelime kulland ki, Ebu Hureyre bunu anlayamad ve Hz. Peygamberin ne dediini sordu: Hz. Peygamber tekrar ederek, bu sefer daha baka kelime kulland. Bunun zerine Ebu Hureyre anlad. Hz. Ebu Hureyre, Hayatmda ilk defa bu kelimenin bak mana-sna geldiini duydum. dedi. u halde Arap lisan ilmi balaynca, lgat toplayanlar, leheler arasnda bir fark gzetmediler. Arabistandaki btn lehelerin kelimelerini topladlar ve Mekke lehesi yani Kurey lehesi ile yetinmediler, bilakis btn Arap kabilelerinin lehelerini aldlar. Neti-ce olarak, bu lgat toplayclar yle mteradif kelimeler aldlar ki, bunlar ancak baz blgelerde biliniyordu. Bu metotta birok faydalar (avantajlar) vard. Arap lgatlerine btn leheler alnd iin her kabile Benim lehem de Arapadr deyip memnun oluyordu. Bu psikolojik bir mesele idi. Fakat bunda ilmi bir fayda da vard. Araplar, yabanc dillerden ter-cme yapmaya balaynca kk nanslar iin mteradif kelimelere ihti-ya oldu. te, bu kelimeler koleksiyonu, mteradif kelimeleriyle, Arap-larda ilm stlahlarda hizmet etti. (Hamidullah 1884: 16-17) Kagarl Mahmut da eserini yazarken balangta yukarda alma ekilleri aklanan Arap dilcileri gibi hareket etmitir. Bu maksatla btn Trk lehelerindeki kelimeleri kullanmda olup olmadklarna bakmaks-zn derleyip szln malzemesini bunlardan oluturmay dnmtr. TBAR-XXVII-/2010-Bahar/Kagarl Mahmutun Trke retim Yntemi... 29 Bunu Trk dili ile Arap dilinin atba beraber yrdkleri bilinsin diye yapmak istemitir (Atalay 1998: 6). Yalnz daha sonra bu dncesinden vazgemitir. nk kitap yazmaktaki amac deimitir. Artk Trke-Trke tek dilli bir szlk yazp Trkenin Arapa kadar zengin bir oldu-unu gstermekten ziyade Trke-Arapa iki dilli bir szlk bir szlk yazp Araplara Trkeyi retmeyi amalamaktadr: Aslnda kitab, Hallin Kitbul-aynda sunduu ereve zerine ina etmeye, bylece Trk lehelerinin yartaki iki atn birbirine ayak uydurduu gibi Arapaya ayak uydurduunu gsterme gayreti iinde hem kullanmda olan hem de artk rastlanmayan kelimeleri birlikte anmaya niyet ettim. Bu tertip ok daha etrafl olabilirdi. Bununla birlikte imdiki yap, szcklere ulamay daha kolay kld iin amacna daha ok yak-layor ve insanlar daha ok bunu tercih ediyor. Dolaysyla yalnzca kul-lanmda olan kelimeleri kda dktm ve vecizlik salama amacyla eski kelimeleri gz ard ettim. (Kgarl Mahmd 2005: 12) Grld gibi, Kagarl Mahmutun esas itibariyle bir tek amac vardr. O da Araplara Trkeyi retmektir. Trk dilleri zerinde derin bir bilgiye sahip olarak Badata gelen Kgarl Mahmut, orada Arap szlklerinin yazlmasnda uygulanan zamann metodlarn renmi ve aratrmalar srasnda da Divan Lgatit-Trk yazma dncesi domutur. Kgarl Mahmut aslnda eserini Trk dilleri ile iliki kurmu Arap aydnlar iin bir dil kitab olarak hazrlamtr. (Hazai 1972: 421) Trke retim Yntemi Szlkte Trke Arap alfabesiyle yazya geirildii iin ayr bir Trk alfabesi retilmeye allmamtr. Ancak btn Trklerin kullan-d ayr bir alfabenin varlndan sz edilmitir. Bugn Uygur alfabesi olarak bilinen bu alfabesinin kullanm konusunda da, Kadim zamanlar-dan ahir zamanlara, Kgardan Yukar ine dek Trk lkesinin drt yannda Hakanlar ve Sultanlar fermanlar ve mektuplarnda bu yazy kullanmlardr. (Kgarl Mahmd 2005: 15) aklamas yaplmtr. Kgarlnn ok iyi bildii anlalan Trk alfabesi sadece varln-dan sz edilmek zere esere alnm deildir. Eserin hemen banda yer alan bu alfabeden hareketle Araplara Trk harfleri ve telffuzlar konusu anlatlmak istenmitir. Bu amala nce 18 Trk harfi Arap harfleriyle bire bir elenmi ve ardndan da bunlarn dnda kalanlara deinilmitir. Bu-rada eleme yaplrken Arap alfabesi deil, Trk alfabesi esas alnmtr. nce Trk harfleri sralanm ve sonra bunlarn altna Arap harfleriyle karlklar yazlmtr. Daha sonra da her iki alfabede bire bir elenme-yen harflerin aklamasna yer verilmitir. TBAR-XXVII-/2010-Bahar/Yrd. Do. Dr. M. Sani ADIGZEL 30 Trk harfleri anlatlrken sra h harfine geldiinde hibir Trk leh-esinde bu sesin bulunmad eitli rneklerle anlatlmaya allm ve Trkede sadece bir iki yansma ifadede grlen bu sesin bulunduu dier kelimelerin asllarnn yabanc olduu belirtilmitir: Hibir Trk lehesinde unlar [u Arapa yazalar] bulamazs-nz: se; vurgulu yazalar, yani t, z, sd, dd; boazsl yazalar, yani ha, h, ayn. Her ne kadar bayku anlamna gelecek biimde hi szc kullanlsa da zgn dilde bu szck kefle gi biimindedir Qfk lehesi. Kenk lehesinde incelik (rakik) sz konusudur ve akmak anlamna gelecek biimde aha denir. Ve gzn sulanmasna da h denir bu da zgn dile ait deildir. Bunun dnda h, uzatmaya ynelik bir biim iinde [belli yansma ifadelerde] grlebilir, nitekim ahini armak iin tah tah ya da tay armak iin qurrh qurrh denir. Ancak muntazam konuma dhilinde [he] asla grlmez. Hoten lehesinde heye rastlarsnz, nk bu Hint kkenli bir dildir ve Kenk lehesinde de durum budur, nk o da Trk kkenli deildir. (Kgarl Mahmd 2005: 14) Grld gibi Kagarl burada Arapada olup da Trkede olma-yan yedi sesi sralad hlde bunlardan sadece birine rnek vermitir. Bu da h sesidir. Bunun sebebi aktr: h dndaki seslerin Trkede yaklak olarak karlklar varken, h sesinin hi yoktur. Burada h sesiyle ilgili olarak verilen rneklerden biri Trk kltr tarihi asndan da nem tamaktadr: ahini armak iin tah tah de-nir. Dil retimi bakmndan tad neme binaen szln t madde-sinde th th iin yaplan aklamay da olduu gibi aktaralm: ahin salndktan sonra onu geri armak iin kullanlan ilge. Buradaki h durak ilevi grmektedir. (Kgarl Mahmd 2005: 523). Mahmut kltr unsurlaryla ilgili aklamay yeri geldike yapm-tr. Mesel 12 Hayvanl Trk Takvimi ilgili aklamann yapld yer bars maddesidir. nk szlkte bu takvime gre yl ad olan hayvan-lardan szlkte ilk ad geen bars (pars) dr. Kitabn yazl tarihi ile ilgili baz tarihler de yine bu arada verilmitir. Hem Hicr takvimin hem de 12 Hayvanl Trk takviminin bir arada kullanld pars maddesinden sadece bu blm rnek olarak alalm: Benim bu kitab yazdm yl [der Kgarl Mahmut] 466 ylnn Muharrem ayyd, yln yl sryordu. Bu yl bitip de 470 yl [elyazma-snda burada sonradan eklenmi bir not vardr dzeltme: 467 yl; kitabn biti tarihi konusunda bir belirsizlik sz konusudur, gerek ketebe sayfasnda gerekse de bu madde iinde 466 denmi, ancak birka yerde de 469 olarak gemitir n] olunca yond yl balayacakt (Kgarl Mahmd 2005: 173). TBAR-XXVII-/2010-Bahar/Kagarl Mahmutun Trke retim Yntemi... 31 Trklerin yaad yeri gsteren harita iin de benzer durum sz konusudur. Esere harita Trk leheleri hakknda bilgi verildikten hemen sonra konulmutur. Bu uygulama, Mahmutun, yabanc dil retiminde, retilen dilin konuulduu yerleri, renciye, sadece yazl olarak deil, ayn zamanda harita zerinde gstermek suretiyle anlatmann, daha etkili olaca konusunda fikri olduu eklinde yorumlanabilir. Szlkten rnekler Szlkten verilen rnekler iin, szln tpkbasm deil, Kgarl Mahmd, Divn Lgtit-Trk adl Trke bir evirisi esas alnmtr (Kgarl Mahmd 2005). Eserin Trke evirisinde szlk tr deitirmitir. Szlkteki Arapa ksmlar Trkeye evrildii iin Trk-e-Arapa iki dilli olan szlk Trke-Trke (Karahanl Trkesi-Trkiye Trkesi) tek dilli szlk hline gelmitir. Zaten Arapa olan adnn Trke karl Trk Dilleri Szldr. eviride Arapann yerini Trk dili ald iin szlk dil (lehe) bakmndan biraz daha zen-ginlemi olmaktadr. Szlkte iki dilde elenebilen kelimeler tekrardan kanmak iin sadece bir defa yazlmtr. kn. Gne. kn tugd: Gne dodu; knke baqsa kz qamr: Gnee bakann gz kamar (s. 334). tugd. Dodu. kn tugd: Gne dodu. u atasznde de geer, m ogl muyvu tugr: Kedi yavrusu miyavlayarak doar Kedi yavrusu annesi gibi miyavlar. Bu atasz babasnn huylarn alm bir ocuu anlatmak iin kullanlr. tugr, tugmq (s. 589) batt. kn batt: Gne (gn) batt (s. 177). tutund. kn tutund: Gne tutuldu; ay tutund: Ay tutuld (s. 589). Grld gibi gnele ilgili en temel fiiller (domak-batmak) kul-lanlmtr. Ayrca hem gne hem de domak fiili iin ayn cmle rnek verilmitir. Szlkte yeri geldike fiillerin birlikte kullanld nesneler hak-knda bilgi verilmitir: and. TBAR-XXVII-/2010-Bahar/Yrd. Do. Dr. M. Sani ADIGZEL 32 bg erin and: Bey askerlerini [baka birileri de olabilir] arlad, ihya etti. er atn and: Adam, atn (arpa ya da samanla) besledi. er qyn and: Adam mintann amaya davrand. Beikteki ouun ya da yataktaki hastann zerindeki rty a-masn anlatmak iin de bu szck kullanlr. anur, anmaq. (s. 130) brdi. ol manga yarmq brdi: O bana para [baka bir ey de olabilir] verdi. brr, brmk. (s. 182) Szlkte kelimelerin sadece szlk anlamlar verilmekle kalnma-m; ayn zamanda kullanldklar yerler de belirtilmitir: sen. Sen. Trkler bu szc ocuklar, uaklar ya da szc kul-lanan kiiden yaa veya mevki olarak daha aada olanlar iin kullan-lr. Sayg duyduklar ya da mevki sahibi kimselere seslenirken zyle (ze) siz derler. (481) senletti. Ol an senletti: O, onun kendisine ondan daha aa seviyede bulu-nan kiiymi gibi hitap etmesine neden oldu. Daha nce de anlattmz gibi [bkz. sen] Trkler st mevkideki [ya da yaa byk] birine sin ve zeyi kullanarak siz eklinde hitap eder; mevki bakmndan {ya da yaa] daha aa da olan birini sin ve nun kullanarak, sen szcyle, arrlar. Ol an seyretti: O, birini, kmsemesini gstermek iin bir baka-sn sendiyerek armaya sevk etti. senletr, senletmk. (s. 482) tald er topqn adr bile tald: Adam atal denekle topa vurdu. Bu, Trklerin oynad bir oyundur. Oyuna kimin nce balayacan belirle-mek iin bir oyuncu topa bu biimde vurur; oyuna nce balama hakkn bu vuruu en iyi yapan oyuncu elde eder. elikomak oyununda da [bir ubua baka bir ubukla vurarak onu havalandrma esasna dayanan oyun -n] tald szc kullanlr. talar talmq.(s. 523) temr. Demir TBAR-XXVII-/2010-Bahar/Kagarl Mahmutun Trke retim Yntemi... 33 u atasznde de geer: kk temr ker turms: Mavi demir [kl] zarar vermeden hareketini bitirmez [nk bir eye vurulduu zaman onu yaralar]. Bunun bir baka anlam daha vardr. Qrqzlar, Yabgular, Qfaqlar ve dierleri biriyle ittifak yaptklarnda ya da yaplan bir an-lamaya taraf olduklarnda knndan syrlm bir klc onun nne yan-lamasna koyarak bu kk kirsn qzl qsn: anlamay bozarsam bu (demir) mavi [mavi demir kl] girsin [kanl] ksn derler. Bu, onlarn kl tarafndan katledilecei, nk byk bir kudrete sahip olduuna inandklar demirin onlardan intikam alacan anlatr. (s. 550) tengri. Allah; azze ve celle [aziz ve celil olan (muhterem ve ulu)] u atasznde de geer, toyn tapugsq, tengri sewinsiz: Kfirlerin din by Cenab- Hakka tapnmak ister, ama Allah (Onun bykl artsn) bu ibadetten honut olmaz. Bu atasz, birini memnun etmek iin bir i yapan, ancak bunu baaramayan kimseyi anlatmak iin kullanlr. u dizelerde de kullanlr, tn kn tapun, tengrike boynamagl qorqup angar eymen oynamagl Allaha gece gndz ibadet et ve bu iten ama Ondan kork ve bu korkunda ve ekinmende oyunbaz olma Kafirler Allahn gazab zerlerine olsun- ge tengri derler; ayn zamanda azametli grdkleri her eyi, rnein bir da ya da bir aac da tengri olarak adlandrrlar ve nnde secde ederler. Bunlar bilge bir ada-ma da tengrikn derler. Bunlarn sapklklarndan kaarak Allaha sn-rz. (s. 551) tl. Dil (lisn [azdaki dil]. erdem ba tl: Erdemin ba dildir burada iyi sz syleme ima edilmektedir, anlam olarak, Arapadaki el-meru mahbu tathe lisnihi [kii dilinin altnda gizlidir] ifadesine benzer. (s. 562) bugdy. Buday. u atasznde de geer, bugdy qutnda sarq suwalr: Budayn ltfu ve uruyla kara-muk da su bulur. Bu atasz baka biriyle ilikisi araclyla iyi bir ey-lere sahip olan kiiyi anlatmak iin kullanlr. Barsgn halk bugdy diyemez, budgy der. Bir kiinin Barsgn olup olmadn snamak iin bu szck kullanlabilir. (s. 204) TBAR-XXVII-/2010-Bahar/Yrd. Do. Dr. M. Sani ADIGZEL 34 Sonu Prof. Dr. Yahya Akyz, Trk Eitim Tarihinde, Kagarl Mah-mutun eserinde izledii yntemin zelliklerini be maddede toplar. Son olarak bu maddelerin Kagarl Mahmutun Trke retim yntemini ok iyi zetledii sylenebilir: 1. Medreselerde yapld gibi nce ve hemen her zaman sadece kural verme deil, nce ok sayda rneklerden hareket edip kurala ula-ma yolunu izlemi ve gnmz yabanc dil retiminde benimsenen bir yntem uygulamtr. 2. Dil renmede rneklerin, metinlerin nemini ok iyi fark etmi, verdii ok sayda rnekleri gnlk hayattan, ataszlerinden, manzum sanat eserlerinden derlemitir. 3. Trkeyi retirken, Trk kltrn de tantma, retme amac-n gtm, bu konuya zel bir nem vermitir. 4. Dil retiminde tekrarn nemini ok iyi kavradndan, nceden geen bir kural gerektiinde tekrar hatrlatmaktan ekinmemitir. 5. zledii bu baarl yntemleri buluncaya kadar ok aba harca-yan yazar, iki yl iinde eserini kez yazp beenmemi, nihayet kesin olarak drdnc kez yazmtr. Bylece, o, eser yazma yntemi konusun-da da kendisinden sonra geleceklere geerli bir ders vermektedir. (Akyz 1989: 45-46) KAYNAKA AKYZ, Yahya (1989), Trk Eitim Tarihi, A Eitim Bilimleri Fakltesi Yaynlar, Ankara. ATALAY, Besim (1998), Divan Lgat-it-Trk Tercmesi I, Trk Dil Kurumu Yaynlar,Ankara. CAFEROLU, Ahmet (1972), Kgarl Mahmut ve Divan Lgat-it- Trk, Divan Lgat-it- Trk Dizini, Trk Dil Kurumu Yaynlar, Ankara. EKER, Ser (2006), Kgarl Mahmut, Divan Lgtit-Trk (1077), Trk Edebiyat Tarihi 1, Kltr Bakanl Yaynlar, stanbul. ERCLASUN, Ahmet (2004), Balangtan Yirminci Yzyla Trk Dili Tarihi, Aka Yayevi, Ankara. HAMDULLAH, Muhammed (1984), slam Messeselerine Giri (ev. hsan Sreyya Srma), Bir Yay. stanbul. HAZA, Gyorgy (1972), Genel Leksikografya Asndan Kgarl Mahmut Hakknda Dnceler, Trk Dil Kurumunun 40. ve Divan Lgatt-Trkn 900. Yldnmleri Dolaysyla Dzenlenen I. Trk Dili Bilimsel Kurultayna Sunulan Bildiriler (Ankara, 27-29 eyll 1972), Trk Dil Ku-rumu Yay., Ankara. TBAR-XXVII-/2010-Bahar/Kagarl Mahmutun Trke retim Yntemi... 35 KAGRLI Mahmd (2005), Divn Lgtit-Trk (eviri, Uyarlama, Dzen-leme: Seki Erdi-Serap Tuba Yurteser), Kabalc Yaynlar, stanbul.

Recommended

View more >