Część A. Komentarz praktyczny do poszczególnych instytucji ... ?· W aspekcie prawnym rodzina jest…

  • Published on
    28-Feb-2019

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

1

Cz A. Komentarz praktyczny do poszczeglnych instytucji i spraw z zakresu materialnego

prawa rodzinnego

1. Uwagi wstpne

Spis treci Nb

I. Rodzina jej podstawowe definicje i funkcje ...................................................................... 191. Pojcie rodziny ............................................................................................................. 12. Aspekt socjologiczny .................................................................................................... 23. Aspekt religijny ............................................................................................................ 34. Rodzina jako grupa spoeczna ..................................................................................... 45. Rodzina jako instytucja spoeczna ............................................................................... 56. Aspekt prawny ............................................................................................................. 67. Formy rodziny ............................................................................................................. 78. Alternatywne formy rodziny ........................................................................................ 89. Dobr partnerw rodziny ............................................................................................ 9

II. Prawo rodzinne .................................................................................................................. 10111. Uwagi wstpne ............................................................................................................. 102. Geneza prawa rodzinnego ............................................................................................ 11

III. Systematyka KRO ............................................................................................................ 12

Literatura: F. Adamski, Rodzina. Wymiar spoeczno-kulturowy, Krakw 2002; M. Domaski, Wzgldne zakazy maeskie, Warszawa 2013; S. Jakubiec, Mediacje, jako metoda pracy z rodzin, Krakw 2011; I. Kobik, Procesy emocjonalne w rodzinie, w: B. de Barbaro (red.), Wprowadzenie do systemowego rozu-mienia rodziny, Warszawa 1993; C. Lvi-Strauss, Antropologia strukturalna, K. Pomian (tum.), Warszawa 2000; B. Malinowski, w: A.K. Paluch (red.), Jednostka, spoeczno, kultura, Warszawa 2000; M. Plopa, Rodzina u progu trzeciego tysiclecia: perspektywa bada, w: M. Plopa (red.), Czowiek u progu trzeciego tysiclecia, t. III, Elblg 2009; T. Smyczyski, Prawo rodzinne i opiekucze, Warszawa 2005; Z. Tyszka, Rodzina w wiecie wspczesnym jej znaczenie dla jednostki i spoeczestwa, w: T. Pilch, I. Lepalczyk (red.), Pedagogika Spoeczna, Warszawa 1995; tene, Socjologia rodziny, Warszawa 1976.

I. Rodzina jej podstawowe definicje i funkcje

1. Pojcie rodziny. Nauki prawne nie dysponuj jedn definicj rodziny. W doktrynie prawa rodzinnego powszechnie wskazuje si, e na gruncie KRO, gdy ustawodawca uywa sformu-owania rodzina, odnosi si je do maonkw i ich maoletnich dzieci, pozostajcych pod wadz rodzicielsk, czyli krewnych w linii prostej w 1. stopniu. Pojcie rodziny na gruncie prawa rodzinnego ograniczano wic do wsplnoty dwupokoleniowej, czyli rodziny maej, zwanej te nuklearn. Dotychczas uwaano, e rodzina opiera si wycznie na maestwie, czyli wyczano z pojcia rodziny zwizki konkubenckie. Wyczano rwnie dalszych krew-nych. Zdaniem autorki rodzice pozostajcy w konkubinacie, a nie w maestwie take tworz spoeczn struktur rodzinn. Nadto coraz czciej w prawnym krgu rodzinnym pojawiaj si dziadkowie, tj. krewni w linii prostej w 2. stopniu, tworzc rodzin wielopokoleniow. Dopki jednak prawna definicja rodziny nie zostanie ujednolicona, doktryna prawa nadal odwoywa si bdzie w tym zakresie do dorobku innych nauk spoecznych socjologii, psychologii, an-tropologii1 czy religii.

2. Aspekt socjologiczny. Najpopularniejsze i najpeniejsze rozumienie rodziny znajduje swj wymiar w aspekcie socjologicznym.

1 Vide M. Domaski, Wzgldne zakazy maeskie, Warszawa 2013, s. 3031 (i powoana tam literatura).

1

2

Cz A. Komentarz praktyczny do poszczeglnych instytucji i spraw...

2

1 35

Rodzina w aspekcie socjologicznym rozumiana jest jako podstawowa grupa pierwotna grupa spoeczna zoona z maestwa i dzieci (take adoptowanych) oraz ogu krewnych kadego z maonkw. Istot rodziny s dwa rodzaje wizi spoecznych: maeska i rodzicielska, a w niektrych typach rodziny rwnie wi powinowactwa. Rodzina wystpuje we wszyst-kich spoeczestwach i epokach, spenia w yciu spoeczestwa kilka podstawowych funkcji, najwaniejsze to: prokreacja (zapewnienie cigoci biologicznej spoeczestwa), socjalizacja (wprowadzenie modego pokolenia w normy i mechanizm ycia zbiorowego, opieka nad nim i przygotowanie do samodzielnego odgrywania rl spoecznych), utrzymywanie cigoci kul-turowej spoeczestwa przez przekazywanie dziedzictwa kulturowego nastpnym pokoleniom, prowadzenie gospodarstwa domowego, sprawowanie kontroli spoecznej, zapewnienie rw-nowagi emocjonalnej i wzajemnej pomocy2.

Wskazwka praktyczna

Podstawowe funkcje rodziny: prokreacja, socjalizacja (wychowanie), kultywowanie tradycji, kon-trola spoeczna.

3. Aspekt religijny. W Polsce dominuje wyznanie rzymsko-katolickie. Koci katolicki przyjmuje definicj rodziny zgodnie z Katechizmem Kocioa Katolickiego (KKK), wedug kt-rego Mczyzna i kobieta poczeni maestwem tworz ze swoimi dziemi rodzin. Ten zwizek jest uprzedni wobec uznania go przez wadz publiczn, narzuca si sam. Naley go uwaa za normalny punkt odniesienia w okrelaniu rnych stopni pokrewiestwa. Rodzina jest zatem podstawow komrk ycia spoecznego. Jest naturaln spoecznoci, w ktrej mczyzna i kobieta s wezwani do daru z siebie w mioci i do przekazywania ycia. Auto-rytet, stao i ycie w zwizkach rodzinnych stanowi podstawy wolnoci, bezpieczestwa i braterstwa w spoeczestwie. Rodzina jest wsplnot, w ktrej od dziecistwa mona uy-wa wolnoci. ycie rodzinne jest wprowadzeniem do ycia spoecznego3.

Wskazwka praktycznaTradycyjnie kady zwizek mczyzny i kobiety, majcy charakter trway i ukierunkowany na pro-kreacj, jest rodzin. Zwizkiem takim jest nie tylko maestwo, ale i konkubinat, co wprost wynika z cytowanego za KKK zwrotu: Ten zwizek jest uprzedni wobec uznania go przez wadz publiczn.

4. Rodzina jako grupa spoeczna to zwizek intymnego, wzajemnego uczucia, wspdzia-ania i wzajemnej odpowiedzialnoci, w ktrym akcent pada na wzmacnianie wewntrznych relacji i interakcji.

Wskazwka praktycznaRodzina peni funkcje osobowe:1) maesk lub partnersk: bycie on lub mem, partnerem lub partnerk;2) rodzicielsk: bycie ojcem lub matk;3) bratersk: bycie siostr lub bratem.

5. Rodzina jako instytucja spoeczna to grupa okrelona przez stosunki seksualne, odpo-wiednio unormowane i trwae, tak by moga zapewni odnawianie si spoeczestwa przez reprodukcj.

2 Por. Nowa encyklopedia powszechna PWN, t. 5, Warszawa 1996, haso rodzina, s. 548. 3 Por. Katechizm Kocioa Katolickiego, Pallottinum 1994, numer paragrafu Katechizmu 2202 i 2207,

s. 502503.

3

4

5

1. Uwagi wstpne

3

67 1

Peni ona wwczas funkcje instytucjonalne. Jest to w szczeglnoci funkcja:1) materialno-ekonomiczna (zaspokajanie przez rodzin materialnych potrzeb jej czonkw);2) opiekuczo-zabezpieczajca (materialne i fizyczne zabezpieczenie czonkw rodziny

wymagajcych pomocy);3) prokreacyjna (zaspokajanie naturalnych potrzeb ojcostwa i macierzystwa, utrzymy-

wanie biologicznej cigoci rodziny i spoeczestwa);4) seksualna (zaspokajanie popdu seksualnego);5) legalizacyjno-kontrolna (pilnowanie zachowa czonka rodziny przez reszt rodziny);6) socjalizacyjno-wychowawcza (wprowadzanie dziecka w wiat kultury danego spoe-

czestwa);7) klasowa (okrelenie pozycji czonkw rodziny w strukturze spoeczestwa);8) kulturalna (zapoznawanie modego pokolenia z dziejami kultury);9) rekreacyjno-towarzyska (regeneracja emocjonalna na onie rodziny);

10) emocjonalno-ekspresyjna (racjonalne rozadowywanie emocji w gronie rodziny)4.

6. Aspekt prawny. W aspekcie prawnym rodzina jest naturaln i podstawow komrk spoeczestwa. Naley jej udziela jak najszerszej ochrony i pomocy, w szczeglnoci przy jej zakadaniu i w okresie trwania odpowiedzialnoci rodziny za opiek i wychowanie dzieci po-zostajcych na jej utrzymaniu. Zwizek maeski powinien by zawierany przy swobodnie wyraonej zgodzie przyszych maonkw5.

7. Formy rodziny. Istniej rne formy rodziny, klasyfikowane wedug odmiennych kryteriw:1) formalnego (lub nieformalnego) zwizku cywilnego, rozumianego jako sankcjonowany

prawem (nie usankcjonowany prawnie) zwizek dwch osb ksztatujacy ich wsplne ycie, wicy je emocjonalnie i ekonomicznie, ktry stanowi trzon rodziny, w szcze-glnoci: a) maestwa powszechnie rozumianego jako zwizek osb, zazwyczaj mczyzny i ko-

biety, zatwierdzony prawnie i spoecznie, regulowany zasadami, obyczajami, przeko-naniami i postawami, okrelajcymi prawa i obowizki maonkw oraz status ich moliwego potomstwa, ktry moe mie charakter monogamii, gdzie jeden mczyzna zwizany jest trwale z jedn kobiet, lub poligamii, ktra zakada maestwo z wicej ni jedn osob (w tym samym czasie) najczciej jednego mczyzny z dwiema lub wicej kobietami (poligynia) lub midzy jedn kobiet i wicej ni jednym mczyzn (poliandria). Poligamia w potocznym rozumieniu jest czsto bdnie zawana jedynie do poligynii,

b) konkubinatu powszechnie rozumianego jako nieformalny zwizek dwch osb, po-zostajcych w poyciu, bez prawnego charakteru instytucji maestwa,

c) zwizku partnerskiego powszechnie rozumianego jako uznany spoecznie zwizek dwch osb;

2) dziedziczenia: powszechnie rozumianego jako wejcie spadkobiercy lub kilku spadko-biercw w sytuacj prawn zmarego spadkodawcy, polegajc w szczeglnoci na nabyciu praw i obowizkw majtkowych, ktrych podmiotem by spadkodawca (krg spadko-biercw wyznacza wola spadkodawcy przy dziedziczeniu testamentowym lub przepis ustawy przy dziedziczeniu ustawowym). Dziedziczenie ustawowe co do caoci spadku nastpuje wtedy, gdy spadkodawca nie powoa spadkobiercy albo gdy adna z osb, ktre powoa, nie chce lub nie moe by spadkobierc. Dziedziczenie ustawowe co do czci spadku nastpuje wtedy, gdy spadkodawca nie powoa do tej czci spadkobiercy albo gdy ktrakolwiek z kilku osb, ktre powoa do caoci spadku, nie chce lub nie moe by spadkobierc. W rodzinie moe ono by patrylinearne (dziedziczenie po krewnym ze strony ojca, a nie matki), matrylinearne (dziedziczenie po krewnym ze strony matki, a nie ojca) lub bilateralne (dziedziczenie dwustronne i po krewnym ze strony ojca, i po krewnym ze strony matki);

4 Por. M. Domaski, Wzgldne zakazy maeskie, Warszawa 2013, s. 33; Z. Tyszka, Socjologia rodziny, Warszawa 1976, s. 61 i n. podaj za M. Domaski, Wzgldne zakazy maeskie, Warszawa 2013, s. 33.

5 Por. art. 10 ust. 1 Midzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Spoecznych i Kulturalnych z 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169), ratyfikowanego przez Polsk w 1977 r.

6

7

Cz A. Komentarz praktyczny do poszczeglnych instytucji i spraw...

4

1 89

3) rozkadu wadzy w rodzinie (wywierania wpywu na czonkw rodziny); moe ono mie charakter matriarchalny (wadz sprawuj kobiety), patriarchalny (wadz sprawuj mczyni) lub partnerski (rodzice wsplnie ksztatuj przyszo swego potomstwa) tak w polskim prawie rodzinnym;

4) ze wzgldu na reguy zamieszkania: a) maestwo osiade w domu rodzicw ony lub przy rodzinie ony,b) maestwo osiade w domu rodzicw ma lub przy rodzinie ma,c) wspmaonkowie przenosz si do zupenie nowego miejsca zamieszkania, z dala

od krewnych jednej i drugiej strony,d) miejsce zamieszkania nie jest okrelone,e) maonkowie zamieszkuj oddzielnie,f) maestwo na przemian, przez pewien czas zamieszkuje u rodzicw ony i przez

pewien czas u rodzicw ma,g) wspmaonkowie zamieszkuj w ju istniejcym gospodarstwie ony,h) wspmaonkowie zamieszkuj w ju istniejcym gospodarstwie ma.

8. Alternatywne formy rodziny. Wspczesne spoeczestwa wyksztaciy te alternatywne formy rodziny, jak:

1) rodzina niepena (potomstwo jest wychowywane przez jednego rodzica);2) rodzina zastpcza (potomstwo rodzicw jest wychowywane przez osoby trzecie na wa-

runkach zalegalizowanych lub nieformalnie) w polskim prawie rodzinnym termin rodzina zastpcza odnosi si jedynie do form zalegalizowanych prawnie;

3) rodzina zrekonstruowana (rodzina uzupeniona w wyniku nowego zwizku mae-skiego osamotnionego wspmaonka);

4) zwizek partnerski, w tym homoseksualny (wychowywanie dzieci przez lesbijki, gejw, osoby biseksualne lub transpciowe);

Z praktyki orzeczniczejTrybuna uznaje (wyr. ETPC z 21.7.2015 r.6), i w zakresie, w jakim konstytucja woska w interpre-tacji sdw krajowych wyklucza pary jednopciowe spod stosowania prawa maeskiego, oraz w zakresie, w jakim ze wzgldu na brak jakichkolwiek regulacji prawnych w tej mierze skarcy nie mog zawrze zwizku cywilnego i odpowiednio sformalizowa swej relacji, sytuacja ta dotyka skar-cych bezporednio i maj oni uprawniony interes osobisty w doprowadzeniu do jej zakoczenia.W zwizku z tym Trybuna stwierdza, i osoby skadajce niniejsze skargi powinny zosta uznane za ofiary zarzucanych narusze w rozumieniu art. 34 EKPC.

5) rodzinny dom dziecka (forma pieczy zastpczej w rodzinach naturalnych, ale obcych dla wychowanka).

9. Dobr partnerw rodziny. Niekwestionowany priorytet doboru partnerw stanowi maestwo. Dobr partnerw w maestwie moe by okrelany przez instytucje prawne lub obyczajowo. Zazwyczaj w ramach rodziny, tj. pomidzy bliskimi krewnymi i powinowatymi nie mona zawiera zwizkw maeskich, a prawo okrela stopnie pokrewiestwa i powino-wactwa, w ramach ktrych mona zawrze maestwo.

W wikszoci krajw maestwo jest ograniczone do zwizku kobiety i mczyzny, nato-miast prawodawstwo niektrych krajw dopuszcza moliwo zawierania maestw bd podobnych zwizkw przez partnerw tej samej pci.

W niektrych spoecznociach moliwe jest zawieranie maestw jedynie z przedstawicie-lami wasnej zbiorowoci etnicznej.

6 Skarga Nr 18766/11, Oliari i inni v. Wochy, Legalis.

8

9

1. Uwagi wstpne

5

1011 1

Wskazwka praktycznaTak zwana endogamia jej przeciwiestwem jest egzogamia zakaz zawierania maestw wewntrz okrelonej grupy (poszerzonej rodziny, klanu egzogamicznego7), utosamiany przez jej czonkw z zakazem kazirodztwa, mimo e wyznacza szersz grup ni jednostki blisko spokrewnione8.

II. Prawo rodzinne

1. Uwagi wstpne. Jest to dzia prawa cywilnego regulujcy stosunki cywilnoprawne w ro-dzinie zarwno stosunki wewntrzrodzinne, tj. pomidzy czonkami rodziny, jak i rodzinne stosunki zewntrzne, tj. pomidzy czonkami rodziny a osobami trzecimi tak w zakresie majtkowym, jak i niemajtkowym.

2. Geneza prawa rodzinnego. W rozwoju historycznym rodzina bya obiektem zaintereso-wania prawa przede wszystkim w zakresie stosunkw majtkowych, roli jednostki zarz-dzajcej majtkiem rodzinnym oraz przekazywaniem go nastpnym pokoleniom. Natomiast stosunki osobiste midzy czonkami rodziny, w szczeglnoci midzy maonkam...

Recommended

View more >