Pyetje nga e Drejta Romake nga Fakulteti Juridik, Gjilan- Republika e Kosoves më 2011-11-16 në orën 9:09.PD · · autorit Ivo Puha Nje material qe permban nje permblerdhje mbi Drejten Romake nga libri i E Drejta Romake Just Privatum - Drejta PRIVATE Jus Publicum – Drejta PUBLIKE Periodizimi Historik – i zhvillimit shtetëror , shoqëror- ekonomik ndahet në 3 faza: • Periudha e Shtetit-dhe së Drejtës së lashtë.E drejta quhet JUS-CIVILE-e LASHT , e cila në veti përmban karakteristikat e zhvillimit të shoqërisë së parë njerëzore, me formalizëm të tepërt, është e drejte ashpër me karakteristik tradicionale, me tendency konzervative …(mos të ndryshoj ). Burime të kësaj të drejtë janë :zakonet, adetet dhe morali. Rregullat e shoqërisë të cilat rregulla bëjn diferencimin e sjelljes njerëzore dhe jo njerzore . Këto rregulla të sjelljes që quhen adete bëjnë pjesë në JUS-NONSCRIPTUM( në të drejtën e pa shkruar)… Me themelimin e polisit u krijua ROMAkuadrata …. Na lind edhe një burim is ë drejtës zakonore, pra lind pasi u krijua shteti Romës… Kodifikimi i adeteve të shtresës shoqërore e cila e organizoj shtetin romak . - Shtresa që e organizoj shtetin quhet Patric (të pasurit) , ndërsa pjesa tjetër e popullit quhet Plebeo (masë) që mbush zbraztirat në sistemin shoqërorekonomik-shtetror. Në përfundim të kësaj periode që quhet e Drejta e Lashtë, hasim në dokumentin e parë të shkruar – që quhet e Drejt e Shkruar - JUS –SCRIPTUM... në “Ligji 12 –tabelave)>> Është ligj i shkruar në 12 –tabela, cdo tabel përmban numër të caktuar të dispozitave që rregullojn. Periudha Klasike - E drejta Klasike Romake - (pjesa më e formuar në aspektin shkencor,legjislativ). • E drejta Detyrimeve – burimet e së drejtës në këtë periodë janë : e drejta zakonore, e drejta shkruar. Në dispozitën e fundit të ligjit të 12-tabelave hasim një porosi të ligjit të atëhershme dhe nga ku thuhet : “Në të ardhmen le të jet praktik sjellja e ligjeve të shkruara” . Ligjet janë burime kryesore të drejtës klasike . Ligji romak përbëhet nga 3 pjesë : 1) PRESKRIPCIO –(pjesa hyrse) – ku potencimi kryesor është emri dhe mbiemri i propozuesit të ligjit (kuvendari). 2) ROGACIO (teksi i ri ) përmbajtja e ligjit, i cili në emër të popullit urdhëron qytetarin në një sjellje të caktuar të veproj (acare) diçka, të mos veproj(non acare), ose të duroj (pati) 3) SANKSIO – (masa ndëshkuese) – që parashihet e që do të ndërmirret ndaj çdo personi i c ili nuk do të sillet konform ligjit. Ligji romak një herë i fuqizuar nuk është i përhershëm , i përjetshëm, ai ka mundësi në procedur të njëjët që të shfrytëzohet në tërësi (në kuvend)... Tjetër form e ndryshimit të ligjit është plotësimi ligjit, sepse ka konstatuar ligjëdhënësi se ai ligj ka zbraztira juridike ... Përveq ligjeve, burim tjetër kryesor u bë edhe : EDIKTET PRETORËVE – janë organe individuale shtetrore(zyrtare) –person shtetror zyrtar... Ai për t’ja përshtatur rregullat e JUS-CIVILES-së LASHTË mardhënieve të reja ekonomiko-politikeshoqërore të bazuara në ekonomin e tregut shkruan urdhëresa të shkruara me të cilat bënë përmirësimin, korrigjimin dhe plotësimin e JUS-CIVILES së LASHTË.... Me veprimtarin e gjatë të pretorëve lind një sistem i ri juridikë në kohën klasike : JUS-HONORARIUM (E DREJTAPRETORIANE)- sepse u krijua nga pretorët , u quajtë – honorarium –përshkak që >. Burim tjetër i së drejtës romake në kohën klasike është edhe e DREJTA e KODIFIKUAR – e popujve që ishin nën sundimin Romak. Ata ishin të gjithë popujt e kontinentit Evropian JUS GENCIUM. 3. Periudha e tretë : E Drejta Post-Klasike- burimet e së drejtës klasike janë konstitucionet perandorake, urdhëresat e perandorit që kanë fuqi të ligjit.... Sepse sistemi shtetror funksiononte në bazë të një autoriteti që ishte perandori .Forma e organizmit shtetror ishte DOMINANTI... Perandori shpesh këtë dhe e thotë : “Unë jam DOMINUS ACT DEUS” – (Unë jam sundimtar dhe Zot). Në kohën post-klasike, në atë kohë ishte tendenca e unifikimit të së drejtës Romake.Këtë unifikim e bëjë Justinjaho në shek:V – perandori i fundit>> Ai e bëri kodifikimin e të drejtës romake në përgjithësi me ndihmën e juristëve profesionist, shkenctarve nga letërsia , nga historia, letrarët etj... Me ndihmën e profesorëve Kodifikimi ndahet në 4 pjesë : • DIGJESTAE (Pandektae) e përfshirë në 50 –libra, në të cilat është përmbledhur e drejta private dhe publike romake . • INSTITUCIONES – të përfshira në 4 – libra , që quhen Libra Shkollore të Drejtësis. Ishin dedikuar rinisë . “Rinia e etshme për drejtësi”. PERSONA-JURIDIKAE (person juridik) – krijes artificiale që nga rendi juridik njëhësohet si subjekt i drejtësis . PERSONA FIZIKAE ( person Fizik). • KODI I SPASTRUAR- i Justinianit (Kodes Pepetitae Pralexiones). • NOVELAE – janë urdhëresat e reja të Justinianit (gjithësej 150). Në fillim të krijimit të zhvillimit të hershëm Kapitalist – sërish vjen deri te riaktualizimi i Drejtës Romake …Dhe kështu vjen deri te publikimi i kodifikimit të Justinianit : Korpus-Juris-Civilis . 1 Pengesat martesore-ishin rrethanat te cilat nuk bente te egzistonin me rastin e lindjes se marteses.sipas te drejtes martesore,si pengesa martesore konsiderohshin:-Martesa egzistuese(martesa monogamike)-Semundja shpirterore-Gjinia e gjakut-Gjinia e krushqise. 2 Pengu i dores(pignusi)-ishte kontarte reale,akcesore,e dyanshme jo e barabarte.kjo kontrat krijohej me dorezimin e ndonje sendi te pazevendesueshm kreditorit,i cili ishte i autorizuar ta posedonte sendin,debitori kishte ra ne vonese,por qe detyrohej ta ruante objektin e pengut dhe ta kthej te pademtuar,kur debitori e ploteson ne rregull detyrimin primar.kjo e drejt e debitorit mbrohej me ACTI PIGNERATICIA DIRECTA.nese gjate kohevazhdimit te posedimit nga ana e kreditorit shkaktoheshin harxhime te jashtezakonshme reth mbajtjes se objektit te pignusit,ather kreditori me ane te mjetit juridik ACTIO PIGNERATICIA CONTRARIA mund te kerkonte damshperblim. 3Elementet joesenciale te kontrates-ishin te gjitha pjeset perberese te kontrates qe shfaqeshin ne kontrata sipas dispozitave te lira te paleve e qe ishin :kushtet(ishin ngjarjet e ardhshme dhe te pasigurta nga te shfaqurit ose mosshfaqurit e te cilave mvarej fillimi ose nderprejta e veprimtit te puneve juridike),afatet (eshte ngjarje e ardhshme dhe e sigurt nga shfaqja e se ciles mvaret fillimi ose nderprerja e veprimit te ndonje pune juridike)dhe urdheresat(ishiin elemente sekondar i kontrates,te cilet urdheruesit ia shtonin puneve juridike lukrative per se gjalli ose per se vdekuri,keshtu duke e detyruar urdhermaresin,qe ti mer dobite e dorezuara,te kryej ndonje prestim). 4Faktet relevante,juridike qe shkaktojne zgjedhjen e marteses-martesa mund te zgjidhej ne baze te ngjarjeve natyrore dhe veprimeve njerzore.1Ngjarjet natyrore dhe veprimet juridike qe shkaktonin zgjedhjen e marteses ishin:vdekja natyrore dhe civile.-vdekja natyrore e burit,egruas apo e te dy bashkeshorteve ishin fakte relevante juridike qe shkaktonin zgjedhjen e martese.nese vdiste gruja,buri menjeher e fitonte te drejten qe te martohej,nese vdiste buri,gruja ishe e detyruar ne kohen e zise-tempus.-martesa zgjidhej edhe ne rastet kur njeri ose qe te dy bashkeshortet kishin perjetuar vdekje civile(i kishin humbur te drejtat qytetare)ne njeren nga trajtat e saj te shprehje(capitis deminutio maxima ose media.qytetari ne kete rast e humb statusin e qytetarit.-Martesa zgjidhej edhe me shkunorizim-divorctio. 5Zotesia juridike e personit fizik-romaket me zotesi juridike kuptonin cilesine e nje qytetari romak qe te jete titullar i te drejtave dhe detyrimeve qe ia njeh rendi jurik pozitiv.romaket dallonin zotesin juridike te qytetarit romak ne lemin e te drejtes publike dhe te drejtes private. 6Posedimi civil-apo interdiktor ishte ai posedim kur zoteruesi kishte pushtet fizik mbi objektet e posedimit dhe vullnetin qe objektin ta mbanin per veti.poseduesi te prosedimi civil ishin te mbrojtura me mjete te veqantea juridike te quajtura interdikte.posedimi civil ndahet:1possessio justa(posesio non vitiosa)2possessio in justa(possessio vitiosa) 7.Zhdemtimi-debitori i cili nuk e kishte kryer prestimin obligator ne kohen dhe vendin e kontraktuar,me kerkese e kreditorit dhe personi te cilit i ishin demtuar vlerat materiale dhe personale nga veprimi antiligjor(delikti)i personit te tret.ne te drejten e lashte pergjegjsia e debitorit per shkak te mos kryerjes se prestimit obligator vleresohej objektivisht:debitori ishite i detyruar ta shpaguante denimin pa mare parasysh shkaqet qe kishin penguar ta kryente prestimin e kontraktuar.zhdemtimi paguhej edhe te demtuarit nga ndonje veprim antiligjor-delikt i shumefishte i vleres se sendit te demtuar ose te shkaterruar krejte. 8Menyrat e fitimit te zotesise juridike te personit fizik-statusi i qytetarit romak(ose zoesia juridike e qytetarit romak)fitohet ne dy menyra:me te lindur(femijet e lindur nga martesa e regullt juridikisht e qytetarit dhe qytetare romak,femijet jashtemartesor te qytetares romake,femijet e gruas qe gjendet ne skllaveri por qe gjate kohezgjatjes se shtatezanis ni ni qast i ka gezuar te drejtat qytetare romake,zotesin juridike femija e fiton no momentitn e lindjen,femija duhet te lind i gjalle edhe me se voni dhjete muaj pas vdekjes se te atit prezumtiv)dhe me naturalizim(natyralizim privat-adopton femidhe nauralizem publik behet me vendimin e organit shtetror.faktikisht persona qe nuk jane qytetar romak po qe i plotesojne kushtetet e parashikuara per naturalizim). 9Elementet esenciale te kontratave-1subjektet me zotesi juridike dhe te veprimit te kontrates 2shprehja e akorduar e vullnetit te subjekteve te kontrates3objekti i pershtatshem per prestime obligative 4forma e parashikuar juridike per shprehjen e pelqimit te subjekteve. 10Cilat jane tri detyrimet e bleresit ne kontratat e shiteblerjes-1te paguaj qmimin shitsit ne shumen,kohen dhe vendin e kontraktuar ne rast vonese me fajin e bleresit,bleresi pergjigjej per zhdemtim 2bleresi mer persiper rezikun per shkatrimin e sendit rastesisht qysh nga momenti i lidhjes se kontrates te gjer me dorezimin e sendit.bleresi nuk e merte persiper rezikun kur sendi caktohej in genere,kur sendi konfiskohej,kur sendi shkatrohej me fajn e shitesit,etj.3ta merte mallin e derguar qe ia kishte ofruar shitsi me rregull,ne kohen dhe ne vendin e kontraktuar. 11Qka eshte urdheresa,merr shembull-urdheresat ishiin elemente sekondar i kontrates,te cilet urdheruesit ia shtonin puneve juridike lukrative per se gjalli ose per se vdekuri,keshtu duke e detyruar urdhermaresin,qe ti mer dobite e dorezuara,te kryej ndonje prestim. 12Nocioni i ligjeve ne te drejten romake-vendimet e komisioneve(kuvendit)me permbajtje te pergjithshme dhe apstrakte,quheshin ligje ose lege.sipas Gai-t ligji eshte ajo qe urdheron dhe percakton populli.magjistrati e propozon ligjin ndersa asambleja(kuvendi)e aprovon.ligji perbehet prej3 pjeseve kryesore:PRAESCRIPTI,ROGATIO,SANCTIO. 13Personi juridik-ishin krijesa artificiale te cilave rendi juridik romak ua njihte subjektivitetin juridik.personat juridik si objekte te drejtesis ndaheshin ne1shoqata njerezish,dhe grumbull sendesh 14Res mobiles dhe res imobiles-sendet e luajshme(res mobiles)jane sente te cilat e nderojn poziten pa e humbur vleren dhe pa e ndryshuar natyren.nder sendet e luajtshme dallojme sendet qe nuk levizin vet si orendite shtepiake etj.dhe sendet qe levizin vet -kafshet dhe skllaverit.Sendet e pa luajtshme(res imobiles)ishin ato sende te cilat nuk mund ta ndronin poziten pa e ndryshuar natyren.si sende kryesor i paluajtshem konsiderohej toka dhe te gjitha sendet e tjera te cilat organikisht ishin te lidhura per token. 15Llojet e kontratave ne baze te formes se lidhjes-ne te drejten e lashte,kontratat lidheshin me formalitete te shprehuta.kontratat kryesore ishin:MANCIPATIO,NEZUM ET FIDUCIA. ne te drejten klasike,formailzimi i tepruar u be pengese e komunikimit ekonomik dhe juridik,prandaj e drejta klasike istitucionalizoi formen verbale te lidhjes se kontrates(per lidhjen e kontrates shqyrtoheshin vetem fjalet solemne).ne shekullin e tret te ep.se vjeter u shfaqen forma reale e lidhjes se kontrates.forma reale e lidhjes se kontratave ishin dorezimi i thjesh i sendit(kontratat mbi huane,huaperdorjen,depoziten dhe pengun e dores).pos kontratave reale u shfaqen edhe kontrata literale-kjo forme e kontrates zbatohej ne sherbimin kontabilist te personave juridik.forma joformale e lidhjes se kontratave ishte forma konsensuale,ato lidheshin me akordimin e thjeshte te vullnetit midis bashkekontraktuesve,kontratat konsensuale ishin:kontratat e shiteblerjes,kontrata e qirase,kontrata e bashkesese-ortakllekut dhe kontrata e prokures.kah fundi i republikes u paraqiten edhe marveshje pa forme-marreveshje boshe ose pact nuda.keto marreveshje ndaheshin ne 2grupe ne marveshje te pa mbrojtje juridike dhe ne marveshtje te mbrojtura me padi. 16Qka eshte paja-paja-dos ihste pasuria te cilen ia dorezonte gruaja burit me rastin e lidhjes se marteses,kjo vlere materiale jepet me qellim te lehtesimit te jetes bashkoeshortore.sasine e pajes e caktonte gruaja,ose pater familiasi i saje.nga momenti i lidhjes se marteses,behej pjese perberese e prones se burit ose pater familiasit.ne raste shkurorezimi zbatohej regulla qe ne qdo rast te lejohej bile kthimi i kufizuar i vlerave te pajes. 17Dallimi ne mes familjes patriarkale dhe familjes kognate-f.patriarkale e agnateve-domus,cdo antar i gjenerates me te vjeter ne konsorcium,me ane te padise per ndarje,se bashku me personat qe ne konsorcium lidheshin nepermjet te tij,te formonte personalisht familjen e vet.qytetari i ketille ne familjen e re te formual e kishte poziten e pater familias-it-shefit te familjes ndersa te gjithe antaret e tjere ishin nen dominiumin e tij.Familja kognate u krijua si pasoje e zhvillimit te ekonomise intenzive bujqesore,te ekonomis latifundiste ne kohen klasike.ne familjen konogate mbisundoi martesa pa manus,rendi i ri ligjor i trashegimit,permirsimi i pozites personale dhe pronesore e personave alieni juris.familja kognate si bashkesi e te afermve ta gjakut dominoi ne kohen e te drejtave postklasike.F.kognate ne kuptimin e ngusht e perbinin:pater familiasi,gruja e tij,femijet dhe eventualisht personat e adoptuara kurse ne F.konogate nekuptim te gjere e perbenin te afermit qe rrjedhin nga paraardhesi i perbashket. 18Dallimi ne mes te drejtes detyrimore ne ate trashegimore-e drejta dryrimoreobligatore,eshte permbledhje rregullash juridike qe rregullojne mardhenjet pronesore inter vivos(per te gjalle te pronarit),qe veprojne inter partes(midis paleve kontraktuese) dhe qe shfaqen si jurs in persona aktive ose si e drejte e kreditoreve qe te kerkojne veprime pronesore nga debitoret e caktuar sakt.Kurse e drejta trashegimore ishte permbledhje e dispozitave juridike qe rregullonin te drejten e trashigimit univerzale apo singulare te pasurise ne rast te vdekjes se pronarit te saj. mardhenja trashegimore-juridike realizohej kur trashegimtari i thirur ne rregull e qe ishte i afte te pranoj trashegimine dhe te deklaronte se e pranon trashegimin.marredhenjet trashegimore-juridike vepronin ndaj te gjitheve dhe ne rast vdekjeje te pronarit-trashegimlenesit. 19Humbja e zotesis juridike te personit fizik-statusi i qytetarit romak(zotesija juridike)humbet per shkak te vdekjes natyrore(paraqet shuarjen e te gjitha funksioneve fiziiologjike te organizmit te qytetarit romak.vdekja per te drejten romake paraqet fakt relevant:nga momenti i vdekjes shuhen te drejtat e qytetarit hapet trashegimia) ose vdekjes civile te qytetarit romak(eshte humbja e te drejtave te qytetarit romak.kte vdekje e shkaktojn dy grupe te fakteve relevante juridike:faktet te cilat sjellin gjer te humbja e statusit te qytetarir dhe statusit te liris dhe ne grupin e dyte bejne pjese faktet te cilat sjellin gjer te humbja e statusit te qytetarit romak pa e humbur lirine). 20Llojet e despozitave te jashtezakonshme-despozita ne rrethana te jashtezakonshme egzistonte atehere kur depozidhenesi nen kushtet te jashtezakonshme(zjari,vershimi,lufta,termeti etj)nuk kishte mundesi qe te zgjidhte personin e depositdhenesit.si depozitmares konsiderohej personi i pare i cili pranoi sendin ne despozite. 21Lajthimi error ndaj ti-error ishte pasqyra e gabushme per ndonje fakt te rendesishem kur lidhej nje pune juridike.te error-i ishte fjala per vullnetin e gabushem,prandaj gabimi shkakton pavlershmerin e puneve juridike.qe te kishte rendesi jurisike gabimi duhej te plotesonte disa kushte : a)gabimi te ishte tolerabilis b)gabimi te ishte essentialis c)errorr facti qe ndahet ne:1 error in negotio 2error in persona 3 error in objecto 4error in substantia. 22Fitimi i statusit te qytetarit romak me lindje-me te lindur(femijet e lindur nga martesa e regullt juridikisht e qytetarit dhe qytetare romak,femijet jashtemartesor te qytetares romake,femijet e gruas qe gjendet ne skllaveri por qe gjate kohezgjatjes se shtatezanis ni ni qast i ka gezuar te drejtat qytetare romake,zotesin juridike femija e fiton no momentitn e lindjen,femija duhet te lind i gjalle edhe me se voni dhjete muaj pas vdekjes se te atit prezumtiv) 23Karakteristikat e elementeve delikteve-elementet e qdo delikti ishin:1 tek kryhej ndonje veprim i jashtem nga delikuenti ose te jete leshuar ndonje veprim.2 veprimi i bere i jashtem te nxjere ndonje pasoje vlerat materiale ose personale te te demtuarit.3.te egzistoje lidhja kauzale midis veprimit te jashtem te kryer ose te leshuara dhe cenimit te vlerave materiale dhe personale te demtuarit.4.veprimi i kryerjes te jete antiligjor.5.delikuenti te jete i vetedijshm .6.veprimi antiligjore duhej te sanksionohet me poena privata-me zhdemtim. 24Kompenzimi i borxhit me compeoratio- kompenzimi i borxhit me borxh ishte menyra e shuarjes se detyrimeve me ane te se ciles vjen gjer te anulimi reciprok i borxheve dhe aktiveve midis paleve.e drejta klasike njihte konpenzimin vullnetar,konpenzimin ligjor dhe konpenzimin gjygjsor. 25Detyrat themelore te tutorit-tutoria ishte institucion me te cilin plotesohej mungesa e zotesise se veprimit te personave te mitur dhe grave (personave te mitur per shkak te moshes ndersa grave per shkak te gjinis,u kufizohej plotesisht ose pjeserisht zotesia e veprimit. tuturia mbi temiturit dhe grate vendosej ne disa menyra:me tesament,me ligj,me vendim te organeve shteterore.personi qe kujdesej per te miturin dhe grate quhej tutor.Detyrat themelore te tutorit ishte qe te mbrojturin te mos e lindte pa mbrojtje per shkak te kryerjes se kesaj detyre i njiheshin disa te drejta mbi pasurine dhe mbi personin e mbrojtur. 26Lojet e depozitit- 1.jane depozita ne rrethana te jashtezakonshme(despozita ne rrethana te jashtezakonshme egzistonte atehere kur depozidhenesi nen kushtet te jashtezakonshme(zjari,vershimi,lufta,termeti etj)nuk kishte mundesi qe te zgjidhte personin e depositdhenesit.si depozitmares konsiderohej personi i pare i cili pranoi sendin ne despozite.) 2.depozita gjygjesore (ishte kontrat me te cilen palet kontestuse ia dorezonin objektin e kontestit personit te tret duke e detyrar qe pas perfundimit te kontestit tja jap objektin e besuar asaj pale e cila e kishte fituar gjykimin)3.depozita je e rendomte(ishte kontrate mbi depoziten e sendeve te zevendesushme maresi behej pronar dhe i objektit te depozitit dhe pas skadimit te afatit,depozitdhenesit ia kthen sasin e njejte te sendeve te llojt te njejte). 27Kujdestaria mbi personat me te ri se 25vjeq-kujdestarie ishte institucion juridik me te cilin plotesohen mungesa e zotesise se veprimit te personave madhor me te meta fizike,morale dhe psiqike.kujdestaria vendoset: mbi te maret(te cmendurit),mbi prishesit,mbi personat me te meta fizike dhe mbi personat me te rinje se 25vjec. Personi qe perkujdesej ne kujdestari ishete kujdestari. 28Dallimi ne mes USUS dhe USUSFRUTUS-uzufrukti ishte servitut personal ne baze te te cilit personi i autorizuar ose uzufruktuari fitonte te drejten qe sendin e huaj ta perdorte dhe ti mblidhte te gjitha frytet,duke u detyruar qe pas perfundimit te uzufruktit,sendin e pademtuar ne esence tia kthente zoteruesit.Kurse USUS ishte servitut personal,qe i mundesonte personit te autorizuar,qe te fitoje te drejten e perdorjes se sendit te huaj dhe te mbledhe aq fryte nga sendi sa kishte nevoje per plotesimin e nevojave te veta dhe nevojave te familjes se ngusht te tij. 29Numero karakteristikat e detyrimeve deliktore-obligatat qe buronin nga deliktet,dallonin per disa veti nga ligatat qe buronin nga kontratat:1obligaat nga deliktet ishin te patrashegueshme dhe te pakalueshme 2.nese nga delikti cenoheshin me shume persona,obligatat deliktore shkaktoni pergjegjesin kumulative,ndersa ne kontrata vlen parimi mbi solidaritetin elektiv.3.te obligatat deliktore vlejne parimet e pergjegjesise noksale,ndersa per kontratat qe i lidhnin personat e mitru ose sklleverit,vlejne parimet e actiones adjecticiae qualitatis.4.obligatat deliktore parashkruheshin ne afat prej nje viti,nderse ato kontraktuese me afate te gjate.5.obligatat deliktore shuheshin me ane te marreveshjes se zakonshme per faljen e cenimit te bere. 30Kushtet per lidhjen e marteses-kushtet themelore per lidhjen e marteses juridikisht te regullt ishin:e drejta per te lidhur martes-JUS CONUBI(e kishin vetem qytetaret romak dhe latinet e vjeter),qellimi njemend per te lidhur martes-AFFECTIO MARITALIS(e kishin personat qe manifestonin qellimin qe te formonin bashkesin martesore),puberteti i bashkoeshorteve( konsideroheshin:femrat me moshe 12vjeqare dhe meshkujt mbi moshen14vjeqare)dhe forma e parashikuara me ligj(ishin blerja formale e gruas). 31Posedimi(kuptimi dhe llojet)-posedimi,zoterimi(possessio)ishte pushteti fizik apo material mbi sendin.poseduesi ishte cdo person i cili e zoteronte sendin pa mare parasysh se si e kishte konstituar pushtetin fizik mbi nje send.Dallojm disa lloje te posedimit:1.posedimi natyror(egziston ateher kur poseduesit e posedonin sendin me vullnet sendin e mbanin per tjetrin) dhe 2.posedimi civil(ishte ai posedim kur zoteruesi kishte pushtetin fizik mbi objektin e posedimit dhe vullnetin qe objektin ta mbaj per vete dhe ky posedim ndahet ne a)possessio justa b)possessio in justa). 32Elementet konstituive te delikteve private-elementet e qdo delikti ishin:1 tek kryhej ndonje veprim i jashtem nga delikuenti ose te jete leshuar ndonje veprim.2 veprimi i bere i jashtem te nxjere ndonje pasoje vlerat materiale ose personale te te demtuarit.3.te egzistoje lidhja kauzale midis veprimit te jashtem te kryer ose te leshuara dhe cenimit te vlerave materiale dhe personale te demtuarit.4.veprimi i kryerjes te jete antiligjor.5.delikuenti te jete i vetedijshm .6.veprimi antiligjore duhej te sanksionohet me poena privata-me zhdemtim. E drejta Romake E DREJTA PERSONALE – rregullon qështjet : a) e subjekteve të drejtësisë sepse e drejta thotë se drejtsia ekziston mu përshkak të njerëzve , b) Zotsinë juridike , c) aftësinë për të vepruar -të subjekteve të drejtësisë , d) qështjen e institucioneve juridike , të tutoris dhe kujdestarisë..... Këto qështje bëjnë pjesë në diciplin të veçant të së drejtës që quhet E drejta statutore . Në kuadër të së drejtës personale hasim edhe në një deg të së drejtës personale – e ajo është e Drejta Familjare, që rregullon mardhëniet personale dhe pronësore midis anëtarëve të familjes , në kuadër të familjes ... Meqenëse duhet themeluar familje do të lindin mardhëniet familjare – juristët Romak së pari rregulluan çështjen e Fejesës (SPONSAUES) . FEJESA (SPONSAUES) – si institut juridik dhe kuptimi saj është dhënja dhe marrja e premtimeve midis dy (Pater- Familjas) – të dy personave me gjini të kundërt , se në një kohë të ardhëshme të sigurt do të vi deri te realizimi i Martesës (MATRIMONIUM) në bazë të ligjit . E Drejta Familjare Romake e njeh edhe si mundësi reale nëse vjen deri te qfejesa atëherë rendi juridik do të mbroj interesaet materiale të palës e cila nuk është fajtore për qfejes. (AFILIANON- KAPIT-FLUSKAS) Me rastin e lidhjes së fejesës palët kanë këmbyer dhurata të vlerës së konsiderueshme – për të siguruar fejesën e drejta familjare e legalizon institutin e Kaparë për fejesë- ( ARA- SPONSALICIA)ku të dy palët në një shumë tubojnë parat dhe atë e quajn ARA-SPONSALICIA-e cila shumë i dorzohet personit të tretë që të përkujdesët për to – deri sa të lidhet martesa ... Nëse vjen deri te qfejesa , pala jofajtore do të fitoj Kapraen – shumën e caktuar . MARTESA (MATRIMONIUM) – është institut socio-juridik, bashkësi e jetës së vazhdueshme të një mashkulli dhe një femre ,ose mes dy personave me gjini të ndryshme të cilët plotësojn kushtet esenciale për lidhjen e martesës...Kushtet esenciale janë: JUS-KONUBI- e drejta për të lidhur martesën . AFEKSIO-MARITARIS – qëllimi i njëmend për themelimin e martesës Mosha madhore e bashkëshortëve të ardhëshëm të arrihet 12 vjet për femra , për meshkuj 14 vjet. Fomra ligjore e lidhjes së martesës – para organit shtetëror. Nëse një element i këtill nuk është përfillur me rastin e lidhjes së martesës, atëherë do të themi “NUL INEKSISTUESE” – kinse nuk është lidhur fare . SUBJEKTET E DREJTËSIS – janë dy : 1) Personat Fizik (Persona Fizikae) 2) Personat Juridik (Persona Juridikae) PERSONAT FIZIK – ishin njerëzit por të individualizuar, secili veq e veq , konsiderohet person fizik ...Personi fizik është Civies Romak (qytetari romak) , i cili gëzon status CIVITATIS ET LIBERTATIS –( statusin e qytetarit dhe të lirisë ) . Skllevërit janë konsideruar si RRES (send) – Rres Semoventes –person qe vet lëviz . PERSONAT JURIDIK – janë krijesa artificiale të cilëve rendi juridik ju njeh subjektivitetin juridik... Personat Juridik –themelohen , ndërsa personat fizik lindin ose natyralizohen . Çdo person fizik duhet të ket Zotësi Juridike- KAPACITAS JURIDIKAE... Kuptimi i zotësis juridike është aftësia e një personi fizik që të jet tituallar i të drejtave dhe detyrimeve që ja njeh rendi juridik. Përmbajtja e zotësisë juridike- në të drejtën private hasim në njohjen e të drejtave dhe detyrimeve të personit fizik . Përmbajtja në këtë sferë të statusit në sferën private konsiston në JUS – KONUBI ( E drejta për të lidhur martesë) dhe në JUS-KOMERRCI- e drejta e personit fizik që t’i përdor, t’i shfrytëzoj të gjitha institutet juridike të së drejtës private-romake ...Edhe atë për realizimin e të drejtave dhe realizimin e detyrimeve .:Të lidh kontratën e shit blerjes . E drejta e tij që të kërkoj dorëzimin e mallit nga shitësi , ndërsa detyrimet është të paguaj PRECIUM – detyrimin Personi fizik, zotësin juridike e fiton me të lindur – JUS SANGUINIS dhe me natyralizim – NATYRALIZACIO Me të lindur Jus-Sanguinis-nëse fëmija ka lind në martes të rregullt juridike dhe quhet LEGITIMfëmij i ligjëshëm . Fëmijët që kanë lindur në KONKUBINAT – në martesën faktike të një mashkulli dhe një femre – e realizuar me të drejtën zakonore- fëmijët e tillë quhen ILEGJITIMI në të drejtën romake ( e drejta bashkëkohore legjitime i quan fëmijë jasht-martesore). Fëmijët të cilët janë të adoptuar – ADOPCIO kinsë ai fëmijë ka lind në atë familje ... PLENA – adoptimi i plotë që imiton natyrën, Romakët thonë se duhet plotësuar edhe disa kushte faktike, të lind i gjallë dhe të tregoj çfarëdo shenje gjallërie të vazhdoj të jetoj . Specifika romake thotë duhet ti ngjaj njeriut . MONSTRAduhet të asgjësuar .Në përjashtim se fëmija duhet të lind që të fitoj zotësi juridike, është rasti i NASCITURUSIT – rasti kur një fëmijë që akoma zhvillohet në barkun e së emës , mirëpo në këtë koh i vdes i ati (PREZUMTIV) .. dhe tani .. e drejta krijoj propozimin juridik këti fëmije i njeh zotësin juridike që nga momenti i vdekjes së të atit , për ta siguruar të drejtën trashëgimtare të këti fëmije, por ky fëmij duhet të lind i gjallë , më së voni 10 muaj nga dita e të vdekurit i të atit. Me Natyralizim – Natyralizacio – është mënyra artificiale e fitimit të zotësisë juridike. Njihet si natyralizim privat dhe publik . Natyralizim privat quhet sepse realizohet me vullnetin e lirë të Pater Familjas.. Ndërsa Publik – sepse realizohet nëpërmjet vendimit të organit shtetëror . Natyralizimi privat – realizohet në dy forma të mundshme : ADOPCIO – me adoptim , që është përvetësimi i të huajit të miturit (Pupiles) për tu ambientuar dhe shëndrrimi i tij në fëmij të pater familjas. ADROGACIO- pater familjasi e përvetëson një të huaj madhor mbi 25 vjet mund të jet skllav, pelegrin, mirëpo nuk është romak , nuk ka zotësi juridike dhe atë e shëndron në djalë ose qytetar të familjes dhe përvetëson statusin juridik. Natyralizimi Publik – realizohej në dy trajta të mundëshme : TRAJTA e RREGULLT – ku i huaji për të fituar zotësi juridike (shtetësin) duhet të plotësoj kushtet e parapara në ligj . TRAJTA e JASHTZAKONSHME – që e fitojn të huajt të cilët me veprimin, angazhimin e tyre , për grup kan kontribuar për mirëqënjën e shtetit-popullit romak. Psh:rasti me kryengritjen e organizuar të Spartakut ku shokët që kishin statusin e skllevërti e tradhëtuan dhe nuk marrin shtetësin. Zotësia juridike humbet – me shfaqejn e faktorëve relevante juridike, të cilat edhe atëherë edhe sot janë vdekja natyrore e personit fizik dhe vdekja faktike e personit fizik ose vdekja civile e personit fizik . __________________ Njerzit e rendomte mendojne me mendime te gatshme , madje edhe ndjejne me ndjenja te gatshme ! ---------------------------------------------------Mashkull ideal eshte ai mashkull, qe eshte i vetedijshem qe femra ideale s'ekziston ; dhe anasjelltas Femra ideale eshte ajo femer , qe eshte e vetedijshme qe mashkulli ideal s'ekziston. Me vdekjen faktike humbet në parim subjektiviteti juridik i personit fizik,përjashtimisht në dy raste hasim në formësimin e supozimeve juridike : a) rasti – edhe pse ka vdekur trashëgimlënësi , drejtësia e konsideron subjektivitetin e tij se ekziston derisa gjykata të sjell vendim të plotfuqishëm dhe të përcaktoj me te se kush është trashigimtari i trashëgim lënësit ...cili është shkaku i këti fiksioni : parimisht thotë kështu : asnjë send i vlerës materiale n uk guxon të ekzistoj pa trashëgimtar juridik. b) Rasti Komorientëve – janë të afërmit gjinor-të gjinisë së g jakut të një gjenerate të cilët kanë vdekur në të njëjtën kohë nga një fatkeqësi e përbashkët dhe kështu zgjedhja rastit juridikisht do të trajtohet ...: i ati ka jetuar një qast një moment më shumë se i biri i mitur ndërsa i biri madhor ka jetuar një qast më shumë se i ati dhe zgjidhja do të jet: i ati trashëgon fëmijën e mitur ndërsa i biri madhor e trashëgon të jatin ... i biri madhor ka shfrytëzuar të drejtën për të lidh martesën dhe pas veti ka gjasa që ka lënë pasardhës, ndërsa i mituri humb të drejtën trashigimtare pasi që është i mitur . Vdekja Civile – humbja e të drejtave qytetare nëse humben të gjitha të drejtat qytetarepër një person fizik me anë të vendimit të organit shtetëror , atëherë themi se ai ka përjetuar KAPITIS... DEMINICIO MAKSIMA – i ka humbur të gjitha të drejtat qytetare – personi juridik është shëndrruar në skllav – rres nulius(send i askujt) Okupacio Defterio Rasti kur pjesërisht ka humbur të drejtat qytetare dhe ka përjetuar KAPITIS DEMINUCIO MEDIA e ka humbur vetëm statusin e qytetarit , por e gezon statusin libertatis , stuatisn e lirisë, dhe shëndrrohet në LIBERTINI – nga qytetari romak mund të trajtohet si pelegrin , latin . Ligjerata III 02/12 /05 Zgjidhja Martesës Vdekja Natyrore (Faktike) Vdekja Civile Vdekja Divorcio (Shkurorzimi) DREJTA PRONËSORE- (JUS-KUOD-RES) Drejta Pronësore ndahet në 3 degë të së drejtës : • E Drejta Reale • E Drejta Detyrimeve (obligative) • E Drejta Trashëgimore E Drejta Reale – i rregullon mardhëniet realo-juridike. Mardhënia është midis pronarit (poseduesit si titullar i autorizimeve realo-juridike) dhe gjithë të tjerëve që i rrethojnë ata (pronarin) ...Të cilët janë të detyruar për pasivitet që mos ta pengojn pronarin në shfrytëzimin e të drejtave pronësore. Kjo mardhënie realo-juridike zhvillohet lidhur me objektin e mardhënies realo – juridike. Si veprojnë mardhëniet realo-juridike ? - VEPRIMI INTERVIVOS – (veprojn deri sa është gjallë pronari).. Për dallim nga mardhëniet trashëgimore të cilat veprojn MORTIS-KAUZA – pas vdekjes së pronarit. - VEPRIMI ERGASOMNES – (ndaj të gjithëve) për të gjithë do të thuash që më rrethojnë unë jam pronar...Për dallim nga mardhëniet detyrimore–kontraktuese që veprojnë - INTER PARTES – (midis palëve kontraktuese). Pronarët të drejtën e cenuar pronësore e realizojnë me AKCIO –IN-RES ( akcio-padi , in-res- për sendin). Ndërsa pala ë mardhëniet e detyrimeve (në një kontrat) të drejtën e cenuar e realizon me AKCIO IN PERSONA ( i drejtohet kreditorit – personit tjetër ). - Veprimi i mardhënieve realo-juridike është pronari .Ka të drejtë nëpërmjet institucioneve shtetërore të ndjek dhe të kthej objektin e pronës kudo që gjendet ai . Në rast të kontekstit midis dy personave të cilët pohojnë se janë pronar të një sendi unik gjykatësi pasi të hulumtoj të vërtetën do të zbatojë parimin juridik KIEST PRIO TEMPORE, FOCIO ESTJURE (kush është i pari për nga koha, lidhur me lidhjen e kontratës së shitblerjes.) Ai është pronar i ati sendi (sepse ëshë më i fortë për nga e drejta)...psh: për një send janë lidhur nga pronari i një sendi dy kotrata të shitblerejs. Kontrata e parë me personin NN me 01.01.05 , ndërsa me personin XY 01.02.05. Gjykata përfundon KIEST PRIO TEMPORE , FOCIO EST JURE... RES (send) – objekt i mardhënies realo juridike është përherë një send (res) RES (kuptimi juridik) – pjesë të natyrës sit ë ndara të veçanta të një vlere të konsiderueshme materiale që i shërben subjekteve të drejtësisë. Shprehimisht juristët romak thojnë : atë send që mund ta prek , ta shijoj , ta shoh.. Si sende konsiderohen veprimet e njerëzve, pun a edhe atë e ndarë : puna fizike e pa kualifikuar dhe e kualifikuar. Romakët thonë : dhe të drejtat e qytetarit të cilat ma në fund janë të natyrës materiale (mund të materializohen ), të cilat mund të jenë object i mardhënieve pronësore – juridike, por edhe i mardhënieve realo-juridike. Për shkaqe pragmatike (praktike) – juridike e drejta reale –juridike sendet i ndan në lloje të ndryshme , ndarja kryesore është në : RES-MOBILES RES-IMOBILES RES- MOBILES- janë sendet e lëvizshme të cilat e ndrrojnë pozitën , pa e ndryshuar natyrën dhe funksionalitetin .,psh: orendit shtëpiake , veglat e punës , kafshët shtëpiake, (skllevërit ) - dhe sit ë tillë e drejta reale romake dhe ndanë sendet që lëvizin vet dhe sendet që nuk lëvizin vet – por lëvizin me forcën e jashtme. RES – IMOBILES- sendet e pa lëvizëshme, janë sendet të cilat nuk e ndrrojnë pozitën. Nëse ua ndrrojmë pozitën ua ndryshojmë natyrën dhe funksionalitetin, psh: shtëpia nuk lëviz , nëse ne e prishim atëherë natyra e ndrron në gërmadhë . Send kryesor i pa lëvizëshëm është TERRA (toka) dhe çdo gjë që është e lidhur organikisht për tokën. SUPERFICIES- sipërfaqe tokës. Të cilat janë :INAEDIFIKACIO- NDËRTIMET IMPLANTACIO – fidanizimi i tokës, shprehimisht- vetëm fidanet që kanë vegjetuar (FRUKTUS). Ndaraja kryesore e sendeve IMOBILES : INSEMENCAIO – mbledhjen e farës tokë, e asaj që ka vegjetuar .. Të 3-këto si terme nocione quhen SUPERFICIES ( sipërfaqe e tokës)... SOLO-CEDIN – sipërfaqja e E drejta romake reale bënë ndarjen e posedimit në dy lloje : • POSESIO NATYRALIS-( Posedimin Natyror) – është posedim ku poseduesi e ka të bindur vullnetin e tij, se sendin e mbanë për tjetërin (në emër të tjetërit) zakonisht për pronarin – në emër të pronarit ...sepse me të ka lidhur një kontrat me efekt të afatizuar , që sendin e pronarit ta përdorë brenda kohës së caktuar. Prandaj ky posedues nuk gëzon mbrojtje të veçant juridike, nëse një person i tretë fillon kontestin civil para gjykatës me pretendim pronësor (ai thotë unë jam pronar i këti sendi , ai thotë unë e përdori në emër të XY).. Ndodhi rasti i evikcionit (EVIKCIOS)... Poseduesi natyror në këtë rast do të kërkoj mbrojtje nga personi në emër të ciklit e mbanë sendin. Llojet tjetër, i posedimit është : • POSESIO CIVILES (Posedimi Civil) – në këtë lloj posedimi , poseduesi e ka të bindur vullnetin ANIMUS ( se sendin e mban për veti, me qëllim përfundimtar të bëhet edhe pronar...Ky posedues (poseduesi civil) pushtetin fizik e ka të vendosur mbi objektin e posedimit në mënyrë të ligjëshme, prandaj themi se ai ka POSESIO-JUSTA – (posedim juridikisht i rregullt)... Ky posedues mund të kualifikohet si BONAFIDES ose MALAFIDES. BONAFIDES – (me mirëbesim)- sepse që nga momenti i vendosjes së pushtetit fizik është i bindur se sendin e merr nga pronari (blen) ku në tregun- romak, sendin e vlen nga pronari .Ky posedues BONAFIDES-mund të bëhet edhe pronar. MALAFIDES-(me keq-besim) ai pushtetin fizik e ka vendosur në bazë të një pune juridike të pa lejueshme dhe e ka të bindur vullnetin se sendin e merr nga jo- pronari. Ka bindur vullnetin që sendin e merr nga jo pronari por është JUSTA – posedimi civil mund të lind edhe si in-justa (juridikisht jo i rregullt). Nëse poseduesi ka vendos pushtetin me VIKLAM ose PREKAM, ky posedues nuk mud të bëhet pronar. Mjeti juridik për mbrojtjen e posedimit civil është INTERDIKTA (mjet juridik shumë efikas) – për vendosjen e gjendjes së më parshme RESTITUCIO INTEGRUM. INTERDIKTA – është urdhër deciv i organit shtetëror që lëshohet me kërkesen e poseduesit, civil të cilët i janë cenuar të drejtat Posesore-Poseduese, nga personi i tretë që menjëherë të ndërprej shqetësimin e poseduesit ose menjëherë ti kthehet objekti në posedim . E DREJTA PRONËSORE – PRIVATE (PRO-PRIETAS) -ligjerata IV Termi i parë që ka tendenc, për të diferencuar në bazë sociale shoqërinë romake është DOMINUNi që e hasim – përdorët si sinonim për të treguar Pater-Familjas. Mbi çka e shtrinë pushtetin e tij atënor. Kjo ndodhë në kohën e formimit të familjes AGNATO- ku në krye të së cilës qëndronte Pater Familjes - (instituti drejtësis pronsore familjare). Pushteti Pater-Familjas është i shtrirë mbi personat e nënshtruar në familje ALIENI-JURIS dhe mbi të gjitha sendet të cilat e bëjnë pronën familjare. Termi DOMINUM-shpreh mardhënien sociojuridike,me natyrë personale dhe materiale Në të drejtën klasike hasim në termin PRO-PRIETAS(një send që i takon dikujt). Këtë nocion e nxori në sipërfaqe ekonomia e tregut, sepse kemi mardhënie pronësore juridike, që zhvilloheshin në tregun romak ( e askund tjetër). Karakteristik tjetër për zhvillimin e ekonomisë LATI-FUNDISTE (kompleks toke të një pronari) që kultivonte një kulturë bujqësore ,të cilën e punoni skllevërit . Kuptimi elementar i Pro-Prietasit – ishte PLENA-IN-PRE-POTESTAS (pushteti absolut mbi një send). Se pronari ka të drejtë të bëjë me objektin e pronës çka të do, mirëpo që nga ligji-12tabelave në mënyrë institucionale bëhen përkufizimet e të drejtave të pronarëve privat . FINISI (kufiri) midis tokave bujqësore, të dy pronarëve të ndryshëm . Finisi tjetër midis parcelave ndërtimore (trojeve). Mosndërprerja e rjedhës natyrore të ujit në vijën e fshatit. Prerja e degëve të pemës së fqiut – e cila kalon mbi 15 pëllëmbë mbi pasurin timë, kështu e kufizon pasurinë e tjetrit . E drejta e fqiut tim që kohë pas kohe të kaloj në oborrin tim që ti mbledh frytet Mbrojtja ndërkombëtare për të Drejtat e njeriut(pjesa e pestë) nga Fakulteti Juridik, Gjilan- Republika e Kosoves më 2011-11-16 në orën 8:49.PD · 10. Ndalimi i diskriminimit me akte të tjera të KB-ve ose të institucioneve të specializuara Ndalimi i diskriminimit është paraparë edhe me shumë akte të tjera ndërkombëtare të cilat i kanë miratuar KB; organizatat ndërkombëtare e punës etj. Këto janë: -Konventa për të drejtat politike të femrave -Deklarata për të drejtat e fëmijëve -Deklarata e KB-ve për eliminimin e diskriminimit ndaj femrave. 11. Ndalimi i diskriminimit me akte të tjera të tjera të përgjithshme dhe regjionale Ndalimi i diskriminimit është paraparë edhe me një serë marrëveshjesh ndërkombëtare të përgjithshme ose regjionale. Grupit të parë i takon Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politik, kurse grupit të dytë Deklarata Amerikane për të drejtat dhe detyrat e njeriut, Konventa Evropiane për mbrojtjen e të drejtave dhe lirive themelore të njeriut Dokumenti përfundimtar i tubimit të Vjenës. 12. Ndalimi i diskriminimit me akte të KSBE-së Deklarata për parimet me të cilat udhëhiqen shtetet në marrëdhëniet e tyre reciproke e Aktit Final të Konferencës për sigurinë dhe bashkëpunimin në Evropë, e cila ka të bëjë me respektimin e të drejtave të njeriut dhe të lirive themelore parasheh se „shtetet pjesëmarrëse do ti respektojnë të drejtat e njeriut dhe liritë themelore, duke përfshirë edhe lirinë e mendimit, ndërgjegjes, bindjes fetare, për të gjithë pa dallim race, seksi, gjuhe e feje. Shetet në të cilat ekzistojnë pakicat kombëtare duhet „të respektojnë të drejtën e personave që u përkasin këtyre pakicave për barazi para ligjit, do tu japin atyre mundësi të plotë për të gëzuar me të vërtetë të drejtat e njeriut dhe liritë themelore dhe, në këtë mënyrë, të mbrojnë interesat e tyre të ligjshme në këtë fushë‟. Dokumenti Përfundimtar i Mbledhjes së Vjenës, ka konfirmuar vendosmërinë e shteteve anëtarë „të respektojnë të drejtat e njeriut dhe liritë themelore...për të gjithë pa dallim race, seksi, gjuhe a feje‟ dhe tu sigurojnë të gjithë personave në territorin e vet dhe nën juridiksionin e vet , të drejtat njerëzore dhe themelore pa kurrfarë dallimi. Dokumenti I detyron shtetet të sigurojnë që asnjë person që ushtron ose don të ushtrojë këto të drejta dhe asnjë pjesëtarë i familjes së tij të mos pësojë diskriminim me këtë rast. Dokumenti i mbledhjes së Kopenhagës i Konferencës për dimensionin njerëzor të KSBE-së, konfirmon përkrahjen e të drejtave të njeriut dhe lirive themelore, të cilat garantohen me ligje në pajtim me detyrimet që dalin nga e Drejta Ndërkombëtar. Dokumenti parasheh se çdo dergoim i detyrimeve që kanë të bëjnë me të drejtat e njeriut dhe liritë themelore gjatë shtetrrethimit (gjendjes së jashtëzakonshme) duhet të mbetet rreptësishtë brenda kufijve që i përcakton e drejta ndërkombëtare dhe se me atë rast nuk mund të bëhet dallim sipas racës, ngjyrës, seksit, gjuhës, fesë etj. Karta e Parisit për një Evropë të re, ka paraparë se të drejtat e njeriut dhe liritë themelore, u përkasin të gjithë njerëzve, ndërsa secili njeri do të gëzojë të drejtën për mbrojtje efektive juridike kombëtare ose ndërkombëtare, kundër çdo shkelje të të drejtave të tij dhe i ka detyruar shtetet ti luftojnë të gjitha format e urrejtjes raciste, etnike, të antisemitizmit, si dhe të persekutimit për arsye fetare e ideologjike V. NDALIMI I APARTEIDIT 1. Nocioni i Aparteidit Termi „aparteid‟ rrjedhe nga fjala afrikane dhe ka kuptim per te vecuar ose per te ndare. Aparteidi eshte sinonim per Afriken e Jugut dhe me te nenkuptohet segregacioni racial qe ishte menyre e vecante e dominimit sistematik dhume te gjere racor dhe politik qeveritar per me shume se kater dekada. Sipas Konventes Nderkombetare per ndalimin dhe denimin e krimit te aparteidit, me shprehjen „krim i aparteidit‟ nenkuptohen veprimet e johumane qe kane per qellim vendosjen dhe ruajtjen e dominimit te personave te nje grupi racor mbi personat e cfaredo grupi tjeter racor dhe shtypja e tyre sisitematike, ku bejne pjese: - mohimi i se drejtes per jete dhe liri personale personave t; grupeve racore, sic jane : vrasja, lendimi, burgimi arbitrar etj. - Vendosja e qellimshme e nje ose me shume grupeve racore ne kushte jetese qe duhet te sjellin deri te zhdukja e tyre e plote ose e pjeserishme fizike - Ndermarrja e masave legjislative ose masave tjera me qelim te pengimit te nje ose me shume grupeve racore te marrin pjese ne jeten politike, shoqerore, ekonomike, te vendit dhe krijimin e qellimishem te aso kushteve qe pengojne zhvillimin e plote te grupit ose grupeve te tilla - Cilado mase, edhe ato ligjore, qe ka qellim te ndarjes se popullsise sipas races dhe krijimi i vendbanimeve dhe getove per anetare te grupit racor ose vete grupin. 4. Perpjekjet e Bashkesise Nderkombetare per eliminimin e aparteidit Kombet e bashkuara kane filluar te merren me ceshtjen e aparteidit ne Afriken e Jugut nga viti 1946, kur India ka akuzuar Afriken e Jugut se ka perligjur diskriminimin e qytetareve te Afrikes se Jugut me origjine induse. Çeshtja e aparteidit ka mbetur objekt diskutimi ne Asamblene e Pergjithshme per vite me radhe. Bashkesia nderkombetare duke dashur te ndihmoj ne zgjidhjen e problemit te konfliktit racor ne Afriken e Jugut, perpiqej ta detyronte regjimin racist te pakices se bardhe te heqte dore nga trashegimia e hidhur e se kaluares dhe ti zgjidhte problemet konform me parimet e barazise ndermjet njerezve; te heqte dore nga dominimi racist; te krijonte shoqeri joracore; ta zhdukte aparteidin i cili perben krim kunder njerezimit, qe fyen dinjitetin njerezor dhe perben rrezik serioz per paqen dhe sigurine nderkombetare. Keshilli i Sigurmit qe nga viti 1960 eshte marre shpesh me ceshtjen e aparteidit dhe ka miratuar nje sere rezolutash me te cilat terhiqte verejtjen per rrezikun per paqen dhe sigurine nderkombetare, shprehte brengosjen per shkak te vrasjeve te demonstruesve te paarmatosur kunder diskriminimit dhe segregacionit, denonte ashper politiken e perpjestimit racor etj. Institucioent e specializuara te KB-ve si ILO, UNESCO, ËHO, FAO kane kontribuar mjaft ne luftimin e apartedit jo vetem ndermjet gjykimit te politikes se aparteidit, por edhe ne miratimin e rekomandimeve dhe asave per crrenjosjen e ligjeve diskriminuese dhe per ti dhene fund aparteidit si dhe duke u angazhuar per sigurimin e ndihmave levizjes nacionalclirimtare te popollsise se shtypur te Afrikes se Jugut. 5. Aprovimi i Konventes Nderkombetare per ndalim dhe denim te krimit te aparteidit Komisioni per te drejtat e njeriut, ne baze te kerkeses se Asamblese se Pergjithshme, ka shqyrtuar dhe ka aprovuar Konventen nderkombatre per ndalimin dhe denimin e krimit te aparteidit dhe i ftoi shtetet ta nenshkruajne dhe ta ratifikojne ate sa me pare qe eshte munder. Konventa ka hyre ne fuqi ne 18 korrik 1976. Konventa e kualifikon aparteidin si krim kunder njerzimit, i shpall te panjerzishme verpimet qe dalin nga politika dhe praktika e apartediti dhe i shpall si krime qe jane ne kundershtim e normat e se drejtes nderkombetare, e posacerisht me qellimet dhe parimet e KBve dhe si rrezik serioz per sigurine nderkombetare. 6. Pergjegjesia per krimin e aparteidit Konventa permbane rregulla me te cilat percaktohet pergjegjesia per krim te aparteidit. Keshtu percakton qarte se jane pergjegjes penalisht ne planin nderkombetar pa marre parasysh motivet, personat, anetaret e organizatave dhe institucioneve shteterore qe: a) kane kryer, kane marre pjese, kane nxitur drejtperdrejt ose kane pergaditur kryerjen e akteve nga neni II; dhe b) Kanë ndihmuar, nxitur ose bashkpunuar në kryerjen e krimit të aparteidit Konventa percakton se personat e akuzuar per shkaqe te apartedit, mund te gjykohen nga gjykatat kompetente te secilit shtet qe eshte pale e Konventes ose nga Gjykata nderkombetare penale, kiompetencen e se ciles do ta pranonin palet kontraktuese. VI. MBROJTJA E REFUGJATEVE 1. Problemi i refugjateve Problemi i refugjateve paraqet nej ceshtje te rende humanitare, politike, ekonomike etj, problemi eshte imponuar pas Luftes se Pare Boterore dhe Revolucionit te Tetorit, por edhe sot paraqet fatkeqsisht nje nder problemet me te renda me te cilat perballet beshkesia nderkombetare. Edhe sot qindra-mijera dhe milione njerez jane te detyruar te ikin dhe ti lene trojet e veta per te shpetuar nga ndjekjet qe behen pa arsye kombetare, fetare, racilae, ideologjike etj. 2. Masat per ndihme refugjateve Perpjekjet e para per tu ndihmuar refugjateve i ka bere Lidhja e Kombeve. Keshtu krijohet Komesariati i Larte per Refugjate, me qellim tu ndihmonte miliona njerezve te ikur nga Rusia pas Revolucionit te Tetorit dhe refugjateve armen, asire, kaldej e turq. KB-te jane perballur qe nga fillimi me problemin e refugjateve te paraluftes, qe akoma nuk e kishin rregulluar statusin, repsektivisht qe nuk e kishin fituar shtetesine e ndonje shteti, por edhe valen e re te refugjateve. Me 1949 themelohet Zyra e Komesarit te Larte te KB-ve per te mbrojtur refugjatet, per te perparuar zgjidhjen perfundimtare te problemeve te tyre dhe per te zvogeluar numrin e atyre qe kerkonin mbrojtje, per te ndihmuar perpjekjet qeveritare dhe private per lehtesimin e riatdhesimit vullnetar ose te asimilimit brenda bashkesive te reja kombetare, etj. 3. Aktet nderkombetare qe kane te bejne me refugjate Bashkeesia nderkombatare ka miratuar nje sere aktesh qe kane te bejen me refugjate siç jane: -Protokolli i Hages, -Konventa per statusin e refugjateve dhe -Protokolli per statusin e refugjateve 4. Nocioni i refugjateve Refugjatet jane persona te cilet per arsye te ndjekjes, operacioneve luftarake ose rrethanave tjera te jashtezakonshme, e kane leshuar vendin e tyre. Refugjatet i karakterizon: a) shkaterrimi ii raportit te besimit, mbrojtjes dhe ndihmes qe i bashkon individet me qeverite e vendit, te shtetesise ose te vendbanimit, dhe b) kalimi i kufrit dhe futja ne shtetin tjeter ne kerkim te mbrojtjes. Cilesi e perbashket e te gjithe personave qe konsiderohen refugjate eshte: a) se kane nevoje te ngutshme per mbrojtje dhe ndihme nderkombetare b) se jane jashte vendit te tyre, dhe c) se kane frike nga ndjekja, prandaj nuk jane ne gjendje ose nuk degjirojne tu drejtohen autoriteteve te tyre per ndihme. Ketyre rregullisht u shtohet edhe nje e dhene tjeter, e cila tregon se ata cdohere nuk I kane plotesuar kerkesat per hyrje ne vendin ku kane arritur, u me se shpeshti hyjne ilegalisht. 5. Te drejtat e refugjateve Refugjatet qe normalisht gjenden ne territorin e nje shteti tjeter, kane te drejte te zgjedhin vendqendrimin, te drejten e qarkullimit te lire bne kushtet e percaktuara te cilat ne rrethana te njejta, zbatohen per te huajt ne pergjithesi, kane te drejten e bashkimit ne shoqata qe nuk kane qellime lukratve dhe sindikata profesionale. Çdo refugjati, qe nuk ka dokument udhetimi te vlefshem, shteti ku gjendet i jep dokument identifikimi. 6. Ndalimi i debimit Refugjati mund te debohet nga shteti ne te cilin gjendet ne menyre te rregullt, vetem ne qoftese kjo behet per arsye te sigurise kombetare ose te rendit publik dhe vetem ne baze te vendimit te bazuar ne ligj. Ne keto raste atij duhet ti lejohet te parashtroje fakte qe e arsyetojne, te parashtroje ankese dhe te caktoje mbrojtes para autoriteteve kompetente. Konventa parasheh shprehimisht se asnje shtet nuk guxon ta deboje ose ta ktheje me dhune refugjatin ne territorin ku do te rrezikohej jeta dhe liria e tij per shkak te races, fese, kombesise, mendimit politik etj. Shteti i pranimit u siguron refugjateve trajtim te njejte si edhe shtetasve te vet per tu paraqitur para gjykatave. Bashkesia nderkomebatre, nepermjet Komesarit te Larte te KB-ve per refugjate, angazhohet per zgjidhjen definitive te problemit te refugjateve qe mund te arrihet, qofte nepermjet riatdhesimit vullnetar, qofte nepermjet asimilimjit dhe natyralizimit te tyre. Riatdhesimi i cili cdo here dueht te behet ne baza vullnetare, parasupozon qe kushtet ne vendin e origjines ane te atilla qe lejojne kthimin, garantojne sigurine dhe mundesojne kthimin ne jeten normale. Per keto qellime shtetet u japin refugjateve ndihme per kthim dhe vendosje ose veteem shpenzimet e udhetimit ne rast te riatdhesimit. Ne qofte se kjo nuk eshte e mundeshme, atehere shtetet dueht tu mundesojne refugjateve sa me shume qe eshte e mundur asimilimin dhe natyralizimin ne vendin ku se pari kane arritur , ose ne ndonje vend tjeter, duke pershpejtuar proceduren e natyralizimit de duke zvogeluar sa me shume taksat dhe shpenzimet e procedures. VII. E DREJTA E AZILIT 1. Nocioni i Azilit Me fjalen azil nenkuptojme strehimin apo vendin qe jep siguri dhe mbrojtje nga persekutimi dhe rreziku ne pergjithesi ose nenkuptojme te drejten qe nje shtet i jep nje individi te strehohet, kur ne vendin e tij do te persekutohej per arsye politike. Nga shume perkufizime de l se me azil nenkuptohet e drejta qe i jepet nje personi te hyje, te qendroje dhe te gezoje mbrojtje ne vende qe jane jashte juridiksionit te shtetit te cilit i takon i ikuri, respektivisht e drejta e strehimit qe kane personat e persekutuar ose te denuar per arsye politike, jeta dhe liria e te cileve eshte ne rrezik nga autoritet shteterore ose turmes gjate trazirave dhe te cilet nuk i nenshtrohen ekstradimit as dorezimit autoriteteve vendese. 3. Llojet e azilit Dokumentet e ndryshme dhe autoret e te drejtes nderkombetare njohin dy lloje te azilit. Sipas tyre azili mund te jete: 1) azil territorial , dhe 2) azil diplomatik Me azil territorial nenkuptohet strehimi qe nje shtet i jep nje shtetasi te huaj apo nje personi pa shtetsi ne territorin e vet, po qe se eshte i ndjekur per arsye politike dhe e ka jeten ose lirine e vet ne rrezik ne shtetin nga i cili ka ikur. Me azil diplomatik, nenkuptojme strehim qe nje shtet i jep te ikurit ne vende qe jane jashte juridiksionit te autoriteteve vendore (ne ambasada ose legata, ne locale konsullore, ne locale te institucioneve nderkombtare, ne luftanije, ne aeroplan luftarak, dhe ne anije tjera publike me qellim qe ti ike juridiksionit te autoriteteve lokale. Konventa e Havanes per azilin Diplomatik percakton shprehimisht se mund te jepet ne: legata, ne anije luftarake, në kampe ushtarake, dhe ne aeroplane ushtarak. Sipas Konventes te Karakasit ,,legat” nenkupton qdo seli e misionit diplomatic, rezidenca e shefit te misionit dhe lokalet e siguruara nga ata per vendbanim te te ikurve kur numri I tyre tejkalon kapacitetet normale te ndertesave. Dallimi kryesor ndermjet azilit territorial dhe atij diplomatik ka te beje me vendin ku jepet azili. Azili territorial behet efektiv kur nje person arrin ne territorin e stetit tjeter ku kerkon strehim ose kur te kete dale jashte kufijve te juridiksionit te shtetit te tij. Azili diplomatik konsiston ne lejimin e hyrjes edhe te qenrimit ne lokalet e misionit diplomatik personit te ndjekur ose te rrezikuar. 4. Azili Territorial- është institut i së drejtës ndërkombëtare të përgjithshme. Në fillim është krijuar si rregull zakonore, në kohën kur shumica e shteteve praktikonin tu jepnin azil territorial të përndjekurve politikë. E drejta e azilit është pranuar për herë të parë me një marrëveshje ndërmjet Francës dhe Suedisë për ekstradim, në të cilën proklamohej parimi i mosdorëzimit të „delikuentëve politikë‟. Me kalimin e kohës azili territorial bëhet objekt rregullimi i ligjeve të brendshme, kurse tani shumica e kushtetutave e parashohin shprehimisht. Azili territorial bazohet në kompetencën që ushtron shteti mbi territorin e vet, në bazë të së cilës ai jo vetëm që mund të lejojë hyrjen e të huajve, por edh mund tu ofrojë mbrojtje atyre derisa janë brenda territorit të tij. Azili territorial akoma nuk është përcaktuar si një e drejtë personale, me gjithë tendencat që të përfshihet në kuadrin e të drejtave njerëzore. Për këtë ai është konsideruar më tepër si favor mirëbërës i shtetit. Deklarata amerikane për të drejtat dhe detyrat e njeriut proklamon se çdo person ka të drejtë të kërkojë dhe të fitojë azil në territorin e jashtëm. Derisa e drejta e azilit trajtohet qartë si e drejtë e shtetit, nga ana tjetër është përcaktuar se shtetet nuk guxojnë ti kthejnë të ikurit në vendin nga i cili kanë ikur dhe ku u kanose rreziku nga ndjekja. Në rastin kur shteti nuk don të japë azil, rekomandohet që të shqyrtohet mundësia e lejimit të qëndrimit të përkohshëm të personit të ndjekur, në mënyrë që ti bëhet e mundshme të sigurojë pranimin në një shtet tjetër. misioneve diplomatike, në bazë të së cilës lokalet e misioneve konsideroheshin të përjashtuara nga juridiksioni territorial. Nga kjo del se askush nuk guxon pa leje ose pa qenë i lutur nga shefi i misionit, të hyjë në ndërtesën e misionit diplomatik. Me kalimin e kohës koncepti për eksterritorialitetin e misioneve diplomatike fillon të braktiset nga shumë autorë dhe vendime gjyqësore, ndërsa e drejta ndërkombëtare definitivisht e ka braktisur në tërësi. Qëndrimet e shpeshta kundër azilit diplomatik kanë ndikuar që të braktiset gradualisht e drejta e azilit kishtar dhe të merren më shumë vendime gjyqësore në të cilat paraqitet pajtueshmëria për mosnjohjen e së drejtës së azilit diplomatik. Prej atëherë pranohet se i ikuri në mision diplomatik është në territorin e shtetit ku është kryer kundërvajtja dhe mbi këtë shtrihet pushteti i organeve të shteti territorial. Çdo qëndrim i kundërt, që do të ishte në favor të azilit diplomatik, do të nënkuptonte mohimin e sovranitetit të atij shteti, e kjo do të ishte në kundërshtim të drejtpërdrejtë me parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare. Çështjet kryesore që imponohen me rastin e azilit diplomatik, që janë diskutuar më së shumti kanë të bëjnë me: -urgjencën e dhënies së azilit -kualifikimin e veprës së të ikurit -përfundimin e azilit. VIII. GJENOCIDI 1. Shfaqja e Gjenocidit gjate Historise Fjala gjenocid është farkuar nga fjala greke genos (racë, fis) dhe prapashtesës cide (vrasje) ose nga fjala latine genus, që dmth grup dhe caedere, që dmth të vrasësh. Fjalën gjenocid e ka futur në shkencë profesori Raphael Lemkin nga fundi i Luftës së Dytë Botërore, për të shënuar krimet që shkaktuan humbje të mëdha njerëzish. Megjithatë që termi gjenocid përmendet relativisht vonë, shfaqjet e tij janë të njohura që nga kohët më të vjetra. Gjenocidi është praktikuar mjaft gjerësisht, dhe pasojat e tij gjithmonë kanë qenë tragjike. Mjafton të përmendet gjenocidi kundër armenëve nga gjysma e viteve 90-ta të shek XIX dhe gjatë Luftës së Parë Botërore,. Ky gjenocid ka filluar me masakrën e armenëve në qytetin Sasun 1894 dhe ka marrë përpjesëtime më të gjëra me sulmin mbi një grup armenësh që kishin ardhur në Stamboll për tia dorëzuar Sulltanit një ankesë. 2. Miratimi i Konventës për pengimin dhe dënimin e krimit të gjenocidit Asambleja e Përgjithshme e KB-ve ka marrë në shqyrtim si një ndër të parat, çështjen e pengimit dhe të dënimit të krimit të gjenocidit. Kështu me 12 janar 1951 ka hyrë në fuqi Konventa për pengimin dhe dënimin e krimit të gjenocidit, e miratuar nga Asambleja e Përgjithshme, e cila i ftoi shtetet ta nënshkruajnë, ta ratifikojnë ose ta pranojnë. 3. Nocioni i gjenocidit Me Konventë shpallet se gjenocidi, pa marrë parasysh a është kryer në kohë paqeje a në kohë lufte, është krim sipas të drejtës ndërkombëtare dhe i detyron shtetet ta pengojnë dhe ta dënojnë. Konventa përcakton veprimet të cilat e përbëjnë krimin e gjenocidit këtu bëjnë pjesë: a) vrasja e anëtarëve të grupit b) lëndimi i rëndë fizik ose mental i anëtarëve të grupit c) vënia e grupit qëllimisht në aso kushte të jetës që duhet të sjellin zhdukjen e plotë fizike ose të pjeseshme të tij d) ndërmarrja e masave drejtuar në pengimin e lindjeve brenda grupit, dhe e) transferimi i dhunshëm i fëmijëve nga një grup në tjetrin 4. Aktet e dënueshme dhe personat përgjegjës për gjenocid Sipas Konventës, dënohet: -Gjenocidi -Konspiracioni për të kryer gjenocidin -Nxitja e drejtpërdrejtë dhe publike për të kryer gjenocidin -Tentimi për të kryer gjenocidin, dhe -Pjesëmarrja në kryerje të gjenocidit. Gjykimi i kryerësve të gjenocidit ose personave tjerë përgjegjës, është lënë në kompetencë të gjykatave të shteteve në të cilat është kryer vepra e dënueshme ose e Gjykatës Ndërkombëtare Penale, kur të kryhet formimi i saj, për shtete që e pranojnë kompetencën e saj. IX. MBROJTJA E TË DREJTAVE TË NERIUT NË KONFLIKTE TË ARMATOSURA 1. Nocioni dhe përkufizimi i të drejtës humanitare Kjo lemi ka hyre ne literaturë si e ashtuquajtura e drejta humanitare me qka autoret dhe tubimet e ndryshëm nënkuptojnë rregullat e së drejtës ndërkombtare, sidomos të së drejtës së luftës në kuptimin e ngushtë dhte të gjërë që kanë për qëllim humanizimin e luftës. Shikuar kështu e drejta humanitare përbëhet nga rregullat juridike ndërkombtare të krijuara me traktakte ose me zakone qëllimi specific I të cilave është zgjedhja e problemeve humanitare që shfaqen drejtëspërdrejti nga konfliktet e armatosura të karakterit ndërkombtar ose jondërkombtar dhe të cilat për arsye humanitare I kufizojnë të drejtat e palve në konflikt që të përdorin metoda dhe mjete sipas zgjedhjes së tyre ose që mbrojnë personat dhe pronën që është ose mund të preket me konflikt. 2. Historiku i mbrojtjes së të drejtave të njeriut në konfliktet e armatosura E drejta humanitare nderkombtare është zhvilluar në kuadër të së drejtës ndërkombtare. Rregullat e para humanitare e kanë origjinën në mësimet religjioze dhe ato morale që kanë përmbajtur gati të gjitha religjionet më kryesore si budizmi, Krishtrimi dhe Islami. Rregullat e tilla q’ është e vërteta kanë qenë të pakta dhe sporadike por që qdo here kishin si qëllim kryesor kufizimin e mizorive në luftë 3. Përpjekjet për ndalimin ose kufizimin e Luftës Siq është thënë e drejta humanitare ndërkombtare është krijuar për të mbrojtur njerzit nga fatkëqsit e luftës. Fatëkeqësisht të gjitha përpjekjet e mendimtarve, filozofëve teologëve dhe pacifistve për ndalimin e luftës nuk kanë dhënë rezultate, përpos që është arritur të proklamohet disa rregulla për ndalimin ose kufizimin e së drejtës së luftës ndalimin eluftës ditve të caktuara (festive) ose muajve të caktuar (muajt e paqes hyjnore) ndalimin e disa metodave dhe mjeteve të luftes dhe të afirmohen disa rregulla fisnike (riterëve 4. E Drejta Humanitare dhe ndalimi i Luftës Fakti se lufta lufta konsiderohet si mjet I ndaluar nuk do të thotë assesi se është përjashtuar nga jeta ndërkombtare. Njerzimi definitivisht I është shmangur konfliktit botror. Por janë shtuar shumë konfliktet locale, regjionale luftrat civile dhe ato qlirimtare Gjë që pa dyshim imponon jo vetëm nevojën e ekzistimit por edhe nevojen e plotsimit dhe të zgjerimit të rregullave te së drejtës humanitare. Natyrisht ekzistimi I rregullave humanitare nuk është në qdo rast garanci e mjaftueshme për evitimin e veprimeve jo njerzore 5. Kontributi I Kombeve te Bashkuara Zhvillimet të së Drejtës Humanitare Kontribut me te rendsishëm për forcimin e vetëdijes për detyshmërinë e rregullave të së drejtës humanitare kanë dhënë Kombet e Bashkuara. Nje veprimtari më e dendur është shënuar vetëm në fund të viteve të 60-ta dhe në fillim të viteve të 70-ta lidh shënimin e njëzetvjetorit të miratimit të deklaratës së Pësrgjithshme për të drejtat e njeriut, Asambleja e përgjithshme kishte konfirmuar tri parime themelore që duhet ti respektojmë të gjitha autoritetet pergjegjse për aksione në konflikte të armatosura. Asambleja konfirmonte: Mbrojtja ndërkombëtare për të Drejtat e njeriut(pjesa katërt) nga Fakulteti Juridik, Gjilan- Republika e Kosoves më 2011-11-16 në orën 8:48.PD · 12. Komisari i Larte per pakica kombetare Komisarine Larte e emeron Keshilli i Ministrave i OSBE-se me konsensus, ne baze te propozimit te Komitetit te fuksionareve te larte (Keshlli i Perhershem) per nje periudhe trevjecare qe mudn te vazhdohet edhe nje here, nga radha e personaliteteve te shquara nderkombetare qe kane eksperience te gjate perkatese, dhe nga i cili mund te pritet paanesi e plote ne ushtrimin e funksioneve. Komisari i Larte eshte i autorizuar: -te mbledhe dhe te pranoje informata per ceshtje te pakicave kombetare -te vleresoje rolin e paleve te involuara, natyren e tensioneve dhe pasojat e mundshme per paqe -te bisedoje me palet dhe sipas nevojes, te perparoje dialogun, besimin dhe bashkepunmin ndermjet tyre. -ai mundet, po qe se çmon se ekziston rreziku nga konflikti, te terheqe verejtjen Komitetit te Funksionareve te Larte, kurse kryesuesi kete e ve ne rend dite te mbledhjes se ardhshme te tyre -te mbledhe dhe te pranoje informata per statusin e pakicave komebtare dhe rolin e paleve te involvuara, nga cfaredo burimi, duke perfshire ketu edhe mjetet e informacionit dhe organizatat joqeveritare Ketij mund ti dorezojne raporte te vecanta: -qeverite e shteteve pjesemarrese, por edhe organet regjionale ose lokale te pushtetit ku jetojne pakicat kombetare, dhe -perfaqesuesit e asociacioneve, organizatave joqeveritare, grupeve fetare dhe kombetare qe jane drejtpersedrejti te interesuara, qe jane ne hapesiren e tensioneve dhe qe jane te autorizuara te perfaqesojne pakicaet kombetare. Komisari i Larte mund te vizitoje territorin e cdo shteti pjesemarres dhe te komunikoj drejtpersedrejti me palet e involvuara per te marre informata te dores se pare duke perfshire ketu informatat diskrete nga cdo individ, grup ose organizate qe jane drejtpersedrejti te interesuar per gjendjen e pakicave kombetare. Pas vizites shtetit pjesemarres, Komisari i Larte harton raportin teper rezervat qe permbane konstatimet dhe perparimin e realizuar lidhur me ate ceshtje. Komisari i Larte i parashtron kryesuesit raportin me konstatime, rezultate dhe perfundime, per te cilin kryesuesi konsultohet ne menyre diskrete me shtetin e interesuar. Pas kesaj, raporti me komente eventuale i dorezohet Komitetit te Funksionareve te Larte. 13. Dokumentet Evropiane per Mbrojtjen e Pakicave 13.1 Angazhimi i Bashkimit Evropian Shtetet e BE-se kane miratuar nje Deklarate per kriteret per njohjen e shteteve te reja ne Evropen Lindore dhe ne Bashkimin Sovjetik, me te cilen njohja e shteteve te reja kushtezohet: -me pranimin dhe respektimin e detyrimeve nderkombetare qe dalin nga aktet me te rendesishme nderkombetare, sidomos kur eshte fjala per shtetin ligjor, demokracine dhe te drejtat e njeriut, dhe -me garantimin e te drejtave te grupeve etnike dhe kombetare dhe te pakicave conform me detyrimvet e percaktuara ne kuader te KSBE-se. Anetaresimi i shteteve te Evropes Qendrore dhe Lindore ne BE kushtezohet sipas kritereve me ekzistimin e institucioneve te qendrueshme qe garantojen demokracine, sundimin e ligjit, te drejtat e njeriut, respektimin e pakicave dhe mbrojtjen e tyre. Deklarata ve ne dukje sendertimi i nje Evrope te bashkuar dhe stabile mund te realizohet vetem ne qofte se luftohen te gjitha shfaqjet e nacionalizmit agresiv, racizmit, shovinizmit, ksenofobise dhe antisemitizmit si dhe te diskriminimit dhe persekutimit te kujtdo qofte per arsye fetare dhe ideologjike, ne qofte se respektohen te drejtat e njeriut dhe te pakicave kombetare, ne qofte se konfirmohet parimi i paprekshmerise se kufinjve dhe respektimi i kufijve te njohur nderkombetarisht; dhe ne qoftese konfirmohet barazia e te drejtave te popujve dhe e drejta e popujve per vetvendosje. 13.2 Angazhimi i Keshillit te Evropes –KE Keshilli i Evropes qe nga formimi i tij 1949, kishte proklamuar nevojen e nje mbrojtje me te gjere te te drejtave te pakicave, kurse me 1961 Asambleja kishte ftuar Komitetin e Ministrave qe ne nje protokoll shtese te Konventes Evropiane te te drejtave te njeriut, te perfshije nje dispozite per garantimin e disa te drejtave te pakicave komebtare qe nuk jane perfshire me konevnte, e cila c‟eshte e verteta nuk kishte asnje dispozite pos asaj qe ndalonte diskriminimin. Asambleja Parlamentare kishte kerkuar nga Komiteti per ceshtje jurdike dhe te drejtat e njeriiut qe gjate shqyrtimit te kerkesave per pranim ne KE te mbikqyrte rreptesisht repsektimin e te drejtave te perfshira ne Projektin e protokollit shtese, si dhe ratifikimin dhe zbatimin e Kartes Evropiane te gjuheve regjionale ose te pakicave. 14. Konventa-kuader per mbrojtjen e pakicave kombetare Komiteti ad hic per mbrojtjen e pakicave kombetare (KAHMPK) i krijuar nga Komiteti I Ministrave, hartoi projektin e Konventes-kuader per mbrojtjne e pakicave kombetare, I cili u miratua nga Komiteti i Ministrave. Konventa-kuader nuk iperkufizon pakicat kombetare per shkak se Komiteti i Ekspertev nuk kishte mundr te gjente nje perkufizim i cili do te mund te perfshinte te gjitha kategorite e pakicave dhe qe do te siguronte perkrahjen e te gjitha shteteve anetare, as nuk kishte rimarre ndonje perkufizim ekzistues. Kjo konvente ka parapare qe personave qe u takojne pakicave kombetare duhet tu garantohen ose sigurohen: barazia para ligjit dhe barazia e plote dhe efektive ne fushen ekonomike, shoqerore, politike dhe kulturore, liria e tubimeve paqesore, liria e organizimit, liria e shprehjes dhe liria e mendimit, ndergjegjes dhe besimit. Nga ana tjeter personat qe i perkasin pakicave detyrohen te respektojne legjislacionin kombetar (shteteror) dhe te drejtat e te tjereve dhe te rezervohen nga cfaredo veprimi qe eshte ne kundershtim me parimet themelore te se drejtes nderkomebtare. Konventa- kuader per mbrojtjen e pakicave komebtare eshte objekt i verejtjeve te shumta per shkak se : nuk permbane perkufizimin e palicev, nuk ua njeh pakicave te drejtat kolektive, nuk e ndalon asimilimin vullnetar, se detyrimet e shteteve i percakton me shprehje te cilat e relativizojne karakterin detyres . 15. Karta Evropiane e gjuheve regjionale ose te pakicave Shtetet an;tare te KE miratuan me 5 nentor 1992 Karten Evropiane te gjuheve regjionale ose te pakicave. Miratimin e Kartes e kishin inspiruar disa faktore te rendesishem sic jane: -rreziku qe u kanosej gjuheve regjionale ose te pakicave te zhduken -e drejta e patjetersuseshme e perdorimit te gjuhes se pakices privatisht dhe publikisht. Karta ka proklamuar disa qellime dhe parime me te cilat konfirmohej se njohja e gjuheve te pakicave eshte shprehje e pasurise kulturore si dhe nevoja e ndermarrjes se aksioneve vendimtare per perparimin e tyre, per krijimin e kushteve per lehtesimin ose per inkurajimin e perdorimit te tyre me te folur ose me shkrim, detyra e shteteve qe te menjanojne cdo rrezikim ose trajtim jo te mire qe ka te beje me perdorimin e gjuhes se pakices e qe ka si qellim te dekurajoje ose te vere ne dyshim ruajtjen dhe zhvillimin e saj. Karta ka mjaft mangesi, sepse shfrytezimin e disa te drejtave e ve ne varesi te situates, nga numri i banoreve i cili duhet te justifikoje masat e percaktuara, familjen e te cileve e kerkojne nje gje te tille dhe jane ne numer qe gjykohet mjaftueshem etj. 16. Problemi i perkufizimit te pakicave Asnje nga traktatet per mbrojtjen e pakicave nuk ka permbajtur shpejgimin se cka duhet te nenkuptohet me termin „pakice‟. Ky fakt thjeshte vetvetiu tregon sa veshtire ka qene te arrihet pajtimi i pergjithshem rreth kuptimit te pakicave. Perpjekjet per definimin e pakicave me se shpeshti lidhen me veprimtarine e Gjykates Nderkomebtare te Drejtesise. Gjykata kishte theksuar elementet themelore qe do te mund te inkorporohesihn ne definicionin e pakicave. Sipas Gjykates pakice eshte: -grup i vecante -pakice reale -grupi natyror, fetar ose gjuhesor i nderyshem nga shumica -grupi qe e karakterizon ndjenja e solidaritetit, dhe -grupi qe deshiron ti ruaj karakteristikat dalluese. Njera nder perpjekjet e fundit per definimin e pakicave eshte bere nga anetari i Nenkomisionit per pengimin e diskriminimit dhe mbrojtjen e pakicave, rusi Stanislav Chernichenko, i cili mendonte se definicioni punues, i cili duhet te sherbeje vetem si udhezues, i cili nuk do te kerkoje miratimin zyrtar dhe nuk do te jete juridikisht I detyrueshem. Diskutimi lidhur me perkufizimin e pakicave kane treguar se formulimi i cfaredo definicioni qe do te pranohej pergjithesisht eshte detyre shume komplekse dhe e veshtire. Diskutimet kane qitur ne shesh qarte, se mund te percaktohen me mjaft siguri disa nga elementet ose kriteret themelore qe dueht pasur parasyh ne cdo rast kur flitet per pakica. Keto kritere mund te sistematizohen ne dy grupe: kritere objektive dhe kritere subjektive. Ne grupin e pare te kritereve per percaktimin e pakicave rregullisht permendet se pakicat jane: -grupe te vecanta -madhesia numerike -paszita jodominante, dhe -shtetesia e shtetit. Grupin e dyte ose kriterin subjektiv e bene deshira e anetareve te grupit qe ti ruajne karakteristikat e veta. E DREJTA E VETEVENDOSJES SE POPUJVE 1. Paraqitja e parimit te vetevendosjes Parimi i vetevendosjes eshte formuluar nen ndikimin e doktrines se „te drejtave natyrore te njeriut‟ dhe lidhet me periudhen e kialimit nga feudalizmi ne kapitalizem, kur kerkesat e borgjezise se re drejtohen kah afirmimi i sovraniteitt kombetar dhe krijimi i shteteve te pavarura kombetare, qe implikonte te drejten e popullit per ta percaktuar rregullimin politik dhe statusin shteteror. Parimi i vetevendosjes se popujve permendet per here te pare pas lidhjes se marreveshjes se Madridit me 1526, kur Francis I i Frances, deklaronte se eshte ne kundershtim me te drejten „per te bere transferimin e qyteteve ose provincave kunder vullnetit te banoreve‟ dhe se kjo mund te behet „vetem me pajtimin e dhene shprehimisth‟. Aktet e para te rendesishme qe permbanin parimin e vetevendosjes ishin Deklrata e Pvaresesie e Shteteve te Bashkuara te Amerikes, Deklarata franceze per te drejtat e njeirut dhe Deklarata e te drejtave te popullit te Rusise. 2. ‘Parimi kombetar’ Perpjekja per organizimin e bashkesise nderkombetare mbi bazen e respketimit te aspiratave komebtare formulohet dhe futet ne teorine e se drejtes nderkombetare nepermjet „parimit kombetar‟, sipas te cilit shteti dueht te perputhet me kombin, ngase kombi eshte „shoqeri natyrore e njerezve me territor, origjine, zakone dhe gjuhe te perbashket qe formojne nje bashkesi jetesore dhe koshiencen sociale. Parimi kombtar pranohet me entuziazem nga autoret gjer,mane, italiane, polake etj per shkak se me te lidhet e drjeta e kombeve per tu organizuar ne shtete dhe per te gezuar lirine. Sipas ketij parimi cdo komb ka te drejtet ne shtetin e vet sovran dhe te drejten te vendose lirisht per fatin e vet, per cka shpejt fiton njohje ne te drejten nderkombetare pozitive dhe luan nje rol te rendesishem per afro nje shekull ne jeten nderkombetare. 4. Inkosekuenca ne zgjidhjen e ceshtjes kombetare pas luftes se pare boterore Shume popuj jane cliruar nga Austr-Hungaria, por sipas rindarjes se re, ne kuader te shteteve te reja ose te zgjeruara jane lene miliona banore qe u takonin popujve te tjere, qe ishte negacion i drejteperdrejte i parimit kombetar. Me ndarje ose rindarje ne fillim te ketij shekulli shume popuj jane demtuar pa mase, sepse pjese te medha te tyre mbeten jashte kufijve kombetare, qe ne praktike domethene mosperfillje e vrazhde e parimit kombetar dhe mosrespektim i parimit te vetevendosjes qe aq zeshem ishin propaguar si qellime te luftes. Per shkak te interesave kontradiktore, Ëilsoni zgjidhjen e ceshtjes kombetare e shihte tash nepermjet sigurimit te mbrojtjes se pakicave kombetare, qe eshte dashur te sigurohet me kushtezmin e njohjes dhe pranimit te shteteve ne Lidhjen e Kombeve. Si rezultat i kesaj, shume shtete me traktate te paqes, me marreveshje te vecanta ose me deklarata te njeanshme, me rastin e hyrjes ne Lidhjen e Kombeve, jane obliguar qe te sigurojne per pjesetaret e pakicave kombetare, fetare ose gjuhesore barazi te plote me shtetasit e tjere. 5. Afirmimi i parimit te vetevendosjes gjate Luftes se Dyte Boterore Karta e Atlantikut proklamonte deshiren qe te mos behen kurfare ndryshimesh territoriale, ne qofte se nuk do te ishin ne pajtim me vullnetin e lire te popujve te interesuar, te repsektohet e drejta e cdo populli qe te zgjedhe vete formen e qeverisjes nen te cilen deshiron te jetoj, dhe tu kthehet e drejta sovrane dhe e dreta qe te qeverisin vetveten, atyre te cileve u eshte marre me dhune. Karta e OKB-se proklamon si nje nder qellimet kryesore te organizates „zhvillimin e marredhenjeve miqesore, te bazuara ne respektimin e parimit te barazise dhe te vetevendosjes se popujve‟, duke konsideruar keto si kusht themelore per marredhenje paqesore dhe miqesore ndermjet komebeve, i obligon anetaret e Kombeve te Bashkuara qe kane ose marrin persiper pergjegjesine per administrimin e territoreve. Rol te posacem ne clirimin e popujve ka luajtur sidomos Deklarata e Kombeve te Bashkuara per dhenien e pavaresise vendeve dhe popojve koloniale, e quajtur tradicionalisht Magna Carta e dokolonizimit, per shkak se shenonte fillimin e trendit te pakthyeshem kah dekolonizimi. Deklarata theksontee se „te gjithe popujt kane te drejte per vetevendosje...dhe te vendosin lirisht per rregullimin e vet ekonomik, shoqeror dhe kulturor‟. Nje nder hapat me te rendesishem drejt legalizimit te se drejtes per vetevendosje behet me miratimin e Deklarates se Kombeve te Bashkuara mbi Parimet e se Drejtes Nderkombetare qe u referohen marredhenjeve miqesore dhe te bashkepunimimt te shteteve konform me Karten e Kombeve te Bashkuara. Deklarata proklamon se „te gjihte popujt kane te drejte ta percaktojne statusin e vet politik‟ dhe te vendosin per zhvillimin e vet ekonomik, shoqeror dhe kulturor dhe i ka obliguar te gjitha shtetet ta respektojn kete te drejte. 6. Parimi i vetevendosjes dhe ceshtja shqiptare ne ish-Jugosllavi Shume territore kompakte te banuara me shqiptare, qe nga Kongresi i Berlinit, sidomos pas luftrave ballkanike i jane shkeputur trungut kombetar me kufij te cilet i kane vene shtetet imperislaiste ne kundershtim te plote me parimin kombetar dhe te drejten per vetevendosje. Shqiptaret ne Jugosllavi pas Luftes se Pare Boterore trajtoheshin si pakice kombetare, por ishin te privuar nga te gjitha te drejtat e parapara me sistemin e Lidhjes se Kombeve. Ata i ishin ekspozuar shtypjes me brutale dhe presionit me te vrazhde per tu shperngulur, shkombetarizuar ose asimiluar. Per kete arsye shqiptaret e Kosoves dhe te viseve te tjera te ish-Jugosllavise i kishin mbeshtetur shpresat e veta per zgjidhjen e ceshtjes kombetare ne „parimin kombetar‟ ose ne Karten e Atlantikut. Konferenca themeluese e Keshillit Nacioonal Clirimtar te Krahines se Kosoves, mbajtur ne Bujan 31 dhjetr 1943 proklamonte besnikerine respektimit te vullnetit te popullit, qe ishte plotesisht ne frymen e te gjitha qendrimeve te shpallura perpara dhe gjate Luftes se Dyte Boterore. Rezoluta theksonte se „Kosova dhe Rrafshi i Dukagjinit ...si gjithehere ashtu edhe sot, deshiron te bashkohet me Shqiperine‟ dhe shprehej besimi se si rezultat i luftes se perbashket do te vije koha „kur te gjithe popujt, pra edhe shqiptaret, do te mund te deklarohen per fatin e evt me te drejten per vetevendosje deri ne shkeputje‟. Ky qendrim i Konferences se Bujanit nuk eshte kontestuar drejteperdrejte asnjehere. 7. Permbajtja e parimit te vetevendosjes Aktet nderkombetare dhe autoret e se drejtes nderkombetare precizojen se vetevendosja ne planin nderrkombetar konsiston ne: -te drejten e popujve ose te komebev per shkeputje ose per formimin e shtetit te pavarur -te drejten e popujve ose te komeve per shkeputje me qellim te bashkimit me nje shtet tjeter, dhe -te dretjen e popujve, ose te komebeve per bashkim me shtetin ne kuader te cilit kane qene edhe me pare, por tani si anetare te federates, si njesi autonome etj, e jo ne kuader te shtetit unitar. E drejta e vetevendosjes ne planin e brendshem konsiston ne: -te drejten per te percaktuar rendin shteteror dhe shoqeror -te drejten per te disponuar lirisht me resurset natyrore dheper te zhvilluar jeten e vet ekonomike, dhe -te drejten per ti zgjidhur vete te gjitha ceshtjet e tjera qe jane ne kompetence te brendshme. 8. Subjektet e se drejtes per vetevendosje Disa autore te se drejtes nderkombetare, perveq popullit dhe kombit, subjekt te vetevendosjes i konsiderojne edhe kombesite. Me termin „popull‟ mund te nenkuptohen, individet qe u takojne racave, feve dhe gjuheve te ndryshme, gje qe tregon qarte se kjo s‟eshte bashkesi natyrore, por bashkesi juridike, ngase te gjithe i nenshtrohen nje rendi juridik komebtar. Ne kuptim tjeter, me „popull‟ nenkuptohet nje komb i paorganizuar politikisht, nje grup social pa qeveri te vet ose nje grup social qe jeton nen nje qeveri te popullit qe nuk I takon atij grupi social. Me fjalen „komb‟ nenkuptohet nje shoqeri njerezish e konsistuar nga vete natyra nepermjet perzierjes se gjakut dhe qe dallohet nga te gjitha te tjerat sipas karakteristikave qenesore qe mund ti dallojne njerezit ne mes tyre, sic eshte raca, gjuha, feja, aspiratat, territori, traditat, arti , zzakoni etj. Disa autore kombin e perkufizojne, jo ne baze te kritereve etnologjike (territori, feja, gjuha, kultura etj) por sipas kritereve shpirterore: ekzistimi i koshiences se perbashket te te gjihte anetaret, se ata perbejne nje grup te caktuar, qe konsiderohet i ndryshem nga grupet tjera te ngjashme. Rregullisht pjesetaret enje kombi flasin nje gjuhe, kane fe te njejte, banojne ne territor te njejte. 11. Efektet pozitive te vetevendosjes Parimi i vetevendosjes se popujve shume gjate bente forcen shtytese kryesore per realizimin e aspiratave kombetare te shume popujve te botes ne luften e tyre per sigurimin e lirise, te pavaresise, dhe te bashkimit kombetar. Fakti se ka edhe sot shtete te perbera dhe shumekombeshe, me sistem te theksuar centralist dhe hegjemonist qe kondershtojne ashper kerkesat per njohje te se drejtes per vetevendosje, nuk mundet ta ndryshoje botekuptimin zoterues te popujve. Ne hierarkine e normave te se drejtes nderkombetare, vetevendosja eshte esencialisht kushti i pare themelor nga i cili burojne parimet me te cialt udhehiqet bashkesia nderkombetare. Mund te konkludoeht se parimi i vetevendosjes eshte pjese e se drejtes nderkombetare pozitive dhe ius cogens. IV. NDALIMI I DISKRIMINIMIT 1. Nocioni i diskriminimit Termi „diskriminim‟ perdoret per te shenuar trajtimin e padrejte ose mohimin e privilegjeve normale personave per shkak te races, seksit, kombesise ode fese. Normalisht me te nenkuptoeht dallimi qellimkeq ne trejtim te individeve, te grupeve racore, etnike ose te popujve. Termi eshte marre nga gjuha latine, discrimino, dhe ka kuptimin e ndarjes, dallimit, trajtimit ne menyre te ndryshme, i kufizimit te te drejtave, ose i vendosjes se pabarazise 2. Diskriminimi si nje nder format me te vrazhda te shkeljes se te drejtave te njeriut dhe lirive themelore eshte fenomen mjaft i perhapur dhe bazohet ne „doktrina‟ mbi superioritetin ose inferioritetin e racave, te popujve, te gjinive etj, ne baze te cilave disa raca kane vlere me te vogel dhe kane nevoje te sundoehn nga racat me te vlefshme (racat e larta) ne c‟grup radhiteshin rreullisht racat e caktuara evropiane si ajo mesdhetare, baltike ose veriore. 3. Afirmimi i idese se barazise ndermjet njerezve Afirmimit te kesaj ideje si nje nder te drejtat me elementare te njeriut i kane kontribuar sidomos Voltaire dhe Rousseau, me kritiken qe i kane bere shoqerise feudale, nga e cila kane buruar pabarazite shoqerore, jotoleranca fetare dhe arbitrarizmi i pushteit mbreteror, qe kane qene negacion i nje „gjendjeje natyrore‟ ne te cilen te gjithe njerezit kane qene njesoj te lire dhe kur nuk ka ekzistuar kurrfare pabarazie ekonomike ose politke. Legalizimi i parimit per barazine ndermjet njerezve eshte produkt i revolucioneve borgjeze. Aktet me te rendesishme te aprovuara atehere kane vene standardet themelore te te drejtave te njeriut dhe jane bere udherrefyes per popuj dh shtete te tjera, me cka kane hyre dhe kane fituar vend te rendesishem ne historine e njerezimit si disa nga aktet me te rendesishme te miratuara ndonjeher. Hapi i pare ne kete drejtim eshte bere ne Deklaraten per te drejtat qe e ka nxjerre populli i Virgjinise, ne te cilen shprehet besnikiresht koncepti i shkolles se te drejtes natyrore dhe per here te pare shpellet „se te gjith njerezit sipas natyres jane njesoj te lire dhe te lire pavarur dhe kane ca te drejta qe i fitojne me lindje, nga te cilat, kur te hyjne ne ndonje gjendje te shoqerise, nuk mund tu mohohen keto te drejta‟, dhe se „anje individ ose grup njerezish nuk jane te autorizuar per ndonje dobi ekskluzive ose privilegje nga bashkesia‟. Deklarata per te drejtat e njeriut dhe te qytetarit, te cilen e ka miratuar Kuvendi francez pas shperthimit te revolucion, percaktonte se „njerezit lindin e jetojne te lire e te barabarte ne te drejta‟. 4. Ndalimi i diskriminimit me kushtetuta Shume nga kushtetutat e nxjerra, ceshtjen e kane zgjidhur duke perdorur formulime per barazine ndermjet njerezve, si nje nder te drejtat themelore, gje qe ne essence perjashton dallimet. Numri me i madh i kushtetutave aktuale,qe jane nxjerre pas Luftes se Dyte Boterore, permbajne dispozita me te cialt diskriminimi ndalohet shprehimisht. Ndalimin e diskriminimit kushtetutat rregullisht e vendosin midis rregullave qe duhet te sigurojne barazine ndermjet njerezve. Te ketilla jane: Kushtetuta e Indise, Shqiperise, Gjemranise Federale, Turqise, BRSS etj. 5. Ndalimi i diskriminimit me ligje penale Ligjet penale te shume shteteve, me perjashtim te atyre shteteve ku konsiderohet se te ato nuk ka dhe nuk mund te kete diskrimnim sic jane Zvicrra, Spanja Greqia etj, e kane parashikuar diskriminimin si krim qe ndiqet dhe denohet. Ligji penal i Rusise shpallte veper pernale cenimin e barazise komebtare ose racore e madje ede propaganden e urrejtjes dhe percarjes komebtare ose fetare, si dhe kufizimin e te drejtave ose dhenjen e privilegjeve qytetareve varesiht nga perkatesia racore dhe komebtare. Edhe sipas ligjit penal te ish-Jugosllavise, eshte i denueshem cfaredo kufizimi i te drejtave a dhenie e privilegjeve ne baze te dallimeve komebtare, racore dhe fetare, me te cialt cenohet barazia e qytetareve dhe e popujve. 6. Ndalimi i diskriminimit me akte nderkombetare Ne periudhen e luftes dhe pas Luftes se Pare Boterore aktualizohet shume me shume çeshtja e njeohjes dhe e mbrojtjes se te drejtave te pakicaev, zgjeroeht shume me teper rrethi i subjekteve te detyuar dhe krijoeht nje mekanizem per te shyqrtuar cenimet e te drejtave te pakicave. Traktatet parashihnin se: „te gjithe banoreve pavaresisht nga lindja, kombesia, gjuha, raca ose feja, u garantoeht mbrojtja e jetes, lirite individuale dhe lirite fetare‟. Çeshtja e njohjes dhe e mbrojtjes se te drejtave te njeriut dhe lirive themelore per te gjithe, pa dallim race, gjuhe ose feje, ka qene objekt i rregullimit ne shume traktate nderkombetare te lidhura pas Luftes se Dyet Boterore. Disa nga keto permbajen dispozita me te cialt diskriminimi ndaloeht shprehimisht, qofte i drejte perdrejte apo i terthorte, ndermjet shtetasve ne baze te races, gjuhes ose fese. 7. Ndalimi i diskriminimit me akte te KB-ve dhe te institucioneve te specializuara Karta e KB-ve duke bërë fjalë për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe të lirive themelore, thekson se kjo duhet bërë pa kurrfarë dallimi për sa i përket racës, seksit, gjuhës apo fesë, që në esencë paraqet ndalim implicit të diskriminimit. Edhe Deklarata e Përgjithshme për të drejtat e njeriut parasheh se të drejtat nga ajo i takojnë çdo njeriu pa kurrfarë dallimi për sa i përket racës, ngjyrës, gjuhës, fesë, mendimit politik ose mendimit tjetër, origjinës kombëtare ose shoqërore, pasurisë, lindjes ose rrethanave tjera. Asambleja e Përgjithshme e KB-ve ka miratuar Deklaratën e KB-ve për eliminimin e të gjitha formave të diskriminimit racial, me të cilën shpallë se diskriminimi ndërmjet njerëzve, i bazuar në racë, ngjyrë lëkure ose përkatësi etnike, është cenim i dinjitetit njerëzor, mohim i parimeve të Kartës së KB-ve, për shkelje të të drejtave të njeriut dhe lirive themelore të proklamuara me Deklaratën e Përgjithshme për të drejtat e njeriut. 8. Konventa ndërkombëtare për eliminimin e të gjitha formave të diskriminimit racial, E miratuar nga Asambleja e Përgjithshme me 21 dhjetor 1965, e ka gjykuar diskriminimin dhe i ka detyruar shtetet që: të mos kryejnë çfarëdo vepre të diskriminimit ndaj personave, grupeve t[ personave ose institucioneve, as të nxisin, të mbrojnë ose të përkrahin diskriminimin, të ndërmarrin masa efikase për ndryshimin, ndërprerjen ose anulimin e çdo ligji dhe të çdo dispozite që ka për qëllim zbatimin e diskriminimit, dhe të ndalojnë diskriminimin me të gjitha mjetet përkatëse duke përfshirë edhe masat ligjore. Shtetet janë të detyruara që të gjithë personave nën juridiksionin e tyre, t‟u sigurojnë mbrojtje efektive dhe të drejtën në ankesë para gjyqeve të vendit dhe organeve të tjera shtetërore kundër çfarëdo veprimi të diskriminimit, me të cilin cenohen të drejtat individuale si edhe të drejtën për të kërkuar nga gjyqet kompensim të drejtë për çfarëdo dëmi që do të mund tu shkaktohej nga diskriminimi i tillë. 9. Kontributi i institucioneve të specializuara në ndalimin e diskriminimit Problematika e ndalimit të diskriminimit ka qenë objekt i dy konventave të tjera që i kanë miratuar Organizata Ndërkombëtare e Punës (ILO) dhe Organizata e KB-ve për arsim, shkencë dhe kulturë (UNESCO). Këto janë: 9.1 Konventa për diskriminimin në fushën e punësimit dhe profesionit Sipas konventës me diskriminim nënkuptohet çdo dallim, përjashtim ose dhënie e përparësisë në bazë të racës, ngjyrës, seksit, fesë, mendimit politik, origjinës kombëtare, me ç‟gjë zhduken ose shkelen mundësitë e barabarta përsa i përket punësimit ose profesionit. Konventa ndërkaq nuk e konsideron diskriminim dallimin, përjashtimin ose dhënien e përparësive, në qoftë se kjo është e bazuar në kualifikimet e kërkuara për vendin e caktuar të punës, si edhe kur është fjala për masat e veçanta që janë të orientuara në drejtim të kihen parasysh nevojat e posaçme të personave për të cilët mbrojtja është e pranuar si e nevojshem, për shkaqe seksi, moshe, invaliditeti obligimet familjare etj. 9.2 Konventa kundër diskriminimit në fushën e arsimit Sipas konventës me diskriminim nënkuptohet çdo dallim, përjashtim ose dhënie e përparësisë në bazë të racës, ngjyrës, seksit, fesë, mendimit politik, origjinës kombëtare, me ç‟gjë zhduken ose shkelet barazia në trajtim në lëmine e arsimit. Këtu bëjnë pjesë posaçërisht veprimet metë cilat cilitdo person ose grup personash i bëhet e pamundur vijimi në disa shkallë të shkollimit ose i kufizohet shkollimi në shkallë me të ulët. Konventa i detyron shtetet jo vetëmn të pezullojnë çdo dispozitë ligjore ose administrative dhe të ndërprejnë çdo praktikë diskriminuese në fushën e arsimit, por edhe të ndërmarrin masa të nevojshme, duke përfshirë edhe nxjerrjen e rregullave ligjore me të cilat do të eliminohej çfarëdo diskriminimi me rastin e pranimit të nxënësve në shkollë si dhe të mos lejojnë organet shtetërore të bëjnë dallim ndërmjet qytetarëve në pikëpamje të taksave për shkollim, dhënie të bursave ose forma të tjera të ndihmës nxënësve. 9.5.1.4 Veprimtaria e Komisionit Raportet e para per shkeljet e renda te te drejtave te njeriut datojne nga fillimi i te 60-ve dhe kishin te benin me Kuben, Haitin dhe Republiken Dominikane. Njeri nder funksionet e Komisionit eshte shqyrtimi i peticioneve per shkeljen e te drejtave te njeriut, qe mund te parashtrojne individet, grupet ose organizatat joqeveritare. Kjo e drejte perben nje karakteristike te shquar te Konventes Amerikane ne krahasim me Konveten Evropiane dhe Paktin nderkombetar per te drejtat civile dhe politike, ngase ky eshte organi i vetem nderkombetar te cilit i eshte dhne si competence kryesore dhe e pergjithshme te pranoje dhe te merret me parashtresat individuale per shkeljen e te drejtave te njeriut. Puna e komisionit ka qene shume veshtire per shkak se vepronte ne nje mjedis jo te favorshem per realizimin e qellimeve te tij, mjedis ku sundonin regjimet diktatoriale dhe ku nen pretekst te luftes kunder komunizmit beheshin shkelje te panumerta te te drejtave te njeriut. Kjo ka ndikuar qe atij ti drejtohen nga disa qindra ankesa per cdo vit, te cilat kishin te benin ne te shumten e rasteve me burgimet masive arbitrare, perdorimin sistematik te torturave, personat e zhdukur, mungesen e plote te mjeteve jurdike, debime nga shtetet pa vendim gjyqesor dhe shkelje te tjera te ngjashme me te cilat cenohen rende te gjitha standardet civilizuese. Punen e komisionit e veshtirsonte shume edhe mungesa e bashkepunimit nga ana e qeverive te interesuara, te cilat ne shumicen e rasteve i ofronin Komisionit informata te pakta dhe perpiqeshin me shume ta mbulonin rastin e parashtruar Komisionit, sesa ta hetonin dhe te cilat ne keto raste me shume vepronin si kundershtare sesa si partnere te vullnetshem. Puna e Komisioni paraqitet ne raportet vjetore te parashtruara Asamblese se Pergjithshme te OSHA-se. Keshtu, me 1978 afro gjysma e raportit u referohej ankesave individuale. 9.5.2 Gjykata Nderamerikane per te Drejtat e Njeriut 9.5.2.1 Themelimi dhe perberja e gjykates Konventa amerikane percakton organizimin, kompetencat, funksionet dhe procceduren para Gjykates. Sipas Konvetes, Gjykata perbehet nga 7 gjyqtare te zgjedhur ne cilesi individuale nga radha e juristeve me autoritet me te larte moral dhe aftesi te njohura ne fushen e te drejtave te njeriut. Te drejten per te propozuar dhe per te marre pjese ne zgjedhje te gjyqtareve kane vetem shetetet pale te Konventes.Gjyqtaret zgjedhen per nje periudhe 6 vjecare dhe mund te rizgjedhen vetem nje here. Konventa ua ka lene shteteve anetare te vendosin se ku do te jete selia e Gjykates. Me 1 korrik 1978 Asambleja e Pergjithshme e OSHA- se propozoi qe Gjykata te vendoset ne Kosta Rike, ne shenje pranimi shtetit ku ishte miratuar konevnta, qe e kishte ratifikuar i pari Konevnten. Gjykata nuk eshte organ i sistemi nderamerikan sic eshte Komisioni. Kjo do te thote se ajo eshte kompetente vetem ne raste te parapara me Konvente, respektivisht per shtetet anetare te Konventes. 9.5.2.2 Kompetenca e Gjykates Gjykata nderamerikane eshte orgna gjyqesor autonom. Gjykata eshte kompetente te zgjidhe mosmarreveshjet dhe te jape mendime keshilledhenese. Konventa percakton se vetem shtetet pale dhe Komisioni mund ti parashtrojne raste Gjykates. Individet nuk mund ti parashtrojne raste Gjykates, ky vendim eshte marre ngase shumica e shteteve jane deklaruar se nuk jane te gatshme te pranojne te drejten e individeve ti drejtohen Gjykates. Vendimi i Gjykates eshte definitiv dhe i paapelueshem. Gjykata kur gjene se ekziston cenimi i te drejtave dhe lirive mund te kerkoje: a) qe pales se demtuar ti sigurohet gezimi i te drejtes ose lirise se tij qe eshte cenuar b) te eliminohen pasojat e veprimeve qe kane shkaktuar shkeljen e te drejtave dhe lirive te tilla c) ti jepet demshperblimi pales se demtuar. Gjykata parashtron raport vjetor per cdo mbledhje te rregullt Asamblese se Pergjithshme te OSHAse, ne te cilin thekson posacerisht rastet kur ndonje shtet nuk ka vepruar ne pajtim me vendimet e saj dhe parashtron rekomandimet e veta lidhur me kete. Deri sot Gjykata ka marre pak vendime ne ceshtje kontestimore dhe keto kishin te benin kryesisht me personat e zhdukur dhe vrasje te civileve. 9.5.2.3 Kompetenca keshilldhenese e Gjykates Konevta amerikana ka parapare se shtetet anetare te OSHA-se mund te kerkojne nga Gjykata keshille ne lidhje me interpretimin e Konventes dhe te cdo marreveshje tjeter nderkombetare nga fusha e te drejtave te njeriut, e qe ka te beje me sendertimin e te drejtave te njeriut ne shtet qe i takon sistemit nderamerikan. Kete te drejte e kane edhe organet e organizates si Asambleja e Pergjithshme, Mbledhja konsultative e ministrave te puneve te jashtme, Keshillat, Komiteti juridik nderamerikan, Komisioni nderamerikan per te drejtat e njeriut dhe Sekretariati i Pergjithshem. Gjykata deri me sot uk ka sjelle shume vendime keshilldhenese per shkak te jogatishmerise se shteteve dhe organeve te OSHA-se qe ti drejtohen. Nga tete kerkesat e para, pese i kane parashtruar shtetet, ndersa tri Komisioni nderamerikan per te drejtat e njeriut. PJESA E DYTË TE DREJTAT THEMELORE TE NJERIUT TE MBROJTURA ME TE DREJTEN NDERKOMBETARE 1. Historiku i skllaverise Ndalimi i skllaverise dhe i tregtise me skllever paraqet fillimin e veprimtarise nderkombetare ne mbrojtjen e te mirave kryesore njerzore. Perpjekjet e shteteve per ndalimin e skllaverise datojne nga fundi i shek XVIII dhe fillimi i shek XIX. Deri atehere skllaveria jo vetem qe sihte e pranuar, por shtetet e medha (Anglia, Spanja, Portugalia, Holanda dhe Franca) lufotnin per monopol ne tregtine me skllever, si nje veprimtari shume e leverdishme. Sklleveria dhe venia e zezakeve dhe e personave te racave tjera pos te bardheve, ne pozite te skllavit, jane konsideruar shume gjate si fenomen krejtesisht normal nga ka dale, se keta mund te jene objekt pronesie sikurse edhe cdo send tjeter. Nisur nga kjo qe ne vitin 1441 fillon gjuetia e sklleverve zezake ne jug te kepit Bajador, dhe qe nga atehere evropianet fillojne te sjellin ne tregje skllever nga Afrika per shitje. Nga viti 1510 fillon trafiku i vertete i zezakve ne Amerike. Nuk dihet sakte kur ka arritur zezaku i pare ne Amerike, por mendohet se nje apo dy mund te kene arritur me Kolumbon me 1492. Realizimi i trafikut masiv filloi me 1518 kur Kurora mbreterore e Spanjes autorizoi transportimin e 4000 zezakeve per ne Espanjolle, Kube, Xhamajke dhe Puerto Rico. Me pastaj zezaket fillojn ti dergonin ne Brazil, megjithese nuk dihet sakte kur. Sklleverit shiteshin ose kembeheshin per gjesende te ndryshme si per drithera, qilima, shufra metali, ene bakri, arme zjarri, barut, raki, cigare, lekura, pelhura, mendafsh etj. Kjo tregti shume gjate nuk eshte konsideruar se eshte ne kundershtim me krishterimin dhe me te drejten. Sipas nje interpretimi, shtetet qe kane krijuar koloni ne Amerike, kane te drejte te sigurojne mireqenien e tyre, kurse menyra me e mire per kete eshte qe te kultivojne kallamin e sheqerit, qe kerkon nje pune te mundimshme te cilen mund ta rezistojne vetem zezaket, prandaj importimi i zezakeve ne Amerike eshte nevoje imperative. 2. Perpjekjet per ndalimin e skllaveriseSe pari skllaveria si insitucion eshte ndaluar ne France me nje ligj te miratuar me 1791. me pastaj shembullin e Frances e kane ndjekur Danimarka , qe ishte vendi i pare qe ndermori masa per ndalimin e tregtise me skllever. Anglia ndaloi tere trafikun me skllever ne dominionet e saj me 1807. Hapat per ndalimin e tregtise me skllver deri me 1830 kishin ndermarre edhe shumica e vendeve latino-amerikane sadoqe efektet e drejtperdrejta ishin te pakta, sepse trafiku legal ishte ndaluar, por trafiku ilegal kishte vazhduar gati gjate tere shek.XIX. Grupin e fundit te shteteve qe e suprimuan skllaverine e perbejne Rusia dhe SHBA-te. Sic dihet, e drejta nderkombetare e re duke filluar nga shek. XIX ka pasur disa rregulla, sipas te cilave e drejta e fitimit te prones ne disa objekte mund te kufizohej ne disa raste. Sipas kesaj njeriu pa marre parasyh ciles race i takon, nuk mund te jete object pronesie dhe duhet te gezoje te drejtat natyrore kurse skllaveria eshte ne kundershtim me te drejten natyrore. - nuk mund te kete pronesi te njeriut mbi njeriun - ne asnje pjese te botes nuk eshte lejuar tregtia me skllver dhe konform me kete ligjet e brendshme qe lejojne kete tregti jan nul per te drejten nderkombetare - tregjet e sklleverve nuk jane te ligjshme dhe ndalohet cfardo forma ose praktike e kesaj tregtie, dhe - cdo skllav behet i lire kur te gjendet ne territorin e ndonje shteti te qyteteruar. Rezultati i pare i rendesishem ne planin nderkombetar eshte nje deklarate kunder tregtise me zezake, e miratuar ne Kongresin e Vjenes me 8 shkurt 1815, e cila permbane gjykimin solemn te tregtise me skllever. Me te, tregita me skllever shpallet e „neveritshme nga pikepamja e njerezishmerise dhe e moralit te pergjithshem‟. Me 1841 ne Londer lidhet marreveshja e pare shumepaleshe ndermjet Anglise, Austrise, Frances, Prusise dhe Rusise, per pengimin e tregtise me skllever, me te cilen tregtia me skllever barazohet me piraterine dhe percaktohen zona te gjera te kontrollit. 3. Ndalimi i tregtise me gra dhe femije Papunesia kronike ne shume vende te botes, sidomos nder gra, ka ndikuar ne perhapjen e dukurise se rekrutimit te tyre me qellim te shfrytezimit per prostitucion. Me qellim te pengimit te kesaj dukurie, shtetet kane lidhur shume marreveshje. Keshtu, me 18 maj 1904 ne Paris eshte lidhur Marreveshja e pare per luftimin e tregtise me rober te bardhe e cila i detyron shtetet qe ta luftojne tregtine me gra, te vendosin mbikqyrjen mbi stacionet hekurudhore dhe portet hyrese, te mbledhin informata perkatese dhe ti kthejne ne vendet nga kane ardhur grate dhe vajzat e rekrutuara ose te dyshimta se do te shfrytezohen per prostitucion. Me 4 maj 1910 eshte lidhur Konventa e re per pengimin e tregtise me rober te bardhe, me te cilen shtetet detyrohen qe te ndermarrin te gjitha masat e nevojshme per denimin e te gjithe atyre personave, te cilet, me qellim te kenaqjes se epsheve te te tjereve, kane kontraktuar, kane derguar ose kane mashtruar cilendo grua a vajze te moshes jomadhore, madje edhe nese ajo ka dhene pelqimin. Me 2 dhjetor 1949 Asambleja e Pergjithshme e Kombeve te Bashkuara ka miratuar Konventen per ndalimin e tregtise me njerez dhe te eksploatimit te prostitucionit te personave te tjere, e cila konfirmon instrumentet nderkombetare te miratuara gjate periudhes se Lidhjes se Kombeve dhe nen kujdesin e saj. II. MBROJTJA E PAKICAVE 1. Historiku i Mbrojtjes se pakicave Ceshtja e mbrojtjes se pakicave imponohet edhe sot per shkak se numri i shteteve me popullsi te perzier ne pikepamje etnike, racore, fetare ose gjuhesore eshte shume I madh. Perpjekjet per permiresimin e pozites se pakicve jane te vjetra disa shekuj dhe me se shpeshti lidhen me shek.XVII dhe me Traktatin e Osnabrykut (Vestfalise 1648) me te cilin i jepej fund Luftes tridhjetevjecare dhe proklamohej barazia ne te drejtat ndermjet shumices katolike ne Evrope dhe pakices protestante. Perpjekje te ketilla kishte edhe me pare, kurse ne literaturen e te drejtes nderkombetare permnedet se madje afro 100 vjet para Traktatit te Osnabrykut ehste lidhur nje traktat ndermjet Frances dhe Turqise I quajtur Kapitulacion, me te cilin parashihej liria e fese per shtetas franceze ne Tuqi. E drejta e mbrojtjes me keto kapitulacione ka pasur te beje fillimisht vetem me krishteret qe ishin shtetas te shteteve krishtere ne Perandorine Osmane, dmth me mbrojtjen e te huajve por jo edhe te krishtereve qe ishin shtetas te Portes, por qe nga kapitulacioni I 1673, Frances i pranohet e drejta e mbrojtjes se te gjithe katolikeve, qofshin ata shtetas francesz apo te mbrojtur dhe te gjithe atyre qe jan ne mbrojtjen e saj, cfardo qofshin. Te gjitha traktatet e lidhura deri ne fund te shek XIX kishin per qellim te siguronin mbrojtjen e pakicave fetare e jo edhe te pakicave kombetqare ose etnike dhe gjuhesore. Por edhe mbrojtja e pakicave fetare kishte te meta qe kishin te benin para se githash me implementmin e detyrimeve te parashikuara. Mjafton te permendet ndjekja e muslimaneve dhe hebrenjeve nga Spanja ne shek XVI, masakra e hugenoteve, luftat fetare ne Evropen Perendimore, masakrimet e hebrenjeve etj. Shetet evropiane kane intervenuar ose jane permbajtur nga intervenimi varesisht nag interesat e veta e ne shume raste kur ndjekjet dhe kriemt tronditnin tere boten, ato manifestonin nje indiferentizem te mjere qe e deshmojne jo vetem ngjarjet nga e kaluara me e larget por edhe disa nga ditet e sotme, gje qe e verteton lufta ne Bosnje(1992-1995) dhe gjenocidi mbi muslimanet boshnjake por edhe ndjekejt dhe krimet e tmerrshme kunder shqiptareve ne Kosove qe behen mbi baza kombetare, politike dhe fetare. Traktatet e para kishin dispozita per sigurmin e mbrojtjes se grupeve te ndryshme specifike, kishin te bejne me pjesetaret e pakicave fetare, qe ishin viktima te shpeshta te intolerances dhe ndjekjeve. Fatkeqesisht, perkunder asaj qe proklamohej, ekzistonte nje kontrast i madh ndermjet parimeve te tolerances dhe jodiskriminimit qe ishin te perbashketa per te gjitha fete dhe realitetit dramatk te ndjekjeve, si shprehje e qarte e jotolerances, me c‟rast pjesetaret e pakicave fetare ishin rregullisht viktima. 2. Paraqitja e ceshtjes se mbrojtjes se pakicave etnike dhe gjuhesore Në fillim të shek. XIX bëhen ndryshimet e konsiderueshme për sa i përket numrit të subjekteve të mbrojtur dhe numrit të shteteve të detyruara kështu që: a) mbrojtja e pakicave bëhet lëndë e traktateve shumëpalëshe në vend të traktateve dypalëshe b) masat mbrojtëse zgjerohen edhe për grupe të tjera etnike dhe gjuhësore e jo vetëm për ato fetare, dhe c) paraqiten tendenca për sigurimin e barazisë në të drejta civile dhe politike e jo vetëm për sigurimin e lirisë së adhurimit. Akti përfundimtar i Kongresit të Vjenës i nënshkruar më 9 qershor 1815 nga përfaqësuesit e Austrisë, Spanjës, Britanisë së Madhe, Portugalisë, Prusisë, Rusisë dhe Suedisë ishte dokumenti i parë ndërkombëtar që përmbante klauzola për mbrojtjen e pakicave kombëtare e jo vetëm të pakicave fetare. Kështu, ky akt kishte paraparë të drejtën e polonezëve në Poznanj të përdornin në punë zyrtare gjuhën polake bashkë me gjermanishten. Megjithatë, kur ishte fjala për posedimet turke në Ballkan, ana religjioze shpesh here kombinohej me parimin etnik siç ishte rasti me Greqinë, Serbinë, Vllahinë dhe Moldavinë, kështu që mbrojtja e krishterëve në Turqi shërbente si paravan pas të cilit fshehej lufta për çlirim kombëtar dhe për krijimin e shteteve të pavarura. 3. Intervenimet Humanitare E drejta e mbrojtjes së të krishterëve është marrë shpesh si justifikim për intervenime që njihen me emrin Intervenime Humanitare. Të këtilla ishin intervenimi i Anglisë në favor të ëaldensianëve në Francë më 1655, me ç‟rast Kromveli kishte kërkuar nga Mazareni që të ndërkreheshin mizoritë kundër protestantëve në rrethinën e Vo-as që llogaritej si intervenim i parë i ndërmarrë thjeshtë për arsye fetare. E drejta e intervenimit u ishte dhënë shteteve evropiane me traktate, që njihen me emrin Kapitulacione, e që kishin lidhur disa nga shtetet evropiane me Turqinë. Kjo vlen sidomos për Rusinë, e cila nga fundi i sheh. XVIII kishte të drejtën e mbrojtjes së kishës dhe besimtarëve ortodoksë në Turqi, me Traktatin e Paqes në Kuquk Kajnargji dhe atij të Adrianopojës. E drejta ekskluzive e Rusisë për mbrojtjen e ortodoksëve në Perandorinë Otomane është suspenduar me Traktatin e Paqes së Parisit 1856, në favor të mbrojtjes kolektive të fuqive të mëdha evropiane. Rusia ka hequr dorë nga praktika e tillë e mbrojtës së të krishterëve pas revolucionit të Tetorit. 4. Problemi i pakicave para Luftes se Pare Boterore Prbolemi i pakicave dhe i mbajtjes se tyre te dhunshme kuader te disa perandorive (turqise, austrohungarise, rusise) paraqiste para Luftes se pare boterore nje nder problemet me te renda nderkombetare. Nga fundi i Luftes se pare boterore ishin krijuar parasupozimet per zgjidhjen e ceshtjes se shume popujve ose te pjeseve te tyre. Por, ndryshe nga c‟pritej, Konferenca e Paqes e Parisit e perkrahu parimin e vetvendoses vetem persa u perket popujve nen sundimin e AustrHungarise, te Rusise, Turqise dhe Gjermanise, dmth, te shteteve qe kishin humbur ne lufte, por jo edhe ne raste tjera sepse as kerkesat per korrigjimin e padrejtesive te bera me rastin e ndarjeve te mehershme territoriale, as kerkesat per kthimin e territoreve te shkeputura me dhune nga trungu natyror, as kerkesat per zbatimin e plebishitit ne organizim dhe mbikqyrje nderkombetare si menyre e vetme e drejte per te vendosur rreth fatiti te popujve ose pjeseve te tij, nuk ishin perfillur. Sic shihej qarte, sigurimi i respektimit te parimit kombetar dhe i parimit te vetvendosjes qe aq shume ishin propaguar si qellime te luftes nga Ëilsoni e Lenini, nuk kane mundur te realizohen, sepse disa shtete te medha nuk kane deshiruar sinqerisht zgjidhjen e drejte te ceshtjes kombetare, kurse pasoja e pare e drejtperdrejte e kesaj ishte se ndarjet territoriale pas luftes nuk ishin bere ne perputhje me parimin kombetare dhe me vullnetin e popujve te interesuar, por me shume sipas interesave te shteteve apo te grupeve te shteteve te ndryshme. Nga kjo del se, disa popuj jane cliruar si rezultat i Luftes se pare boterore, por me ndarje ose rindarje te reja, shume popuj jane demtuar pa mase, sepse shume grupe te medha kombetare, fetare ose gjuhesore kishin mbetur jashte shteteve nacionale te tyre. Kjo vlene sidomos per gjermanet, hungarezet dhe shqipatret. 5. Problemi i pakicave pas Luftes se Pare Boterore Ceshtja e vendosjes dhe e sigurimijt te nje mbrojtje efektive te pakicave ishte objekt diskutimi gjate Luftes se pare boterore, me c‟rast shume organizata private, kongrese dhe konferenca provonin te formulonin zgjidhjet per problemet e tyre perkitazi me ruajtjen e karakteristikave etnike, lirise se adhurimit dhe te fese etj. Keto perpjekje jane percjelle edhe me disa projekte zyrtare sic ishte ai i Zvicrres, i cili kerkonte qe ne shkalle nderkombetare te sigurohej barazia para ligjit, liria e besimit dhe e drejta e pakicave per e perdorur gjuhen e tyre. Ceshtja eshte diskutuar edhe gjate debatit lidhur me Statutin e Lidhjes se Kombeve. Presidenti i SHBA-ve Ëoodroë Ëilson angazhohej qe shteteve te reja tu kerkohet, per njohje te pavaresise, garantimi i barazise per pakica te tyre racore ose komebtare. Traktati me Polonine qe eshte pergatitur i pari ishte model per traktatet tjer a per pakicat qe u lidhen ne Paris gjate Konferences se Paqes ndermjet Fuqive kryesore aleate dhe te bashkuara : SHBA-se, Anglise, Frances, Italise dhe Japonise, nga njera ane dhe Polinise, Mbreterise se serbeve, kroateve dhe slloveneve, Cekosllovakise, Rumanise, Greqise nga ana tjeter. Keto traktate perbenin grupin e pare te instrumenteve nderkomebatere qe permbanin dispozita per mbrojtjen e pakicave qe do te garantoheshin nga Lidhja e Kombeve. Grupin e dyte e perbenin traktatet e pergjithshme te paqes, ne te ciat ishin futur kapituj speciale per mbrojtjen e pakicave. Ne kete grup benin pjese: -traktati i Paqes me Austrine 1919 -traktati i Paqes me Bullgarine 1919 -traktati i Paqes me Hungarine 1920 -traktati i Paqes me Turqine 1923. Grupin e trete e perbenin traktetet tjera ne te cilat ishin futur kapituj speciale ne c‟grup benin pjese: -konventa Gjermano-Polake per Shlezine e Siperme 1922 -konventa qe i referohet Territorit te Memel-it e lidhur ndermjet Fuqive Aleate dhe Lituanise 1924 Grupin e fundit, te katert, e perbejne Deklaratat e bera para Keshillir te Lidhjes se Kombeve me rastin e pranimit ne lidhje nga: -Shqiperia 2 tetor 1921 -Estonia 1923 -Finlanda 1921 -Letonia 1923 -Lituania 1922, dhe -Iraku 1932 6. Te Drejtat e Akorduara te Pakicave Sipas Dispozitave te marrveshjes se paqes ose deklaratave te shteteve pakicave racore, fetare ose gjuhesore u garantohen: 1. Mbrojtja e jetes dhe e lirise per te gjithe popullsine pa marre parasysh kombesine, gjuhen apo fene. 2. shfrytzimi I te gjitha te drejtave qytetare (civile) dhe politike dhe trajtimi I barabart me shtetas tjere. 3. e Drejta per arsim dhe gjuhe kombtare. 4. E drejta e ushtrimit te lire qofte publikisht apo privatisht te cilido besim, fe soe mendi. 5. E drejta per te krijuar, udhehequr dhe kontrolluar instuticionet mireberse, fetare ose sociale, shkolla dhe instuticione tjera educative, me te drejte te perdorimit te gjuheve te tyre. 6. Shtetet kane marre persiper qe te mos ua kufizojne shtetasve te vet perdorimin e lire te cilesdo gjuhe, ne mardhenje private, tregti, fe, shtyp dhe publikime te qfardo lloji. 7. Ndalohej diskriminimi ne baze te races, fese, ose guhes persa I perket hyrjes ne pune public, funksione dhe nderimeose ne ushtrimin e profesioneve ose zejeve. 9. Ceshtja e mbrojtjes se pakicave pas Luftes se Dyte Boterore Karta e OKB-se nuk permbane dispozita qe u referohen drejtperdrejt pakicave. Kjo ka qene pasoje e nje eksperience te hidhur nga periudha e Lidhjes se Kombeve lidhur me pakicat, por edhe e nje orientimi te ri, i cili mbrojtjen e pakicave e vinte ne kontekstin e pergjithshem te njohjes dhe te respektimit te te drejtave dhe te lirive themelore te njeriut. Megjithate, Karta ne disa vende shprehimisht kekron respektimin e te drejtave te njeriut de te lirive themelore per te gjithe, pa dallim race, gjuhe ose feje. Ceshtja e njohjes dhe mbrojtjes se te drejtave te njeritu dhe te lirive themelore per te gjithe, pa dallim race, gjuhe ose feje, ka qene objekt i rregullimit ne nje sere traktatesh nderkombetare te lidhura pas Luftes se dyte boterore. Disa nga keto marreveshje permbajne dispozita me te cilat ndalohet diskriminimi i drejt perdrejte a i terthorte midis shtetasve ne baze te races, gjuhes ose fese. Keshtu, marreveshjet e paqes me Italine, Hungarine, Bullgarine, Rumanine dhe Finlanden, permbajne nje dispozite identike, me te cilen u urdherohet ketyre shteteve qe te ndermarrin te gjitha masat e nevojshem per tu siguruar te gjihte personave shfyrtezimin e te drejtave dhe te lirive themelore te njeriut, duke nenkuptuar ketu edhe lirine, fjales, shtypit dhe publikimeve, lirine e fese, lirine e bindjes politike dhe te tubimit, pa dallim race, gjuhe seksi apo feje. Traktati per rivendosjen e pavaresise se Austrise permbane obligime shume me te holesishme lidhur me pakicat. Me te Austria obligohet qe te ndermarre te gjitha masat e nevojshem per ti siguruar cdo personi te drejtat dhe lirite themelore, pa dallim race, gjuhe apo feje dhe te mos lejoje cfaredo diskriminimi ne baze te races, gjuhes apo fese. Pervec ketyre marreveshjeve pas Luftes se dyte boterore, jane lidhur edhe disa te tjera, si Marreveshja ndermjet Pakistanit dhe Indise, Danimarkes dhe Gjermanise, Mbreterise se bashkuar te Britanise se Madhe dhe Irlandes Veriore, Gre qise dhe Turqise per Qipro etj. Nevoja qe e drejtat e pakicave te perfshihen ne akte me te rendesishme nga fusha e te drejtave te njeriut dhe te krijimit te nje sistemik te mbrojtjes se vecante te pakicave, eshte aktualizuar me rastin e pergatitjes se Deklarates se Pergjithshme per te Drejtat e Njeriut. Prej atehere ceshtja eshte diskutuar shpesh ne Komisionin per te drejtat e njeriut, ne organe te ndryshme te OKB-se, ne tubime te ndryshme nderkombetare ose ne biseda bilaterale te shtetareve. Ceshtja ka mbetur aktuale edhe me tej per shkakte pozites se pakicave ne disa vende, ku si rezultat i veprimit shovinist te popujve me te medhenj, eshte bere shkelja e rende jo vetem e te drejtave te pakicave, por edhe e te drejtave me elementare te njeirut.p.sh shembulli i pakicave ne Rumani, Bullgari dhe ne Jugosllavi, viteve te fundit. Duke u nisur nga karakteri i Dekarates, Nenkomisioni per pengimin e diskriminimit dhe mbrojtjen e pakicave ka insistuar me kembengulje qe mbrojtja e pakicave te inkorkorohet ne paktet per te drejtat e njeriut, e sidomos te parashieht mbrojtja e atyre te drejtave te cilat sigurojne ruajtjen e vecorive qe i dallojne pakicat nga shumica. 10 Deklarata e te drejtave te personave qe i perkasin pakicave kombetare , fetare dhe gjuhesore Asambleja e Përgjithshme e KB-ve ka miratuar Deklaratën e të drejtave të personave që u përkasin pakicave kombëtare ose etnike, fetare dhe gjuhësore, e cila përmban një sërë të drejtash që u përkasin pakicave, në ç‟grup bëjnë pjesë: e drejta për të gazuar kulturën e vet, për të predikuar dhe ushtruar fenë e vet dhe për të përdorur gjuhën e vet, si në jetën private ashtu edhe në jetën publike, të marrin pjesë efektivisht në jetën kulturore, fetare, sociale, ekonomike dhe politike,të marrin pjesë efektivisht në shkallë kombëtare dhe kur është e nevojshme në shkallë regjionale, në marrjen e vendimeve që kanë të bëjnë me pakicën së cilës ata i përkasin ose me regjionin në të cilin ata jetojnë. Shtetet janë të detyruara të mbrojnë ekzistencën, identitetin kombëtar ose etnik, kulturor, fetar dhe gjuhësor të pakicave; të ndërmarrin masa për të garantuar ushtrimin e plotë dhe efektiv të të gjitha të drejtave të njeriut dhe lirive themelore pa asnjë diskriminim dhe në kushtet e barazisë së plotë para ligjit; të ndërmarrin masa për të krijuar kushte të favorshme për tu mundësuar personave që u takojnë pakicave të shprehin veçoritë e tyre dhe të zhvillojnë kulturën, gjuhën, fenë, traditat dhe zakonet e tyre; të kenë mundësi adekuate për të mësuar gjuhën e tyre ose për të mësuar në gjuhën e tyre amtare; dhe të marrin pjesë plotësisht në përparimin dhe zhvillimin ekonomik të vendit të tyre. 11. Mbrojtja e pakicave me aktet e OSBE-së Çështja e pakicave ka zënë vend të rëndësishëm në punën e Konferencës për Sigurimin dhe Bashkëpunimin në Evropë (KSBE). Akti final i Helsinkit (i gusht 1975) kishte paraparë se shtetet që kanë pakica kombëtare duhet të respektojnë të drejtën e pjesëtarëve të pakicave për barazi para ligjit dhe tu japin mundësi të plotë për të gëzuar në mënyrë efektive të drejtat e njeriut dhe liritë themelore. Sipas dokumentit, personat qe u takojne pakicave kombetare kane te drejte ti gezojne plotesisht dhe efektivisht te drejtat dhe lirite themelore pa kurfare diskriminimi, kurse shtetet jane te detyruara se kane per te miratuar, kur eshte e nevojshem, masa speciale, me qellim te sigurimit te barazise se ploteme qytetare te tjere te gjihte personave qe u takojne pakicave kombetare, ne ushtrimin dhe shfrytezimin e te drejtave te njeriut dhe lirive themelore dhe ne barazi te plote para ligjit. Ata kane te drejte te shprehin, te ruajne e te zhvillojne identitetin etnik, kuluror, gjuhesor ose fetar dhe ta ruajne dhe zhvillojne kulturen e vet ne cdo aspekt dhe te jene te lire nga cfardo perpjekje per asimilim. Ata kane posacerisht te drejte: te perdorin lirisht gjuhen amtare, te krijojne dhe te mbajne institucione, organizata ose shoqata vetjake arsimore, kulturore e fetare, te krijojne dhe te mbajne kontakte ndermjet vete brenda shtetit. Dokumenti i Kopenhages nuk ka force shtrenguese dhe shpreh me teper nje angazhim politik. Karta e Parisit per nje Evrope te re (21 nentor 1990) ka parapare se te drejtta e njeriut dhe lirite themelore u perkasin te gjithe njerezve, jane te patjetersueshme dhe te garantuara me ligj, se secili individ do te gezoje te drejte per mbrojtje efektive juridike kombetare ose nderkombetare, kunder cdo shkeljeje te te drejtave te tij dhe i ka obliguar shtetet qe te mbrojne dhe te ndihmojne per zhvillimin e identitetit etnik, kulturor, gjuhesor dhe fetar te pakicave kombetare, te marrin persiper te permiresojne edhe ne te ardhmen gjendjen e tre, te sigurojne repsektimin e plote te te drejtave te individeve qe u perkasin pakicave kombetare. Shtetet e KSBE-se kishin vendosur qe bashkepunimin ne fushen e mbrojtjes se pakicave ta vazhdonin me thirrjen e nje takimi te ekperteve, i cili do te duhej te saktesonte parimet e Dokumentit te Konferences se Kopenhages. Dokumenti i Mbledhjes se Trete te Konferences per Dimensionin Njerzor te KSBE-se tregoi se ceshtja e saktesimit te normave per mbrojtjen e pakicave ne nje menyre ka perfunduar dhe tash e tuje si ceshtje kryesore parashtrohet zbatimi i plote dhe i shpejte I dispozitave dhe angazhimeve nga Dokumenti i Kopenhages dhe Raport i mbledhjes se e eksperteve, prandaj vemendja e ardhshme dueht orientuar nga forci,mi ose krijimi I mekanizamve e procedurave te reja per mbrojtjen e te drejtave te personave qe u perkasin pakicave komebtare. · 8. Sistemi Evropian i te Drejtave te Njeriut · 8.1 Konventa Evropiane per Mbrojtjen e te Drejtave te Njeriut- eshte miratuar me 4 nentor 1950. Konventa Evropiane ka rendesi shume te madhe, ngase eshte dokumenti i pare qe rregullat deklarative i ka shnderruar ne rregulla kontraktuese, ka parapare nje mekanizem i cili ka per te siguruar zbatimin e te drejtave dhe lirive themelore te nejriut ndermejt shume subjekteve te nje regjioni, dhe ne fund hyrja ne Keshillin e Evropes kushtezoeht me repektimin e te drejta te njeriut. Konventa evropiane permban 10 te drejta qe kane qene te parapara ne Deklarataten e Pergj per te drejtat e njeriut, te cilat ne esence i takojne grupit te te drejtave dhe lirive tradicionale civile e politike. Me Konvente cdokujt brenda juridiksionit te ketyre shteteve i garantoeht: siguria personale, liria nga skllaverimi ose nga gjendja e ngjashme me skllaveri, liria nga burimi arbitrar, paraburgimi apo perjashtimi, liria nga perzierja arbitrare nejeten private dhe ne familje, banese dhe korrespondence, liria e bindjes, mendimit e fese, etj. Ne konvente eshte parapare krijimi i dy organeve qe duhet te sigurojne repsktiminm e obligimeve nga konventa. Keto jane: · · Komisioni Evropian per te Drejtat e Njerriut dhe · Gjyqi Evropian per te Drejtat e Njeriut. 8.2 Komisioni Evropian i te Drejtave te Njeriut- perbehet nga po aq anetare sa ka pale kontraktuese. Asnje shtet nuk mund te kete ne Komision me shume se nje shtetas te veti. Komisioni eshte kompetent per te shqyrtuar ankesat lidhur me cenimin eventual te dispozitave te Konevntes nga ndonje shtet kontraktues, ne baze te ankeses qe mund te beje ndonje shtet, organizate joqeveritare, grup personash apo individ. Komisioni e shqyrton ankesen, provon te vertetoje gjendjen faktike dhe perpiqet qe te arriej zgjidhje miqesore te konfliktit. Ne qofte se ka suskes te arrieht zgjidhja miqesore, atehere perpilon raportin ne te cilin parashtron faktet dhe vendimin e arritur qe u dergoeht shteteve te interesuara per publikim. Ne qofte se kjo nuk arrieht, atehere Komisioni perpilon raportin lidhur me faktet dhe jep mendimin e vet se a jane cenuar obligimet nga Konventa. 8.3 Gjykata Evropiane per te Drejtat e Njeriut-ka ne kompetence shqyrtimin e cdo rasti qe I referoeht interpretimit apo zbatimit te Konventes, te cilin ia paraqesin palet kontraktuese, perkatesisht shtetet, shtetasit qe u jane shkelur te drejtat nga Konventa ose Komisioni Evropian. Gjykata eshte krijuar me 21 janar 1959. Gjykata perbehet nga po aq gjyqetare sa ka anetare Keshilli i Evropes, nga te cilet asnje shtet nuk mund te kete me shume se njeu shtetas te vetin. Gjyqtaret i zgjedh Asambleja Parlamentare e Keshillit te Evropes (KE) nga radhet e kandidateve qe i nominojne palet e kontraktuara, qe gezojne autoritet te larte dhe qe kane kualifikime te nevojshme per te kryer funksionet e larta gjyqesore ose qe jane ekpserte te njohur te drejtesise. Mandati i tyre eshte 9 vjet dhe mund te rizgjedhen. Individet dhe grupet e individeve nuk mund ti paraqiten drejtpersedretji ne Gjykate, mirepo ekziston mundesia qe nje idnivid te dale terthorazi (nepermjet Komisionit) para Gjykates dhe ankesa individuale e bere Komisionit te fitoje epilogun e fundit ne gjykate, meqense Komisonit i eshte dhene e drejta per te paraqitur kontestin para gjykates. 8.4 Komiteit i Ministrave- eshte organ i krijuar me Statutin e KE e jo me Konevente Evropiane. Statuti ka precizuar perberjen organizimin dhe funksionet e Komitetit te Ministrave (KM). Komiteti eshte ne esence organ politik, por ketij i jane dhene me Konvente edhe disa funksione gjyqesore ose kuazi gjyqesore. a). Perberja – KM perbeht nga nje perfaqesues i shteteve anetare te KE. Sipas rregullit jane ministrat e puneve te jashtme. Kur ministri i puneve te jashtme nuk eshte ne gjendje te marre pjes, ose ne rast kur kjo mund te jete e deshirueshme, kete mund ta zevendesoje nje person tjeter, i cili sa here qe eshte e mundru duhet te jete anetare I qeverise. Gjate kohes kur sjen te pranishem ministrat e punve te jashtme, punet e perditshme i kryejne rregullisht zevendesit e tyre, te ashtuquajtur “zevendesit e Komitetit te Ministrave” qe jane zyrtare te larte qe pergjithesisth jane ambasadoret e vendeve te tyre ne KE. b.) Funksionet- KM ka funskione te ndryshem dhe para se gjithash te jete keshill administrues ose trup i keshillit qe bie vendime, por edhe disa qe kane te bejne me te drejtat e njeriut nga Konventa Evropiane. KM shqyrton rastin ne baze te raportit te Komisonit, por nuk eshte i lidhur me perfundimet e tij. Ai eshte i autorizuar te kerkoje deklarata te reja, te marre ne pyetje deshmitaret ose ekpertet etj. KM eshte sipas Kovenvetes gjithashtu i autorizuar te mbikqyre permbushjen e vendimeve te Gjykates. Ky funskion i KM eshte shume me i thjeshte se masat qe eshe dashur te ndermerreshin ne baze te raportit te Komisionit. Kjo per shkak se vete Konventa ne nennin 52 shprehimnisht percakton se vendimi i Gjykates eshte definitiv. KM vendos se ne cfare menyre do te permbushet vendimi i tij i pare dhe e publikon raportin qe eshte vetvetiu saknsion i ashper, sepse per qeverite demokratike publikimi I raportit nga nje organ kompetent nderkombetar dhe i paanshem, nuk mundet te mos e shqetesoje. 8.5 Sekretari i Pergjithshem i Këshillit te Evropes -eshte zyrtari me i larte i KE. Ate e zgjedh Asambleja e Parlamentare per nje afat pesevjecar midis kandidateve qe i percakton Komiteti I Ministrave. Detyrat e sekretarit qe jane ne lidhje me te drejtat e njeriut burojen kryesisht nga Konventa Evropiane, por disa edhe nag Statuti i KE, sidomos ato qe kane te bejne me detyrat mbikeqyrese. Keshtu Konventa Evropiane ka parapare qe sekretari eshte depozitar i ratifikimeve te Konventes, se dueht ti njoftoj te gjithe anetaret e KE per hyrjen ne fuqi te konventes, si dhe emrat e shteteve qe jane bere pale. Funksioni me i rendesishem i Sekretarit ka te beje gjithsesi me mbikeqyrjen e zbatimit te Konventes 8.6 Protokollet ne Konventen Evropiane per mbrojtjen e te drejtave te njeriut Protokolli i pare eshte miratuar me 20 mars 1952, kurse te tjeret me pas prej vitit 1963 deri me 1994. Me disa nga keto porotokolle plotesohet Konventa edhe me disa te dretja nga Deklarata e pergjithshme per te drejtat e njeriut. Keshtu, me protokollin 1, te drejtave dhe lirive nga Konventa i shtohen tri te drejta te tjera: -e drejta e posedimit dhe e mbrojtjes se pasurise -e drejta per shkollim dhe e drejta e prinderve per dhenien e ketij shkollimi ne perputhje me bindjet e tyre fetare e filozofike, dhe -e drejta per te marre pjese ne zgjedhje te lira te orgnave te pushtetit, zgjedhje keto qe do te organizohen ne intervale kohore te arsyeshme. Ne protokollin 4 shtohen kater te drejta tjera: -ndalohet privimi nga liria per shkak te borxhit -parashikoeht liria e qerkullimit te lire dhe zgjedhjes se vendbanimit -ndalohet perjashtimi i shtetasve te vet, dhe -ndaloeht perzenia kolektive e te huajve. Me protokollin 6 -eshte hequr denimi me vdekje Me protokollinh 7 shtohen 5 te drejta te tjera: -e drejta e shtetasirt te huaj qe te mos debohet pos ne baze te vendimit te marre ne pajtim me ligjin -e drejta e personit te denuar per veper penale te paraqese kerkese gjykates me te larte qe ta rishqyrtoje denimin e tij -e drejta per zhdemtim e personit qe eshte denuar me gabim gjyqesor - e drejta te mos ndiqet dy here per te njejten veper, dhe -barazia e te drejtave dhe pergjegjesive midis bashkeshorteve peras i perket te drejtave dhe detyrave reciproke juridiko civile. Protokollet tjera 2, 3, 5, 8, 9 kane te bejne me ndryshimet institucionale qe jane bere ne konvente. Me protokollin 3 modifikohet procedura e Komisionit. Me protokollin 9 eshte zgjeruar numri i subjekteve te cilet mund ti drejtohen Gjykates. Sipas ketij shtetet pale te Konventes, Komisioi, personatr fizik,, organizatat joqeveritare dhe grupet e personave qe kane parashtruar parashtrse kane te drejte per ta paraqitur rastin perpara Gkykates. 8.7 Gjykata r re Evropiane per te Drejtave te NjeriutProtokolli 11 i Konventes evropiane ka pasur per qellim te rindertoje ne teresi mekanizmnin mbikeqyres ekzistues, e sidomos te permiresoj efektshmerine e tih ne mbrojetjen e te drejtave te njeriut dhe lirive themelore. Protokolli ka hyre ne fuqi me 1 nentor 1998 dhe prej kesaj date monitorimi beet ne baze te organizimit te ri. Me kete behet anulimi i Komisonit dhe Gjykates per te drejtat e njeriut dhe krijohet nje Gjykate e vetme permanente Evropiane per te drejtat e njeriut. 8.7.1 Perberja- e Gjykatës Perbehet nga po aq gjyqetare sa eshte numri i paleve kontraktuese te Konventes. Keta duhet te kene kaulifikimet e njejta me ato te gjyqetareve te Gjykate se vjeter. Gjyqetaret per secilen pale kontraktuese i zgjedhe Asambleja Parlamentare e KE nga lista e 3 kandidateve qe ka porpozuar pala ne fjale. Keta zgjidhen per 6 vjet dhe munde te rizgjedhen. Mandati i gjysmes se gjyqtareve te zgjedhur ne zgjedhjet e para skadon pas tre vjetesh. 8.7.2 Organizimi I Gjykates Per shqyrtimin e rasteve te parashtruara para Gjykates, Konventa ka parapare tri tipe orgnesh: komitetet treanetareshe, dhomat shtateanetareshe dhe dhoma e madhe qe e perbejne 17 anetare. Dhomat 7anetareshe vendosin per pranueshmerine dhe themelsine e parashtresave ndershteteroe me te cilat nje pale i terheqe verejtjen Gjykates ne cfaredo shkelje te dispozitave te Konventes ose te protokollevve te Konventes nga ndonje shtet tjeter kontraktues si dhe parashtresat individuale qe nuk jane deklaruar si te papranueshme nga Komitetet. Dhoma e Madhe shqyrton: -ankesat ndershtetrore me te cialt nje pale i terheqe verejten Gjykates ne cfaredo shkelje te dispozitave te Konventes ose te protokollevve te Konventes nga ndonje shtet tjeter -rastet te cialt ia kalojen Dhomat -rastet qe kane te bejne me kerkesen e nje pale pas vendimit te Dhomes, dhe -aplikimet individuale. 8.7.3 Juridiksioni i GjykatësJuridiksioni i Gjykatës shtrihet mbi të gjitha çështjet që kanë të bëjnë me interpretimin dhe zbatimin e Konventës dhe të Protokolleve të saj. Për ta marrë një çështje në shqyrtim duhet të plotësohen disa kushte. Neni 35 I Konventës parashikon: a) vetëm pasi të jenë shterrur të gjitha mjetet e brendshme ligjore në përputhje me rregullat përgjithësisht të njohura të së drejtës ndërkombëtare, dhe b) që ankuesi duhet tia paraqesë kërkesën e tij Gjykatës brenda gjashtë muajve nga ata e marrjes së vendimit përfundimtar (kur nuk ka mundësi ankimi) ose datës kur ankuesi ka marrë dijeni për vendimin dha ka mundur kështu të paraqesë ankesë. Gjykata nuk merret me asnjë kërkesë individuale të bërë në bazë nenit 34 që është: -anonime, ose -është në thelb e njejtë me një kërkesë që është shqyrtuar tashmë nga Gjykata (parimi res judicata) ose i është paraqitur për shqyrtim ndonjë instancë tjetër ndërkombëtare. Ankesa e nënshkruar duhet të përmbajë: emrin, moshën, profesionin dhe adresën e ankuesit; emrin, profesionin dhe adresën e përfaqësuesit të tij nëse ka; emrin e pales kontraktuese kundër së cilës parashtrohet ankesa; lëndën e ankesës, faktet dhe argumentet në të cilat bazohet ankesa dhe dokumentet e rëndësishme që i referohen ankesës. 8.7.4 Procedura para GjykatësShqyrtimi i çështjes para Gjykatës fillon normalisht në formën me shkrim. Kryetari I Dhomës i konsulton agjentët e palëve, delegatët dhe ankuesin se a e konsiderojnë procedurën me shkrim si të nevojshme dhe kur merr nga cili do përgjigje pozitive, ky I cakton afatet brenda të cilëve palët duhen ti parashtrojnë shkresat dhe dokumentet tjera. Edhe vërejtjet paraprake lidhur me kompetencën, palët duhet ti bëjnë brenda këtij afati. Këto shkresa me përjashtim të ankesës së parë, duhet të dorëzohen në 40 kopje. Regjistruesi më pas ua transmeton këto gjyqtarëve, agjentëve të palëve dhe ankuesit. Pas kësaj, Kryetari i Dhomës e cakton datën e shqyrtimit me gojë, por prapë pasi të jetë konsultuar me palët. Ai e përcakton rendin sipas të cilit do të ftohen për të marrë fjalën avokatët, këshilltarët ose personat tjerë që u ndihmojnë atyre si dhe ankuesi. 8.7.5 Vendimi i GjykatësKur Gjykata konstaton shkeljen e Konventës ose të Protokollit të saj, e drejta e brendshme e shtetit në fjalë mundëson vetëm mënjanimin e pjesshëm të pasojave. Më së shumti procedura para Gjykatës përfundon me vendim gjyqësor. Vendimi i tillë duhet të përmbajë emrat e kryetarit dhe gjyqtarëve që e përbënin Dhomën, datën kur është marrë vendimi, palët, emrat e avokatëve dhe këshilltarëve, emrin e ankuesit, avokatit ose këshilltarit të tij, faktet, arsyet dhe vendimin. Në qoftë se vendimi është marrë me shumicë, atëherë duhet shënuar kush e përbënte shumicën. Kur vendimi është marrë njëzëri, çdo gjyqtar ka të drejtë të paraqesë mendimin e ndarë. Vendimi i Gjykatës është përfundimtar. Vendimet e Dhomës bëhen përfundimtare: a) kur palët deklarojnë se nuk do të kërkojnë që çështja të qitet përpara Dhomës së Madhe, kur kalojnë tre muaj nga marrja e vendimit, në qoftë se nuk kërkohet që çështja të qitet përpara Dhomës së Madhe, ose c) kur kolegji prej pesë gjyqtarëve e refuzon kërkesën për t‟iu drejtuar Dhomës së Madhe. Vendimi i Gjykatës publikohet. Kjo bëhet në dy gjuhët zyrtare: anglisht dhe frëngjisht, kurse nga viti 1968 përkthehen në rast se gjuha angleze dhe frënge nuk janë gjuhë shtetërore të shtetit drejtpërsëdrejti të interesuar. 8.8 - Karta Sociale Evropiane 8.8.1 Miratimi i Kartes Sociale Evropiane Siç është cekur më lartë,Konventa Evropiane për mbrojtjen e të drejtave të njeriut, përmbante në esencë të drejtat që i takojnë grupit të të drejtave dhe lirive civile dhe politike, por kishte lënë anash çështjen e të drejtave ekonomike dhe sociale. 8.8.2 Të drejtat e mbrojtura (lista e te Drejtave) Kartën Sociale Evropiane eshte e ndare ne tri pjese ne pjesen e pare jane: - e drejta për punë - e drejta për kushte pune të përshtatshme - e drejta për kushte të drejta dhe të shëndosha për punë (siguri në punë) - e drejta për shpërblim sipas kritereve të drejta, që tiu sigurojnë punëtorëve dhe familjeve të tyre një nivel jetese të kënaqshëm - e drejta për tu organizuar për mbrojtjen e interesave të tyre ekonomike dhe sociale - e drejta për të bërë marrëveshje kolektive dhe e drejta e grevës - e drejta e fëmijëve dhe e të rinjve për mbrojtje kundër rreziqeve fizike dhe morale - e drejta e grave të punësuara për mbrojtje speciale në rast lindjeje - e drejta për të pasur mjete të përshtatshme orientimi profesional - e drejta për kualifikim profesional - e drejta për mbrojtjen e shëndetit - e drejta për sigurime shoqërore - e drejta e asistencës sociale dhe shëndetësore - e drejta e përfitimit nga shërbimet shoqërore - e drejta e personave me invaliditet për përgatitje profesionale dhe riaftësim profesional dhe ri përshtatje në shoqëri - e drejta e familjes për mbrojtje sociale, ligjore dhe ekonomike - e drejta e nënave dhe e fëmijëve për mbrojtje sociale dhe ekonomike - e drejta për të fituar për jetë në kushte të barabarta, në territorin e palëve të tjera kontraktuese, dhe - e drejta e punëtorëve migrantë dhe e familjeve të tyre për mbrojtje dhe ndihmë. Ne pjesen e dyte permban detyrimet ligjire qe kane marre palet per te siguruar ushtrimin efektiv te te drejtave te proklamuara. 8.8.3 Detyrimet juridike qe marrin Palet Pjesa e trete e kartes permbane detyrimet qe Palet marrin duke ratifikuar karten. Palet kontraktuese zotohen qe pjesen e pare te kartes ta konsiderojne si nje deklarate qe percakton objektivat te cilat ajo do te perpiqet ti realizoje me te gjitha mjetet perkatse. 8.8.4 Masat e implementimitPjesa e katërt e Kartës sociale evropiane përmban dispozitat që kanë të bëjnë me mbikëqyrjen e zbatimit të detyrimeve të shteteve kontraktuese. 8.8.4.1 Raportet kombëtareKarta ka paraparë se palët duhet të paraqesin dy lloje raportesh: 1) raportet dyvjeçare lidhur me atë se si zbatohen dispozitat e Pjesës II të Kartës, që shteti i caktuar i ka pranuar, dhe 2) raportet që paraqesin palët lidhur me dispozitat e Pjesës II që ato nuk i kanë pranuar. Për shkak të stërngarkimit të organeve të kontrollit që është pasojë e shtimit të numrit të palëve kontraktuese, në fillim të 90ve është vendosur që raportimi prej tash të jetë në baza të ndryshme, me ç‟rast ka mbetur detyrimi i raportimit dyvjeçar, por tani vetëm për një numër të kufizuar të dispozitave. Këto raporte i paraqiten Sekretarit të Përgjithshëm të Këshillit të Evropës. Kopjet e tyre duhet domosdo ti dërgohen organizatave kombëtare të punëdhënëse dhe të punëtorëve të cilat do të ftohen të përfaqësohen në mbledhjet e Komitetit qeveritar. Raportet që paraqesin palët shqyrtohen në katër organe të ndryshme. Dy nga këto janë specifike për Kartën sociale evropiane, ndërsa dy të tjera janë organe të rregullta të Këshillit të Evropës. Këtë janë: Komiteti i ekspertëve, Komiteti qeveritar, Asambleja konsultative dhe Komiteti i ministrave. 8.8.4.2 Organet për implementimin e Kartes a) Komiteti i EkspertëvePërbëhet nga jo më shumë se shtatë anëtarë që i emëron Komiteti i ministrave nga një listë ekspertësh të pavarur, nga radha e shtetasve të shteteve anëtare të Këshillit të Evropës, e jo vetëm të palëve kontraktuese të Kartës, me kusht që dy asnjëherë nuk mund të jenë nga një shtet dhe se duhet siguruar një përfaqësim të drejtë gjeografik. Këta emërohen për gjashtë vjet dhe mund të riemërohen prapë. Tani Komiteti I ekspertëve ka 9 anëtarë, këta i propozojnë shtetet palë. Mandati i tyre është gjashtë vjet dhe mund të riemërohen. Protokolli për ndryshimin e Kartës soc.evro. ka pasur për qëllim ta bëjë më efikas mekanizmin mbikëqyrës, e ka autorizuar Komitetin e ekspertëve të pavarur të jape mendime juridike se a janë ligjet kombëtare dhe praktikat e shteteve në pajtim me detyrimet nga Karta dhe të publikojë këto mendime. b) Nenkomiteti I Komitetit Social Qeveritar (Komiteti Qeveritar)Konkluzionet e Komitetit të ekspertëve bashkë me raportet e shteteve i paraqiten për shqyrtim Komitetit qeveritar. Ky përbëhet nga një përfaqësues i secilës palë kontraktuese dhe më së shumti dy përfaqësues të ftuar të organizatave ndërkombëtare të punëdhënësve dhe dy organizatave ndërkombëtare të punëtorëve si vëzhgues me status konsultativ. Komiteti qeveritar i paraqet Komitetit të ministrave raportin me konkluzione duke i bashkangjitur raportin e Komitetit të ekspertëve. c) Asambleja KonsultativeËshtë një ndër organet statusore të Këshillit të Evropës. Ky organ konsultativ I autorizuar të shqyrtojë çështjet nga kompetenca e tij dhe të paraqesë konkluzionet e veta në formë rekomandimi Këshillit të ministrave. Asambleja konsultative përbëhet nga përfaqësuesit e secilit anëtarë të zgjedhur nga parlamenti ose emëruar në mënyrë që ai e përcakton. Këta duhet të jenë shtetas të shtetit që e përfaqësojnë, por nuk mund të jenë njëherësh anëtarë të Komitetit të ministrave. Kompetenca e tij është thjeshtë konsultative, por jo pa ndikim, për shkak se si organ vërtetë parlamentar e përfaqëson opinionin publik të shteteve anëtare. Ç) Komiteti i Ministrave Sipas statutit të Këshillit të Evropës, Komitetit i ministrave në fakt mund të bëjë vetëm rekomandime dhe mund të kërkojë nga anëtarët ta informojnë për aksionet që kanë marrë në lidhje me këto rekomandime. 9. -Sistemi Ndëramerikan i të Drejtave të Njeriut 9.1 Hyrje Përparimi dhe mbrojtja e të drejtave të njeriut në kontinentin amerikan lidhen me veprimtarinë e Organizatës së Shteteve Amerikane (OSHA), që është organizata me e vjetër regjionale në botë. Ideja e formimit të OSHA-së lidhet me emrin e Shimo Bolivarit, i cili në „Kartën e Xhamajkës‟ 1815 angazhohej për krijimin e një lidhjeje të popujve të Amerikës që kanë një origjinë, gjuhë, një fe dhe zakone të njëjta. Si rezultat i kësaj mbahet Kongresi i Panamasë më 1826. 9.2 Sistemi I te drejtave te njeriut I bazuar ne Karten e Organizates se Shteteve AmerikaneKarta e OSHA-së, është traktat shumëpalësh ose Kushtetua e OSHA-së. Karta është miratuar në Konferencën e IX ndëramerikane (Bogota 1948), kur e nënshkruan përfaqësuesit e të gjitha 23 shteteve amerikane. Në preambulën e Kartës theksohet se „misioni historik i Amerikës është ti ofroj njeriut vendin e lirisë dhe një mjedis të favorshëm për zhvillimin e personalitetit të vet dhe realizimin e aspiratave te tij të drejtpërdrejta‟. Karta e OSHA-së i përmend të drejtat e njeriut vetëm në kuadër të parimeve dhe të drejtave dhe detyrave themelore të shteteve. Karta është plotësuar me Protokollin e reformave të Kartës së OSHA-së (Protokolli I Bueno Airesit). Ky protokoll ka sjellë një risi të rëndësishme: Ka vendosur që Komisioni ndëramerikan për të drejtat e njeriut, të bëhet një ndër organet e OSHAsë me detyrë themelore të merret me „përparimin e respektimit dhe të mbrojtjes së të drejtave të njeriut dhe të shërbejë si organ konsultativ i organizatës në këtë fushë‟. 9.3 Deklarata Amerikane për të Drejtat dhe Detyrat e NjeriutDeklarata parasheh se cdo qenie njerzore ka te drejte per jete, liri dhe sigrui personale, te drejte per barazi para ligjit pa dallim race, seksi, gjuhes, feje etj, te drejte te manifestoje lirisht fene e vet, te drejte te mendimit te lire, shfaqjes dhe perhajpes se ideve me cdo mjet, te drejte ne mbrojtje ligjore nga sulmet shpifese ne nderin, dinjitetin, jeten private dhe familjare, te drejte ne shkollim qe do ta afetesoj per jete te denje, te drejte per tiu drejtuar gjykatave per te siguruar mbrojtjen e te drejtave ligjore me te cilat cenohen te drejtat elementare kushtetuese. Deklarata amerikane ne dhjete nenet e fundit permbane detyrat qe ka cdo individ, nder te cilat bene pjese detyra per te ndihmuar, mbajutr, shkolluar dhe mbrojtur femijet e vet te moshes jomadhore, detyra e femijeve per te respektuar, ndihmuar, mbajtur dhe mbrojtur prinderit kur kjo eshte e nevojshme, detyra te fitohet me se paku arsimi fillor, detyra per te marre pjese ne votme, detyra per tiu nenshtruar ligjeve, detyra qe neraste katastrofe te beje aso sherbime qe jane ne fuqine e tij, detyra qe te paguaje tatimet e parapara me ligj dhe te punoje perderisa eshte i afte. Deklarat amerikane eshte miratuar ne forme te rezolutes per c‟arsye disa autore mendonin se nuk ka kurfare vlere juridike. Me kalimin e kohes karakteri i saj ka ndryshuar, ndersa sot konsiderohet se Deklarata perben akt normativ qe permbane interpretimin autoritativ te te drejtave themelore te individit. 9.4 Konventa Amerikane per te Drejtat e Njeriut 9.4.1 Miratimi I Konevntes Gjate vitit 1966 dhe 1967 projekti eshte shqyrtuar gjersisht nga Komisioni nderamerikan per te Drejtat e Njeriut kurse pastaj projekti I tij eshte shqyrtuar nga OSHA. Pas kesaj ky keshill ka miratuar projektin e ri te Konventes. Pas kesaj eshte ftuar konferenca Speciale Nderamerikaneper te drejtat e njeriut ne San Josete Kosta Rikes (7-22 nentor 1969) e cila pergaditi tekstin final te Konventes I cili pasi qe u miratua u nenshkrua me 22 nentor 1969 nga perfaqsuesit e 12 shteteve latino-amerikane. Konventa ka hyre ne fuqi me 18 korrik 1978 dhe deri sot eshte ratifikuar nga 25 shtete, prej 35 shteteve antare te OSHA-se 9.4.2 Permbajtja e Konventes Konventa ka gjithsej 82 nene te ndara ne tri pjese. Pjesa e pare i referohet detyrimeve te shteteve dhe te drejtave te mbrojtura. Pjesa e dyte i referohet Komisionit Nderkombetar per te Drejtat e Njeriut dhe Gjykates Nderamerikane per te Drejtat e Njeriut. Pjesa e trete permbane rregullat lidhur me nenshkrimin, ratifikimin, rezervat, ndryshimet dhe plotesimet, protokollet dhe denoncimin. Preambula e vendos sistemin e lirive personale dhe drejtesise sociale ne kuader te insistucioneve demokratike me cka identifikohet koncepti i saj ideologjik ne te cilin mbeshtet dhe perserit pohimin nga Deklarata amerikane se te drejtat e njeriut nuk burojne nga fakti se dikush eshte shtetas i shtetit te caktuar, por bazohen ne atributet e personalitetit njerzor qe arsyeton nevojen e mbrojtjes nderkombetare te te drejtave te njeriut. Konventa permabne nje liste te gjate dhe definimin e te drejtave civile dhe politike, ne c‟grup bejne pjese: e drejta per jete, e drejta per trajtim human, ndalimi i skllaverise, e drejta per liri personale, e drejta per gjykim korrekt, parimi i joretroaktivitetit, e drejta per dem shperrblim, e drejta per mbrojtje te nderit e dinjitetit, e drejta per martese dhe krijimit te familjes, e drejta per emer, te drejtat e femijes, e drejta per shtetesi etj. Pese nga keto te drejta dhe liri nuk kane qene te futura ne Paktin per te drejtat civile dhe politike, sic jane: e drejta e prones, liria nga ekzili, ndalimi i perzenies kolektive, e drejta e pergjegjes dhe e drejta e azilit. Nga ana tjeter, e drejta e shkollimi, te cilen e eprmbane Protokolli i Pare i Konventes Evropiane, nuk eshte e mbrojtur ne menyre speciale ne Konventen Amerikane. Ne kete konvente verehen disa leshime,sic jane: mospermendja e se drejtes per vetvendosje, e cila nuk konsiderohet si e drejte individuale ne kuptimin e ngushte, por si e drejte qe eshte e domosdoshme per shfrytezimin e te gjitha te drejtave tjera te njeriut, te drejtat e pakicave qe mund te kete njefare rendesie persa i perket popullsise indigjene, etj. 9.5 Mekanizmat mbrojtese te Konventes (Organet e Kontrollit)– Konventa anerikane per te drejtat e njeriut ka parapare dy organe qe do te jene kompetente per mbrojtjen e te drejtave nga Konventa. Keto jane: -Komisioni Nderamerikan per te drejtat e njeriut dhe -Gjykata Nderamerikane per te drejtat e njeriut 9.5.1 Komisioni Nderamerikan per te drejtat e njeriut 9.5.1.1 Perberja e Komisionit Ky komision perbehet nga 7 anetare, te cilet i zgjedh Asambleja e Pergjithshme e OSHA-se, nga lista e kandidateve qe i propozojne shtetet anetare dhe qe duhet te kene cilesi te larta morale dhe aftesi te njohura ne fushen e te drejtave te njeriut, qe sherbejne ne cilesi personale, qe duhet te garanton pavaresine e tyre. Ne komision nuk mund te jene te perfaqesuar ne te njejten kohe dy shtetas te nje shteti. Anetaret zgjedhen per vjet dhe mund te rizgjedhen vetem edhe nje here. Derisa u zgjate mandati anetaret e Komisionit nuk bene te ushtrojne asnje aktivitet tjeter qe do te mund te ndikonte ne pavaresine ose paanshmerine e tyre. Komisioni mblidhet rregullisht se paku dy here ne vit per nje kohe jo me shume se 8 jave, por mund te mbane edhe mbledhje te jashtezakonshme kur eshte e nevojshme, qe eshte bere gati si rregull. 9.5.1.2 Funksionet dhe Kompetencat e Komisionit Funksioni kryesor i Komisionit eshte „perparrimi i respektimit te te drejtave te njeriut‟. Duke u nisur nga kjo, Komisioni eshte i autorizuar: -te zhvilloje nder popuj vetedijen per te drejtat e njeriut, -tu jape rekomandime qeverive, -te kerkoje nga qeverite informata per masat qe kane ndermarre ne fushen e te drejtave te njeriut, -te pergatise studime dhe raporte, -tu pergjigjet pyetjeve te shteteve, -te ndermarre aksione me rastin e peticioneve dhe -ti parashtroje raport vjeter Asamblese se Pergjithshme te OSHA-se. 9.5.1.3 Procedura para Komisionit Shqyrtimi i ankesave fillon me kerkesen e informates nga Komisioni prej qeverise se shtetit pergjegjes per kinse shkelje. Komisioni mund te vertetoje faktet e parashtruara n peticion ose parashtrese dhe poqe e nevojshme edhe te beje hetime. Komisioni mundet po qe se kerkohet te degjoje palet. Komisioni u vehet ne dispozicion paleve te interesuara ne menyre qe te arrieht zgjidhja miqesore. Ne rast kur palet nuk arrijne zgjidhje miqesore, Komisioni harton raportin ku parashtrohen faktet dhe konkluzionet te te cilat ky ka ardhur. Ky raport u dorezohet shteteve te interesuara, te cilat nuk jane te lira ta publikojne. Konventa nuk sakteson se cfare eshte vlera juridike e mendimit te Komisionit me te cilin konstatohet cenimi i konventes, por shikuar formalisht ky nuk ka force detyrimore sikurse vendimi i Gjykates. Megjithkete, ky eshte vendim juridi autoritativ i organit qe eshte autorizuar nga konventa per „ceshtje te permbushjes se detyrimeve qe kane ndermarre shtetet pale‟. · Hyrje PARAQITJA DHE ZHVILLIMI I TË DREJTAVE TË NJERIU Si kategori juridike të drejtat e njeriut janë paraqitur me krijimin e shteteve dhe rregullave të para juridike. Revolucionet borgjeze kanë inspiruar Ligjin për të Drejtat (Bill of Rigjts) të vitit 1689, Deklaratën për pavarësinë e Shteteve të Bashkuara të Amerikës të vitit 1776 dhe Deklaratën për të drejtat e Njeriut dhe të Qytetarit 1789. Deri atëherë, respektimi i të drejtave të njeriut ishte përgjithësisht më tepër ideal se realitet. Mjafton të përmendet këtu sistemi skllavopronar, në të cilin masat e gjera (robërit jo vetëm që nuk gëzonin barazi, por trajtoheshin si sende që pronari ka mundur ti shiste, këmbente, madje edhe ti vriste. Nga kjo del qartë se atëherë mbrojtje gëzonin vetëm skllavopronarët e jo edhe të tjerët. Situatë e ngjashme ka vazhduar të ekzistonte edh enë feudalizëm, ku masat e gjera të popullit ishin në pozitë diç më të mirë se robërit në sis. Skllavopronar, por megjithatë në pozitë tepër të vështirë. · Lufta për të drejtat e njeriut fillon me përpjekjet për tu njohur të drejtat e tij themelore: të drejtës për jetë dhe liri, të cilat kanë qenë të rëndësishme sidomos në periudhën e sis. Skllavopronar dhe feudal. Më vonë revolucionet borgjeze këtyre të drejtave elementare ua shtojnë edhe disa të drejta të tjera, të cilat u takonin të ashtuquajturave të drejta natyrore, siç janë e drejta e barazisë, e drejta për siguri dhe e drejta për ti bërë rezistencë shtypësit. Klasikët e marksizmit dhe proletariati ua kanë shtuar të drejtave të njeriut dimensionin social, duke mëtuar të likuidonin pabarazinë shoqërore ngase pa këtë shumë nga të drejtat e shpallura, kanë më tepër karakter formal se sa qenësor. Të drejtat e njeriut deri në kohën më të re trajtoheshin si çështje të kompetencës së brendshme të shteteve. Prandaj, asnjë shtet, e as bashkësia ndërkombëtare, ska pas të drejtë të parashtronte çështjen e cenimit të të drejtave të njeriut në një shtet pa rrezik që kjo të interpretohej si përzierje në punët t brendshme të atij shteti. Përjashtim bënte regjimi i kapitulacioneve dhe interpretimeve humanitare. 1. Pararendësit e të drejtave të njeriut Të drejtat e njeriut kanë filluar të zënë vend me të madhe në veprat e juristëve, politikanëve dhe filozofëve të shek XVI, XVII dhe XVIII si Grotius, Locke, Spinoza, Puffendorf, Vollf etj. · Groci (Hugo Grocius) shkruante se e drejta natyrore, duke qenë urdhër ose rregull i providencës është e pandryshueshme, sepse as vetë Perëndia nuk mund të ndryshojë që 2 X 2 të mos bëjnë 4, ashtu si nuk mund të bëjë që ato, që sipas natyrës së vet të brendshme, janë të këqija, të mos jenë të këqija. Këto të drejta si të tilla, njeriu i gëzon me të lindur. Ato janë të pacenueshme, të patjetërsueshme dhe të paparashkruarshme, sepse janë të dhëna nga Krijuesi ose janë “ligj i vërtetë, ligj i arsyes”. · Spinoza e ka fokusuar njohjen e lirisë së mendimit dhe të fjalës, si vlera të pazëvendësueshme në jetën shoqërore dhe politike, duke argumentuar hollësisht se kjo s‟është në kundërshtim me sistemin demokratik, por përkundrazi del nga ai. Kjo e drejtë s‟është e rrezikshme për paqen në shtet, as armiqësore për pushtet mbajtës. Spinoza shkruante se askus s‟mund të heqë dorë nga liria e mendimit, por gjithashtu, askush s‟mund ta detyrojë këdo pa pasojë fatale të flasë sipas recetave të pushtetit suprem. Volteri kritikonte ashpër shoqërinë feudale në Francë dhe kishën katolike, si aleancë e “fronit dhe altarit”, nga e cila buronin pabarazitë shoqërore, jo toleranca fetare, arbitrarizmi i pushtetit mbretëror etj. · Ruso është ideologu që ka ndikuar më së shumti në mendimin politik të kohës së vet me kritikën që i ka bërë rendit të atëhershëm të bazuar në pabarazi e që ishte negacion i gjendjes natyrore. I vetmi dallim ndërmjet njerëzve mbështetej në pabarazinë fizike ose në aftësi intelektuale, por këto janë krejtësisht sekondare. Rusoi kritikonte shtetin, I cili me sanksionimin e pronës private, në vend që të garantonte drejtësinë dhe paqen, kontribuonte në krijimin dhe në shtimin e antagonizmave ndërmjet të pasurve dhe të varfërve, ndërmjet sunduesve dhe të sunduarve. 2. Aktet e para nga fusha e të drejtave të njeriut Të drejtat e njeriut kanë zënë vend në shumë shkrime të ndryshme nga kohët më të vjetra. Por, nga fama dhe vlera historike, megjithatë dallohen: -Karta e Madhe e Lirive 1215, -Ligji për të Drejtat 1689, -Deklarata për Pavarësinë e Shteteve të Bashkuara të Amerikës 1776 dhe -Deklarata për të drejtat e njeriut dhe qytetarit 1789. · Karta e Madhe që në atë kohë parashihte se askush nuk mund të burgoset ose të privohet nga pasuria, të vihet jashtë ligjit ose të dëbohet pos në bazë të vendimit të ligjshëm dhe në bazë të ligjit. Ligji për të drejtat përmbanë rregulla të cilat e kufizojnë dukshëm pushtetin absolutist dhe garantojnë një mbrojtje më të madhe të të drejtave të njeriut. Përpunimi mëtejshëm i të drejtave të njeriut është bërë në Deklaratën për Pavarësinë e Shteteve të Bashkuara të Amerikës. · Deklarata ka qenë e përgatitur nga Jefferson, mendimi politik i të cilit ka qenë i inspiruar me doktrinën për të „drejtat natyrore të njeriut‟. Deklarata është miratuar me 4 korrik 1776. kjo deklaratë shpallë: Se të gjithë njerëzit janë të krijuar si të barabartë Se Krijuesi i tyre u ka dhënë disa të drejta të patjetërsueshme, siç janë jeta, liria dhe kërkimi i lumturisë Se qeveritë janë krijuar për ti siguruar këto të drejta dhe se qeveritë autorizimet e veta i nxjerrin nga pajtimi i njerëzve mbi të cilët ushtrojnë pushtetin. Deklarata sugjeron se qeveritë që ekzistojnë më gjatë të mos ndërrohen për çka do qoftë ose për arsye të vogla. 3. Deklarata për të drejtat e njeriut dhe të qytetarit Asambleja Nacionale e Francës, më 26 gusht 1789 miratoi Deklaratën për të drejtat njeriut dhe qytetarit, sipas së cilës njerëzit lindin dhe jetojnë të lirë dhe të barabartë në të drejta. Dallimet shoqërore mund të jenë të bazuara vetëm në interes të përbashkët. Deklarata e përkufizon lirinë si e drejtë e njeriut të bëjë gjithçka, për aq sa nuk i bën dëm tjetërkujt, dmth, shfrytëzimi i të drejtave natyrore të çdo njeriu është në varësi të drejtpërdrejtë me të drejtat që u janë siguruar anëtarëve tjerë të shoqërisë. Deklarata ndalon që dikush të jetë i shqetësuar për shkak të bindjes së tij dhe shpallë të drejtën e fjalës, shkrimit dhe shtypit. Deklarata vë në dukje se kufijtë e lirive njerëzore janë përcaktuar vetëm me ligj. Deklarata ka ndaluar akuzat, burgosjet ose mbajtjet arbitrare në burg që nuk është e bazuar në dispozitën ligjore dhe ka urdhëruar dënimin e atyre që nxisin, kryejnë ose mundësojnë kryerjen e urdhrave arbitrare. Të drejtat e njeriut nga kjo Deklaratë janë konfirmuar, precizuar dhe zgjeruar në Deklaratën për të drejtat e njeriut dhe qytetarit, të cilën e ka miratuar Asambleja Nacionale Franceze më 15 shkurt 1793, si akt që i parapriu Kushtetutës Zhirondine. Deklarata ka shpallur nevojën e arsimimit të të gjithë qytetarëve për çka shoqëria duhet të krijojë mundësi. Revolucioni Borgjez France i ka dhënë impuls të rëndësishëm zhvillimit dhe fitimit të një rendi të ri juridik, të bazuar në këtë deklaratë. Prej atëherë, si pasojë e Revolucionit Borgjez Francez, të drejtat e njeriut përfshihen dhe bëhen pjesë e rëndësishme e gati të gjitha kushtetutave që janë nxjerrë më vonë. 4. Interesimi ndërkombëtar për të drejtat e njeriut Të drejtat e njeriut dhe liritë themelore tradicionalisht trajtoheshin si çështje të kompetencës së brendshme, andaj rregullimi i tyre bëhej me ligje, deklarata ose kushtetutë. Shtetarët dhe dokumentet e rëndësishme jo vetëm që i përmendin të drejtat e njeriut, por edhe angazhohen për afirmimin dhe mbrojtjen e tyre. 5. Sistemi i të drejtave të njeriut i Kombeve të Bashkuara · 5.1 Karta e OKB-së dhe të drejtat e njeriut Karta e OKB-së nuk i përkufizon të drejtat e njeriut dhe liritë themelore, as që ka ndonjë dispozitë që do të siguronte respektimin e tyre. Karta ka më shumë dispozita që i referohen njohjes ndërkombëtare dhe mbrojtjes së të drejtave të njeriut. Në hyrje të saj riafirmohet besimi „në të drejtat themelore të njeriut, në dinjitetin dhe në vlerën e njeriut, në barazinë e të drejtave të meshkujve dhe të femrave‟, kurse neni 1 p.3 e vë respektimin e të drejtave të njeriut dhe të lirive themelore për të gjithë pa dallim race, seksi, gjuhe e feje ndër qëllimet kryesore të Kombeve të Bashkuara. Karta e OKB-së ka përcaktuar organet qendrore që duhet të bartin veprimtarinë lidhur me të drejtat e njeriut dhe që duhet të kujdesen për sendërtimin e dispozitave të përmendura më sipër. Këto janë: Asambleja e Përgjithshme dhe Këshilli Ekonomik e Social. Duke u mbështetur në këtë, Këshilli Ekonomik e Social ka formuar një komision të veçantë-Komisioni për të drejtat e Njeriut, me 1946, me detyrë që të përgatisë rregullat më të hollësishme lidhur me të drejtat e njeriut. Komisioni ka formuar më vonë më shumë nën komisione, këshilla, grupe ekspertësh etj, të ngarkuar që të merren me pengimin e diskriminimit dhe mbrojtjen e pakicave, çështjet e cenimit të të drejtave të njeriut. Ndonëse Karta e OKB-së nuk ka asnjë dispozitë e cila „ekspresis verbis‟ i obligon shtetet që të sigurojnë respektimin e plotë dhe efektiv të të drejtave të njeriut dhe të lirive themelore, ekziston një botëkuptim dominant për domosdoshmërinë e respektimit të të drejtave të njeriut dhe lirive themelore. Ky është obligim moral, por edhe obligim juridik sado që i papërsosur. Me miratimin e Kartës, të drejtat e njeriut bëhen pjesë e së drejtës ndërkombëtare pozitive, ato njëherë e përgjithmonë pushojnë të jenë çështje e kompetencës ekskluzive të shteteve dhe bëhen çështje e preokupimit të ligjshëm të bashkësisë ndërkombëtare. 5.2 Trupat e ndihmës të Asamblesë së Përgjithshme a) Komisioni i së Drejtës Ndërkombëtare- është themeluar nga Asambleja e Përgjithshme me Rezolutën 174 të nëntorit 1947, si trup ndihmës për kodifikim dhe zhvillim të të Drejtës Ndërkombëtare. Sipas statutit, Komisioni ka për detyrë: zhvillimin progresiv të propozimeve për konventat për fushat të cilat ende nuk janë rregulluar me të drejten ndërkomb, si dhe kodifikimin. b) Komiteti Special per Dekolonizim- eshte themeluar jo shume kohe pas miratimit te Deklarates per Dhenien e Pavaresise Vendeve dhe Popujve Koloniale, me detyre qe te analizoje si dhe sa zbatohet ne jete kjo Deklarate. Magna Karta e Dekolonizimit kishte shpallur se nenshtrimi, dominimi dhe shfrytezimi i popujve perben mohim te te drejtave te njeriut, eshte ne kundershtim me Karten e Kombeve te Bashkuara dhe pengon perparimin e paqes dhe bashkepunimit ne bote si dhe i ftonte shtetet qe te ndermarrin masa te menjehershme ne territoret nen kujdestari, territoret jo autonome dhe ne te gjitha territoret qe akoma nuk e kishin arritur pavaresine per transferimin e tere pushtetit, pa asnje kusht dhe kufizim, ne pajtim me vullnetin dhe deshiren e shprehur lirisht, ne menyre qe tu mundesohej te gezonin pavaresine dhe lirine e plote. Asambleja e Pergjithshme kishte vendosur te themelonte Komitetin Special per Dekolonozim, me detyre: -te monitoronte implementimin e Deklarates per dhenien e pavaresise vendeve dhe popujve koloniale. -te informonte Keshllin e Sigurimit per te gjitha zhvillimet ne territoret qe i perfshinte Deklarata, qe mund te rrezikonin paqen dhe sigurine nderkombetare, dhe -te vendoste kur nje territor te behej shtet i pavarur. Komiteti, per tu informuar, mund te pranoj peticione, te degjoj parashtruesit dhe te dergoj misione te posacme ne vende nen sundimjin colonial per te mbledhur fakte. Komiteti ka inicuar miratimin e me shume rezolutave me te cilat kerkohej respektimi i rezolutave te Kombeve te Bashkuara dhe te kontribuohej ne implementimin e plote dhe te shpejte te Deklarates per Dhenien e Pavaresise Vendeve dhe Popujve Koloniale. Komiteti perbehej nga 17 anetare qe i emeronte kryetari i Asamblese se Pergjithshme. Me vone numri i anetareve eshte shtuar ne 25. c) Komiteti Special kunder Aparteidit- KSA per politiken e aparteidit te qeverise se Rep se Afrikes Jugore eshte themeluar nga Asambleja e Pergj me Rezoluten 1761. Ky komitet kishte per detyre te mbikeqyrte politiken raciste te qeverise se afrikes Jogore kur Asembl. e Pergj. nuk eshte ne mbledhje dhe tu raportonte Asamblese dhe K.te Sigurimit kur kjo ishte e pershtatshme. ASP perbehej nga 11 shtete anetare, te cilet i emeron kryetari i Asamb. Pergj., ndersa nga viti 1982 numri i shteteve anetare shtohet ne 18. Komiteti u parashtron raporte vjtore dhe raporte spciale. ç) Komisari i Larte per te Drejtat e Njeriut- · Ç. 1 Historiku I Themelimit Idet per krijimin e nje instuticioni te KB per te drejtat e njeriut datojne nga viti 1947 kur Rene Cassin gjate pergaditjes se Deklarates e Pergjithshme per te drejtat e njeriut, kishte shfaqur iden e nje prokurorie public qe do te ishte pergjegjes para qeverie per. Nga fundi I vitit 1993 Komiteti I trete mori rekomandimet e Konferences Botrore per te drejtat e Njeriut me qe rast ishte themeluar nje grup pune I hapet per ti shqyrtuar sendertimin e rekomandimit. Grupi kishte filluar punen ne nentor te vitit 1993 dhe pas nje pune disa javeshe paraqiti Komitetit te Trete nje project resolute per themelimin e postit te Komesarit te Larte te Kombeve te Bashkuara per te drejtat e njeriut Projekti u miratua nga Komiteti I Trete dhe pastaj edhe nga Asambleja e Pergjithshme. · Ç.2 Emrimi I Komesarit Te Larte ky emerohet nga Sekretari i Pergjithshem I KB, por zgjedhjen duhet ta miratoje Asam.e Pergj. Komisari i Larte zgjedhet per nje afat 4 vjecar dhe mund te rizgjedhet vetem nje here. Zyra e KL eshte vendosur ne Gjeneve, por ka edhe zyre nderlidhese ne Neë York. Prej vitit 1998 kete funksion e ushtron znj. Mary Robinson e Irlandes. · Ç.3 Statuti dhe Kompetencat e Komesarit te Larte · Funksioni kryesor i tij eshte perparimi i respektimit te pergjithshem per zbatimin e te gjitha te drejtave te njeriut qe eshte „interes i ligjshem i Bashkesise Nderkombetare‟. Sipas Rezolutes, KL ka per detyre: -te perparoje dhe mbroj gezimin efektiv nga te gjithe , te gjitha te drejtave civile, kulturore, ekonomike, politike dhe sociale -tu beje rekomandime organeve te KB-ve per permiresimin dhe perparimin e mbrojtjes se te drejtave te njeriut. -te kordinoje programet edukative dhe te informimit publik ne fushen e te drejtave te njeriut. -te luaj rol aktiv ne evitimin e pengesave aktuale dhe te ballafaqohet me sfidat e realizimit te plote te te gjitha te drejtave te njeriut dhe ne pengimin e vazhdimit te cenimeve te te drejtave te njeriut ne tere boten. -te hyj ne dialogje me qeverite me qellim te sigurimit te repsektimit te te drejtave te njeriut. Ai eshte i detyruar te parashtroje raport vjetor per aktivitetet e tij Komisionit per te drejtat e njeriut dhe permes Keshillit ekonomik e social- Assamb. se Pergj. · · · 5.3 Trupat e ndihmës të Këshillit Ekonomik e Social · a) - Komisioni i të Drejtave të Njeriut · a) Komisioni ekonomik e social, themeloi Komisionin e KB-ve për të drejtat e njeriut – UNHCR, si një ndër komisionet funksionale të Këshillit eko. e soc. Komisioni përbëhej në fillim nga 9 anëtarë por më vonë KES vendosi që ky të ketë 18 anëtarë, dmth nga një përfaqësues çdo shtet anëtarë i Këshillit. Anëtarët e Komisionit emërohen nga qeveritë dhe i zgjedh KES rregullisht për tri vjet. Në komision duhet siguruar një përfaqësim i drejtë gjeografik. Komisioni i mbanë mbledhjet e veta në Gjenevë një herë në vit, rregullisht gjatë tremujorit të parë. Mbledh jet zgjasin 6 javë dhe në to shqyrtohen respektimi i të drejtave të njeriut anembanë botës, raportet për cenimin e të drejtave të njeriut, mënyrat për përparimin dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe nxiten shtetet që të respektojnë të drejtat dje liritë themelore të popullsisë së vet. Me tutje komisioni ka qenë i autorizuar të ftonte ekspertë joqeveritarë nga fushat e caktuara në ad hoc grupe punuese si dhe të krijonte nën komisionet për lirinë e informimit dhe shtypin, për mbrojtjen e pakicave dhe pengimin e diskriminimit. Prej vitit 1992 komisioni ka filluar të mbajë mbledhje emergjente. Mbledhja e parë e jashtëzakonshme e Komisionit është mbajtur me propozimin e SHBA-së për të shqyrtuar gjendjen në ish-Jugosllavi. Komisioni prej fillimit, energjinë kryesore, e kishte orientuar në përgatitjen e „Kartës ndërkombëtare të të drejtave të njeriut‟ dhe kjo do të mbetet fushëveprimi i parë I rëndësishëm i tij.. roli dhe fushëveprimi i Komisionit është ndryshuar dukshëm gjatë viteve të 60-ta, kur të drejtat e njeriut bëhen objekt trajtimi në të gjitha organet kryesore të KB-ve, përfshirë edhe KS. Fatkeqësisht, puna e Komisionit është zhvilluar nën ndikimin e blloqeve politike, të cilat favorizonin çështjet e interesit të caktuar. Kështu, për dy decenie, Komisioni kontrollohej nga vendet perëndimore. · b) Nënkomisioni për Pengimin e Diskriminimit dhe Mbrojtjen e Pakicave- është organ kryesor subsidiar (dytësor) i Komisionit për të drejtat e njeriut (KDN) dhe përgjithësisht konsiderohet si trupi më mirëdashës ndaj idealve të të drejtave të njeriut. Nën komisioni është krijuar me 1947. Nën komisioni ka 26 anëtarë. Anëtarët i zgjedh KDN nga radha e personave të dominuar nga shtetet e KB-ve. Secili anëtar i Nënkomisionit ka një zëvendës, gjithashtu ekspert. Falë pavarësisë që gëzoi Nënkomisioni që nga fillimi, ai kontribuoi shumë në përgatitjen e studimeve të ndryshme, bëri rekomandime KDN-së në lidhje me pengimin e diskriminimit dhe mbrojtjen e pakicave racore, kombëtare, fetare dhe gjuhësore. · 6. Deklarata e Përgjithshme për të Drejtat e Njeriut u miratua nga Asambleja e Përgjithshme me 10 dhjetor 1948. Deklarata ka preambulën dhe 30 nene, ku janë përfshirë një numër i madh i të drejtave të njeriut dhe lirive themelore që u takojnë të gjithë njerëzve të botës pa asnjë dallim. Këto të drejta më së shpeshti ndahen në: 1. të drejtat civile e politike, dhe 2. të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore. Deklarata shpallë se të gjithë njerëzit lindin të lirë dhe të barabartë në dinjitet dhe me të drejta dhe çdokujt i takojnë të gjitha të drejtat dhe liritë që përmban Deklarata, pa kurrfarë dallimi për sa u përket racës, ngjyrës, gjuhës, fesë, mendimit, bindje politike, origjinës kombëtare, pasurisë, lindjes e rrethanave tjera. Në grupin e parë të të drejtave, bëjnë pjesë: e drejta për jetë, liri dhe siguri personale, liria nga skllavëria dhe nënshtrimi, e drejta në gjykim të drejtë dhe publik para gjyqit të pavarur dhe asnjanës, e drejta për tu konsideruar i pafajshëm derisa nuk vërtetohet fajësia, e drejta në shtetësi, e drejta për lidhje martese dhe krijim familjeje etj. Në grupin e dytë bëjnë pjesë: e drejta e sigurimit social, e drejta në punë, në mbrojtje nga papunësia dhe e drejta në pagë të njejtë për punë të njejtë, e drejta në standard të jetesës, e drejta në sigurim në rast të papunësisë etj. · 7. Paktet për të drejtat e njeriut Pas diskutimeve që kanë zgjatur më se dhjetë vjet, me 19 1966, Asamb e Përgj e KB-ve, miartoi njëzëri pa asnjë kundërshtim dhe hapi për nënshkrim dhe ratifikim: -Paktin Ndërkombëtar për të drejtat civile dhe politike -Paktin Ndërkombëtar për të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore -Protokollin Opcional në Paktin Ndërkombëtar për të drejta civile dhe politike Paktet proklamojnë të drejtën për vetëvendosje si parakusht për zbatimin e të gjitha të drejtave të njeriut. · 7.1 Paktin Ndërkombëtar për të drejtat civile dhe politike-përmban shumë dispozita për të drejtat demokratike dhe liritë e njeriut dhe mjetet për garantimin e tyre. Ndër to më të rëndësishmet janë: e drejta e jetës, e cila duhet të mbrohet me ligj, e drejta e lirisë dhe e sigurisë personale, e cila përjashton burgimin ose paraburgimin arbitrar dhe kërkon që personat e burgosur menjëherë, që në momentin e arrestimit, të informohen për arsyet e burgimit, liria e qarkullimit dhe liria e vendqëndrimit, liria e mendimit, besimit, dhe ndërgjegjes. Duke pasur parasysh se cenimet më të rënda të lirive demokratike dhe të drejtave të njeriut janë bërë pikërisht gjatë luftërave ose gjatë përgatitjes së tyre, Pakti urdhëron shprehimisht që të ndalohet me ligj çfarëdo propagande në favor të luftës dhe nxitjes së urrejtjes kombëtare, racore ose fetare, të cilat nxisin diskriminimin, armiqësinë dhe dhunën. · 7.2 Paktin Ndërkombëtar për të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore –që ka 33 nene në të cilat është paraparë: e drejta për punë, e cila nënkupton të drejtën për çdo individ të mund të sigurojë për vete mjete për jetesë, e drejta e shpërblimit që i siguron çdo punëtori pagë të drejtë, shpërblim të njejtë për punë të njejtë, kushte të sigurta dhe higjienike të punës, e drejta e krijimit të sindikatave dhe e hyrjes në grevë, etj. Ky pakt për dallim nga pakti për të drejtat civile dhe politike, i cili kërkon pa kompromis zbatimin e çdo të drejte të njeriut, ky obligimet e shteteve i formulon në atë mendre që lë hapësirë për tu zbatuar ato në jetë aq sa mundëson situata objektive. · 7.3 Masat për zbatimin e pakteve 7.4 Komiteti per te drejtat e njeriut- perbehet nga 18 anetare, te cilet i zgjedh Konfrerenca e nenshkruesve te Paktit, nga radhet e shtetasve te shteteve qe kane ratifikuar Paktin. Ata zgjedhen per kater vjet dhe jane te pavarur ne punen e tyre. Komiteti mbane tri mbledhje ne vit. Mbledhjet e komitetit mbahen ne Gjeneve ose ne Neë York dhe zgjasin nga tri jave. Komiteti eshte kompetent qe te shqyrtoje raportet qei parashtrojne shtetet per masat qe kane miratuar per te vene ne jete te drejtat e njohura me kete Pakt. Komiteti eshte kompetent qe te pranoje dhe te shqyrtoje parashtresat ne te cilat nje shtet kontraktues konfirmon se shteti tjeter kontraktues nuk i permbush obligimet e tij sipas ketij Pakti. Kjo kompetence shtrihet vetem ne shtete qe kane deklaruar se pranojne kompetencen e ketille te Komitetit. Komiteti mund te shqyrtoje nje ceshtje vetem pasi te bindet se jane perdorur dhe shterur te gjitha mjetet juridike te brendshme, ose nese procedura ne baze te mejteve juridike zhagitet pa arsye. Komitetit i eshte dhene kompetenca qe te pranoje dhe te shqrytoje parashtresat e individeve me te cilat konfiromojne sse jane viktima te cenimit te cilesdo te drejte nga Pakti. Kete te drejte e kane vetem shtetasit e shteteve qe kane miratuar p[aktin dhe jane pale te Protokollit Opcional ne Paktin. LINDA HASANI
Please download to view
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.
...

Document Lindaa

by burim-ajeti

on

Report

Category:

Documents

Download: 0

Comment: 0

257

views

Comments

Description

Download Document Lindaa

Transcript

Pyetje nga e Drejta Romake nga Fakulteti Juridik, Gjilan- Republika e Kosoves më 2011-11-16 në orën 9:09.PD · · autorit Ivo Puha Nje material qe permban nje permblerdhje mbi Drejten Romake nga libri i E Drejta Romake Just Privatum - Drejta PRIVATE Jus Publicum – Drejta PUBLIKE Periodizimi Historik – i zhvillimit shtetëror , shoqëror- ekonomik ndahet në 3 faza: • Periudha e Shtetit-dhe së Drejtës së lashtë.E drejta quhet JUS-CIVILE-e LASHT , e cila në veti përmban karakteristikat e zhvillimit të shoqërisë së parë njerëzore, me formalizëm të tepërt, është e drejte ashpër me karakteristik tradicionale, me tendency konzervative …(mos të ndryshoj ). Burime të kësaj të drejtë janë :zakonet, adetet dhe morali. Rregullat e shoqërisë të cilat rregulla bëjn diferencimin e sjelljes njerëzore dhe jo njerzore . Këto rregulla të sjelljes që quhen adete bëjnë pjesë në JUS-NONSCRIPTUM( në të drejtën e pa shkruar)… Me themelimin e polisit u krijua ROMAkuadrata …. Na lind edhe një burim is ë drejtës zakonore, pra lind pasi u krijua shteti Romës… Kodifikimi i adeteve të shtresës shoqërore e cila e organizoj shtetin romak . - Shtresa që e organizoj shtetin quhet Patric (të pasurit) , ndërsa pjesa tjetër e popullit quhet Plebeo (masë) që mbush zbraztirat në sistemin shoqërorekonomik-shtetror. Në përfundim të kësaj periode që quhet e Drejta e Lashtë, hasim në dokumentin e parë të shkruar – që quhet e Drejt e Shkruar - JUS –SCRIPTUM... në “Ligji 12 –tabelave)>> Është ligj i shkruar në 12 –tabela, cdo tabel përmban numër të caktuar të dispozitave që rregullojn. Periudha Klasike - E drejta Klasike Romake - (pjesa më e formuar në aspektin shkencor,legjislativ). • E drejta Detyrimeve – burimet e së drejtës në këtë periodë janë : e drejta zakonore, e drejta shkruar. Në dispozitën e fundit të ligjit të 12-tabelave hasim një porosi të ligjit të atëhershme dhe nga ku thuhet : “Në të ardhmen le të jet praktik sjellja e ligjeve të shkruara” . Ligjet janë burime kryesore të drejtës klasike . Ligji romak përbëhet nga 3 pjesë : 1) PRESKRIPCIO –(pjesa hyrse) – ku potencimi kryesor është emri dhe mbiemri i propozuesit të ligjit (kuvendari). 2) ROGACIO (teksi i ri ) përmbajtja e ligjit, i cili në emër të popullit urdhëron qytetarin në një sjellje të caktuar të veproj (acare) diçka, të mos veproj(non acare), ose të duroj (pati) 3) SANKSIO – (masa ndëshkuese) – që parashihet e që do të ndërmirret ndaj çdo personi i c ili nuk do të sillet konform ligjit. Ligji romak një herë i fuqizuar nuk është i përhershëm , i përjetshëm, ai ka mundësi në procedur të njëjët që të shfrytëzohet në tërësi (në kuvend)... Tjetër form e ndryshimit të ligjit është plotësimi ligjit, sepse ka konstatuar ligjëdhënësi se ai ligj ka zbraztira juridike ... Përveq ligjeve, burim tjetër kryesor u bë edhe : EDIKTET PRETORËVE – janë organe individuale shtetrore(zyrtare) –person shtetror zyrtar... Ai për t’ja përshtatur rregullat e JUS-CIVILES-së LASHTË mardhënieve të reja ekonomiko-politikeshoqërore të bazuara në ekonomin e tregut shkruan urdhëresa të shkruara me të cilat bënë përmirësimin, korrigjimin dhe plotësimin e JUS-CIVILES së LASHTË.... Me veprimtarin e gjatë të pretorëve lind një sistem i ri juridikë në kohën klasike : JUS-HONORARIUM (E DREJTAPRETORIANE)- sepse u krijua nga pretorët , u quajtë – honorarium –përshkak që >. Burim tjetër i së drejtës romake në kohën klasike është edhe e DREJTA e KODIFIKUAR – e popujve që ishin nën sundimin Romak. Ata ishin të gjithë popujt e kontinentit Evropian JUS GENCIUM. 3. Periudha e tretë : E Drejta Post-Klasike- burimet e së drejtës klasike janë konstitucionet perandorake, urdhëresat e perandorit që kanë fuqi të ligjit.... Sepse sistemi shtetror funksiononte në bazë të një autoriteti që ishte perandori .Forma e organizmit shtetror ishte DOMINANTI... Perandori shpesh këtë dhe e thotë : “Unë jam DOMINUS ACT DEUS” – (Unë jam sundimtar dhe Zot). Në kohën post-klasike, në atë kohë ishte tendenca e unifikimit të së drejtës Romake.Këtë unifikim e bëjë Justinjaho në shek:V – perandori i fundit>> Ai e bëri kodifikimin e të drejtës romake në përgjithësi me ndihmën e juristëve profesionist, shkenctarve nga letërsia , nga historia, letrarët etj... Me ndihmën e profesorëve Kodifikimi ndahet në 4 pjesë : • DIGJESTAE (Pandektae) e përfshirë në 50 –libra, në të cilat është përmbledhur e drejta private dhe publike romake . • INSTITUCIONES – të përfshira në 4 – libra , që quhen Libra Shkollore të Drejtësis. Ishin dedikuar rinisë . “Rinia e etshme për drejtësi”. PERSONA-JURIDIKAE (person juridik) – krijes artificiale që nga rendi juridik njëhësohet si subjekt i drejtësis . PERSONA FIZIKAE ( person Fizik). • KODI I SPASTRUAR- i Justinianit (Kodes Pepetitae Pralexiones). • NOVELAE – janë urdhëresat e reja të Justinianit (gjithësej 150). Në fillim të krijimit të zhvillimit të hershëm Kapitalist – sërish vjen deri te riaktualizimi i Drejtës Romake …Dhe kështu vjen deri te publikimi i kodifikimit të Justinianit : Korpus-Juris-Civilis . 1 Pengesat martesore-ishin rrethanat te cilat nuk bente te egzistonin me rastin e lindjes se marteses.sipas te drejtes martesore,si pengesa martesore konsiderohshin:-Martesa egzistuese(martesa monogamike)-Semundja shpirterore-Gjinia e gjakut-Gjinia e krushqise. 2 Pengu i dores(pignusi)-ishte kontarte reale,akcesore,e dyanshme jo e barabarte.kjo kontrat krijohej me dorezimin e ndonje sendi te pazevendesueshm kreditorit,i cili ishte i autorizuar ta posedonte sendin,debitori kishte ra ne vonese,por qe detyrohej ta ruante objektin e pengut dhe ta kthej te pademtuar,kur debitori e ploteson ne rregull detyrimin primar.kjo e drejt e debitorit mbrohej me ACTI PIGNERATICIA DIRECTA.nese gjate kohevazhdimit te posedimit nga ana e kreditorit shkaktoheshin harxhime te jashtezakonshme reth mbajtjes se objektit te pignusit,ather kreditori me ane te mjetit juridik ACTIO PIGNERATICIA CONTRARIA mund te kerkonte damshperblim. 3Elementet joesenciale te kontrates-ishin te gjitha pjeset perberese te kontrates qe shfaqeshin ne kontrata sipas dispozitave te lira te paleve e qe ishin :kushtet(ishin ngjarjet e ardhshme dhe te pasigurta nga te shfaqurit ose mosshfaqurit e te cilave mvarej fillimi ose nderprejta e veprimtit te puneve juridike),afatet (eshte ngjarje e ardhshme dhe e sigurt nga shfaqja e se ciles mvaret fillimi ose nderprerja e veprimit te ndonje pune juridike)dhe urdheresat(ishiin elemente sekondar i kontrates,te cilet urdheruesit ia shtonin puneve juridike lukrative per se gjalli ose per se vdekuri,keshtu duke e detyruar urdhermaresin,qe ti mer dobite e dorezuara,te kryej ndonje prestim). 4Faktet relevante,juridike qe shkaktojne zgjedhjen e marteses-martesa mund te zgjidhej ne baze te ngjarjeve natyrore dhe veprimeve njerzore.1Ngjarjet natyrore dhe veprimet juridike qe shkaktonin zgjedhjen e marteses ishin:vdekja natyrore dhe civile.-vdekja natyrore e burit,egruas apo e te dy bashkeshorteve ishin fakte relevante juridike qe shkaktonin zgjedhjen e martese.nese vdiste gruja,buri menjeher e fitonte te drejten qe te martohej,nese vdiste buri,gruja ishe e detyruar ne kohen e zise-tempus.-martesa zgjidhej edhe ne rastet kur njeri ose qe te dy bashkeshortet kishin perjetuar vdekje civile(i kishin humbur te drejtat qytetare)ne njeren nga trajtat e saj te shprehje(capitis deminutio maxima ose media.qytetari ne kete rast e humb statusin e qytetarit.-Martesa zgjidhej edhe me shkunorizim-divorctio. 5Zotesia juridike e personit fizik-romaket me zotesi juridike kuptonin cilesine e nje qytetari romak qe te jete titullar i te drejtave dhe detyrimeve qe ia njeh rendi jurik pozitiv.romaket dallonin zotesin juridike te qytetarit romak ne lemin e te drejtes publike dhe te drejtes private. 6Posedimi civil-apo interdiktor ishte ai posedim kur zoteruesi kishte pushtet fizik mbi objektet e posedimit dhe vullnetin qe objektin ta mbanin per veti.poseduesi te prosedimi civil ishin te mbrojtura me mjete te veqantea juridike te quajtura interdikte.posedimi civil ndahet:1possessio justa(posesio non vitiosa)2possessio in justa(possessio vitiosa) 7.Zhdemtimi-debitori i cili nuk e kishte kryer prestimin obligator ne kohen dhe vendin e kontraktuar,me kerkese e kreditorit dhe personi te cilit i ishin demtuar vlerat materiale dhe personale nga veprimi antiligjor(delikti)i personit te tret.ne te drejten e lashte pergjegjsia e debitorit per shkak te mos kryerjes se prestimit obligator vleresohej objektivisht:debitori ishite i detyruar ta shpaguante denimin pa mare parasysh shkaqet qe kishin penguar ta kryente prestimin e kontraktuar.zhdemtimi paguhej edhe te demtuarit nga ndonje veprim antiligjor-delikt i shumefishte i vleres se sendit te demtuar ose te shkaterruar krejte. 8Menyrat e fitimit te zotesise juridike te personit fizik-statusi i qytetarit romak(ose zoesia juridike e qytetarit romak)fitohet ne dy menyra:me te lindur(femijet e lindur nga martesa e regullt juridikisht e qytetarit dhe qytetare romak,femijet jashtemartesor te qytetares romake,femijet e gruas qe gjendet ne skllaveri por qe gjate kohezgjatjes se shtatezanis ni ni qast i ka gezuar te drejtat qytetare romake,zotesin juridike femija e fiton no momentitn e lindjen,femija duhet te lind i gjalle edhe me se voni dhjete muaj pas vdekjes se te atit prezumtiv)dhe me naturalizim(natyralizim privat-adopton femidhe nauralizem publik behet me vendimin e organit shtetror.faktikisht persona qe nuk jane qytetar romak po qe i plotesojne kushtetet e parashikuara per naturalizim). 9Elementet esenciale te kontratave-1subjektet me zotesi juridike dhe te veprimit te kontrates 2shprehja e akorduar e vullnetit te subjekteve te kontrates3objekti i pershtatshem per prestime obligative 4forma e parashikuar juridike per shprehjen e pelqimit te subjekteve. 10Cilat jane tri detyrimet e bleresit ne kontratat e shiteblerjes-1te paguaj qmimin shitsit ne shumen,kohen dhe vendin e kontraktuar ne rast vonese me fajin e bleresit,bleresi pergjigjej per zhdemtim 2bleresi mer persiper rezikun per shkatrimin e sendit rastesisht qysh nga momenti i lidhjes se kontrates te gjer me dorezimin e sendit.bleresi nuk e merte persiper rezikun kur sendi caktohej in genere,kur sendi konfiskohej,kur sendi shkatrohej me fajn e shitesit,etj.3ta merte mallin e derguar qe ia kishte ofruar shitsi me rregull,ne kohen dhe ne vendin e kontraktuar. 11Qka eshte urdheresa,merr shembull-urdheresat ishiin elemente sekondar i kontrates,te cilet urdheruesit ia shtonin puneve juridike lukrative per se gjalli ose per se vdekuri,keshtu duke e detyruar urdhermaresin,qe ti mer dobite e dorezuara,te kryej ndonje prestim. 12Nocioni i ligjeve ne te drejten romake-vendimet e komisioneve(kuvendit)me permbajtje te pergjithshme dhe apstrakte,quheshin ligje ose lege.sipas Gai-t ligji eshte ajo qe urdheron dhe percakton populli.magjistrati e propozon ligjin ndersa asambleja(kuvendi)e aprovon.ligji perbehet prej3 pjeseve kryesore:PRAESCRIPTI,ROGATIO,SANCTIO. 13Personi juridik-ishin krijesa artificiale te cilave rendi juridik romak ua njihte subjektivitetin juridik.personat juridik si objekte te drejtesis ndaheshin ne1shoqata njerezish,dhe grumbull sendesh 14Res mobiles dhe res imobiles-sendet e luajshme(res mobiles)jane sente te cilat e nderojn poziten pa e humbur vleren dhe pa e ndryshuar natyren.nder sendet e luajtshme dallojme sendet qe nuk levizin vet si orendite shtepiake etj.dhe sendet qe levizin vet -kafshet dhe skllaverit.Sendet e pa luajtshme(res imobiles)ishin ato sende te cilat nuk mund ta ndronin poziten pa e ndryshuar natyren.si sende kryesor i paluajtshem konsiderohej toka dhe te gjitha sendet e tjera te cilat organikisht ishin te lidhura per token. 15Llojet e kontratave ne baze te formes se lidhjes-ne te drejten e lashte,kontratat lidheshin me formalitete te shprehuta.kontratat kryesore ishin:MANCIPATIO,NEZUM ET FIDUCIA. ne te drejten klasike,formailzimi i tepruar u be pengese e komunikimit ekonomik dhe juridik,prandaj e drejta klasike istitucionalizoi formen verbale te lidhjes se kontrates(per lidhjen e kontrates shqyrtoheshin vetem fjalet solemne).ne shekullin e tret te ep.se vjeter u shfaqen forma reale e lidhjes se kontrates.forma reale e lidhjes se kontratave ishin dorezimi i thjesh i sendit(kontratat mbi huane,huaperdorjen,depoziten dhe pengun e dores).pos kontratave reale u shfaqen edhe kontrata literale-kjo forme e kontrates zbatohej ne sherbimin kontabilist te personave juridik.forma joformale e lidhjes se kontratave ishte forma konsensuale,ato lidheshin me akordimin e thjeshte te vullnetit midis bashkekontraktuesve,kontratat konsensuale ishin:kontratat e shiteblerjes,kontrata e qirase,kontrata e bashkesese-ortakllekut dhe kontrata e prokures.kah fundi i republikes u paraqiten edhe marveshje pa forme-marreveshje boshe ose pact nuda.keto marreveshje ndaheshin ne 2grupe ne marveshje te pa mbrojtje juridike dhe ne marveshtje te mbrojtura me padi. 16Qka eshte paja-paja-dos ihste pasuria te cilen ia dorezonte gruaja burit me rastin e lidhjes se marteses,kjo vlere materiale jepet me qellim te lehtesimit te jetes bashkoeshortore.sasine e pajes e caktonte gruaja,ose pater familiasi i saje.nga momenti i lidhjes se marteses,behej pjese perberese e prones se burit ose pater familiasit.ne raste shkurorezimi zbatohej regulla qe ne qdo rast te lejohej bile kthimi i kufizuar i vlerave te pajes. 17Dallimi ne mes familjes patriarkale dhe familjes kognate-f.patriarkale e agnateve-domus,cdo antar i gjenerates me te vjeter ne konsorcium,me ane te padise per ndarje,se bashku me personat qe ne konsorcium lidheshin nepermjet te tij,te formonte personalisht familjen e vet.qytetari i ketille ne familjen e re te formual e kishte poziten e pater familias-it-shefit te familjes ndersa te gjithe antaret e tjere ishin nen dominiumin e tij.Familja kognate u krijua si pasoje e zhvillimit te ekonomise intenzive bujqesore,te ekonomis latifundiste ne kohen klasike.ne familjen konogate mbisundoi martesa pa manus,rendi i ri ligjor i trashegimit,permirsimi i pozites personale dhe pronesore e personave alieni juris.familja kognate si bashkesi e te afermve ta gjakut dominoi ne kohen e te drejtave postklasike.F.kognate ne kuptimin e ngusht e perbinin:pater familiasi,gruja e tij,femijet dhe eventualisht personat e adoptuara kurse ne F.konogate nekuptim te gjere e perbenin te afermit qe rrjedhin nga paraardhesi i perbashket. 18Dallimi ne mes te drejtes detyrimore ne ate trashegimore-e drejta dryrimoreobligatore,eshte permbledhje rregullash juridike qe rregullojne mardhenjet pronesore inter vivos(per te gjalle te pronarit),qe veprojne inter partes(midis paleve kontraktuese) dhe qe shfaqen si jurs in persona aktive ose si e drejte e kreditoreve qe te kerkojne veprime pronesore nga debitoret e caktuar sakt.Kurse e drejta trashegimore ishte permbledhje e dispozitave juridike qe rregullonin te drejten e trashigimit univerzale apo singulare te pasurise ne rast te vdekjes se pronarit te saj. mardhenja trashegimore-juridike realizohej kur trashegimtari i thirur ne rregull e qe ishte i afte te pranoj trashegimine dhe te deklaronte se e pranon trashegimin.marredhenjet trashegimore-juridike vepronin ndaj te gjitheve dhe ne rast vdekjeje te pronarit-trashegimlenesit. 19Humbja e zotesis juridike te personit fizik-statusi i qytetarit romak(zotesija juridike)humbet per shkak te vdekjes natyrore(paraqet shuarjen e te gjitha funksioneve fiziiologjike te organizmit te qytetarit romak.vdekja per te drejten romake paraqet fakt relevant:nga momenti i vdekjes shuhen te drejtat e qytetarit hapet trashegimia) ose vdekjes civile te qytetarit romak(eshte humbja e te drejtave te qytetarit romak.kte vdekje e shkaktojn dy grupe te fakteve relevante juridike:faktet te cilat sjellin gjer te humbja e statusit te qytetarir dhe statusit te liris dhe ne grupin e dyte bejne pjese faktet te cilat sjellin gjer te humbja e statusit te qytetarit romak pa e humbur lirine). 20Llojet e despozitave te jashtezakonshme-despozita ne rrethana te jashtezakonshme egzistonte atehere kur depozidhenesi nen kushtet te jashtezakonshme(zjari,vershimi,lufta,termeti etj)nuk kishte mundesi qe te zgjidhte personin e depositdhenesit.si depozitmares konsiderohej personi i pare i cili pranoi sendin ne despozite. 21Lajthimi error ndaj ti-error ishte pasqyra e gabushme per ndonje fakt te rendesishem kur lidhej nje pune juridike.te error-i ishte fjala per vullnetin e gabushem,prandaj gabimi shkakton pavlershmerin e puneve juridike.qe te kishte rendesi jurisike gabimi duhej te plotesonte disa kushte : a)gabimi te ishte tolerabilis b)gabimi te ishte essentialis c)errorr facti qe ndahet ne:1 error in negotio 2error in persona 3 error in objecto 4error in substantia. 22Fitimi i statusit te qytetarit romak me lindje-me te lindur(femijet e lindur nga martesa e regullt juridikisht e qytetarit dhe qytetare romak,femijet jashtemartesor te qytetares romake,femijet e gruas qe gjendet ne skllaveri por qe gjate kohezgjatjes se shtatezanis ni ni qast i ka gezuar te drejtat qytetare romake,zotesin juridike femija e fiton no momentitn e lindjen,femija duhet te lind i gjalle edhe me se voni dhjete muaj pas vdekjes se te atit prezumtiv) 23Karakteristikat e elementeve delikteve-elementet e qdo delikti ishin:1 tek kryhej ndonje veprim i jashtem nga delikuenti ose te jete leshuar ndonje veprim.2 veprimi i bere i jashtem te nxjere ndonje pasoje vlerat materiale ose personale te te demtuarit.3.te egzistoje lidhja kauzale midis veprimit te jashtem te kryer ose te leshuara dhe cenimit te vlerave materiale dhe personale te demtuarit.4.veprimi i kryerjes te jete antiligjor.5.delikuenti te jete i vetedijshm .6.veprimi antiligjore duhej te sanksionohet me poena privata-me zhdemtim. 24Kompenzimi i borxhit me compeoratio- kompenzimi i borxhit me borxh ishte menyra e shuarjes se detyrimeve me ane te se ciles vjen gjer te anulimi reciprok i borxheve dhe aktiveve midis paleve.e drejta klasike njihte konpenzimin vullnetar,konpenzimin ligjor dhe konpenzimin gjygjsor. 25Detyrat themelore te tutorit-tutoria ishte institucion me te cilin plotesohej mungesa e zotesise se veprimit te personave te mitur dhe grave (personave te mitur per shkak te moshes ndersa grave per shkak te gjinis,u kufizohej plotesisht ose pjeserisht zotesia e veprimit. tuturia mbi temiturit dhe grate vendosej ne disa menyra:me tesament,me ligj,me vendim te organeve shteterore.personi qe kujdesej per te miturin dhe grate quhej tutor.Detyrat themelore te tutorit ishte qe te mbrojturin te mos e lindte pa mbrojtje per shkak te kryerjes se kesaj detyre i njiheshin disa te drejta mbi pasurine dhe mbi personin e mbrojtur. 26Lojet e depozitit- 1.jane depozita ne rrethana te jashtezakonshme(despozita ne rrethana te jashtezakonshme egzistonte atehere kur depozidhenesi nen kushtet te jashtezakonshme(zjari,vershimi,lufta,termeti etj)nuk kishte mundesi qe te zgjidhte personin e depositdhenesit.si depozitmares konsiderohej personi i pare i cili pranoi sendin ne despozite.) 2.depozita gjygjesore (ishte kontrat me te cilen palet kontestuse ia dorezonin objektin e kontestit personit te tret duke e detyrar qe pas perfundimit te kontestit tja jap objektin e besuar asaj pale e cila e kishte fituar gjykimin)3.depozita je e rendomte(ishte kontrate mbi depoziten e sendeve te zevendesushme maresi behej pronar dhe i objektit te depozitit dhe pas skadimit te afatit,depozitdhenesit ia kthen sasin e njejte te sendeve te llojt te njejte). 27Kujdestaria mbi personat me te ri se 25vjeq-kujdestarie ishte institucion juridik me te cilin plotesohen mungesa e zotesise se veprimit te personave madhor me te meta fizike,morale dhe psiqike.kujdestaria vendoset: mbi te maret(te cmendurit),mbi prishesit,mbi personat me te meta fizike dhe mbi personat me te rinje se 25vjec. Personi qe perkujdesej ne kujdestari ishete kujdestari. 28Dallimi ne mes USUS dhe USUSFRUTUS-uzufrukti ishte servitut personal ne baze te te cilit personi i autorizuar ose uzufruktuari fitonte te drejten qe sendin e huaj ta perdorte dhe ti mblidhte te gjitha frytet,duke u detyruar qe pas perfundimit te uzufruktit,sendin e pademtuar ne esence tia kthente zoteruesit.Kurse USUS ishte servitut personal,qe i mundesonte personit te autorizuar,qe te fitoje te drejten e perdorjes se sendit te huaj dhe te mbledhe aq fryte nga sendi sa kishte nevoje per plotesimin e nevojave te veta dhe nevojave te familjes se ngusht te tij. 29Numero karakteristikat e detyrimeve deliktore-obligatat qe buronin nga deliktet,dallonin per disa veti nga ligatat qe buronin nga kontratat:1obligaat nga deliktet ishin te patrashegueshme dhe te pakalueshme 2.nese nga delikti cenoheshin me shume persona,obligatat deliktore shkaktoni pergjegjesin kumulative,ndersa ne kontrata vlen parimi mbi solidaritetin elektiv.3.te obligatat deliktore vlejne parimet e pergjegjesise noksale,ndersa per kontratat qe i lidhnin personat e mitru ose sklleverit,vlejne parimet e actiones adjecticiae qualitatis.4.obligatat deliktore parashkruheshin ne afat prej nje viti,nderse ato kontraktuese me afate te gjate.5.obligatat deliktore shuheshin me ane te marreveshjes se zakonshme per faljen e cenimit te bere. 30Kushtet per lidhjen e marteses-kushtet themelore per lidhjen e marteses juridikisht te regullt ishin:e drejta per te lidhur martes-JUS CONUBI(e kishin vetem qytetaret romak dhe latinet e vjeter),qellimi njemend per te lidhur martes-AFFECTIO MARITALIS(e kishin personat qe manifestonin qellimin qe te formonin bashkesin martesore),puberteti i bashkoeshorteve( konsideroheshin:femrat me moshe 12vjeqare dhe meshkujt mbi moshen14vjeqare)dhe forma e parashikuara me ligj(ishin blerja formale e gruas). 31Posedimi(kuptimi dhe llojet)-posedimi,zoterimi(possessio)ishte pushteti fizik apo material mbi sendin.poseduesi ishte cdo person i cili e zoteronte sendin pa mare parasysh se si e kishte konstituar pushtetin fizik mbi nje send.Dallojm disa lloje te posedimit:1.posedimi natyror(egziston ateher kur poseduesit e posedonin sendin me vullnet sendin e mbanin per tjetrin) dhe 2.posedimi civil(ishte ai posedim kur zoteruesi kishte pushtetin fizik mbi objektin e posedimit dhe vullnetin qe objektin ta mbaj per vete dhe ky posedim ndahet ne a)possessio justa b)possessio in justa). 32Elementet konstituive te delikteve private-elementet e qdo delikti ishin:1 tek kryhej ndonje veprim i jashtem nga delikuenti ose te jete leshuar ndonje veprim.2 veprimi i bere i jashtem te nxjere ndonje pasoje vlerat materiale ose personale te te demtuarit.3.te egzistoje lidhja kauzale midis veprimit te jashtem te kryer ose te leshuara dhe cenimit te vlerave materiale dhe personale te demtuarit.4.veprimi i kryerjes te jete antiligjor.5.delikuenti te jete i vetedijshm .6.veprimi antiligjore duhej te sanksionohet me poena privata-me zhdemtim. E drejta Romake E DREJTA PERSONALE – rregullon qështjet : a) e subjekteve të drejtësisë sepse e drejta thotë se drejtsia ekziston mu përshkak të njerëzve , b) Zotsinë juridike , c) aftësinë për të vepruar -të subjekteve të drejtësisë , d) qështjen e institucioneve juridike , të tutoris dhe kujdestarisë..... Këto qështje bëjnë pjesë në diciplin të veçant të së drejtës që quhet E drejta statutore . Në kuadër të së drejtës personale hasim edhe në një deg të së drejtës personale – e ajo është e Drejta Familjare, që rregullon mardhëniet personale dhe pronësore midis anëtarëve të familjes , në kuadër të familjes ... Meqenëse duhet themeluar familje do të lindin mardhëniet familjare – juristët Romak së pari rregulluan çështjen e Fejesës (SPONSAUES) . FEJESA (SPONSAUES) – si institut juridik dhe kuptimi saj është dhënja dhe marrja e premtimeve midis dy (Pater- Familjas) – të dy personave me gjini të kundërt , se në një kohë të ardhëshme të sigurt do të vi deri te realizimi i Martesës (MATRIMONIUM) në bazë të ligjit . E Drejta Familjare Romake e njeh edhe si mundësi reale nëse vjen deri te qfejesa atëherë rendi juridik do të mbroj interesaet materiale të palës e cila nuk është fajtore për qfejes. (AFILIANON- KAPIT-FLUSKAS) Me rastin e lidhjes së fejesës palët kanë këmbyer dhurata të vlerës së konsiderueshme – për të siguruar fejesën e drejta familjare e legalizon institutin e Kaparë për fejesë- ( ARA- SPONSALICIA)ku të dy palët në një shumë tubojnë parat dhe atë e quajn ARA-SPONSALICIA-e cila shumë i dorzohet personit të tretë që të përkujdesët për to – deri sa të lidhet martesa ... Nëse vjen deri te qfejesa , pala jofajtore do të fitoj Kapraen – shumën e caktuar . MARTESA (MATRIMONIUM) – është institut socio-juridik, bashkësi e jetës së vazhdueshme të një mashkulli dhe një femre ,ose mes dy personave me gjini të ndryshme të cilët plotësojn kushtet esenciale për lidhjen e martesës...Kushtet esenciale janë: JUS-KONUBI- e drejta për të lidhur martesën . AFEKSIO-MARITARIS – qëllimi i njëmend për themelimin e martesës Mosha madhore e bashkëshortëve të ardhëshëm të arrihet 12 vjet për femra , për meshkuj 14 vjet. Fomra ligjore e lidhjes së martesës – para organit shtetëror. Nëse një element i këtill nuk është përfillur me rastin e lidhjes së martesës, atëherë do të themi “NUL INEKSISTUESE” – kinse nuk është lidhur fare . SUBJEKTET E DREJTËSIS – janë dy : 1) Personat Fizik (Persona Fizikae) 2) Personat Juridik (Persona Juridikae) PERSONAT FIZIK – ishin njerëzit por të individualizuar, secili veq e veq , konsiderohet person fizik ...Personi fizik është Civies Romak (qytetari romak) , i cili gëzon status CIVITATIS ET LIBERTATIS –( statusin e qytetarit dhe të lirisë ) . Skllevërit janë konsideruar si RRES (send) – Rres Semoventes –person qe vet lëviz . PERSONAT JURIDIK – janë krijesa artificiale të cilëve rendi juridik ju njeh subjektivitetin juridik... Personat Juridik –themelohen , ndërsa personat fizik lindin ose natyralizohen . Çdo person fizik duhet të ket Zotësi Juridike- KAPACITAS JURIDIKAE... Kuptimi i zotësis juridike është aftësia e një personi fizik që të jet tituallar i të drejtave dhe detyrimeve që ja njeh rendi juridik. Përmbajtja e zotësisë juridike- në të drejtën private hasim në njohjen e të drejtave dhe detyrimeve të personit fizik . Përmbajtja në këtë sferë të statusit në sferën private konsiston në JUS – KONUBI ( E drejta për të lidhur martesë) dhe në JUS-KOMERRCI- e drejta e personit fizik që t’i përdor, t’i shfrytëzoj të gjitha institutet juridike të së drejtës private-romake ...Edhe atë për realizimin e të drejtave dhe realizimin e detyrimeve .:Të lidh kontratën e shit blerjes . E drejta e tij që të kërkoj dorëzimin e mallit nga shitësi , ndërsa detyrimet është të paguaj PRECIUM – detyrimin Personi fizik, zotësin juridike e fiton me të lindur – JUS SANGUINIS dhe me natyralizim – NATYRALIZACIO Me të lindur Jus-Sanguinis-nëse fëmija ka lind në martes të rregullt juridike dhe quhet LEGITIMfëmij i ligjëshëm . Fëmijët që kanë lindur në KONKUBINAT – në martesën faktike të një mashkulli dhe një femre – e realizuar me të drejtën zakonore- fëmijët e tillë quhen ILEGJITIMI në të drejtën romake ( e drejta bashkëkohore legjitime i quan fëmijë jasht-martesore). Fëmijët të cilët janë të adoptuar – ADOPCIO kinsë ai fëmijë ka lind në atë familje ... PLENA – adoptimi i plotë që imiton natyrën, Romakët thonë se duhet plotësuar edhe disa kushte faktike, të lind i gjallë dhe të tregoj çfarëdo shenje gjallërie të vazhdoj të jetoj . Specifika romake thotë duhet ti ngjaj njeriut . MONSTRAduhet të asgjësuar .Në përjashtim se fëmija duhet të lind që të fitoj zotësi juridike, është rasti i NASCITURUSIT – rasti kur një fëmijë që akoma zhvillohet në barkun e së emës , mirëpo në këtë koh i vdes i ati (PREZUMTIV) .. dhe tani .. e drejta krijoj propozimin juridik këti fëmije i njeh zotësin juridike që nga momenti i vdekjes së të atit , për ta siguruar të drejtën trashëgimtare të këti fëmije, por ky fëmij duhet të lind i gjallë , më së voni 10 muaj nga dita e të vdekurit i të atit. Me Natyralizim – Natyralizacio – është mënyra artificiale e fitimit të zotësisë juridike. Njihet si natyralizim privat dhe publik . Natyralizim privat quhet sepse realizohet me vullnetin e lirë të Pater Familjas.. Ndërsa Publik – sepse realizohet nëpërmjet vendimit të organit shtetëror . Natyralizimi privat – realizohet në dy forma të mundshme : ADOPCIO – me adoptim , që është përvetësimi i të huajit të miturit (Pupiles) për tu ambientuar dhe shëndrrimi i tij në fëmij të pater familjas. ADROGACIO- pater familjasi e përvetëson një të huaj madhor mbi 25 vjet mund të jet skllav, pelegrin, mirëpo nuk është romak , nuk ka zotësi juridike dhe atë e shëndron në djalë ose qytetar të familjes dhe përvetëson statusin juridik. Natyralizimi Publik – realizohej në dy trajta të mundëshme : TRAJTA e RREGULLT – ku i huaji për të fituar zotësi juridike (shtetësin) duhet të plotësoj kushtet e parapara në ligj . TRAJTA e JASHTZAKONSHME – që e fitojn të huajt të cilët me veprimin, angazhimin e tyre , për grup kan kontribuar për mirëqënjën e shtetit-popullit romak. Psh:rasti me kryengritjen e organizuar të Spartakut ku shokët që kishin statusin e skllevërti e tradhëtuan dhe nuk marrin shtetësin. Zotësia juridike humbet – me shfaqejn e faktorëve relevante juridike, të cilat edhe atëherë edhe sot janë vdekja natyrore e personit fizik dhe vdekja faktike e personit fizik ose vdekja civile e personit fizik . __________________ Njerzit e rendomte mendojne me mendime te gatshme , madje edhe ndjejne me ndjenja te gatshme ! ---------------------------------------------------Mashkull ideal eshte ai mashkull, qe eshte i vetedijshem qe femra ideale s'ekziston ; dhe anasjelltas Femra ideale eshte ajo femer , qe eshte e vetedijshme qe mashkulli ideal s'ekziston. Me vdekjen faktike humbet në parim subjektiviteti juridik i personit fizik,përjashtimisht në dy raste hasim në formësimin e supozimeve juridike : a) rasti – edhe pse ka vdekur trashëgimlënësi , drejtësia e konsideron subjektivitetin e tij se ekziston derisa gjykata të sjell vendim të plotfuqishëm dhe të përcaktoj me te se kush është trashigimtari i trashëgim lënësit ...cili është shkaku i këti fiksioni : parimisht thotë kështu : asnjë send i vlerës materiale n uk guxon të ekzistoj pa trashëgimtar juridik. b) Rasti Komorientëve – janë të afërmit gjinor-të gjinisë së g jakut të një gjenerate të cilët kanë vdekur në të njëjtën kohë nga një fatkeqësi e përbashkët dhe kështu zgjedhja rastit juridikisht do të trajtohet ...: i ati ka jetuar një qast një moment më shumë se i biri i mitur ndërsa i biri madhor ka jetuar një qast më shumë se i ati dhe zgjidhja do të jet: i ati trashëgon fëmijën e mitur ndërsa i biri madhor e trashëgon të jatin ... i biri madhor ka shfrytëzuar të drejtën për të lidh martesën dhe pas veti ka gjasa që ka lënë pasardhës, ndërsa i mituri humb të drejtën trashigimtare pasi që është i mitur . Vdekja Civile – humbja e të drejtave qytetare nëse humben të gjitha të drejtat qytetarepër një person fizik me anë të vendimit të organit shtetëror , atëherë themi se ai ka përjetuar KAPITIS... DEMINICIO MAKSIMA – i ka humbur të gjitha të drejtat qytetare – personi juridik është shëndrruar në skllav – rres nulius(send i askujt) Okupacio Defterio Rasti kur pjesërisht ka humbur të drejtat qytetare dhe ka përjetuar KAPITIS DEMINUCIO MEDIA e ka humbur vetëm statusin e qytetarit , por e gezon statusin libertatis , stuatisn e lirisë, dhe shëndrrohet në LIBERTINI – nga qytetari romak mund të trajtohet si pelegrin , latin . Ligjerata III 02/12 /05 Zgjidhja Martesës Vdekja Natyrore (Faktike) Vdekja Civile Vdekja Divorcio (Shkurorzimi) DREJTA PRONËSORE- (JUS-KUOD-RES) Drejta Pronësore ndahet në 3 degë të së drejtës : • E Drejta Reale • E Drejta Detyrimeve (obligative) • E Drejta Trashëgimore E Drejta Reale – i rregullon mardhëniet realo-juridike. Mardhënia është midis pronarit (poseduesit si titullar i autorizimeve realo-juridike) dhe gjithë të tjerëve që i rrethojnë ata (pronarin) ...Të cilët janë të detyruar për pasivitet që mos ta pengojn pronarin në shfrytëzimin e të drejtave pronësore. Kjo mardhënie realo-juridike zhvillohet lidhur me objektin e mardhënies realo – juridike. Si veprojnë mardhëniet realo-juridike ? - VEPRIMI INTERVIVOS – (veprojn deri sa është gjallë pronari).. Për dallim nga mardhëniet trashëgimore të cilat veprojn MORTIS-KAUZA – pas vdekjes së pronarit. - VEPRIMI ERGASOMNES – (ndaj të gjithëve) për të gjithë do të thuash që më rrethojnë unë jam pronar...Për dallim nga mardhëniet detyrimore–kontraktuese që veprojnë - INTER PARTES – (midis palëve kontraktuese). Pronarët të drejtën e cenuar pronësore e realizojnë me AKCIO –IN-RES ( akcio-padi , in-res- për sendin). Ndërsa pala ë mardhëniet e detyrimeve (në një kontrat) të drejtën e cenuar e realizon me AKCIO IN PERSONA ( i drejtohet kreditorit – personit tjetër ). - Veprimi i mardhënieve realo-juridike është pronari .Ka të drejtë nëpërmjet institucioneve shtetërore të ndjek dhe të kthej objektin e pronës kudo që gjendet ai . Në rast të kontekstit midis dy personave të cilët pohojnë se janë pronar të një sendi unik gjykatësi pasi të hulumtoj të vërtetën do të zbatojë parimin juridik KIEST PRIO TEMPORE, FOCIO ESTJURE (kush është i pari për nga koha, lidhur me lidhjen e kontratës së shitblerjes.) Ai është pronar i ati sendi (sepse ëshë më i fortë për nga e drejta)...psh: për një send janë lidhur nga pronari i një sendi dy kotrata të shitblerejs. Kontrata e parë me personin NN me 01.01.05 , ndërsa me personin XY 01.02.05. Gjykata përfundon KIEST PRIO TEMPORE , FOCIO EST JURE... RES (send) – objekt i mardhënies realo juridike është përherë një send (res) RES (kuptimi juridik) – pjesë të natyrës sit ë ndara të veçanta të një vlere të konsiderueshme materiale që i shërben subjekteve të drejtësisë. Shprehimisht juristët romak thojnë : atë send që mund ta prek , ta shijoj , ta shoh.. Si sende konsiderohen veprimet e njerëzve, pun a edhe atë e ndarë : puna fizike e pa kualifikuar dhe e kualifikuar. Romakët thonë : dhe të drejtat e qytetarit të cilat ma në fund janë të natyrës materiale (mund të materializohen ), të cilat mund të jenë object i mardhënieve pronësore – juridike, por edhe i mardhënieve realo-juridike. Për shkaqe pragmatike (praktike) – juridike e drejta reale –juridike sendet i ndan në lloje të ndryshme , ndarja kryesore është në : RES-MOBILES RES-IMOBILES RES- MOBILES- janë sendet e lëvizshme të cilat e ndrrojnë pozitën , pa e ndryshuar natyrën dhe funksionalitetin .,psh: orendit shtëpiake , veglat e punës , kafshët shtëpiake, (skllevërit ) - dhe sit ë tillë e drejta reale romake dhe ndanë sendet që lëvizin vet dhe sendet që nuk lëvizin vet – por lëvizin me forcën e jashtme. RES – IMOBILES- sendet e pa lëvizëshme, janë sendet të cilat nuk e ndrrojnë pozitën. Nëse ua ndrrojmë pozitën ua ndryshojmë natyrën dhe funksionalitetin, psh: shtëpia nuk lëviz , nëse ne e prishim atëherë natyra e ndrron në gërmadhë . Send kryesor i pa lëvizëshëm është TERRA (toka) dhe çdo gjë që është e lidhur organikisht për tokën. SUPERFICIES- sipërfaqe tokës. Të cilat janë :INAEDIFIKACIO- NDËRTIMET IMPLANTACIO – fidanizimi i tokës, shprehimisht- vetëm fidanet që kanë vegjetuar (FRUKTUS). Ndaraja kryesore e sendeve IMOBILES : INSEMENCAIO – mbledhjen e farës tokë, e asaj që ka vegjetuar .. Të 3-këto si terme nocione quhen SUPERFICIES ( sipërfaqe e tokës)... SOLO-CEDIN – sipërfaqja e E drejta romake reale bënë ndarjen e posedimit në dy lloje : • POSESIO NATYRALIS-( Posedimin Natyror) – është posedim ku poseduesi e ka të bindur vullnetin e tij, se sendin e mbanë për tjetërin (në emër të tjetërit) zakonisht për pronarin – në emër të pronarit ...sepse me të ka lidhur një kontrat me efekt të afatizuar , që sendin e pronarit ta përdorë brenda kohës së caktuar. Prandaj ky posedues nuk gëzon mbrojtje të veçant juridike, nëse një person i tretë fillon kontestin civil para gjykatës me pretendim pronësor (ai thotë unë jam pronar i këti sendi , ai thotë unë e përdori në emër të XY).. Ndodhi rasti i evikcionit (EVIKCIOS)... Poseduesi natyror në këtë rast do të kërkoj mbrojtje nga personi në emër të ciklit e mbanë sendin. Llojet tjetër, i posedimit është : • POSESIO CIVILES (Posedimi Civil) – në këtë lloj posedimi , poseduesi e ka të bindur vullnetin ANIMUS ( se sendin e mban për veti, me qëllim përfundimtar të bëhet edhe pronar...Ky posedues (poseduesi civil) pushtetin fizik e ka të vendosur mbi objektin e posedimit në mënyrë të ligjëshme, prandaj themi se ai ka POSESIO-JUSTA – (posedim juridikisht i rregullt)... Ky posedues mund të kualifikohet si BONAFIDES ose MALAFIDES. BONAFIDES – (me mirëbesim)- sepse që nga momenti i vendosjes së pushtetit fizik është i bindur se sendin e merr nga pronari (blen) ku në tregun- romak, sendin e vlen nga pronari .Ky posedues BONAFIDES-mund të bëhet edhe pronar. MALAFIDES-(me keq-besim) ai pushtetin fizik e ka vendosur në bazë të një pune juridike të pa lejueshme dhe e ka të bindur vullnetin se sendin e merr nga jo- pronari. Ka bindur vullnetin që sendin e merr nga jo pronari por është JUSTA – posedimi civil mund të lind edhe si in-justa (juridikisht jo i rregullt). Nëse poseduesi ka vendos pushtetin me VIKLAM ose PREKAM, ky posedues nuk mud të bëhet pronar. Mjeti juridik për mbrojtjen e posedimit civil është INTERDIKTA (mjet juridik shumë efikas) – për vendosjen e gjendjes së më parshme RESTITUCIO INTEGRUM. INTERDIKTA – është urdhër deciv i organit shtetëror që lëshohet me kërkesen e poseduesit, civil të cilët i janë cenuar të drejtat Posesore-Poseduese, nga personi i tretë që menjëherë të ndërprej shqetësimin e poseduesit ose menjëherë ti kthehet objekti në posedim . E DREJTA PRONËSORE – PRIVATE (PRO-PRIETAS) -ligjerata IV Termi i parë që ka tendenc, për të diferencuar në bazë sociale shoqërinë romake është DOMINUNi që e hasim – përdorët si sinonim për të treguar Pater-Familjas. Mbi çka e shtrinë pushtetin e tij atënor. Kjo ndodhë në kohën e formimit të familjes AGNATO- ku në krye të së cilës qëndronte Pater Familjes - (instituti drejtësis pronsore familjare). Pushteti Pater-Familjas është i shtrirë mbi personat e nënshtruar në familje ALIENI-JURIS dhe mbi të gjitha sendet të cilat e bëjnë pronën familjare. Termi DOMINUM-shpreh mardhënien sociojuridike,me natyrë personale dhe materiale Në të drejtën klasike hasim në termin PRO-PRIETAS(një send që i takon dikujt). Këtë nocion e nxori në sipërfaqe ekonomia e tregut, sepse kemi mardhënie pronësore juridike, që zhvilloheshin në tregun romak ( e askund tjetër). Karakteristik tjetër për zhvillimin e ekonomisë LATI-FUNDISTE (kompleks toke të një pronari) që kultivonte një kulturë bujqësore ,të cilën e punoni skllevërit . Kuptimi elementar i Pro-Prietasit – ishte PLENA-IN-PRE-POTESTAS (pushteti absolut mbi një send). Se pronari ka të drejtë të bëjë me objektin e pronës çka të do, mirëpo që nga ligji-12tabelave në mënyrë institucionale bëhen përkufizimet e të drejtave të pronarëve privat . FINISI (kufiri) midis tokave bujqësore, të dy pronarëve të ndryshëm . Finisi tjetër midis parcelave ndërtimore (trojeve). Mosndërprerja e rjedhës natyrore të ujit në vijën e fshatit. Prerja e degëve të pemës së fqiut – e cila kalon mbi 15 pëllëmbë mbi pasurin timë, kështu e kufizon pasurinë e tjetrit . E drejta e fqiut tim që kohë pas kohe të kaloj në oborrin tim që ti mbledh frytet Mbrojtja ndërkombëtare për të Drejtat e njeriut(pjesa e pestë) nga Fakulteti Juridik, Gjilan- Republika e Kosoves më 2011-11-16 në orën 8:49.PD · 10. Ndalimi i diskriminimit me akte të tjera të KB-ve ose të institucioneve të specializuara Ndalimi i diskriminimit është paraparë edhe me shumë akte të tjera ndërkombëtare të cilat i kanë miratuar KB; organizatat ndërkombëtare e punës etj. Këto janë: -Konventa për të drejtat politike të femrave -Deklarata për të drejtat e fëmijëve -Deklarata e KB-ve për eliminimin e diskriminimit ndaj femrave. 11. Ndalimi i diskriminimit me akte të tjera të tjera të përgjithshme dhe regjionale Ndalimi i diskriminimit është paraparë edhe me një serë marrëveshjesh ndërkombëtare të përgjithshme ose regjionale. Grupit të parë i takon Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politik, kurse grupit të dytë Deklarata Amerikane për të drejtat dhe detyrat e njeriut, Konventa Evropiane për mbrojtjen e të drejtave dhe lirive themelore të njeriut Dokumenti përfundimtar i tubimit të Vjenës. 12. Ndalimi i diskriminimit me akte të KSBE-së Deklarata për parimet me të cilat udhëhiqen shtetet në marrëdhëniet e tyre reciproke e Aktit Final të Konferencës për sigurinë dhe bashkëpunimin në Evropë, e cila ka të bëjë me respektimin e të drejtave të njeriut dhe të lirive themelore parasheh se „shtetet pjesëmarrëse do ti respektojnë të drejtat e njeriut dhe liritë themelore, duke përfshirë edhe lirinë e mendimit, ndërgjegjes, bindjes fetare, për të gjithë pa dallim race, seksi, gjuhe e feje. Shetet në të cilat ekzistojnë pakicat kombëtare duhet „të respektojnë të drejtën e personave që u përkasin këtyre pakicave për barazi para ligjit, do tu japin atyre mundësi të plotë për të gëzuar me të vërtetë të drejtat e njeriut dhe liritë themelore dhe, në këtë mënyrë, të mbrojnë interesat e tyre të ligjshme në këtë fushë‟. Dokumenti Përfundimtar i Mbledhjes së Vjenës, ka konfirmuar vendosmërinë e shteteve anëtarë „të respektojnë të drejtat e njeriut dhe liritë themelore...për të gjithë pa dallim race, seksi, gjuhe a feje‟ dhe tu sigurojnë të gjithë personave në territorin e vet dhe nën juridiksionin e vet , të drejtat njerëzore dhe themelore pa kurrfarë dallimi. Dokumenti I detyron shtetet të sigurojnë që asnjë person që ushtron ose don të ushtrojë këto të drejta dhe asnjë pjesëtarë i familjes së tij të mos pësojë diskriminim me këtë rast. Dokumenti i mbledhjes së Kopenhagës i Konferencës për dimensionin njerëzor të KSBE-së, konfirmon përkrahjen e të drejtave të njeriut dhe lirive themelore, të cilat garantohen me ligje në pajtim me detyrimet që dalin nga e Drejta Ndërkombëtar. Dokumenti parasheh se çdo dergoim i detyrimeve që kanë të bëjnë me të drejtat e njeriut dhe liritë themelore gjatë shtetrrethimit (gjendjes së jashtëzakonshme) duhet të mbetet rreptësishtë brenda kufijve që i përcakton e drejta ndërkombëtare dhe se me atë rast nuk mund të bëhet dallim sipas racës, ngjyrës, seksit, gjuhës, fesë etj. Karta e Parisit për një Evropë të re, ka paraparë se të drejtat e njeriut dhe liritë themelore, u përkasin të gjithë njerëzve, ndërsa secili njeri do të gëzojë të drejtën për mbrojtje efektive juridike kombëtare ose ndërkombëtare, kundër çdo shkelje të të drejtave të tij dhe i ka detyruar shtetet ti luftojnë të gjitha format e urrejtjes raciste, etnike, të antisemitizmit, si dhe të persekutimit për arsye fetare e ideologjike V. NDALIMI I APARTEIDIT 1. Nocioni i Aparteidit Termi „aparteid‟ rrjedhe nga fjala afrikane dhe ka kuptim per te vecuar ose per te ndare. Aparteidi eshte sinonim per Afriken e Jugut dhe me te nenkuptohet segregacioni racial qe ishte menyre e vecante e dominimit sistematik dhume te gjere racor dhe politik qeveritar per me shume se kater dekada. Sipas Konventes Nderkombetare per ndalimin dhe denimin e krimit te aparteidit, me shprehjen „krim i aparteidit‟ nenkuptohen veprimet e johumane qe kane per qellim vendosjen dhe ruajtjen e dominimit te personave te nje grupi racor mbi personat e cfaredo grupi tjeter racor dhe shtypja e tyre sisitematike, ku bejne pjese: - mohimi i se drejtes per jete dhe liri personale personave t; grupeve racore, sic jane : vrasja, lendimi, burgimi arbitrar etj. - Vendosja e qellimshme e nje ose me shume grupeve racore ne kushte jetese qe duhet te sjellin deri te zhdukja e tyre e plote ose e pjeserishme fizike - Ndermarrja e masave legjislative ose masave tjera me qelim te pengimit te nje ose me shume grupeve racore te marrin pjese ne jeten politike, shoqerore, ekonomike, te vendit dhe krijimin e qellimishem te aso kushteve qe pengojne zhvillimin e plote te grupit ose grupeve te tilla - Cilado mase, edhe ato ligjore, qe ka qellim te ndarjes se popullsise sipas races dhe krijimi i vendbanimeve dhe getove per anetare te grupit racor ose vete grupin. 4. Perpjekjet e Bashkesise Nderkombetare per eliminimin e aparteidit Kombet e bashkuara kane filluar te merren me ceshtjen e aparteidit ne Afriken e Jugut nga viti 1946, kur India ka akuzuar Afriken e Jugut se ka perligjur diskriminimin e qytetareve te Afrikes se Jugut me origjine induse. Çeshtja e aparteidit ka mbetur objekt diskutimi ne Asamblene e Pergjithshme per vite me radhe. Bashkesia nderkombetare duke dashur te ndihmoj ne zgjidhjen e problemit te konfliktit racor ne Afriken e Jugut, perpiqej ta detyronte regjimin racist te pakices se bardhe te heqte dore nga trashegimia e hidhur e se kaluares dhe ti zgjidhte problemet konform me parimet e barazise ndermjet njerezve; te heqte dore nga dominimi racist; te krijonte shoqeri joracore; ta zhdukte aparteidin i cili perben krim kunder njerezimit, qe fyen dinjitetin njerezor dhe perben rrezik serioz per paqen dhe sigurine nderkombetare. Keshilli i Sigurmit qe nga viti 1960 eshte marre shpesh me ceshtjen e aparteidit dhe ka miratuar nje sere rezolutash me te cilat terhiqte verejtjen per rrezikun per paqen dhe sigurine nderkombetare, shprehte brengosjen per shkak te vrasjeve te demonstruesve te paarmatosur kunder diskriminimit dhe segregacionit, denonte ashper politiken e perpjestimit racor etj. Institucioent e specializuara te KB-ve si ILO, UNESCO, ËHO, FAO kane kontribuar mjaft ne luftimin e apartedit jo vetem ndermjet gjykimit te politikes se aparteidit, por edhe ne miratimin e rekomandimeve dhe asave per crrenjosjen e ligjeve diskriminuese dhe per ti dhene fund aparteidit si dhe duke u angazhuar per sigurimin e ndihmave levizjes nacionalclirimtare te popollsise se shtypur te Afrikes se Jugut. 5. Aprovimi i Konventes Nderkombetare per ndalim dhe denim te krimit te aparteidit Komisioni per te drejtat e njeriut, ne baze te kerkeses se Asamblese se Pergjithshme, ka shqyrtuar dhe ka aprovuar Konventen nderkombatre per ndalimin dhe denimin e krimit te aparteidit dhe i ftoi shtetet ta nenshkruajne dhe ta ratifikojne ate sa me pare qe eshte munder. Konventa ka hyre ne fuqi ne 18 korrik 1976. Konventa e kualifikon aparteidin si krim kunder njerzimit, i shpall te panjerzishme verpimet qe dalin nga politika dhe praktika e apartediti dhe i shpall si krime qe jane ne kundershtim e normat e se drejtes nderkombetare, e posacerisht me qellimet dhe parimet e KBve dhe si rrezik serioz per sigurine nderkombetare. 6. Pergjegjesia per krimin e aparteidit Konventa permbane rregulla me te cilat percaktohet pergjegjesia per krim te aparteidit. Keshtu percakton qarte se jane pergjegjes penalisht ne planin nderkombetar pa marre parasysh motivet, personat, anetaret e organizatave dhe institucioneve shteterore qe: a) kane kryer, kane marre pjese, kane nxitur drejtperdrejt ose kane pergaditur kryerjen e akteve nga neni II; dhe b) Kanë ndihmuar, nxitur ose bashkpunuar në kryerjen e krimit të aparteidit Konventa percakton se personat e akuzuar per shkaqe te apartedit, mund te gjykohen nga gjykatat kompetente te secilit shtet qe eshte pale e Konventes ose nga Gjykata nderkombetare penale, kiompetencen e se ciles do ta pranonin palet kontraktuese. VI. MBROJTJA E REFUGJATEVE 1. Problemi i refugjateve Problemi i refugjateve paraqet nej ceshtje te rende humanitare, politike, ekonomike etj, problemi eshte imponuar pas Luftes se Pare Boterore dhe Revolucionit te Tetorit, por edhe sot paraqet fatkeqsisht nje nder problemet me te renda me te cilat perballet beshkesia nderkombetare. Edhe sot qindra-mijera dhe milione njerez jane te detyruar te ikin dhe ti lene trojet e veta per te shpetuar nga ndjekjet qe behen pa arsye kombetare, fetare, racilae, ideologjike etj. 2. Masat per ndihme refugjateve Perpjekjet e para per tu ndihmuar refugjateve i ka bere Lidhja e Kombeve. Keshtu krijohet Komesariati i Larte per Refugjate, me qellim tu ndihmonte miliona njerezve te ikur nga Rusia pas Revolucionit te Tetorit dhe refugjateve armen, asire, kaldej e turq. KB-te jane perballur qe nga fillimi me problemin e refugjateve te paraluftes, qe akoma nuk e kishin rregulluar statusin, repsektivisht qe nuk e kishin fituar shtetesine e ndonje shteti, por edhe valen e re te refugjateve. Me 1949 themelohet Zyra e Komesarit te Larte te KB-ve per te mbrojtur refugjatet, per te perparuar zgjidhjen perfundimtare te problemeve te tyre dhe per te zvogeluar numrin e atyre qe kerkonin mbrojtje, per te ndihmuar perpjekjet qeveritare dhe private per lehtesimin e riatdhesimit vullnetar ose te asimilimit brenda bashkesive te reja kombetare, etj. 3. Aktet nderkombetare qe kane te bejne me refugjate Bashkeesia nderkombatare ka miratuar nje sere aktesh qe kane te bejen me refugjate siç jane: -Protokolli i Hages, -Konventa per statusin e refugjateve dhe -Protokolli per statusin e refugjateve 4. Nocioni i refugjateve Refugjatet jane persona te cilet per arsye te ndjekjes, operacioneve luftarake ose rrethanave tjera te jashtezakonshme, e kane leshuar vendin e tyre. Refugjatet i karakterizon: a) shkaterrimi ii raportit te besimit, mbrojtjes dhe ndihmes qe i bashkon individet me qeverite e vendit, te shtetesise ose te vendbanimit, dhe b) kalimi i kufrit dhe futja ne shtetin tjeter ne kerkim te mbrojtjes. Cilesi e perbashket e te gjithe personave qe konsiderohen refugjate eshte: a) se kane nevoje te ngutshme per mbrojtje dhe ndihme nderkombetare b) se jane jashte vendit te tyre, dhe c) se kane frike nga ndjekja, prandaj nuk jane ne gjendje ose nuk degjirojne tu drejtohen autoriteteve te tyre per ndihme. Ketyre rregullisht u shtohet edhe nje e dhene tjeter, e cila tregon se ata cdohere nuk I kane plotesuar kerkesat per hyrje ne vendin ku kane arritur, u me se shpeshti hyjne ilegalisht. 5. Te drejtat e refugjateve Refugjatet qe normalisht gjenden ne territorin e nje shteti tjeter, kane te drejte te zgjedhin vendqendrimin, te drejten e qarkullimit te lire bne kushtet e percaktuara te cilat ne rrethana te njejta, zbatohen per te huajt ne pergjithesi, kane te drejten e bashkimit ne shoqata qe nuk kane qellime lukratve dhe sindikata profesionale. Çdo refugjati, qe nuk ka dokument udhetimi te vlefshem, shteti ku gjendet i jep dokument identifikimi. 6. Ndalimi i debimit Refugjati mund te debohet nga shteti ne te cilin gjendet ne menyre te rregullt, vetem ne qoftese kjo behet per arsye te sigurise kombetare ose te rendit publik dhe vetem ne baze te vendimit te bazuar ne ligj. Ne keto raste atij duhet ti lejohet te parashtroje fakte qe e arsyetojne, te parashtroje ankese dhe te caktoje mbrojtes para autoriteteve kompetente. Konventa parasheh shprehimisht se asnje shtet nuk guxon ta deboje ose ta ktheje me dhune refugjatin ne territorin ku do te rrezikohej jeta dhe liria e tij per shkak te races, fese, kombesise, mendimit politik etj. Shteti i pranimit u siguron refugjateve trajtim te njejte si edhe shtetasve te vet per tu paraqitur para gjykatave. Bashkesia nderkomebatre, nepermjet Komesarit te Larte te KB-ve per refugjate, angazhohet per zgjidhjen definitive te problemit te refugjateve qe mund te arrihet, qofte nepermjet riatdhesimit vullnetar, qofte nepermjet asimilimjit dhe natyralizimit te tyre. Riatdhesimi i cili cdo here dueht te behet ne baza vullnetare, parasupozon qe kushtet ne vendin e origjines ane te atilla qe lejojne kthimin, garantojne sigurine dhe mundesojne kthimin ne jeten normale. Per keto qellime shtetet u japin refugjateve ndihme per kthim dhe vendosje ose veteem shpenzimet e udhetimit ne rast te riatdhesimit. Ne qofte se kjo nuk eshte e mundeshme, atehere shtetet dueht tu mundesojne refugjateve sa me shume qe eshte e mundur asimilimin dhe natyralizimin ne vendin ku se pari kane arritur , ose ne ndonje vend tjeter, duke pershpejtuar proceduren e natyralizimit de duke zvogeluar sa me shume taksat dhe shpenzimet e procedures. VII. E DREJTA E AZILIT 1. Nocioni i Azilit Me fjalen azil nenkuptojme strehimin apo vendin qe jep siguri dhe mbrojtje nga persekutimi dhe rreziku ne pergjithesi ose nenkuptojme te drejten qe nje shtet i jep nje individi te strehohet, kur ne vendin e tij do te persekutohej per arsye politike. Nga shume perkufizime de l se me azil nenkuptohet e drejta qe i jepet nje personi te hyje, te qendroje dhe te gezoje mbrojtje ne vende qe jane jashte juridiksionit te shtetit te cilit i takon i ikuri, respektivisht e drejta e strehimit qe kane personat e persekutuar ose te denuar per arsye politike, jeta dhe liria e te cileve eshte ne rrezik nga autoritet shteterore ose turmes gjate trazirave dhe te cilet nuk i nenshtrohen ekstradimit as dorezimit autoriteteve vendese. 3. Llojet e azilit Dokumentet e ndryshme dhe autoret e te drejtes nderkombetare njohin dy lloje te azilit. Sipas tyre azili mund te jete: 1) azil territorial , dhe 2) azil diplomatik Me azil territorial nenkuptohet strehimi qe nje shtet i jep nje shtetasi te huaj apo nje personi pa shtetsi ne territorin e vet, po qe se eshte i ndjekur per arsye politike dhe e ka jeten ose lirine e vet ne rrezik ne shtetin nga i cili ka ikur. Me azil diplomatik, nenkuptojme strehim qe nje shtet i jep te ikurit ne vende qe jane jashte juridiksionit te autoriteteve vendore (ne ambasada ose legata, ne locale konsullore, ne locale te institucioneve nderkombtare, ne luftanije, ne aeroplan luftarak, dhe ne anije tjera publike me qellim qe ti ike juridiksionit te autoriteteve lokale. Konventa e Havanes per azilin Diplomatik percakton shprehimisht se mund te jepet ne: legata, ne anije luftarake, në kampe ushtarake, dhe ne aeroplane ushtarak. Sipas Konventes te Karakasit ,,legat” nenkupton qdo seli e misionit diplomatic, rezidenca e shefit te misionit dhe lokalet e siguruara nga ata per vendbanim te te ikurve kur numri I tyre tejkalon kapacitetet normale te ndertesave. Dallimi kryesor ndermjet azilit territorial dhe atij diplomatik ka te beje me vendin ku jepet azili. Azili territorial behet efektiv kur nje person arrin ne territorin e stetit tjeter ku kerkon strehim ose kur te kete dale jashte kufijve te juridiksionit te shtetit te tij. Azili diplomatik konsiston ne lejimin e hyrjes edhe te qenrimit ne lokalet e misionit diplomatik personit te ndjekur ose te rrezikuar. 4. Azili Territorial- është institut i së drejtës ndërkombëtare të përgjithshme. Në fillim është krijuar si rregull zakonore, në kohën kur shumica e shteteve praktikonin tu jepnin azil territorial të përndjekurve politikë. E drejta e azilit është pranuar për herë të parë me një marrëveshje ndërmjet Francës dhe Suedisë për ekstradim, në të cilën proklamohej parimi i mosdorëzimit të „delikuentëve politikë‟. Me kalimin e kohës azili territorial bëhet objekt rregullimi i ligjeve të brendshme, kurse tani shumica e kushtetutave e parashohin shprehimisht. Azili territorial bazohet në kompetencën që ushtron shteti mbi territorin e vet, në bazë të së cilës ai jo vetëm që mund të lejojë hyrjen e të huajve, por edh mund tu ofrojë mbrojtje atyre derisa janë brenda territorit të tij. Azili territorial akoma nuk është përcaktuar si një e drejtë personale, me gjithë tendencat që të përfshihet në kuadrin e të drejtave njerëzore. Për këtë ai është konsideruar më tepër si favor mirëbërës i shtetit. Deklarata amerikane për të drejtat dhe detyrat e njeriut proklamon se çdo person ka të drejtë të kërkojë dhe të fitojë azil në territorin e jashtëm. Derisa e drejta e azilit trajtohet qartë si e drejtë e shtetit, nga ana tjetër është përcaktuar se shtetet nuk guxojnë ti kthejnë të ikurit në vendin nga i cili kanë ikur dhe ku u kanose rreziku nga ndjekja. Në rastin kur shteti nuk don të japë azil, rekomandohet që të shqyrtohet mundësia e lejimit të qëndrimit të përkohshëm të personit të ndjekur, në mënyrë që ti bëhet e mundshme të sigurojë pranimin në një shtet tjetër. misioneve diplomatike, në bazë të së cilës lokalet e misioneve konsideroheshin të përjashtuara nga juridiksioni territorial. Nga kjo del se askush nuk guxon pa leje ose pa qenë i lutur nga shefi i misionit, të hyjë në ndërtesën e misionit diplomatik. Me kalimin e kohës koncepti për eksterritorialitetin e misioneve diplomatike fillon të braktiset nga shumë autorë dhe vendime gjyqësore, ndërsa e drejta ndërkombëtare definitivisht e ka braktisur në tërësi. Qëndrimet e shpeshta kundër azilit diplomatik kanë ndikuar që të braktiset gradualisht e drejta e azilit kishtar dhe të merren më shumë vendime gjyqësore në të cilat paraqitet pajtueshmëria për mosnjohjen e së drejtës së azilit diplomatik. Prej atëherë pranohet se i ikuri në mision diplomatik është në territorin e shtetit ku është kryer kundërvajtja dhe mbi këtë shtrihet pushteti i organeve të shteti territorial. Çdo qëndrim i kundërt, që do të ishte në favor të azilit diplomatik, do të nënkuptonte mohimin e sovranitetit të atij shteti, e kjo do të ishte në kundërshtim të drejtpërdrejtë me parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare. Çështjet kryesore që imponohen me rastin e azilit diplomatik, që janë diskutuar më së shumti kanë të bëjnë me: -urgjencën e dhënies së azilit -kualifikimin e veprës së të ikurit -përfundimin e azilit. VIII. GJENOCIDI 1. Shfaqja e Gjenocidit gjate Historise Fjala gjenocid është farkuar nga fjala greke genos (racë, fis) dhe prapashtesës cide (vrasje) ose nga fjala latine genus, që dmth grup dhe caedere, që dmth të vrasësh. Fjalën gjenocid e ka futur në shkencë profesori Raphael Lemkin nga fundi i Luftës së Dytë Botërore, për të shënuar krimet që shkaktuan humbje të mëdha njerëzish. Megjithatë që termi gjenocid përmendet relativisht vonë, shfaqjet e tij janë të njohura që nga kohët më të vjetra. Gjenocidi është praktikuar mjaft gjerësisht, dhe pasojat e tij gjithmonë kanë qenë tragjike. Mjafton të përmendet gjenocidi kundër armenëve nga gjysma e viteve 90-ta të shek XIX dhe gjatë Luftës së Parë Botërore,. Ky gjenocid ka filluar me masakrën e armenëve në qytetin Sasun 1894 dhe ka marrë përpjesëtime më të gjëra me sulmin mbi një grup armenësh që kishin ardhur në Stamboll për tia dorëzuar Sulltanit një ankesë. 2. Miratimi i Konventës për pengimin dhe dënimin e krimit të gjenocidit Asambleja e Përgjithshme e KB-ve ka marrë në shqyrtim si një ndër të parat, çështjen e pengimit dhe të dënimit të krimit të gjenocidit. Kështu me 12 janar 1951 ka hyrë në fuqi Konventa për pengimin dhe dënimin e krimit të gjenocidit, e miratuar nga Asambleja e Përgjithshme, e cila i ftoi shtetet ta nënshkruajnë, ta ratifikojnë ose ta pranojnë. 3. Nocioni i gjenocidit Me Konventë shpallet se gjenocidi, pa marrë parasysh a është kryer në kohë paqeje a në kohë lufte, është krim sipas të drejtës ndërkombëtare dhe i detyron shtetet ta pengojnë dhe ta dënojnë. Konventa përcakton veprimet të cilat e përbëjnë krimin e gjenocidit këtu bëjnë pjesë: a) vrasja e anëtarëve të grupit b) lëndimi i rëndë fizik ose mental i anëtarëve të grupit c) vënia e grupit qëllimisht në aso kushte të jetës që duhet të sjellin zhdukjen e plotë fizike ose të pjeseshme të tij d) ndërmarrja e masave drejtuar në pengimin e lindjeve brenda grupit, dhe e) transferimi i dhunshëm i fëmijëve nga një grup në tjetrin 4. Aktet e dënueshme dhe personat përgjegjës për gjenocid Sipas Konventës, dënohet: -Gjenocidi -Konspiracioni për të kryer gjenocidin -Nxitja e drejtpërdrejtë dhe publike për të kryer gjenocidin -Tentimi për të kryer gjenocidin, dhe -Pjesëmarrja në kryerje të gjenocidit. Gjykimi i kryerësve të gjenocidit ose personave tjerë përgjegjës, është lënë në kompetencë të gjykatave të shteteve në të cilat është kryer vepra e dënueshme ose e Gjykatës Ndërkombëtare Penale, kur të kryhet formimi i saj, për shtete që e pranojnë kompetencën e saj. IX. MBROJTJA E TË DREJTAVE TË NERIUT NË KONFLIKTE TË ARMATOSURA 1. Nocioni dhe përkufizimi i të drejtës humanitare Kjo lemi ka hyre ne literaturë si e ashtuquajtura e drejta humanitare me qka autoret dhe tubimet e ndryshëm nënkuptojnë rregullat e së drejtës ndërkombtare, sidomos të së drejtës së luftës në kuptimin e ngushtë dhte të gjërë që kanë për qëllim humanizimin e luftës. Shikuar kështu e drejta humanitare përbëhet nga rregullat juridike ndërkombtare të krijuara me traktakte ose me zakone qëllimi specific I të cilave është zgjedhja e problemeve humanitare që shfaqen drejtëspërdrejti nga konfliktet e armatosura të karakterit ndërkombtar ose jondërkombtar dhe të cilat për arsye humanitare I kufizojnë të drejtat e palve në konflikt që të përdorin metoda dhe mjete sipas zgjedhjes së tyre ose që mbrojnë personat dhe pronën që është ose mund të preket me konflikt. 2. Historiku i mbrojtjes së të drejtave të njeriut në konfliktet e armatosura E drejta humanitare nderkombtare është zhvilluar në kuadër të së drejtës ndërkombtare. Rregullat e para humanitare e kanë origjinën në mësimet religjioze dhe ato morale që kanë përmbajtur gati të gjitha religjionet më kryesore si budizmi, Krishtrimi dhe Islami. Rregullat e tilla q’ është e vërteta kanë qenë të pakta dhe sporadike por që qdo here kishin si qëllim kryesor kufizimin e mizorive në luftë 3. Përpjekjet për ndalimin ose kufizimin e Luftës Siq është thënë e drejta humanitare ndërkombtare është krijuar për të mbrojtur njerzit nga fatkëqsit e luftës. Fatëkeqësisht të gjitha përpjekjet e mendimtarve, filozofëve teologëve dhe pacifistve për ndalimin e luftës nuk kanë dhënë rezultate, përpos që është arritur të proklamohet disa rregulla për ndalimin ose kufizimin e së drejtës së luftës ndalimin eluftës ditve të caktuara (festive) ose muajve të caktuar (muajt e paqes hyjnore) ndalimin e disa metodave dhe mjeteve të luftes dhe të afirmohen disa rregulla fisnike (riterëve 4. E Drejta Humanitare dhe ndalimi i Luftës Fakti se lufta lufta konsiderohet si mjet I ndaluar nuk do të thotë assesi se është përjashtuar nga jeta ndërkombtare. Njerzimi definitivisht I është shmangur konfliktit botror. Por janë shtuar shumë konfliktet locale, regjionale luftrat civile dhe ato qlirimtare Gjë që pa dyshim imponon jo vetëm nevojën e ekzistimit por edhe nevojen e plotsimit dhe të zgjerimit të rregullave te së drejtës humanitare. Natyrisht ekzistimi I rregullave humanitare nuk është në qdo rast garanci e mjaftueshme për evitimin e veprimeve jo njerzore 5. Kontributi I Kombeve te Bashkuara Zhvillimet të së Drejtës Humanitare Kontribut me te rendsishëm për forcimin e vetëdijes për detyshmërinë e rregullave të së drejtës humanitare kanë dhënë Kombet e Bashkuara. Nje veprimtari më e dendur është shënuar vetëm në fund të viteve të 60-ta dhe në fillim të viteve të 70-ta lidh shënimin e njëzetvjetorit të miratimit të deklaratës së Pësrgjithshme për të drejtat e njeriut, Asambleja e përgjithshme kishte konfirmuar tri parime themelore që duhet ti respektojmë të gjitha autoritetet pergjegjse për aksione në konflikte të armatosura. Asambleja konfirmonte: Mbrojtja ndërkombëtare për të Drejtat e njeriut(pjesa katërt) nga Fakulteti Juridik, Gjilan- Republika e Kosoves më 2011-11-16 në orën 8:48.PD · 12. Komisari i Larte per pakica kombetare Komisarine Larte e emeron Keshilli i Ministrave i OSBE-se me konsensus, ne baze te propozimit te Komitetit te fuksionareve te larte (Keshlli i Perhershem) per nje periudhe trevjecare qe mudn te vazhdohet edhe nje here, nga radha e personaliteteve te shquara nderkombetare qe kane eksperience te gjate perkatese, dhe nga i cili mund te pritet paanesi e plote ne ushtrimin e funksioneve. Komisari i Larte eshte i autorizuar: -te mbledhe dhe te pranoje informata per ceshtje te pakicave kombetare -te vleresoje rolin e paleve te involuara, natyren e tensioneve dhe pasojat e mundshme per paqe -te bisedoje me palet dhe sipas nevojes, te perparoje dialogun, besimin dhe bashkepunmin ndermjet tyre. -ai mundet, po qe se çmon se ekziston rreziku nga konflikti, te terheqe verejtjen Komitetit te Funksionareve te Larte, kurse kryesuesi kete e ve ne rend dite te mbledhjes se ardhshme te tyre -te mbledhe dhe te pranoje informata per statusin e pakicave komebtare dhe rolin e paleve te involvuara, nga cfaredo burimi, duke perfshire ketu edhe mjetet e informacionit dhe organizatat joqeveritare Ketij mund ti dorezojne raporte te vecanta: -qeverite e shteteve pjesemarrese, por edhe organet regjionale ose lokale te pushtetit ku jetojne pakicat kombetare, dhe -perfaqesuesit e asociacioneve, organizatave joqeveritare, grupeve fetare dhe kombetare qe jane drejtpersedrejti te interesuara, qe jane ne hapesiren e tensioneve dhe qe jane te autorizuara te perfaqesojne pakicaet kombetare. Komisari i Larte mund te vizitoje territorin e cdo shteti pjesemarres dhe te komunikoj drejtpersedrejti me palet e involvuara per te marre informata te dores se pare duke perfshire ketu informatat diskrete nga cdo individ, grup ose organizate qe jane drejtpersedrejti te interesuar per gjendjen e pakicave kombetare. Pas vizites shtetit pjesemarres, Komisari i Larte harton raportin teper rezervat qe permbane konstatimet dhe perparimin e realizuar lidhur me ate ceshtje. Komisari i Larte i parashtron kryesuesit raportin me konstatime, rezultate dhe perfundime, per te cilin kryesuesi konsultohet ne menyre diskrete me shtetin e interesuar. Pas kesaj, raporti me komente eventuale i dorezohet Komitetit te Funksionareve te Larte. 13. Dokumentet Evropiane per Mbrojtjen e Pakicave 13.1 Angazhimi i Bashkimit Evropian Shtetet e BE-se kane miratuar nje Deklarate per kriteret per njohjen e shteteve te reja ne Evropen Lindore dhe ne Bashkimin Sovjetik, me te cilen njohja e shteteve te reja kushtezohet: -me pranimin dhe respektimin e detyrimeve nderkombetare qe dalin nga aktet me te rendesishme nderkombetare, sidomos kur eshte fjala per shtetin ligjor, demokracine dhe te drejtat e njeriut, dhe -me garantimin e te drejtave te grupeve etnike dhe kombetare dhe te pakicave conform me detyrimvet e percaktuara ne kuader te KSBE-se. Anetaresimi i shteteve te Evropes Qendrore dhe Lindore ne BE kushtezohet sipas kritereve me ekzistimin e institucioneve te qendrueshme qe garantojen demokracine, sundimin e ligjit, te drejtat e njeriut, respektimin e pakicave dhe mbrojtjen e tyre. Deklarata ve ne dukje sendertimi i nje Evrope te bashkuar dhe stabile mund te realizohet vetem ne qofte se luftohen te gjitha shfaqjet e nacionalizmit agresiv, racizmit, shovinizmit, ksenofobise dhe antisemitizmit si dhe te diskriminimit dhe persekutimit te kujtdo qofte per arsye fetare dhe ideologjike, ne qofte se respektohen te drejtat e njeriut dhe te pakicave kombetare, ne qofte se konfirmohet parimi i paprekshmerise se kufinjve dhe respektimi i kufijve te njohur nderkombetarisht; dhe ne qoftese konfirmohet barazia e te drejtave te popujve dhe e drejta e popujve per vetvendosje. 13.2 Angazhimi i Keshillit te Evropes –KE Keshilli i Evropes qe nga formimi i tij 1949, kishte proklamuar nevojen e nje mbrojtje me te gjere te te drejtave te pakicave, kurse me 1961 Asambleja kishte ftuar Komitetin e Ministrave qe ne nje protokoll shtese te Konventes Evropiane te te drejtave te njeriut, te perfshije nje dispozite per garantimin e disa te drejtave te pakicave komebtare qe nuk jane perfshire me konevnte, e cila c‟eshte e verteta nuk kishte asnje dispozite pos asaj qe ndalonte diskriminimin. Asambleja Parlamentare kishte kerkuar nga Komiteti per ceshtje jurdike dhe te drejtat e njeriiut qe gjate shqyrtimit te kerkesave per pranim ne KE te mbikqyrte rreptesisht repsektimin e te drejtave te perfshira ne Projektin e protokollit shtese, si dhe ratifikimin dhe zbatimin e Kartes Evropiane te gjuheve regjionale ose te pakicave. 14. Konventa-kuader per mbrojtjen e pakicave kombetare Komiteti ad hic per mbrojtjen e pakicave kombetare (KAHMPK) i krijuar nga Komiteti I Ministrave, hartoi projektin e Konventes-kuader per mbrojtjne e pakicave kombetare, I cili u miratua nga Komiteti i Ministrave. Konventa-kuader nuk iperkufizon pakicat kombetare per shkak se Komiteti i Ekspertev nuk kishte mundr te gjente nje perkufizim i cili do te mund te perfshinte te gjitha kategorite e pakicave dhe qe do te siguronte perkrahjen e te gjitha shteteve anetare, as nuk kishte rimarre ndonje perkufizim ekzistues. Kjo konvente ka parapare qe personave qe u takojne pakicave kombetare duhet tu garantohen ose sigurohen: barazia para ligjit dhe barazia e plote dhe efektive ne fushen ekonomike, shoqerore, politike dhe kulturore, liria e tubimeve paqesore, liria e organizimit, liria e shprehjes dhe liria e mendimit, ndergjegjes dhe besimit. Nga ana tjeter personat qe i perkasin pakicave detyrohen te respektojne legjislacionin kombetar (shteteror) dhe te drejtat e te tjereve dhe te rezervohen nga cfaredo veprimi qe eshte ne kundershtim me parimet themelore te se drejtes nderkomebtare. Konventa- kuader per mbrojtjen e pakicave komebtare eshte objekt i verejtjeve te shumta per shkak se : nuk permbane perkufizimin e palicev, nuk ua njeh pakicave te drejtat kolektive, nuk e ndalon asimilimin vullnetar, se detyrimet e shteteve i percakton me shprehje te cilat e relativizojne karakterin detyres . 15. Karta Evropiane e gjuheve regjionale ose te pakicave Shtetet an;tare te KE miratuan me 5 nentor 1992 Karten Evropiane te gjuheve regjionale ose te pakicave. Miratimin e Kartes e kishin inspiruar disa faktore te rendesishem sic jane: -rreziku qe u kanosej gjuheve regjionale ose te pakicave te zhduken -e drejta e patjetersuseshme e perdorimit te gjuhes se pakices privatisht dhe publikisht. Karta ka proklamuar disa qellime dhe parime me te cilat konfirmohej se njohja e gjuheve te pakicave eshte shprehje e pasurise kulturore si dhe nevoja e ndermarrjes se aksioneve vendimtare per perparimin e tyre, per krijimin e kushteve per lehtesimin ose per inkurajimin e perdorimit te tyre me te folur ose me shkrim, detyra e shteteve qe te menjanojne cdo rrezikim ose trajtim jo te mire qe ka te beje me perdorimin e gjuhes se pakices e qe ka si qellim te dekurajoje ose te vere ne dyshim ruajtjen dhe zhvillimin e saj. Karta ka mjaft mangesi, sepse shfrytezimin e disa te drejtave e ve ne varesi te situates, nga numri i banoreve i cili duhet te justifikoje masat e percaktuara, familjen e te cileve e kerkojne nje gje te tille dhe jane ne numer qe gjykohet mjaftueshem etj. 16. Problemi i perkufizimit te pakicave Asnje nga traktatet per mbrojtjen e pakicave nuk ka permbajtur shpejgimin se cka duhet te nenkuptohet me termin „pakice‟. Ky fakt thjeshte vetvetiu tregon sa veshtire ka qene te arrihet pajtimi i pergjithshem rreth kuptimit te pakicave. Perpjekjet per definimin e pakicave me se shpeshti lidhen me veprimtarine e Gjykates Nderkomebtare te Drejtesise. Gjykata kishte theksuar elementet themelore qe do te mund te inkorporohesihn ne definicionin e pakicave. Sipas Gjykates pakice eshte: -grup i vecante -pakice reale -grupi natyror, fetar ose gjuhesor i nderyshem nga shumica -grupi qe e karakterizon ndjenja e solidaritetit, dhe -grupi qe deshiron ti ruaj karakteristikat dalluese. Njera nder perpjekjet e fundit per definimin e pakicave eshte bere nga anetari i Nenkomisionit per pengimin e diskriminimit dhe mbrojtjen e pakicave, rusi Stanislav Chernichenko, i cili mendonte se definicioni punues, i cili duhet te sherbeje vetem si udhezues, i cili nuk do te kerkoje miratimin zyrtar dhe nuk do te jete juridikisht I detyrueshem. Diskutimi lidhur me perkufizimin e pakicave kane treguar se formulimi i cfaredo definicioni qe do te pranohej pergjithesisht eshte detyre shume komplekse dhe e veshtire. Diskutimet kane qitur ne shesh qarte, se mund te percaktohen me mjaft siguri disa nga elementet ose kriteret themelore qe dueht pasur parasyh ne cdo rast kur flitet per pakica. Keto kritere mund te sistematizohen ne dy grupe: kritere objektive dhe kritere subjektive. Ne grupin e pare te kritereve per percaktimin e pakicave rregullisht permendet se pakicat jane: -grupe te vecanta -madhesia numerike -paszita jodominante, dhe -shtetesia e shtetit. Grupin e dyte ose kriterin subjektiv e bene deshira e anetareve te grupit qe ti ruajne karakteristikat e veta. E DREJTA E VETEVENDOSJES SE POPUJVE 1. Paraqitja e parimit te vetevendosjes Parimi i vetevendosjes eshte formuluar nen ndikimin e doktrines se „te drejtave natyrore te njeriut‟ dhe lidhet me periudhen e kialimit nga feudalizmi ne kapitalizem, kur kerkesat e borgjezise se re drejtohen kah afirmimi i sovraniteitt kombetar dhe krijimi i shteteve te pavarura kombetare, qe implikonte te drejten e popullit per ta percaktuar rregullimin politik dhe statusin shteteror. Parimi i vetevendosjes se popujve permendet per here te pare pas lidhjes se marreveshjes se Madridit me 1526, kur Francis I i Frances, deklaronte se eshte ne kundershtim me te drejten „per te bere transferimin e qyteteve ose provincave kunder vullnetit te banoreve‟ dhe se kjo mund te behet „vetem me pajtimin e dhene shprehimisth‟. Aktet e para te rendesishme qe permbanin parimin e vetevendosjes ishin Deklrata e Pvaresesie e Shteteve te Bashkuara te Amerikes, Deklarata franceze per te drejtat e njeirut dhe Deklarata e te drejtave te popullit te Rusise. 2. ‘Parimi kombetar’ Perpjekja per organizimin e bashkesise nderkombetare mbi bazen e respketimit te aspiratave komebtare formulohet dhe futet ne teorine e se drejtes nderkombetare nepermjet „parimit kombetar‟, sipas te cilit shteti dueht te perputhet me kombin, ngase kombi eshte „shoqeri natyrore e njerezve me territor, origjine, zakone dhe gjuhe te perbashket qe formojne nje bashkesi jetesore dhe koshiencen sociale. Parimi kombtar pranohet me entuziazem nga autoret gjer,mane, italiane, polake etj per shkak se me te lidhet e drjeta e kombeve per tu organizuar ne shtete dhe per te gezuar lirine. Sipas ketij parimi cdo komb ka te drejtet ne shtetin e vet sovran dhe te drejten te vendose lirisht per fatin e vet, per cka shpejt fiton njohje ne te drejten nderkombetare pozitive dhe luan nje rol te rendesishem per afro nje shekull ne jeten nderkombetare. 4. Inkosekuenca ne zgjidhjen e ceshtjes kombetare pas luftes se pare boterore Shume popuj jane cliruar nga Austr-Hungaria, por sipas rindarjes se re, ne kuader te shteteve te reja ose te zgjeruara jane lene miliona banore qe u takonin popujve te tjere, qe ishte negacion i drejteperdrejte i parimit kombetar. Me ndarje ose rindarje ne fillim te ketij shekulli shume popuj jane demtuar pa mase, sepse pjese te medha te tyre mbeten jashte kufijve kombetare, qe ne praktike domethene mosperfillje e vrazhde e parimit kombetar dhe mosrespektim i parimit te vetevendosjes qe aq zeshem ishin propaguar si qellime te luftes. Per shkak te interesave kontradiktore, Ëilsoni zgjidhjen e ceshtjes kombetare e shihte tash nepermjet sigurimit te mbrojtjes se pakicave kombetare, qe eshte dashur te sigurohet me kushtezmin e njohjes dhe pranimit te shteteve ne Lidhjen e Kombeve. Si rezultat i kesaj, shume shtete me traktate te paqes, me marreveshje te vecanta ose me deklarata te njeanshme, me rastin e hyrjes ne Lidhjen e Kombeve, jane obliguar qe te sigurojne per pjesetaret e pakicave kombetare, fetare ose gjuhesore barazi te plote me shtetasit e tjere. 5. Afirmimi i parimit te vetevendosjes gjate Luftes se Dyte Boterore Karta e Atlantikut proklamonte deshiren qe te mos behen kurfare ndryshimesh territoriale, ne qofte se nuk do te ishin ne pajtim me vullnetin e lire te popujve te interesuar, te repsektohet e drejta e cdo populli qe te zgjedhe vete formen e qeverisjes nen te cilen deshiron te jetoj, dhe tu kthehet e drejta sovrane dhe e dreta qe te qeverisin vetveten, atyre te cileve u eshte marre me dhune. Karta e OKB-se proklamon si nje nder qellimet kryesore te organizates „zhvillimin e marredhenjeve miqesore, te bazuara ne respektimin e parimit te barazise dhe te vetevendosjes se popujve‟, duke konsideruar keto si kusht themelore per marredhenje paqesore dhe miqesore ndermjet komebeve, i obligon anetaret e Kombeve te Bashkuara qe kane ose marrin persiper pergjegjesine per administrimin e territoreve. Rol te posacem ne clirimin e popujve ka luajtur sidomos Deklarata e Kombeve te Bashkuara per dhenien e pavaresise vendeve dhe popojve koloniale, e quajtur tradicionalisht Magna Carta e dokolonizimit, per shkak se shenonte fillimin e trendit te pakthyeshem kah dekolonizimi. Deklarata theksontee se „te gjithe popujt kane te drejte per vetevendosje...dhe te vendosin lirisht per rregullimin e vet ekonomik, shoqeror dhe kulturor‟. Nje nder hapat me te rendesishem drejt legalizimit te se drejtes per vetevendosje behet me miratimin e Deklarates se Kombeve te Bashkuara mbi Parimet e se Drejtes Nderkombetare qe u referohen marredhenjeve miqesore dhe te bashkepunimimt te shteteve konform me Karten e Kombeve te Bashkuara. Deklarata proklamon se „te gjihte popujt kane te drejte ta percaktojne statusin e vet politik‟ dhe te vendosin per zhvillimin e vet ekonomik, shoqeror dhe kulturor dhe i ka obliguar te gjitha shtetet ta respektojn kete te drejte. 6. Parimi i vetevendosjes dhe ceshtja shqiptare ne ish-Jugosllavi Shume territore kompakte te banuara me shqiptare, qe nga Kongresi i Berlinit, sidomos pas luftrave ballkanike i jane shkeputur trungut kombetar me kufij te cilet i kane vene shtetet imperislaiste ne kundershtim te plote me parimin kombetar dhe te drejten per vetevendosje. Shqiptaret ne Jugosllavi pas Luftes se Pare Boterore trajtoheshin si pakice kombetare, por ishin te privuar nga te gjitha te drejtat e parapara me sistemin e Lidhjes se Kombeve. Ata i ishin ekspozuar shtypjes me brutale dhe presionit me te vrazhde per tu shperngulur, shkombetarizuar ose asimiluar. Per kete arsye shqiptaret e Kosoves dhe te viseve te tjera te ish-Jugosllavise i kishin mbeshtetur shpresat e veta per zgjidhjen e ceshtjes kombetare ne „parimin kombetar‟ ose ne Karten e Atlantikut. Konferenca themeluese e Keshillit Nacioonal Clirimtar te Krahines se Kosoves, mbajtur ne Bujan 31 dhjetr 1943 proklamonte besnikerine respektimit te vullnetit te popullit, qe ishte plotesisht ne frymen e te gjitha qendrimeve te shpallura perpara dhe gjate Luftes se Dyte Boterore. Rezoluta theksonte se „Kosova dhe Rrafshi i Dukagjinit ...si gjithehere ashtu edhe sot, deshiron te bashkohet me Shqiperine‟ dhe shprehej besimi se si rezultat i luftes se perbashket do te vije koha „kur te gjithe popujt, pra edhe shqiptaret, do te mund te deklarohen per fatin e evt me te drejten per vetevendosje deri ne shkeputje‟. Ky qendrim i Konferences se Bujanit nuk eshte kontestuar drejteperdrejte asnjehere. 7. Permbajtja e parimit te vetevendosjes Aktet nderkombetare dhe autoret e se drejtes nderkombetare precizojen se vetevendosja ne planin nderrkombetar konsiston ne: -te drejten e popujve ose te komebev per shkeputje ose per formimin e shtetit te pavarur -te drejten e popujve ose te komeve per shkeputje me qellim te bashkimit me nje shtet tjeter, dhe -te dretjen e popujve, ose te komebeve per bashkim me shtetin ne kuader te cilit kane qene edhe me pare, por tani si anetare te federates, si njesi autonome etj, e jo ne kuader te shtetit unitar. E drejta e vetevendosjes ne planin e brendshem konsiston ne: -te drejten per te percaktuar rendin shteteror dhe shoqeror -te drejten per te disponuar lirisht me resurset natyrore dheper te zhvilluar jeten e vet ekonomike, dhe -te drejten per ti zgjidhur vete te gjitha ceshtjet e tjera qe jane ne kompetence te brendshme. 8. Subjektet e se drejtes per vetevendosje Disa autore te se drejtes nderkombetare, perveq popullit dhe kombit, subjekt te vetevendosjes i konsiderojne edhe kombesite. Me termin „popull‟ mund te nenkuptohen, individet qe u takojne racave, feve dhe gjuheve te ndryshme, gje qe tregon qarte se kjo s‟eshte bashkesi natyrore, por bashkesi juridike, ngase te gjithe i nenshtrohen nje rendi juridik komebtar. Ne kuptim tjeter, me „popull‟ nenkuptohet nje komb i paorganizuar politikisht, nje grup social pa qeveri te vet ose nje grup social qe jeton nen nje qeveri te popullit qe nuk I takon atij grupi social. Me fjalen „komb‟ nenkuptohet nje shoqeri njerezish e konsistuar nga vete natyra nepermjet perzierjes se gjakut dhe qe dallohet nga te gjitha te tjerat sipas karakteristikave qenesore qe mund ti dallojne njerezit ne mes tyre, sic eshte raca, gjuha, feja, aspiratat, territori, traditat, arti , zzakoni etj. Disa autore kombin e perkufizojne, jo ne baze te kritereve etnologjike (territori, feja, gjuha, kultura etj) por sipas kritereve shpirterore: ekzistimi i koshiences se perbashket te te gjihte anetaret, se ata perbejne nje grup te caktuar, qe konsiderohet i ndryshem nga grupet tjera te ngjashme. Rregullisht pjesetaret enje kombi flasin nje gjuhe, kane fe te njejte, banojne ne territor te njejte. 11. Efektet pozitive te vetevendosjes Parimi i vetevendosjes se popujve shume gjate bente forcen shtytese kryesore per realizimin e aspiratave kombetare te shume popujve te botes ne luften e tyre per sigurimin e lirise, te pavaresise, dhe te bashkimit kombetar. Fakti se ka edhe sot shtete te perbera dhe shumekombeshe, me sistem te theksuar centralist dhe hegjemonist qe kondershtojne ashper kerkesat per njohje te se drejtes per vetevendosje, nuk mundet ta ndryshoje botekuptimin zoterues te popujve. Ne hierarkine e normave te se drejtes nderkombetare, vetevendosja eshte esencialisht kushti i pare themelor nga i cili burojne parimet me te cialt udhehiqet bashkesia nderkombetare. Mund te konkludoeht se parimi i vetevendosjes eshte pjese e se drejtes nderkombetare pozitive dhe ius cogens. IV. NDALIMI I DISKRIMINIMIT 1. Nocioni i diskriminimit Termi „diskriminim‟ perdoret per te shenuar trajtimin e padrejte ose mohimin e privilegjeve normale personave per shkak te races, seksit, kombesise ode fese. Normalisht me te nenkuptoeht dallimi qellimkeq ne trejtim te individeve, te grupeve racore, etnike ose te popujve. Termi eshte marre nga gjuha latine, discrimino, dhe ka kuptimin e ndarjes, dallimit, trajtimit ne menyre te ndryshme, i kufizimit te te drejtave, ose i vendosjes se pabarazise 2. Diskriminimi si nje nder format me te vrazhda te shkeljes se te drejtave te njeriut dhe lirive themelore eshte fenomen mjaft i perhapur dhe bazohet ne „doktrina‟ mbi superioritetin ose inferioritetin e racave, te popujve, te gjinive etj, ne baze te cilave disa raca kane vlere me te vogel dhe kane nevoje te sundoehn nga racat me te vlefshme (racat e larta) ne c‟grup radhiteshin rreullisht racat e caktuara evropiane si ajo mesdhetare, baltike ose veriore. 3. Afirmimi i idese se barazise ndermjet njerezve Afirmimit te kesaj ideje si nje nder te drejtat me elementare te njeriut i kane kontribuar sidomos Voltaire dhe Rousseau, me kritiken qe i kane bere shoqerise feudale, nga e cila kane buruar pabarazite shoqerore, jotoleranca fetare dhe arbitrarizmi i pushteit mbreteror, qe kane qene negacion i nje „gjendjeje natyrore‟ ne te cilen te gjithe njerezit kane qene njesoj te lire dhe kur nuk ka ekzistuar kurrfare pabarazie ekonomike ose politke. Legalizimi i parimit per barazine ndermjet njerezve eshte produkt i revolucioneve borgjeze. Aktet me te rendesishme te aprovuara atehere kane vene standardet themelore te te drejtave te njeriut dhe jane bere udherrefyes per popuj dh shtete te tjera, me cka kane hyre dhe kane fituar vend te rendesishem ne historine e njerezimit si disa nga aktet me te rendesishme te miratuara ndonjeher. Hapi i pare ne kete drejtim eshte bere ne Deklaraten per te drejtat qe e ka nxjerre populli i Virgjinise, ne te cilen shprehet besnikiresht koncepti i shkolles se te drejtes natyrore dhe per here te pare shpellet „se te gjith njerezit sipas natyres jane njesoj te lire dhe te lire pavarur dhe kane ca te drejta qe i fitojne me lindje, nga te cilat, kur te hyjne ne ndonje gjendje te shoqerise, nuk mund tu mohohen keto te drejta‟, dhe se „anje individ ose grup njerezish nuk jane te autorizuar per ndonje dobi ekskluzive ose privilegje nga bashkesia‟. Deklarata per te drejtat e njeriut dhe te qytetarit, te cilen e ka miratuar Kuvendi francez pas shperthimit te revolucion, percaktonte se „njerezit lindin e jetojne te lire e te barabarte ne te drejta‟. 4. Ndalimi i diskriminimit me kushtetuta Shume nga kushtetutat e nxjerra, ceshtjen e kane zgjidhur duke perdorur formulime per barazine ndermjet njerezve, si nje nder te drejtat themelore, gje qe ne essence perjashton dallimet. Numri me i madh i kushtetutave aktuale,qe jane nxjerre pas Luftes se Dyte Boterore, permbajne dispozita me te cialt diskriminimi ndalohet shprehimisht. Ndalimin e diskriminimit kushtetutat rregullisht e vendosin midis rregullave qe duhet te sigurojne barazine ndermjet njerezve. Te ketilla jane: Kushtetuta e Indise, Shqiperise, Gjemranise Federale, Turqise, BRSS etj. 5. Ndalimi i diskriminimit me ligje penale Ligjet penale te shume shteteve, me perjashtim te atyre shteteve ku konsiderohet se te ato nuk ka dhe nuk mund te kete diskrimnim sic jane Zvicrra, Spanja Greqia etj, e kane parashikuar diskriminimin si krim qe ndiqet dhe denohet. Ligji penal i Rusise shpallte veper pernale cenimin e barazise komebtare ose racore e madje ede propaganden e urrejtjes dhe percarjes komebtare ose fetare, si dhe kufizimin e te drejtave ose dhenjen e privilegjeve qytetareve varesiht nga perkatesia racore dhe komebtare. Edhe sipas ligjit penal te ish-Jugosllavise, eshte i denueshem cfaredo kufizimi i te drejtave a dhenie e privilegjeve ne baze te dallimeve komebtare, racore dhe fetare, me te cialt cenohet barazia e qytetareve dhe e popujve. 6. Ndalimi i diskriminimit me akte nderkombetare Ne periudhen e luftes dhe pas Luftes se Pare Boterore aktualizohet shume me shume çeshtja e njeohjes dhe e mbrojtjes se te drejtave te pakicaev, zgjeroeht shume me teper rrethi i subjekteve te detyuar dhe krijoeht nje mekanizem per te shyqrtuar cenimet e te drejtave te pakicave. Traktatet parashihnin se: „te gjithe banoreve pavaresisht nga lindja, kombesia, gjuha, raca ose feja, u garantoeht mbrojtja e jetes, lirite individuale dhe lirite fetare‟. Çeshtja e njohjes dhe e mbrojtjes se te drejtave te njeriut dhe lirive themelore per te gjithe, pa dallim race, gjuhe ose feje, ka qene objekt i rregullimit ne shume traktate nderkombetare te lidhura pas Luftes se Dyet Boterore. Disa nga keto permbajen dispozita me te cialt diskriminimi ndaloeht shprehimisht, qofte i drejte perdrejte apo i terthorte, ndermjet shtetasve ne baze te races, gjuhes ose fese. 7. Ndalimi i diskriminimit me akte te KB-ve dhe te institucioneve te specializuara Karta e KB-ve duke bërë fjalë për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe të lirive themelore, thekson se kjo duhet bërë pa kurrfarë dallimi për sa i përket racës, seksit, gjuhës apo fesë, që në esencë paraqet ndalim implicit të diskriminimit. Edhe Deklarata e Përgjithshme për të drejtat e njeriut parasheh se të drejtat nga ajo i takojnë çdo njeriu pa kurrfarë dallimi për sa i përket racës, ngjyrës, gjuhës, fesë, mendimit politik ose mendimit tjetër, origjinës kombëtare ose shoqërore, pasurisë, lindjes ose rrethanave tjera. Asambleja e Përgjithshme e KB-ve ka miratuar Deklaratën e KB-ve për eliminimin e të gjitha formave të diskriminimit racial, me të cilën shpallë se diskriminimi ndërmjet njerëzve, i bazuar në racë, ngjyrë lëkure ose përkatësi etnike, është cenim i dinjitetit njerëzor, mohim i parimeve të Kartës së KB-ve, për shkelje të të drejtave të njeriut dhe lirive themelore të proklamuara me Deklaratën e Përgjithshme për të drejtat e njeriut. 8. Konventa ndërkombëtare për eliminimin e të gjitha formave të diskriminimit racial, E miratuar nga Asambleja e Përgjithshme me 21 dhjetor 1965, e ka gjykuar diskriminimin dhe i ka detyruar shtetet që: të mos kryejnë çfarëdo vepre të diskriminimit ndaj personave, grupeve t[ personave ose institucioneve, as të nxisin, të mbrojnë ose të përkrahin diskriminimin, të ndërmarrin masa efikase për ndryshimin, ndërprerjen ose anulimin e çdo ligji dhe të çdo dispozite që ka për qëllim zbatimin e diskriminimit, dhe të ndalojnë diskriminimin me të gjitha mjetet përkatëse duke përfshirë edhe masat ligjore. Shtetet janë të detyruara që të gjithë personave nën juridiksionin e tyre, t‟u sigurojnë mbrojtje efektive dhe të drejtën në ankesë para gjyqeve të vendit dhe organeve të tjera shtetërore kundër çfarëdo veprimi të diskriminimit, me të cilin cenohen të drejtat individuale si edhe të drejtën për të kërkuar nga gjyqet kompensim të drejtë për çfarëdo dëmi që do të mund tu shkaktohej nga diskriminimi i tillë. 9. Kontributi i institucioneve të specializuara në ndalimin e diskriminimit Problematika e ndalimit të diskriminimit ka qenë objekt i dy konventave të tjera që i kanë miratuar Organizata Ndërkombëtare e Punës (ILO) dhe Organizata e KB-ve për arsim, shkencë dhe kulturë (UNESCO). Këto janë: 9.1 Konventa për diskriminimin në fushën e punësimit dhe profesionit Sipas konventës me diskriminim nënkuptohet çdo dallim, përjashtim ose dhënie e përparësisë në bazë të racës, ngjyrës, seksit, fesë, mendimit politik, origjinës kombëtare, me ç‟gjë zhduken ose shkelen mundësitë e barabarta përsa i përket punësimit ose profesionit. Konventa ndërkaq nuk e konsideron diskriminim dallimin, përjashtimin ose dhënien e përparësive, në qoftë se kjo është e bazuar në kualifikimet e kërkuara për vendin e caktuar të punës, si edhe kur është fjala për masat e veçanta që janë të orientuara në drejtim të kihen parasysh nevojat e posaçme të personave për të cilët mbrojtja është e pranuar si e nevojshem, për shkaqe seksi, moshe, invaliditeti obligimet familjare etj. 9.2 Konventa kundër diskriminimit në fushën e arsimit Sipas konventës me diskriminim nënkuptohet çdo dallim, përjashtim ose dhënie e përparësisë në bazë të racës, ngjyrës, seksit, fesë, mendimit politik, origjinës kombëtare, me ç‟gjë zhduken ose shkelet barazia në trajtim në lëmine e arsimit. Këtu bëjnë pjesë posaçërisht veprimet metë cilat cilitdo person ose grup personash i bëhet e pamundur vijimi në disa shkallë të shkollimit ose i kufizohet shkollimi në shkallë me të ulët. Konventa i detyron shtetet jo vetëmn të pezullojnë çdo dispozitë ligjore ose administrative dhe të ndërprejnë çdo praktikë diskriminuese në fushën e arsimit, por edhe të ndërmarrin masa të nevojshme, duke përfshirë edhe nxjerrjen e rregullave ligjore me të cilat do të eliminohej çfarëdo diskriminimi me rastin e pranimit të nxënësve në shkollë si dhe të mos lejojnë organet shtetërore të bëjnë dallim ndërmjet qytetarëve në pikëpamje të taksave për shkollim, dhënie të bursave ose forma të tjera të ndihmës nxënësve. 9.5.1.4 Veprimtaria e Komisionit Raportet e para per shkeljet e renda te te drejtave te njeriut datojne nga fillimi i te 60-ve dhe kishin te benin me Kuben, Haitin dhe Republiken Dominikane. Njeri nder funksionet e Komisionit eshte shqyrtimi i peticioneve per shkeljen e te drejtave te njeriut, qe mund te parashtrojne individet, grupet ose organizatat joqeveritare. Kjo e drejte perben nje karakteristike te shquar te Konventes Amerikane ne krahasim me Konveten Evropiane dhe Paktin nderkombetar per te drejtat civile dhe politike, ngase ky eshte organi i vetem nderkombetar te cilit i eshte dhne si competence kryesore dhe e pergjithshme te pranoje dhe te merret me parashtresat individuale per shkeljen e te drejtave te njeriut. Puna e komisionit ka qene shume veshtire per shkak se vepronte ne nje mjedis jo te favorshem per realizimin e qellimeve te tij, mjedis ku sundonin regjimet diktatoriale dhe ku nen pretekst te luftes kunder komunizmit beheshin shkelje te panumerta te te drejtave te njeriut. Kjo ka ndikuar qe atij ti drejtohen nga disa qindra ankesa per cdo vit, te cilat kishin te benin ne te shumten e rasteve me burgimet masive arbitrare, perdorimin sistematik te torturave, personat e zhdukur, mungesen e plote te mjeteve jurdike, debime nga shtetet pa vendim gjyqesor dhe shkelje te tjera te ngjashme me te cilat cenohen rende te gjitha standardet civilizuese. Punen e komisionit e veshtirsonte shume edhe mungesa e bashkepunimit nga ana e qeverive te interesuara, te cilat ne shumicen e rasteve i ofronin Komisionit informata te pakta dhe perpiqeshin me shume ta mbulonin rastin e parashtruar Komisionit, sesa ta hetonin dhe te cilat ne keto raste me shume vepronin si kundershtare sesa si partnere te vullnetshem. Puna e Komisioni paraqitet ne raportet vjetore te parashtruara Asamblese se Pergjithshme te OSHA-se. Keshtu, me 1978 afro gjysma e raportit u referohej ankesave individuale. 9.5.2 Gjykata Nderamerikane per te Drejtat e Njeriut 9.5.2.1 Themelimi dhe perberja e gjykates Konventa amerikane percakton organizimin, kompetencat, funksionet dhe procceduren para Gjykates. Sipas Konvetes, Gjykata perbehet nga 7 gjyqtare te zgjedhur ne cilesi individuale nga radha e juristeve me autoritet me te larte moral dhe aftesi te njohura ne fushen e te drejtave te njeriut. Te drejten per te propozuar dhe per te marre pjese ne zgjedhje te gjyqtareve kane vetem shetetet pale te Konventes.Gjyqtaret zgjedhen per nje periudhe 6 vjecare dhe mund te rizgjedhen vetem nje here. Konventa ua ka lene shteteve anetare te vendosin se ku do te jete selia e Gjykates. Me 1 korrik 1978 Asambleja e Pergjithshme e OSHA- se propozoi qe Gjykata te vendoset ne Kosta Rike, ne shenje pranimi shtetit ku ishte miratuar konevnta, qe e kishte ratifikuar i pari Konevnten. Gjykata nuk eshte organ i sistemi nderamerikan sic eshte Komisioni. Kjo do te thote se ajo eshte kompetente vetem ne raste te parapara me Konvente, respektivisht per shtetet anetare te Konventes. 9.5.2.2 Kompetenca e Gjykates Gjykata nderamerikane eshte orgna gjyqesor autonom. Gjykata eshte kompetente te zgjidhe mosmarreveshjet dhe te jape mendime keshilledhenese. Konventa percakton se vetem shtetet pale dhe Komisioni mund ti parashtrojne raste Gjykates. Individet nuk mund ti parashtrojne raste Gjykates, ky vendim eshte marre ngase shumica e shteteve jane deklaruar se nuk jane te gatshme te pranojne te drejten e individeve ti drejtohen Gjykates. Vendimi i Gjykates eshte definitiv dhe i paapelueshem. Gjykata kur gjene se ekziston cenimi i te drejtave dhe lirive mund te kerkoje: a) qe pales se demtuar ti sigurohet gezimi i te drejtes ose lirise se tij qe eshte cenuar b) te eliminohen pasojat e veprimeve qe kane shkaktuar shkeljen e te drejtave dhe lirive te tilla c) ti jepet demshperblimi pales se demtuar. Gjykata parashtron raport vjetor per cdo mbledhje te rregullt Asamblese se Pergjithshme te OSHAse, ne te cilin thekson posacerisht rastet kur ndonje shtet nuk ka vepruar ne pajtim me vendimet e saj dhe parashtron rekomandimet e veta lidhur me kete. Deri sot Gjykata ka marre pak vendime ne ceshtje kontestimore dhe keto kishin te benin kryesisht me personat e zhdukur dhe vrasje te civileve. 9.5.2.3 Kompetenca keshilldhenese e Gjykates Konevta amerikana ka parapare se shtetet anetare te OSHA-se mund te kerkojne nga Gjykata keshille ne lidhje me interpretimin e Konventes dhe te cdo marreveshje tjeter nderkombetare nga fusha e te drejtave te njeriut, e qe ka te beje me sendertimin e te drejtave te njeriut ne shtet qe i takon sistemit nderamerikan. Kete te drejte e kane edhe organet e organizates si Asambleja e Pergjithshme, Mbledhja konsultative e ministrave te puneve te jashtme, Keshillat, Komiteti juridik nderamerikan, Komisioni nderamerikan per te drejtat e njeriut dhe Sekretariati i Pergjithshem. Gjykata deri me sot uk ka sjelle shume vendime keshilldhenese per shkak te jogatishmerise se shteteve dhe organeve te OSHA-se qe ti drejtohen. Nga tete kerkesat e para, pese i kane parashtruar shtetet, ndersa tri Komisioni nderamerikan per te drejtat e njeriut. PJESA E DYTË TE DREJTAT THEMELORE TE NJERIUT TE MBROJTURA ME TE DREJTEN NDERKOMBETARE 1. Historiku i skllaverise Ndalimi i skllaverise dhe i tregtise me skllever paraqet fillimin e veprimtarise nderkombetare ne mbrojtjen e te mirave kryesore njerzore. Perpjekjet e shteteve per ndalimin e skllaverise datojne nga fundi i shek XVIII dhe fillimi i shek XIX. Deri atehere skllaveria jo vetem qe sihte e pranuar, por shtetet e medha (Anglia, Spanja, Portugalia, Holanda dhe Franca) lufotnin per monopol ne tregtine me skllever, si nje veprimtari shume e leverdishme. Sklleveria dhe venia e zezakeve dhe e personave te racave tjera pos te bardheve, ne pozite te skllavit, jane konsideruar shume gjate si fenomen krejtesisht normal nga ka dale, se keta mund te jene objekt pronesie sikurse edhe cdo send tjeter. Nisur nga kjo qe ne vitin 1441 fillon gjuetia e sklleverve zezake ne jug te kepit Bajador, dhe qe nga atehere evropianet fillojne te sjellin ne tregje skllever nga Afrika per shitje. Nga viti 1510 fillon trafiku i vertete i zezakve ne Amerike. Nuk dihet sakte kur ka arritur zezaku i pare ne Amerike, por mendohet se nje apo dy mund te kene arritur me Kolumbon me 1492. Realizimi i trafikut masiv filloi me 1518 kur Kurora mbreterore e Spanjes autorizoi transportimin e 4000 zezakeve per ne Espanjolle, Kube, Xhamajke dhe Puerto Rico. Me pastaj zezaket fillojn ti dergonin ne Brazil, megjithese nuk dihet sakte kur. Sklleverit shiteshin ose kembeheshin per gjesende te ndryshme si per drithera, qilima, shufra metali, ene bakri, arme zjarri, barut, raki, cigare, lekura, pelhura, mendafsh etj. Kjo tregti shume gjate nuk eshte konsideruar se eshte ne kundershtim me krishterimin dhe me te drejten. Sipas nje interpretimi, shtetet qe kane krijuar koloni ne Amerike, kane te drejte te sigurojne mireqenien e tyre, kurse menyra me e mire per kete eshte qe te kultivojne kallamin e sheqerit, qe kerkon nje pune te mundimshme te cilen mund ta rezistojne vetem zezaket, prandaj importimi i zezakeve ne Amerike eshte nevoje imperative. 2. Perpjekjet per ndalimin e skllaveriseSe pari skllaveria si insitucion eshte ndaluar ne France me nje ligj te miratuar me 1791. me pastaj shembullin e Frances e kane ndjekur Danimarka , qe ishte vendi i pare qe ndermori masa per ndalimin e tregtise me skllever. Anglia ndaloi tere trafikun me skllever ne dominionet e saj me 1807. Hapat per ndalimin e tregtise me skllver deri me 1830 kishin ndermarre edhe shumica e vendeve latino-amerikane sadoqe efektet e drejtperdrejta ishin te pakta, sepse trafiku legal ishte ndaluar, por trafiku ilegal kishte vazhduar gati gjate tere shek.XIX. Grupin e fundit te shteteve qe e suprimuan skllaverine e perbejne Rusia dhe SHBA-te. Sic dihet, e drejta nderkombetare e re duke filluar nga shek. XIX ka pasur disa rregulla, sipas te cilave e drejta e fitimit te prones ne disa objekte mund te kufizohej ne disa raste. Sipas kesaj njeriu pa marre parasyh ciles race i takon, nuk mund te jete object pronesie dhe duhet te gezoje te drejtat natyrore kurse skllaveria eshte ne kundershtim me te drejten natyrore. - nuk mund te kete pronesi te njeriut mbi njeriun - ne asnje pjese te botes nuk eshte lejuar tregtia me skllver dhe konform me kete ligjet e brendshme qe lejojne kete tregti jan nul per te drejten nderkombetare - tregjet e sklleverve nuk jane te ligjshme dhe ndalohet cfardo forma ose praktike e kesaj tregtie, dhe - cdo skllav behet i lire kur te gjendet ne territorin e ndonje shteti te qyteteruar. Rezultati i pare i rendesishem ne planin nderkombetar eshte nje deklarate kunder tregtise me zezake, e miratuar ne Kongresin e Vjenes me 8 shkurt 1815, e cila permbane gjykimin solemn te tregtise me skllever. Me te, tregita me skllever shpallet e „neveritshme nga pikepamja e njerezishmerise dhe e moralit te pergjithshem‟. Me 1841 ne Londer lidhet marreveshja e pare shumepaleshe ndermjet Anglise, Austrise, Frances, Prusise dhe Rusise, per pengimin e tregtise me skllever, me te cilen tregtia me skllever barazohet me piraterine dhe percaktohen zona te gjera te kontrollit. 3. Ndalimi i tregtise me gra dhe femije Papunesia kronike ne shume vende te botes, sidomos nder gra, ka ndikuar ne perhapjen e dukurise se rekrutimit te tyre me qellim te shfrytezimit per prostitucion. Me qellim te pengimit te kesaj dukurie, shtetet kane lidhur shume marreveshje. Keshtu, me 18 maj 1904 ne Paris eshte lidhur Marreveshja e pare per luftimin e tregtise me rober te bardhe e cila i detyron shtetet qe ta luftojne tregtine me gra, te vendosin mbikqyrjen mbi stacionet hekurudhore dhe portet hyrese, te mbledhin informata perkatese dhe ti kthejne ne vendet nga kane ardhur grate dhe vajzat e rekrutuara ose te dyshimta se do te shfrytezohen per prostitucion. Me 4 maj 1910 eshte lidhur Konventa e re per pengimin e tregtise me rober te bardhe, me te cilen shtetet detyrohen qe te ndermarrin te gjitha masat e nevojshme per denimin e te gjithe atyre personave, te cilet, me qellim te kenaqjes se epsheve te te tjereve, kane kontraktuar, kane derguar ose kane mashtruar cilendo grua a vajze te moshes jomadhore, madje edhe nese ajo ka dhene pelqimin. Me 2 dhjetor 1949 Asambleja e Pergjithshme e Kombeve te Bashkuara ka miratuar Konventen per ndalimin e tregtise me njerez dhe te eksploatimit te prostitucionit te personave te tjere, e cila konfirmon instrumentet nderkombetare te miratuara gjate periudhes se Lidhjes se Kombeve dhe nen kujdesin e saj. II. MBROJTJA E PAKICAVE 1. Historiku i Mbrojtjes se pakicave Ceshtja e mbrojtjes se pakicave imponohet edhe sot per shkak se numri i shteteve me popullsi te perzier ne pikepamje etnike, racore, fetare ose gjuhesore eshte shume I madh. Perpjekjet per permiresimin e pozites se pakicve jane te vjetra disa shekuj dhe me se shpeshti lidhen me shek.XVII dhe me Traktatin e Osnabrykut (Vestfalise 1648) me te cilin i jepej fund Luftes tridhjetevjecare dhe proklamohej barazia ne te drejtat ndermjet shumices katolike ne Evrope dhe pakices protestante. Perpjekje te ketilla kishte edhe me pare, kurse ne literaturen e te drejtes nderkombetare permnedet se madje afro 100 vjet para Traktatit te Osnabrykut ehste lidhur nje traktat ndermjet Frances dhe Turqise I quajtur Kapitulacion, me te cilin parashihej liria e fese per shtetas franceze ne Tuqi. E drejta e mbrojtjes me keto kapitulacione ka pasur te beje fillimisht vetem me krishteret qe ishin shtetas te shteteve krishtere ne Perandorine Osmane, dmth me mbrojtjen e te huajve por jo edhe te krishtereve qe ishin shtetas te Portes, por qe nga kapitulacioni I 1673, Frances i pranohet e drejta e mbrojtjes se te gjithe katolikeve, qofshin ata shtetas francesz apo te mbrojtur dhe te gjithe atyre qe jan ne mbrojtjen e saj, cfardo qofshin. Te gjitha traktatet e lidhura deri ne fund te shek XIX kishin per qellim te siguronin mbrojtjen e pakicave fetare e jo edhe te pakicave kombetqare ose etnike dhe gjuhesore. Por edhe mbrojtja e pakicave fetare kishte te meta qe kishin te benin para se githash me implementmin e detyrimeve te parashikuara. Mjafton te permendet ndjekja e muslimaneve dhe hebrenjeve nga Spanja ne shek XVI, masakra e hugenoteve, luftat fetare ne Evropen Perendimore, masakrimet e hebrenjeve etj. Shetet evropiane kane intervenuar ose jane permbajtur nga intervenimi varesisht nag interesat e veta e ne shume raste kur ndjekjet dhe kriemt tronditnin tere boten, ato manifestonin nje indiferentizem te mjere qe e deshmojne jo vetem ngjarjet nga e kaluara me e larget por edhe disa nga ditet e sotme, gje qe e verteton lufta ne Bosnje(1992-1995) dhe gjenocidi mbi muslimanet boshnjake por edhe ndjekejt dhe krimet e tmerrshme kunder shqiptareve ne Kosove qe behen mbi baza kombetare, politike dhe fetare. Traktatet e para kishin dispozita per sigurmin e mbrojtjes se grupeve te ndryshme specifike, kishin te bejne me pjesetaret e pakicave fetare, qe ishin viktima te shpeshta te intolerances dhe ndjekjeve. Fatkeqesisht, perkunder asaj qe proklamohej, ekzistonte nje kontrast i madh ndermjet parimeve te tolerances dhe jodiskriminimit qe ishin te perbashketa per te gjitha fete dhe realitetit dramatk te ndjekjeve, si shprehje e qarte e jotolerances, me c‟rast pjesetaret e pakicave fetare ishin rregullisht viktima. 2. Paraqitja e ceshtjes se mbrojtjes se pakicave etnike dhe gjuhesore Në fillim të shek. XIX bëhen ndryshimet e konsiderueshme për sa i përket numrit të subjekteve të mbrojtur dhe numrit të shteteve të detyruara kështu që: a) mbrojtja e pakicave bëhet lëndë e traktateve shumëpalëshe në vend të traktateve dypalëshe b) masat mbrojtëse zgjerohen edhe për grupe të tjera etnike dhe gjuhësore e jo vetëm për ato fetare, dhe c) paraqiten tendenca për sigurimin e barazisë në të drejta civile dhe politike e jo vetëm për sigurimin e lirisë së adhurimit. Akti përfundimtar i Kongresit të Vjenës i nënshkruar më 9 qershor 1815 nga përfaqësuesit e Austrisë, Spanjës, Britanisë së Madhe, Portugalisë, Prusisë, Rusisë dhe Suedisë ishte dokumenti i parë ndërkombëtar që përmbante klauzola për mbrojtjen e pakicave kombëtare e jo vetëm të pakicave fetare. Kështu, ky akt kishte paraparë të drejtën e polonezëve në Poznanj të përdornin në punë zyrtare gjuhën polake bashkë me gjermanishten. Megjithatë, kur ishte fjala për posedimet turke në Ballkan, ana religjioze shpesh here kombinohej me parimin etnik siç ishte rasti me Greqinë, Serbinë, Vllahinë dhe Moldavinë, kështu që mbrojtja e krishterëve në Turqi shërbente si paravan pas të cilit fshehej lufta për çlirim kombëtar dhe për krijimin e shteteve të pavarura. 3. Intervenimet Humanitare E drejta e mbrojtjes së të krishterëve është marrë shpesh si justifikim për intervenime që njihen me emrin Intervenime Humanitare. Të këtilla ishin intervenimi i Anglisë në favor të ëaldensianëve në Francë më 1655, me ç‟rast Kromveli kishte kërkuar nga Mazareni që të ndërkreheshin mizoritë kundër protestantëve në rrethinën e Vo-as që llogaritej si intervenim i parë i ndërmarrë thjeshtë për arsye fetare. E drejta e intervenimit u ishte dhënë shteteve evropiane me traktate, që njihen me emrin Kapitulacione, e që kishin lidhur disa nga shtetet evropiane me Turqinë. Kjo vlen sidomos për Rusinë, e cila nga fundi i sheh. XVIII kishte të drejtën e mbrojtjes së kishës dhe besimtarëve ortodoksë në Turqi, me Traktatin e Paqes në Kuquk Kajnargji dhe atij të Adrianopojës. E drejta ekskluzive e Rusisë për mbrojtjen e ortodoksëve në Perandorinë Otomane është suspenduar me Traktatin e Paqes së Parisit 1856, në favor të mbrojtjes kolektive të fuqive të mëdha evropiane. Rusia ka hequr dorë nga praktika e tillë e mbrojtës së të krishterëve pas revolucionit të Tetorit. 4. Problemi i pakicave para Luftes se Pare Boterore Prbolemi i pakicave dhe i mbajtjes se tyre te dhunshme kuader te disa perandorive (turqise, austrohungarise, rusise) paraqiste para Luftes se pare boterore nje nder problemet me te renda nderkombetare. Nga fundi i Luftes se pare boterore ishin krijuar parasupozimet per zgjidhjen e ceshtjes se shume popujve ose te pjeseve te tyre. Por, ndryshe nga c‟pritej, Konferenca e Paqes e Parisit e perkrahu parimin e vetvendoses vetem persa u perket popujve nen sundimin e AustrHungarise, te Rusise, Turqise dhe Gjermanise, dmth, te shteteve qe kishin humbur ne lufte, por jo edhe ne raste tjera sepse as kerkesat per korrigjimin e padrejtesive te bera me rastin e ndarjeve te mehershme territoriale, as kerkesat per kthimin e territoreve te shkeputura me dhune nga trungu natyror, as kerkesat per zbatimin e plebishitit ne organizim dhe mbikqyrje nderkombetare si menyre e vetme e drejte per te vendosur rreth fatiti te popujve ose pjeseve te tij, nuk ishin perfillur. Sic shihej qarte, sigurimi i respektimit te parimit kombetar dhe i parimit te vetvendosjes qe aq shume ishin propaguar si qellime te luftes nga Ëilsoni e Lenini, nuk kane mundur te realizohen, sepse disa shtete te medha nuk kane deshiruar sinqerisht zgjidhjen e drejte te ceshtjes kombetare, kurse pasoja e pare e drejtperdrejte e kesaj ishte se ndarjet territoriale pas luftes nuk ishin bere ne perputhje me parimin kombetare dhe me vullnetin e popujve te interesuar, por me shume sipas interesave te shteteve apo te grupeve te shteteve te ndryshme. Nga kjo del se, disa popuj jane cliruar si rezultat i Luftes se pare boterore, por me ndarje ose rindarje te reja, shume popuj jane demtuar pa mase, sepse shume grupe te medha kombetare, fetare ose gjuhesore kishin mbetur jashte shteteve nacionale te tyre. Kjo vlene sidomos per gjermanet, hungarezet dhe shqipatret. 5. Problemi i pakicave pas Luftes se Pare Boterore Ceshtja e vendosjes dhe e sigurimijt te nje mbrojtje efektive te pakicave ishte objekt diskutimi gjate Luftes se pare boterore, me c‟rast shume organizata private, kongrese dhe konferenca provonin te formulonin zgjidhjet per problemet e tyre perkitazi me ruajtjen e karakteristikave etnike, lirise se adhurimit dhe te fese etj. Keto perpjekje jane percjelle edhe me disa projekte zyrtare sic ishte ai i Zvicrres, i cili kerkonte qe ne shkalle nderkombetare te sigurohej barazia para ligjit, liria e besimit dhe e drejta e pakicave per e perdorur gjuhen e tyre. Ceshtja eshte diskutuar edhe gjate debatit lidhur me Statutin e Lidhjes se Kombeve. Presidenti i SHBA-ve Ëoodroë Ëilson angazhohej qe shteteve te reja tu kerkohet, per njohje te pavaresise, garantimi i barazise per pakica te tyre racore ose komebtare. Traktati me Polonine qe eshte pergatitur i pari ishte model per traktatet tjer a per pakicat qe u lidhen ne Paris gjate Konferences se Paqes ndermjet Fuqive kryesore aleate dhe te bashkuara : SHBA-se, Anglise, Frances, Italise dhe Japonise, nga njera ane dhe Polinise, Mbreterise se serbeve, kroateve dhe slloveneve, Cekosllovakise, Rumanise, Greqise nga ana tjeter. Keto traktate perbenin grupin e pare te instrumenteve nderkomebatere qe permbanin dispozita per mbrojtjen e pakicave qe do te garantoheshin nga Lidhja e Kombeve. Grupin e dyte e perbenin traktatet e pergjithshme te paqes, ne te ciat ishin futur kapituj speciale per mbrojtjen e pakicave. Ne kete grup benin pjese: -traktati i Paqes me Austrine 1919 -traktati i Paqes me Bullgarine 1919 -traktati i Paqes me Hungarine 1920 -traktati i Paqes me Turqine 1923. Grupin e trete e perbenin traktetet tjera ne te cilat ishin futur kapituj speciale ne c‟grup benin pjese: -konventa Gjermano-Polake per Shlezine e Siperme 1922 -konventa qe i referohet Territorit te Memel-it e lidhur ndermjet Fuqive Aleate dhe Lituanise 1924 Grupin e fundit, te katert, e perbejne Deklaratat e bera para Keshillir te Lidhjes se Kombeve me rastin e pranimit ne lidhje nga: -Shqiperia 2 tetor 1921 -Estonia 1923 -Finlanda 1921 -Letonia 1923 -Lituania 1922, dhe -Iraku 1932 6. Te Drejtat e Akorduara te Pakicave Sipas Dispozitave te marrveshjes se paqes ose deklaratave te shteteve pakicave racore, fetare ose gjuhesore u garantohen: 1. Mbrojtja e jetes dhe e lirise per te gjithe popullsine pa marre parasysh kombesine, gjuhen apo fene. 2. shfrytzimi I te gjitha te drejtave qytetare (civile) dhe politike dhe trajtimi I barabart me shtetas tjere. 3. e Drejta per arsim dhe gjuhe kombtare. 4. E drejta e ushtrimit te lire qofte publikisht apo privatisht te cilido besim, fe soe mendi. 5. E drejta per te krijuar, udhehequr dhe kontrolluar instuticionet mireberse, fetare ose sociale, shkolla dhe instuticione tjera educative, me te drejte te perdorimit te gjuheve te tyre. 6. Shtetet kane marre persiper qe te mos ua kufizojne shtetasve te vet perdorimin e lire te cilesdo gjuhe, ne mardhenje private, tregti, fe, shtyp dhe publikime te qfardo lloji. 7. Ndalohej diskriminimi ne baze te races, fese, ose guhes persa I perket hyrjes ne pune public, funksione dhe nderimeose ne ushtrimin e profesioneve ose zejeve. 9. Ceshtja e mbrojtjes se pakicave pas Luftes se Dyte Boterore Karta e OKB-se nuk permbane dispozita qe u referohen drejtperdrejt pakicave. Kjo ka qene pasoje e nje eksperience te hidhur nga periudha e Lidhjes se Kombeve lidhur me pakicat, por edhe e nje orientimi te ri, i cili mbrojtjen e pakicave e vinte ne kontekstin e pergjithshem te njohjes dhe te respektimit te te drejtave dhe te lirive themelore te njeriut. Megjithate, Karta ne disa vende shprehimisht kekron respektimin e te drejtave te njeriut de te lirive themelore per te gjithe, pa dallim race, gjuhe ose feje. Ceshtja e njohjes dhe mbrojtjes se te drejtave te njeritu dhe te lirive themelore per te gjithe, pa dallim race, gjuhe ose feje, ka qene objekt i rregullimit ne nje sere traktatesh nderkombetare te lidhura pas Luftes se dyte boterore. Disa nga keto marreveshje permbajne dispozita me te cilat ndalohet diskriminimi i drejt perdrejte a i terthorte midis shtetasve ne baze te races, gjuhes ose fese. Keshtu, marreveshjet e paqes me Italine, Hungarine, Bullgarine, Rumanine dhe Finlanden, permbajne nje dispozite identike, me te cilen u urdherohet ketyre shteteve qe te ndermarrin te gjitha masat e nevojshem per tu siguruar te gjihte personave shfyrtezimin e te drejtave dhe te lirive themelore te njeriut, duke nenkuptuar ketu edhe lirine, fjales, shtypit dhe publikimeve, lirine e fese, lirine e bindjes politike dhe te tubimit, pa dallim race, gjuhe seksi apo feje. Traktati per rivendosjen e pavaresise se Austrise permbane obligime shume me te holesishme lidhur me pakicat. Me te Austria obligohet qe te ndermarre te gjitha masat e nevojshem per ti siguruar cdo personi te drejtat dhe lirite themelore, pa dallim race, gjuhe apo feje dhe te mos lejoje cfaredo diskriminimi ne baze te races, gjuhes apo fese. Pervec ketyre marreveshjeve pas Luftes se dyte boterore, jane lidhur edhe disa te tjera, si Marreveshja ndermjet Pakistanit dhe Indise, Danimarkes dhe Gjermanise, Mbreterise se bashkuar te Britanise se Madhe dhe Irlandes Veriore, Gre qise dhe Turqise per Qipro etj. Nevoja qe e drejtat e pakicave te perfshihen ne akte me te rendesishme nga fusha e te drejtave te njeriut dhe te krijimit te nje sistemik te mbrojtjes se vecante te pakicave, eshte aktualizuar me rastin e pergatitjes se Deklarates se Pergjithshme per te Drejtat e Njeriut. Prej atehere ceshtja eshte diskutuar shpesh ne Komisionin per te drejtat e njeriut, ne organe te ndryshme te OKB-se, ne tubime te ndryshme nderkombetare ose ne biseda bilaterale te shtetareve. Ceshtja ka mbetur aktuale edhe me tej per shkakte pozites se pakicave ne disa vende, ku si rezultat i veprimit shovinist te popujve me te medhenj, eshte bere shkelja e rende jo vetem e te drejtave te pakicave, por edhe e te drejtave me elementare te njeirut.p.sh shembulli i pakicave ne Rumani, Bullgari dhe ne Jugosllavi, viteve te fundit. Duke u nisur nga karakteri i Dekarates, Nenkomisioni per pengimin e diskriminimit dhe mbrojtjen e pakicave ka insistuar me kembengulje qe mbrojtja e pakicave te inkorkorohet ne paktet per te drejtat e njeriut, e sidomos te parashieht mbrojtja e atyre te drejtave te cilat sigurojne ruajtjen e vecorive qe i dallojne pakicat nga shumica. 10 Deklarata e te drejtave te personave qe i perkasin pakicave kombetare , fetare dhe gjuhesore Asambleja e Përgjithshme e KB-ve ka miratuar Deklaratën e të drejtave të personave që u përkasin pakicave kombëtare ose etnike, fetare dhe gjuhësore, e cila përmban një sërë të drejtash që u përkasin pakicave, në ç‟grup bëjnë pjesë: e drejta për të gazuar kulturën e vet, për të predikuar dhe ushtruar fenë e vet dhe për të përdorur gjuhën e vet, si në jetën private ashtu edhe në jetën publike, të marrin pjesë efektivisht në jetën kulturore, fetare, sociale, ekonomike dhe politike,të marrin pjesë efektivisht në shkallë kombëtare dhe kur është e nevojshme në shkallë regjionale, në marrjen e vendimeve që kanë të bëjnë me pakicën së cilës ata i përkasin ose me regjionin në të cilin ata jetojnë. Shtetet janë të detyruara të mbrojnë ekzistencën, identitetin kombëtar ose etnik, kulturor, fetar dhe gjuhësor të pakicave; të ndërmarrin masa për të garantuar ushtrimin e plotë dhe efektiv të të gjitha të drejtave të njeriut dhe lirive themelore pa asnjë diskriminim dhe në kushtet e barazisë së plotë para ligjit; të ndërmarrin masa për të krijuar kushte të favorshme për tu mundësuar personave që u takojnë pakicave të shprehin veçoritë e tyre dhe të zhvillojnë kulturën, gjuhën, fenë, traditat dhe zakonet e tyre; të kenë mundësi adekuate për të mësuar gjuhën e tyre ose për të mësuar në gjuhën e tyre amtare; dhe të marrin pjesë plotësisht në përparimin dhe zhvillimin ekonomik të vendit të tyre. 11. Mbrojtja e pakicave me aktet e OSBE-së Çështja e pakicave ka zënë vend të rëndësishëm në punën e Konferencës për Sigurimin dhe Bashkëpunimin në Evropë (KSBE). Akti final i Helsinkit (i gusht 1975) kishte paraparë se shtetet që kanë pakica kombëtare duhet të respektojnë të drejtën e pjesëtarëve të pakicave për barazi para ligjit dhe tu japin mundësi të plotë për të gëzuar në mënyrë efektive të drejtat e njeriut dhe liritë themelore. Sipas dokumentit, personat qe u takojne pakicave kombetare kane te drejte ti gezojne plotesisht dhe efektivisht te drejtat dhe lirite themelore pa kurfare diskriminimi, kurse shtetet jane te detyruara se kane per te miratuar, kur eshte e nevojshem, masa speciale, me qellim te sigurimit te barazise se ploteme qytetare te tjere te gjihte personave qe u takojne pakicave kombetare, ne ushtrimin dhe shfrytezimin e te drejtave te njeriut dhe lirive themelore dhe ne barazi te plote para ligjit. Ata kane te drejte te shprehin, te ruajne e te zhvillojne identitetin etnik, kuluror, gjuhesor ose fetar dhe ta ruajne dhe zhvillojne kulturen e vet ne cdo aspekt dhe te jene te lire nga cfardo perpjekje per asimilim. Ata kane posacerisht te drejte: te perdorin lirisht gjuhen amtare, te krijojne dhe te mbajne institucione, organizata ose shoqata vetjake arsimore, kulturore e fetare, te krijojne dhe te mbajne kontakte ndermjet vete brenda shtetit. Dokumenti i Kopenhages nuk ka force shtrenguese dhe shpreh me teper nje angazhim politik. Karta e Parisit per nje Evrope te re (21 nentor 1990) ka parapare se te drejtta e njeriut dhe lirite themelore u perkasin te gjithe njerezve, jane te patjetersueshme dhe te garantuara me ligj, se secili individ do te gezoje te drejte per mbrojtje efektive juridike kombetare ose nderkombetare, kunder cdo shkeljeje te te drejtave te tij dhe i ka obliguar shtetet qe te mbrojne dhe te ndihmojne per zhvillimin e identitetit etnik, kulturor, gjuhesor dhe fetar te pakicave kombetare, te marrin persiper te permiresojne edhe ne te ardhmen gjendjen e tre, te sigurojne repsektimin e plote te te drejtave te individeve qe u perkasin pakicave kombetare. Shtetet e KSBE-se kishin vendosur qe bashkepunimin ne fushen e mbrojtjes se pakicave ta vazhdonin me thirrjen e nje takimi te ekperteve, i cili do te duhej te saktesonte parimet e Dokumentit te Konferences se Kopenhages. Dokumenti i Mbledhjes se Trete te Konferences per Dimensionin Njerzor te KSBE-se tregoi se ceshtja e saktesimit te normave per mbrojtjen e pakicave ne nje menyre ka perfunduar dhe tash e tuje si ceshtje kryesore parashtrohet zbatimi i plote dhe i shpejte I dispozitave dhe angazhimeve nga Dokumenti i Kopenhages dhe Raport i mbledhjes se e eksperteve, prandaj vemendja e ardhshme dueht orientuar nga forci,mi ose krijimi I mekanizamve e procedurave te reja per mbrojtjen e te drejtave te personave qe u perkasin pakicave komebtare. · 8. Sistemi Evropian i te Drejtave te Njeriut · 8.1 Konventa Evropiane per Mbrojtjen e te Drejtave te Njeriut- eshte miratuar me 4 nentor 1950. Konventa Evropiane ka rendesi shume te madhe, ngase eshte dokumenti i pare qe rregullat deklarative i ka shnderruar ne rregulla kontraktuese, ka parapare nje mekanizem i cili ka per te siguruar zbatimin e te drejtave dhe lirive themelore te nejriut ndermejt shume subjekteve te nje regjioni, dhe ne fund hyrja ne Keshillin e Evropes kushtezoeht me repektimin e te drejta te njeriut. Konventa evropiane permban 10 te drejta qe kane qene te parapara ne Deklarataten e Pergj per te drejtat e njeriut, te cilat ne esence i takojne grupit te te drejtave dhe lirive tradicionale civile e politike. Me Konvente cdokujt brenda juridiksionit te ketyre shteteve i garantoeht: siguria personale, liria nga skllaverimi ose nga gjendja e ngjashme me skllaveri, liria nga burimi arbitrar, paraburgimi apo perjashtimi, liria nga perzierja arbitrare nejeten private dhe ne familje, banese dhe korrespondence, liria e bindjes, mendimit e fese, etj. Ne konvente eshte parapare krijimi i dy organeve qe duhet te sigurojne repsktiminm e obligimeve nga konventa. Keto jane: · · Komisioni Evropian per te Drejtat e Njerriut dhe · Gjyqi Evropian per te Drejtat e Njeriut. 8.2 Komisioni Evropian i te Drejtave te Njeriut- perbehet nga po aq anetare sa ka pale kontraktuese. Asnje shtet nuk mund te kete ne Komision me shume se nje shtetas te veti. Komisioni eshte kompetent per te shqyrtuar ankesat lidhur me cenimin eventual te dispozitave te Konevntes nga ndonje shtet kontraktues, ne baze te ankeses qe mund te beje ndonje shtet, organizate joqeveritare, grup personash apo individ. Komisioni e shqyrton ankesen, provon te vertetoje gjendjen faktike dhe perpiqet qe te arriej zgjidhje miqesore te konfliktit. Ne qofte se ka suskes te arrieht zgjidhja miqesore, atehere perpilon raportin ne te cilin parashtron faktet dhe vendimin e arritur qe u dergoeht shteteve te interesuara per publikim. Ne qofte se kjo nuk arrieht, atehere Komisioni perpilon raportin lidhur me faktet dhe jep mendimin e vet se a jane cenuar obligimet nga Konventa. 8.3 Gjykata Evropiane per te Drejtat e Njeriut-ka ne kompetence shqyrtimin e cdo rasti qe I referoeht interpretimit apo zbatimit te Konventes, te cilin ia paraqesin palet kontraktuese, perkatesisht shtetet, shtetasit qe u jane shkelur te drejtat nga Konventa ose Komisioni Evropian. Gjykata eshte krijuar me 21 janar 1959. Gjykata perbehet nga po aq gjyqetare sa ka anetare Keshilli i Evropes, nga te cilet asnje shtet nuk mund te kete me shume se njeu shtetas te vetin. Gjyqtaret i zgjedh Asambleja Parlamentare e Keshillit te Evropes (KE) nga radhet e kandidateve qe i nominojne palet e kontraktuara, qe gezojne autoritet te larte dhe qe kane kualifikime te nevojshme per te kryer funksionet e larta gjyqesore ose qe jane ekpserte te njohur te drejtesise. Mandati i tyre eshte 9 vjet dhe mund te rizgjedhen. Individet dhe grupet e individeve nuk mund ti paraqiten drejtpersedretji ne Gjykate, mirepo ekziston mundesia qe nje idnivid te dale terthorazi (nepermjet Komisionit) para Gjykates dhe ankesa individuale e bere Komisionit te fitoje epilogun e fundit ne gjykate, meqense Komisonit i eshte dhene e drejta per te paraqitur kontestin para gjykates. 8.4 Komiteit i Ministrave- eshte organ i krijuar me Statutin e KE e jo me Konevente Evropiane. Statuti ka precizuar perberjen organizimin dhe funksionet e Komitetit te Ministrave (KM). Komiteti eshte ne esence organ politik, por ketij i jane dhene me Konvente edhe disa funksione gjyqesore ose kuazi gjyqesore. a). Perberja – KM perbeht nga nje perfaqesues i shteteve anetare te KE. Sipas rregullit jane ministrat e puneve te jashtme. Kur ministri i puneve te jashtme nuk eshte ne gjendje te marre pjes, ose ne rast kur kjo mund te jete e deshirueshme, kete mund ta zevendesoje nje person tjeter, i cili sa here qe eshte e mundru duhet te jete anetare I qeverise. Gjate kohes kur sjen te pranishem ministrat e punve te jashtme, punet e perditshme i kryejne rregullisht zevendesit e tyre, te ashtuquajtur “zevendesit e Komitetit te Ministrave” qe jane zyrtare te larte qe pergjithesisth jane ambasadoret e vendeve te tyre ne KE. b.) Funksionet- KM ka funskione te ndryshem dhe para se gjithash te jete keshill administrues ose trup i keshillit qe bie vendime, por edhe disa qe kane te bejne me te drejtat e njeriut nga Konventa Evropiane. KM shqyrton rastin ne baze te raportit te Komisonit, por nuk eshte i lidhur me perfundimet e tij. Ai eshte i autorizuar te kerkoje deklarata te reja, te marre ne pyetje deshmitaret ose ekpertet etj. KM eshte sipas Kovenvetes gjithashtu i autorizuar te mbikqyre permbushjen e vendimeve te Gjykates. Ky funskion i KM eshte shume me i thjeshte se masat qe eshe dashur te ndermerreshin ne baze te raportit te Komisionit. Kjo per shkak se vete Konventa ne nennin 52 shprehimnisht percakton se vendimi i Gjykates eshte definitiv. KM vendos se ne cfare menyre do te permbushet vendimi i tij i pare dhe e publikon raportin qe eshte vetvetiu saknsion i ashper, sepse per qeverite demokratike publikimi I raportit nga nje organ kompetent nderkombetar dhe i paanshem, nuk mundet te mos e shqetesoje. 8.5 Sekretari i Pergjithshem i Këshillit te Evropes -eshte zyrtari me i larte i KE. Ate e zgjedh Asambleja e Parlamentare per nje afat pesevjecar midis kandidateve qe i percakton Komiteti I Ministrave. Detyrat e sekretarit qe jane ne lidhje me te drejtat e njeriut burojen kryesisht nga Konventa Evropiane, por disa edhe nag Statuti i KE, sidomos ato qe kane te bejne me detyrat mbikeqyrese. Keshtu Konventa Evropiane ka parapare qe sekretari eshte depozitar i ratifikimeve te Konventes, se dueht ti njoftoj te gjithe anetaret e KE per hyrjen ne fuqi te konventes, si dhe emrat e shteteve qe jane bere pale. Funksioni me i rendesishem i Sekretarit ka te beje gjithsesi me mbikeqyrjen e zbatimit te Konventes 8.6 Protokollet ne Konventen Evropiane per mbrojtjen e te drejtave te njeriut Protokolli i pare eshte miratuar me 20 mars 1952, kurse te tjeret me pas prej vitit 1963 deri me 1994. Me disa nga keto porotokolle plotesohet Konventa edhe me disa te dretja nga Deklarata e pergjithshme per te drejtat e njeriut. Keshtu, me protokollin 1, te drejtave dhe lirive nga Konventa i shtohen tri te drejta te tjera: -e drejta e posedimit dhe e mbrojtjes se pasurise -e drejta per shkollim dhe e drejta e prinderve per dhenien e ketij shkollimi ne perputhje me bindjet e tyre fetare e filozofike, dhe -e drejta per te marre pjese ne zgjedhje te lira te orgnave te pushtetit, zgjedhje keto qe do te organizohen ne intervale kohore te arsyeshme. Ne protokollin 4 shtohen kater te drejta tjera: -ndalohet privimi nga liria per shkak te borxhit -parashikoeht liria e qerkullimit te lire dhe zgjedhjes se vendbanimit -ndalohet perjashtimi i shtetasve te vet, dhe -ndaloeht perzenia kolektive e te huajve. Me protokollin 6 -eshte hequr denimi me vdekje Me protokollinh 7 shtohen 5 te drejta te tjera: -e drejta e shtetasirt te huaj qe te mos debohet pos ne baze te vendimit te marre ne pajtim me ligjin -e drejta e personit te denuar per veper penale te paraqese kerkese gjykates me te larte qe ta rishqyrtoje denimin e tij -e drejta per zhdemtim e personit qe eshte denuar me gabim gjyqesor - e drejta te mos ndiqet dy here per te njejten veper, dhe -barazia e te drejtave dhe pergjegjesive midis bashkeshorteve peras i perket te drejtave dhe detyrave reciproke juridiko civile. Protokollet tjera 2, 3, 5, 8, 9 kane te bejne me ndryshimet institucionale qe jane bere ne konvente. Me protokollin 3 modifikohet procedura e Komisionit. Me protokollin 9 eshte zgjeruar numri i subjekteve te cilet mund ti drejtohen Gjykates. Sipas ketij shtetet pale te Konventes, Komisioi, personatr fizik,, organizatat joqeveritare dhe grupet e personave qe kane parashtruar parashtrse kane te drejte per ta paraqitur rastin perpara Gkykates. 8.7 Gjykata r re Evropiane per te Drejtave te NjeriutProtokolli 11 i Konventes evropiane ka pasur per qellim te rindertoje ne teresi mekanizmnin mbikeqyres ekzistues, e sidomos te permiresoj efektshmerine e tih ne mbrojetjen e te drejtave te njeriut dhe lirive themelore. Protokolli ka hyre ne fuqi me 1 nentor 1998 dhe prej kesaj date monitorimi beet ne baze te organizimit te ri. Me kete behet anulimi i Komisonit dhe Gjykates per te drejtat e njeriut dhe krijohet nje Gjykate e vetme permanente Evropiane per te drejtat e njeriut. 8.7.1 Perberja- e Gjykatës Perbehet nga po aq gjyqetare sa eshte numri i paleve kontraktuese te Konventes. Keta duhet te kene kaulifikimet e njejta me ato te gjyqetareve te Gjykate se vjeter. Gjyqetaret per secilen pale kontraktuese i zgjedhe Asambleja Parlamentare e KE nga lista e 3 kandidateve qe ka porpozuar pala ne fjale. Keta zgjidhen per 6 vjet dhe munde te rizgjedhen. Mandati i gjysmes se gjyqtareve te zgjedhur ne zgjedhjet e para skadon pas tre vjetesh. 8.7.2 Organizimi I Gjykates Per shqyrtimin e rasteve te parashtruara para Gjykates, Konventa ka parapare tri tipe orgnesh: komitetet treanetareshe, dhomat shtateanetareshe dhe dhoma e madhe qe e perbejne 17 anetare. Dhomat 7anetareshe vendosin per pranueshmerine dhe themelsine e parashtresave ndershteteroe me te cilat nje pale i terheqe verejtjen Gjykates ne cfaredo shkelje te dispozitave te Konventes ose te protokollevve te Konventes nga ndonje shtet tjeter kontraktues si dhe parashtresat individuale qe nuk jane deklaruar si te papranueshme nga Komitetet. Dhoma e Madhe shqyrton: -ankesat ndershtetrore me te cialt nje pale i terheqe verejten Gjykates ne cfaredo shkelje te dispozitave te Konventes ose te protokollevve te Konventes nga ndonje shtet tjeter -rastet te cialt ia kalojen Dhomat -rastet qe kane te bejne me kerkesen e nje pale pas vendimit te Dhomes, dhe -aplikimet individuale. 8.7.3 Juridiksioni i GjykatësJuridiksioni i Gjykatës shtrihet mbi të gjitha çështjet që kanë të bëjnë me interpretimin dhe zbatimin e Konventës dhe të Protokolleve të saj. Për ta marrë një çështje në shqyrtim duhet të plotësohen disa kushte. Neni 35 I Konventës parashikon: a) vetëm pasi të jenë shterrur të gjitha mjetet e brendshme ligjore në përputhje me rregullat përgjithësisht të njohura të së drejtës ndërkombëtare, dhe b) që ankuesi duhet tia paraqesë kërkesën e tij Gjykatës brenda gjashtë muajve nga ata e marrjes së vendimit përfundimtar (kur nuk ka mundësi ankimi) ose datës kur ankuesi ka marrë dijeni për vendimin dha ka mundur kështu të paraqesë ankesë. Gjykata nuk merret me asnjë kërkesë individuale të bërë në bazë nenit 34 që është: -anonime, ose -është në thelb e njejtë me një kërkesë që është shqyrtuar tashmë nga Gjykata (parimi res judicata) ose i është paraqitur për shqyrtim ndonjë instancë tjetër ndërkombëtare. Ankesa e nënshkruar duhet të përmbajë: emrin, moshën, profesionin dhe adresën e ankuesit; emrin, profesionin dhe adresën e përfaqësuesit të tij nëse ka; emrin e pales kontraktuese kundër së cilës parashtrohet ankesa; lëndën e ankesës, faktet dhe argumentet në të cilat bazohet ankesa dhe dokumentet e rëndësishme që i referohen ankesës. 8.7.4 Procedura para GjykatësShqyrtimi i çështjes para Gjykatës fillon normalisht në formën me shkrim. Kryetari I Dhomës i konsulton agjentët e palëve, delegatët dhe ankuesin se a e konsiderojnë procedurën me shkrim si të nevojshme dhe kur merr nga cili do përgjigje pozitive, ky I cakton afatet brenda të cilëve palët duhen ti parashtrojnë shkresat dhe dokumentet tjera. Edhe vërejtjet paraprake lidhur me kompetencën, palët duhet ti bëjnë brenda këtij afati. Këto shkresa me përjashtim të ankesës së parë, duhet të dorëzohen në 40 kopje. Regjistruesi më pas ua transmeton këto gjyqtarëve, agjentëve të palëve dhe ankuesit. Pas kësaj, Kryetari i Dhomës e cakton datën e shqyrtimit me gojë, por prapë pasi të jetë konsultuar me palët. Ai e përcakton rendin sipas të cilit do të ftohen për të marrë fjalën avokatët, këshilltarët ose personat tjerë që u ndihmojnë atyre si dhe ankuesi. 8.7.5 Vendimi i GjykatësKur Gjykata konstaton shkeljen e Konventës ose të Protokollit të saj, e drejta e brendshme e shtetit në fjalë mundëson vetëm mënjanimin e pjesshëm të pasojave. Më së shumti procedura para Gjykatës përfundon me vendim gjyqësor. Vendimi i tillë duhet të përmbajë emrat e kryetarit dhe gjyqtarëve që e përbënin Dhomën, datën kur është marrë vendimi, palët, emrat e avokatëve dhe këshilltarëve, emrin e ankuesit, avokatit ose këshilltarit të tij, faktet, arsyet dhe vendimin. Në qoftë se vendimi është marrë me shumicë, atëherë duhet shënuar kush e përbënte shumicën. Kur vendimi është marrë njëzëri, çdo gjyqtar ka të drejtë të paraqesë mendimin e ndarë. Vendimi i Gjykatës është përfundimtar. Vendimet e Dhomës bëhen përfundimtare: a) kur palët deklarojnë se nuk do të kërkojnë që çështja të qitet përpara Dhomës së Madhe, kur kalojnë tre muaj nga marrja e vendimit, në qoftë se nuk kërkohet që çështja të qitet përpara Dhomës së Madhe, ose c) kur kolegji prej pesë gjyqtarëve e refuzon kërkesën për t‟iu drejtuar Dhomës së Madhe. Vendimi i Gjykatës publikohet. Kjo bëhet në dy gjuhët zyrtare: anglisht dhe frëngjisht, kurse nga viti 1968 përkthehen në rast se gjuha angleze dhe frënge nuk janë gjuhë shtetërore të shtetit drejtpërsëdrejti të interesuar. 8.8 - Karta Sociale Evropiane 8.8.1 Miratimi i Kartes Sociale Evropiane Siç është cekur më lartë,Konventa Evropiane për mbrojtjen e të drejtave të njeriut, përmbante në esencë të drejtat që i takojnë grupit të të drejtave dhe lirive civile dhe politike, por kishte lënë anash çështjen e të drejtave ekonomike dhe sociale. 8.8.2 Të drejtat e mbrojtura (lista e te Drejtave) Kartën Sociale Evropiane eshte e ndare ne tri pjese ne pjesen e pare jane: - e drejta për punë - e drejta për kushte pune të përshtatshme - e drejta për kushte të drejta dhe të shëndosha për punë (siguri në punë) - e drejta për shpërblim sipas kritereve të drejta, që tiu sigurojnë punëtorëve dhe familjeve të tyre një nivel jetese të kënaqshëm - e drejta për tu organizuar për mbrojtjen e interesave të tyre ekonomike dhe sociale - e drejta për të bërë marrëveshje kolektive dhe e drejta e grevës - e drejta e fëmijëve dhe e të rinjve për mbrojtje kundër rreziqeve fizike dhe morale - e drejta e grave të punësuara për mbrojtje speciale në rast lindjeje - e drejta për të pasur mjete të përshtatshme orientimi profesional - e drejta për kualifikim profesional - e drejta për mbrojtjen e shëndetit - e drejta për sigurime shoqërore - e drejta e asistencës sociale dhe shëndetësore - e drejta e përfitimit nga shërbimet shoqërore - e drejta e personave me invaliditet për përgatitje profesionale dhe riaftësim profesional dhe ri përshtatje në shoqëri - e drejta e familjes për mbrojtje sociale, ligjore dhe ekonomike - e drejta e nënave dhe e fëmijëve për mbrojtje sociale dhe ekonomike - e drejta për të fituar për jetë në kushte të barabarta, në territorin e palëve të tjera kontraktuese, dhe - e drejta e punëtorëve migrantë dhe e familjeve të tyre për mbrojtje dhe ndihmë. Ne pjesen e dyte permban detyrimet ligjire qe kane marre palet per te siguruar ushtrimin efektiv te te drejtave te proklamuara. 8.8.3 Detyrimet juridike qe marrin Palet Pjesa e trete e kartes permbane detyrimet qe Palet marrin duke ratifikuar karten. Palet kontraktuese zotohen qe pjesen e pare te kartes ta konsiderojne si nje deklarate qe percakton objektivat te cilat ajo do te perpiqet ti realizoje me te gjitha mjetet perkatse. 8.8.4 Masat e implementimitPjesa e katërt e Kartës sociale evropiane përmban dispozitat që kanë të bëjnë me mbikëqyrjen e zbatimit të detyrimeve të shteteve kontraktuese. 8.8.4.1 Raportet kombëtareKarta ka paraparë se palët duhet të paraqesin dy lloje raportesh: 1) raportet dyvjeçare lidhur me atë se si zbatohen dispozitat e Pjesës II të Kartës, që shteti i caktuar i ka pranuar, dhe 2) raportet që paraqesin palët lidhur me dispozitat e Pjesës II që ato nuk i kanë pranuar. Për shkak të stërngarkimit të organeve të kontrollit që është pasojë e shtimit të numrit të palëve kontraktuese, në fillim të 90ve është vendosur që raportimi prej tash të jetë në baza të ndryshme, me ç‟rast ka mbetur detyrimi i raportimit dyvjeçar, por tani vetëm për një numër të kufizuar të dispozitave. Këto raporte i paraqiten Sekretarit të Përgjithshëm të Këshillit të Evropës. Kopjet e tyre duhet domosdo ti dërgohen organizatave kombëtare të punëdhënëse dhe të punëtorëve të cilat do të ftohen të përfaqësohen në mbledhjet e Komitetit qeveritar. Raportet që paraqesin palët shqyrtohen në katër organe të ndryshme. Dy nga këto janë specifike për Kartën sociale evropiane, ndërsa dy të tjera janë organe të rregullta të Këshillit të Evropës. Këtë janë: Komiteti i ekspertëve, Komiteti qeveritar, Asambleja konsultative dhe Komiteti i ministrave. 8.8.4.2 Organet për implementimin e Kartes a) Komiteti i EkspertëvePërbëhet nga jo më shumë se shtatë anëtarë që i emëron Komiteti i ministrave nga një listë ekspertësh të pavarur, nga radha e shtetasve të shteteve anëtare të Këshillit të Evropës, e jo vetëm të palëve kontraktuese të Kartës, me kusht që dy asnjëherë nuk mund të jenë nga një shtet dhe se duhet siguruar një përfaqësim të drejtë gjeografik. Këta emërohen për gjashtë vjet dhe mund të riemërohen prapë. Tani Komiteti I ekspertëve ka 9 anëtarë, këta i propozojnë shtetet palë. Mandati i tyre është gjashtë vjet dhe mund të riemërohen. Protokolli për ndryshimin e Kartës soc.evro. ka pasur për qëllim ta bëjë më efikas mekanizmin mbikëqyrës, e ka autorizuar Komitetin e ekspertëve të pavarur të jape mendime juridike se a janë ligjet kombëtare dhe praktikat e shteteve në pajtim me detyrimet nga Karta dhe të publikojë këto mendime. b) Nenkomiteti I Komitetit Social Qeveritar (Komiteti Qeveritar)Konkluzionet e Komitetit të ekspertëve bashkë me raportet e shteteve i paraqiten për shqyrtim Komitetit qeveritar. Ky përbëhet nga një përfaqësues i secilës palë kontraktuese dhe më së shumti dy përfaqësues të ftuar të organizatave ndërkombëtare të punëdhënësve dhe dy organizatave ndërkombëtare të punëtorëve si vëzhgues me status konsultativ. Komiteti qeveritar i paraqet Komitetit të ministrave raportin me konkluzione duke i bashkangjitur raportin e Komitetit të ekspertëve. c) Asambleja KonsultativeËshtë një ndër organet statusore të Këshillit të Evropës. Ky organ konsultativ I autorizuar të shqyrtojë çështjet nga kompetenca e tij dhe të paraqesë konkluzionet e veta në formë rekomandimi Këshillit të ministrave. Asambleja konsultative përbëhet nga përfaqësuesit e secilit anëtarë të zgjedhur nga parlamenti ose emëruar në mënyrë që ai e përcakton. Këta duhet të jenë shtetas të shtetit që e përfaqësojnë, por nuk mund të jenë njëherësh anëtarë të Komitetit të ministrave. Kompetenca e tij është thjeshtë konsultative, por jo pa ndikim, për shkak se si organ vërtetë parlamentar e përfaqëson opinionin publik të shteteve anëtare. Ç) Komiteti i Ministrave Sipas statutit të Këshillit të Evropës, Komitetit i ministrave në fakt mund të bëjë vetëm rekomandime dhe mund të kërkojë nga anëtarët ta informojnë për aksionet që kanë marrë në lidhje me këto rekomandime. 9. -Sistemi Ndëramerikan i të Drejtave të Njeriut 9.1 Hyrje Përparimi dhe mbrojtja e të drejtave të njeriut në kontinentin amerikan lidhen me veprimtarinë e Organizatës së Shteteve Amerikane (OSHA), që është organizata me e vjetër regjionale në botë. Ideja e formimit të OSHA-së lidhet me emrin e Shimo Bolivarit, i cili në „Kartën e Xhamajkës‟ 1815 angazhohej për krijimin e një lidhjeje të popujve të Amerikës që kanë një origjinë, gjuhë, një fe dhe zakone të njëjta. Si rezultat i kësaj mbahet Kongresi i Panamasë më 1826. 9.2 Sistemi I te drejtave te njeriut I bazuar ne Karten e Organizates se Shteteve AmerikaneKarta e OSHA-së, është traktat shumëpalësh ose Kushtetua e OSHA-së. Karta është miratuar në Konferencën e IX ndëramerikane (Bogota 1948), kur e nënshkruan përfaqësuesit e të gjitha 23 shteteve amerikane. Në preambulën e Kartës theksohet se „misioni historik i Amerikës është ti ofroj njeriut vendin e lirisë dhe një mjedis të favorshëm për zhvillimin e personalitetit të vet dhe realizimin e aspiratave te tij të drejtpërdrejta‟. Karta e OSHA-së i përmend të drejtat e njeriut vetëm në kuadër të parimeve dhe të drejtave dhe detyrave themelore të shteteve. Karta është plotësuar me Protokollin e reformave të Kartës së OSHA-së (Protokolli I Bueno Airesit). Ky protokoll ka sjellë një risi të rëndësishme: Ka vendosur që Komisioni ndëramerikan për të drejtat e njeriut, të bëhet një ndër organet e OSHAsë me detyrë themelore të merret me „përparimin e respektimit dhe të mbrojtjes së të drejtave të njeriut dhe të shërbejë si organ konsultativ i organizatës në këtë fushë‟. 9.3 Deklarata Amerikane për të Drejtat dhe Detyrat e NjeriutDeklarata parasheh se cdo qenie njerzore ka te drejte per jete, liri dhe sigrui personale, te drejte per barazi para ligjit pa dallim race, seksi, gjuhes, feje etj, te drejte te manifestoje lirisht fene e vet, te drejte te mendimit te lire, shfaqjes dhe perhajpes se ideve me cdo mjet, te drejte ne mbrojtje ligjore nga sulmet shpifese ne nderin, dinjitetin, jeten private dhe familjare, te drejte ne shkollim qe do ta afetesoj per jete te denje, te drejte per tiu drejtuar gjykatave per te siguruar mbrojtjen e te drejtave ligjore me te cilat cenohen te drejtat elementare kushtetuese. Deklarata amerikane ne dhjete nenet e fundit permbane detyrat qe ka cdo individ, nder te cilat bene pjese detyra per te ndihmuar, mbajutr, shkolluar dhe mbrojtur femijet e vet te moshes jomadhore, detyra e femijeve per te respektuar, ndihmuar, mbajtur dhe mbrojtur prinderit kur kjo eshte e nevojshme, detyra te fitohet me se paku arsimi fillor, detyra per te marre pjese ne votme, detyra per tiu nenshtruar ligjeve, detyra qe neraste katastrofe te beje aso sherbime qe jane ne fuqine e tij, detyra qe te paguaje tatimet e parapara me ligj dhe te punoje perderisa eshte i afte. Deklarat amerikane eshte miratuar ne forme te rezolutes per c‟arsye disa autore mendonin se nuk ka kurfare vlere juridike. Me kalimin e kohes karakteri i saj ka ndryshuar, ndersa sot konsiderohet se Deklarata perben akt normativ qe permbane interpretimin autoritativ te te drejtave themelore te individit. 9.4 Konventa Amerikane per te Drejtat e Njeriut 9.4.1 Miratimi I Konevntes Gjate vitit 1966 dhe 1967 projekti eshte shqyrtuar gjersisht nga Komisioni nderamerikan per te Drejtat e Njeriut kurse pastaj projekti I tij eshte shqyrtuar nga OSHA. Pas kesaj ky keshill ka miratuar projektin e ri te Konventes. Pas kesaj eshte ftuar konferenca Speciale Nderamerikaneper te drejtat e njeriut ne San Josete Kosta Rikes (7-22 nentor 1969) e cila pergaditi tekstin final te Konventes I cili pasi qe u miratua u nenshkrua me 22 nentor 1969 nga perfaqsuesit e 12 shteteve latino-amerikane. Konventa ka hyre ne fuqi me 18 korrik 1978 dhe deri sot eshte ratifikuar nga 25 shtete, prej 35 shteteve antare te OSHA-se 9.4.2 Permbajtja e Konventes Konventa ka gjithsej 82 nene te ndara ne tri pjese. Pjesa e pare i referohet detyrimeve te shteteve dhe te drejtave te mbrojtura. Pjesa e dyte i referohet Komisionit Nderkombetar per te Drejtat e Njeriut dhe Gjykates Nderamerikane per te Drejtat e Njeriut. Pjesa e trete permbane rregullat lidhur me nenshkrimin, ratifikimin, rezervat, ndryshimet dhe plotesimet, protokollet dhe denoncimin. Preambula e vendos sistemin e lirive personale dhe drejtesise sociale ne kuader te insistucioneve demokratike me cka identifikohet koncepti i saj ideologjik ne te cilin mbeshtet dhe perserit pohimin nga Deklarata amerikane se te drejtat e njeriut nuk burojne nga fakti se dikush eshte shtetas i shtetit te caktuar, por bazohen ne atributet e personalitetit njerzor qe arsyeton nevojen e mbrojtjes nderkombetare te te drejtave te njeriut. Konventa permabne nje liste te gjate dhe definimin e te drejtave civile dhe politike, ne c‟grup bejne pjese: e drejta per jete, e drejta per trajtim human, ndalimi i skllaverise, e drejta per liri personale, e drejta per gjykim korrekt, parimi i joretroaktivitetit, e drejta per dem shperrblim, e drejta per mbrojtje te nderit e dinjitetit, e drejta per martese dhe krijimit te familjes, e drejta per emer, te drejtat e femijes, e drejta per shtetesi etj. Pese nga keto te drejta dhe liri nuk kane qene te futura ne Paktin per te drejtat civile dhe politike, sic jane: e drejta e prones, liria nga ekzili, ndalimi i perzenies kolektive, e drejta e pergjegjes dhe e drejta e azilit. Nga ana tjeter, e drejta e shkollimi, te cilen e eprmbane Protokolli i Pare i Konventes Evropiane, nuk eshte e mbrojtur ne menyre speciale ne Konventen Amerikane. Ne kete konvente verehen disa leshime,sic jane: mospermendja e se drejtes per vetvendosje, e cila nuk konsiderohet si e drejte individuale ne kuptimin e ngushte, por si e drejte qe eshte e domosdoshme per shfrytezimin e te gjitha te drejtave tjera te njeriut, te drejtat e pakicave qe mund te kete njefare rendesie persa i perket popullsise indigjene, etj. 9.5 Mekanizmat mbrojtese te Konventes (Organet e Kontrollit)– Konventa anerikane per te drejtat e njeriut ka parapare dy organe qe do te jene kompetente per mbrojtjen e te drejtave nga Konventa. Keto jane: -Komisioni Nderamerikan per te drejtat e njeriut dhe -Gjykata Nderamerikane per te drejtat e njeriut 9.5.1 Komisioni Nderamerikan per te drejtat e njeriut 9.5.1.1 Perberja e Komisionit Ky komision perbehet nga 7 anetare, te cilet i zgjedh Asambleja e Pergjithshme e OSHA-se, nga lista e kandidateve qe i propozojne shtetet anetare dhe qe duhet te kene cilesi te larta morale dhe aftesi te njohura ne fushen e te drejtave te njeriut, qe sherbejne ne cilesi personale, qe duhet te garanton pavaresine e tyre. Ne komision nuk mund te jene te perfaqesuar ne te njejten kohe dy shtetas te nje shteti. Anetaret zgjedhen per vjet dhe mund te rizgjedhen vetem edhe nje here. Derisa u zgjate mandati anetaret e Komisionit nuk bene te ushtrojne asnje aktivitet tjeter qe do te mund te ndikonte ne pavaresine ose paanshmerine e tyre. Komisioni mblidhet rregullisht se paku dy here ne vit per nje kohe jo me shume se 8 jave, por mund te mbane edhe mbledhje te jashtezakonshme kur eshte e nevojshme, qe eshte bere gati si rregull. 9.5.1.2 Funksionet dhe Kompetencat e Komisionit Funksioni kryesor i Komisionit eshte „perparrimi i respektimit te te drejtave te njeriut‟. Duke u nisur nga kjo, Komisioni eshte i autorizuar: -te zhvilloje nder popuj vetedijen per te drejtat e njeriut, -tu jape rekomandime qeverive, -te kerkoje nga qeverite informata per masat qe kane ndermarre ne fushen e te drejtave te njeriut, -te pergatise studime dhe raporte, -tu pergjigjet pyetjeve te shteteve, -te ndermarre aksione me rastin e peticioneve dhe -ti parashtroje raport vjeter Asamblese se Pergjithshme te OSHA-se. 9.5.1.3 Procedura para Komisionit Shqyrtimi i ankesave fillon me kerkesen e informates nga Komisioni prej qeverise se shtetit pergjegjes per kinse shkelje. Komisioni mund te vertetoje faktet e parashtruara n peticion ose parashtrese dhe poqe e nevojshme edhe te beje hetime. Komisioni mundet po qe se kerkohet te degjoje palet. Komisioni u vehet ne dispozicion paleve te interesuara ne menyre qe te arrieht zgjidhja miqesore. Ne rast kur palet nuk arrijne zgjidhje miqesore, Komisioni harton raportin ku parashtrohen faktet dhe konkluzionet te te cilat ky ka ardhur. Ky raport u dorezohet shteteve te interesuara, te cilat nuk jane te lira ta publikojne. Konventa nuk sakteson se cfare eshte vlera juridike e mendimit te Komisionit me te cilin konstatohet cenimi i konventes, por shikuar formalisht ky nuk ka force detyrimore sikurse vendimi i Gjykates. Megjithkete, ky eshte vendim juridi autoritativ i organit qe eshte autorizuar nga konventa per „ceshtje te permbushjes se detyrimeve qe kane ndermarre shtetet pale‟. · Hyrje PARAQITJA DHE ZHVILLIMI I TË DREJTAVE TË NJERIU Si kategori juridike të drejtat e njeriut janë paraqitur me krijimin e shteteve dhe rregullave të para juridike. Revolucionet borgjeze kanë inspiruar Ligjin për të Drejtat (Bill of Rigjts) të vitit 1689, Deklaratën për pavarësinë e Shteteve të Bashkuara të Amerikës të vitit 1776 dhe Deklaratën për të drejtat e Njeriut dhe të Qytetarit 1789. Deri atëherë, respektimi i të drejtave të njeriut ishte përgjithësisht më tepër ideal se realitet. Mjafton të përmendet këtu sistemi skllavopronar, në të cilin masat e gjera (robërit jo vetëm që nuk gëzonin barazi, por trajtoheshin si sende që pronari ka mundur ti shiste, këmbente, madje edhe ti vriste. Nga kjo del qartë se atëherë mbrojtje gëzonin vetëm skllavopronarët e jo edhe të tjerët. Situatë e ngjashme ka vazhduar të ekzistonte edh enë feudalizëm, ku masat e gjera të popullit ishin në pozitë diç më të mirë se robërit në sis. Skllavopronar, por megjithatë në pozitë tepër të vështirë. · Lufta për të drejtat e njeriut fillon me përpjekjet për tu njohur të drejtat e tij themelore: të drejtës për jetë dhe liri, të cilat kanë qenë të rëndësishme sidomos në periudhën e sis. Skllavopronar dhe feudal. Më vonë revolucionet borgjeze këtyre të drejtave elementare ua shtojnë edhe disa të drejta të tjera, të cilat u takonin të ashtuquajturave të drejta natyrore, siç janë e drejta e barazisë, e drejta për siguri dhe e drejta për ti bërë rezistencë shtypësit. Klasikët e marksizmit dhe proletariati ua kanë shtuar të drejtave të njeriut dimensionin social, duke mëtuar të likuidonin pabarazinë shoqërore ngase pa këtë shumë nga të drejtat e shpallura, kanë më tepër karakter formal se sa qenësor. Të drejtat e njeriut deri në kohën më të re trajtoheshin si çështje të kompetencës së brendshme të shteteve. Prandaj, asnjë shtet, e as bashkësia ndërkombëtare, ska pas të drejtë të parashtronte çështjen e cenimit të të drejtave të njeriut në një shtet pa rrezik që kjo të interpretohej si përzierje në punët t brendshme të atij shteti. Përjashtim bënte regjimi i kapitulacioneve dhe interpretimeve humanitare. 1. Pararendësit e të drejtave të njeriut Të drejtat e njeriut kanë filluar të zënë vend me të madhe në veprat e juristëve, politikanëve dhe filozofëve të shek XVI, XVII dhe XVIII si Grotius, Locke, Spinoza, Puffendorf, Vollf etj. · Groci (Hugo Grocius) shkruante se e drejta natyrore, duke qenë urdhër ose rregull i providencës është e pandryshueshme, sepse as vetë Perëndia nuk mund të ndryshojë që 2 X 2 të mos bëjnë 4, ashtu si nuk mund të bëjë që ato, që sipas natyrës së vet të brendshme, janë të këqija, të mos jenë të këqija. Këto të drejta si të tilla, njeriu i gëzon me të lindur. Ato janë të pacenueshme, të patjetërsueshme dhe të paparashkruarshme, sepse janë të dhëna nga Krijuesi ose janë “ligj i vërtetë, ligj i arsyes”. · Spinoza e ka fokusuar njohjen e lirisë së mendimit dhe të fjalës, si vlera të pazëvendësueshme në jetën shoqërore dhe politike, duke argumentuar hollësisht se kjo s‟është në kundërshtim me sistemin demokratik, por përkundrazi del nga ai. Kjo e drejtë s‟është e rrezikshme për paqen në shtet, as armiqësore për pushtet mbajtës. Spinoza shkruante se askus s‟mund të heqë dorë nga liria e mendimit, por gjithashtu, askush s‟mund ta detyrojë këdo pa pasojë fatale të flasë sipas recetave të pushtetit suprem. Volteri kritikonte ashpër shoqërinë feudale në Francë dhe kishën katolike, si aleancë e “fronit dhe altarit”, nga e cila buronin pabarazitë shoqërore, jo toleranca fetare, arbitrarizmi i pushtetit mbretëror etj. · Ruso është ideologu që ka ndikuar më së shumti në mendimin politik të kohës së vet me kritikën që i ka bërë rendit të atëhershëm të bazuar në pabarazi e që ishte negacion i gjendjes natyrore. I vetmi dallim ndërmjet njerëzve mbështetej në pabarazinë fizike ose në aftësi intelektuale, por këto janë krejtësisht sekondare. Rusoi kritikonte shtetin, I cili me sanksionimin e pronës private, në vend që të garantonte drejtësinë dhe paqen, kontribuonte në krijimin dhe në shtimin e antagonizmave ndërmjet të pasurve dhe të varfërve, ndërmjet sunduesve dhe të sunduarve. 2. Aktet e para nga fusha e të drejtave të njeriut Të drejtat e njeriut kanë zënë vend në shumë shkrime të ndryshme nga kohët më të vjetra. Por, nga fama dhe vlera historike, megjithatë dallohen: -Karta e Madhe e Lirive 1215, -Ligji për të Drejtat 1689, -Deklarata për Pavarësinë e Shteteve të Bashkuara të Amerikës 1776 dhe -Deklarata për të drejtat e njeriut dhe qytetarit 1789. · Karta e Madhe që në atë kohë parashihte se askush nuk mund të burgoset ose të privohet nga pasuria, të vihet jashtë ligjit ose të dëbohet pos në bazë të vendimit të ligjshëm dhe në bazë të ligjit. Ligji për të drejtat përmbanë rregulla të cilat e kufizojnë dukshëm pushtetin absolutist dhe garantojnë një mbrojtje më të madhe të të drejtave të njeriut. Përpunimi mëtejshëm i të drejtave të njeriut është bërë në Deklaratën për Pavarësinë e Shteteve të Bashkuara të Amerikës. · Deklarata ka qenë e përgatitur nga Jefferson, mendimi politik i të cilit ka qenë i inspiruar me doktrinën për të „drejtat natyrore të njeriut‟. Deklarata është miratuar me 4 korrik 1776. kjo deklaratë shpallë: Se të gjithë njerëzit janë të krijuar si të barabartë Se Krijuesi i tyre u ka dhënë disa të drejta të patjetërsueshme, siç janë jeta, liria dhe kërkimi i lumturisë Se qeveritë janë krijuar për ti siguruar këto të drejta dhe se qeveritë autorizimet e veta i nxjerrin nga pajtimi i njerëzve mbi të cilët ushtrojnë pushtetin. Deklarata sugjeron se qeveritë që ekzistojnë më gjatë të mos ndërrohen për çka do qoftë ose për arsye të vogla. 3. Deklarata për të drejtat e njeriut dhe të qytetarit Asambleja Nacionale e Francës, më 26 gusht 1789 miratoi Deklaratën për të drejtat njeriut dhe qytetarit, sipas së cilës njerëzit lindin dhe jetojnë të lirë dhe të barabartë në të drejta. Dallimet shoqërore mund të jenë të bazuara vetëm në interes të përbashkët. Deklarata e përkufizon lirinë si e drejtë e njeriut të bëjë gjithçka, për aq sa nuk i bën dëm tjetërkujt, dmth, shfrytëzimi i të drejtave natyrore të çdo njeriu është në varësi të drejtpërdrejtë me të drejtat që u janë siguruar anëtarëve tjerë të shoqërisë. Deklarata ndalon që dikush të jetë i shqetësuar për shkak të bindjes së tij dhe shpallë të drejtën e fjalës, shkrimit dhe shtypit. Deklarata vë në dukje se kufijtë e lirive njerëzore janë përcaktuar vetëm me ligj. Deklarata ka ndaluar akuzat, burgosjet ose mbajtjet arbitrare në burg që nuk është e bazuar në dispozitën ligjore dhe ka urdhëruar dënimin e atyre që nxisin, kryejnë ose mundësojnë kryerjen e urdhrave arbitrare. Të drejtat e njeriut nga kjo Deklaratë janë konfirmuar, precizuar dhe zgjeruar në Deklaratën për të drejtat e njeriut dhe qytetarit, të cilën e ka miratuar Asambleja Nacionale Franceze më 15 shkurt 1793, si akt që i parapriu Kushtetutës Zhirondine. Deklarata ka shpallur nevojën e arsimimit të të gjithë qytetarëve për çka shoqëria duhet të krijojë mundësi. Revolucioni Borgjez France i ka dhënë impuls të rëndësishëm zhvillimit dhe fitimit të një rendi të ri juridik, të bazuar në këtë deklaratë. Prej atëherë, si pasojë e Revolucionit Borgjez Francez, të drejtat e njeriut përfshihen dhe bëhen pjesë e rëndësishme e gati të gjitha kushtetutave që janë nxjerrë më vonë. 4. Interesimi ndërkombëtar për të drejtat e njeriut Të drejtat e njeriut dhe liritë themelore tradicionalisht trajtoheshin si çështje të kompetencës së brendshme, andaj rregullimi i tyre bëhej me ligje, deklarata ose kushtetutë. Shtetarët dhe dokumentet e rëndësishme jo vetëm që i përmendin të drejtat e njeriut, por edhe angazhohen për afirmimin dhe mbrojtjen e tyre. 5. Sistemi i të drejtave të njeriut i Kombeve të Bashkuara · 5.1 Karta e OKB-së dhe të drejtat e njeriut Karta e OKB-së nuk i përkufizon të drejtat e njeriut dhe liritë themelore, as që ka ndonjë dispozitë që do të siguronte respektimin e tyre. Karta ka më shumë dispozita që i referohen njohjes ndërkombëtare dhe mbrojtjes së të drejtave të njeriut. Në hyrje të saj riafirmohet besimi „në të drejtat themelore të njeriut, në dinjitetin dhe në vlerën e njeriut, në barazinë e të drejtave të meshkujve dhe të femrave‟, kurse neni 1 p.3 e vë respektimin e të drejtave të njeriut dhe të lirive themelore për të gjithë pa dallim race, seksi, gjuhe e feje ndër qëllimet kryesore të Kombeve të Bashkuara. Karta e OKB-së ka përcaktuar organet qendrore që duhet të bartin veprimtarinë lidhur me të drejtat e njeriut dhe që duhet të kujdesen për sendërtimin e dispozitave të përmendura më sipër. Këto janë: Asambleja e Përgjithshme dhe Këshilli Ekonomik e Social. Duke u mbështetur në këtë, Këshilli Ekonomik e Social ka formuar një komision të veçantë-Komisioni për të drejtat e Njeriut, me 1946, me detyrë që të përgatisë rregullat më të hollësishme lidhur me të drejtat e njeriut. Komisioni ka formuar më vonë më shumë nën komisione, këshilla, grupe ekspertësh etj, të ngarkuar që të merren me pengimin e diskriminimit dhe mbrojtjen e pakicave, çështjet e cenimit të të drejtave të njeriut. Ndonëse Karta e OKB-së nuk ka asnjë dispozitë e cila „ekspresis verbis‟ i obligon shtetet që të sigurojnë respektimin e plotë dhe efektiv të të drejtave të njeriut dhe të lirive themelore, ekziston një botëkuptim dominant për domosdoshmërinë e respektimit të të drejtave të njeriut dhe lirive themelore. Ky është obligim moral, por edhe obligim juridik sado që i papërsosur. Me miratimin e Kartës, të drejtat e njeriut bëhen pjesë e së drejtës ndërkombëtare pozitive, ato njëherë e përgjithmonë pushojnë të jenë çështje e kompetencës ekskluzive të shteteve dhe bëhen çështje e preokupimit të ligjshëm të bashkësisë ndërkombëtare. 5.2 Trupat e ndihmës të Asamblesë së Përgjithshme a) Komisioni i së Drejtës Ndërkombëtare- është themeluar nga Asambleja e Përgjithshme me Rezolutën 174 të nëntorit 1947, si trup ndihmës për kodifikim dhe zhvillim të të Drejtës Ndërkombëtare. Sipas statutit, Komisioni ka për detyrë: zhvillimin progresiv të propozimeve për konventat për fushat të cilat ende nuk janë rregulluar me të drejten ndërkomb, si dhe kodifikimin. b) Komiteti Special per Dekolonizim- eshte themeluar jo shume kohe pas miratimit te Deklarates per Dhenien e Pavaresise Vendeve dhe Popujve Koloniale, me detyre qe te analizoje si dhe sa zbatohet ne jete kjo Deklarate. Magna Karta e Dekolonizimit kishte shpallur se nenshtrimi, dominimi dhe shfrytezimi i popujve perben mohim te te drejtave te njeriut, eshte ne kundershtim me Karten e Kombeve te Bashkuara dhe pengon perparimin e paqes dhe bashkepunimit ne bote si dhe i ftonte shtetet qe te ndermarrin masa te menjehershme ne territoret nen kujdestari, territoret jo autonome dhe ne te gjitha territoret qe akoma nuk e kishin arritur pavaresine per transferimin e tere pushtetit, pa asnje kusht dhe kufizim, ne pajtim me vullnetin dhe deshiren e shprehur lirisht, ne menyre qe tu mundesohej te gezonin pavaresine dhe lirine e plote. Asambleja e Pergjithshme kishte vendosur te themelonte Komitetin Special per Dekolonozim, me detyre: -te monitoronte implementimin e Deklarates per dhenien e pavaresise vendeve dhe popujve koloniale. -te informonte Keshllin e Sigurimit per te gjitha zhvillimet ne territoret qe i perfshinte Deklarata, qe mund te rrezikonin paqen dhe sigurine nderkombetare, dhe -te vendoste kur nje territor te behej shtet i pavarur. Komiteti, per tu informuar, mund te pranoj peticione, te degjoj parashtruesit dhe te dergoj misione te posacme ne vende nen sundimjin colonial per te mbledhur fakte. Komiteti ka inicuar miratimin e me shume rezolutave me te cilat kerkohej respektimi i rezolutave te Kombeve te Bashkuara dhe te kontribuohej ne implementimin e plote dhe te shpejte te Deklarates per Dhenien e Pavaresise Vendeve dhe Popujve Koloniale. Komiteti perbehej nga 17 anetare qe i emeronte kryetari i Asamblese se Pergjithshme. Me vone numri i anetareve eshte shtuar ne 25. c) Komiteti Special kunder Aparteidit- KSA per politiken e aparteidit te qeverise se Rep se Afrikes Jugore eshte themeluar nga Asambleja e Pergj me Rezoluten 1761. Ky komitet kishte per detyre te mbikeqyrte politiken raciste te qeverise se afrikes Jogore kur Asembl. e Pergj. nuk eshte ne mbledhje dhe tu raportonte Asamblese dhe K.te Sigurimit kur kjo ishte e pershtatshme. ASP perbehej nga 11 shtete anetare, te cilet i emeron kryetari i Asamb. Pergj., ndersa nga viti 1982 numri i shteteve anetare shtohet ne 18. Komiteti u parashtron raporte vjtore dhe raporte spciale. ç) Komisari i Larte per te Drejtat e Njeriut- · Ç. 1 Historiku I Themelimit Idet per krijimin e nje instuticioni te KB per te drejtat e njeriut datojne nga viti 1947 kur Rene Cassin gjate pergaditjes se Deklarates e Pergjithshme per te drejtat e njeriut, kishte shfaqur iden e nje prokurorie public qe do te ishte pergjegjes para qeverie per. Nga fundi I vitit 1993 Komiteti I trete mori rekomandimet e Konferences Botrore per te drejtat e Njeriut me qe rast ishte themeluar nje grup pune I hapet per ti shqyrtuar sendertimin e rekomandimit. Grupi kishte filluar punen ne nentor te vitit 1993 dhe pas nje pune disa javeshe paraqiti Komitetit te Trete nje project resolute per themelimin e postit te Komesarit te Larte te Kombeve te Bashkuara per te drejtat e njeriut Projekti u miratua nga Komiteti I Trete dhe pastaj edhe nga Asambleja e Pergjithshme. · Ç.2 Emrimi I Komesarit Te Larte ky emerohet nga Sekretari i Pergjithshem I KB, por zgjedhjen duhet ta miratoje Asam.e Pergj. Komisari i Larte zgjedhet per nje afat 4 vjecar dhe mund te rizgjedhet vetem nje here. Zyra e KL eshte vendosur ne Gjeneve, por ka edhe zyre nderlidhese ne Neë York. Prej vitit 1998 kete funksion e ushtron znj. Mary Robinson e Irlandes. · Ç.3 Statuti dhe Kompetencat e Komesarit te Larte · Funksioni kryesor i tij eshte perparimi i respektimit te pergjithshem per zbatimin e te gjitha te drejtave te njeriut qe eshte „interes i ligjshem i Bashkesise Nderkombetare‟. Sipas Rezolutes, KL ka per detyre: -te perparoje dhe mbroj gezimin efektiv nga te gjithe , te gjitha te drejtave civile, kulturore, ekonomike, politike dhe sociale -tu beje rekomandime organeve te KB-ve per permiresimin dhe perparimin e mbrojtjes se te drejtave te njeriut. -te kordinoje programet edukative dhe te informimit publik ne fushen e te drejtave te njeriut. -te luaj rol aktiv ne evitimin e pengesave aktuale dhe te ballafaqohet me sfidat e realizimit te plote te te gjitha te drejtave te njeriut dhe ne pengimin e vazhdimit te cenimeve te te drejtave te njeriut ne tere boten. -te hyj ne dialogje me qeverite me qellim te sigurimit te repsektimit te te drejtave te njeriut. Ai eshte i detyruar te parashtroje raport vjetor per aktivitetet e tij Komisionit per te drejtat e njeriut dhe permes Keshillit ekonomik e social- Assamb. se Pergj. · · · 5.3 Trupat e ndihmës të Këshillit Ekonomik e Social · a) - Komisioni i të Drejtave të Njeriut · a) Komisioni ekonomik e social, themeloi Komisionin e KB-ve për të drejtat e njeriut – UNHCR, si një ndër komisionet funksionale të Këshillit eko. e soc. Komisioni përbëhej në fillim nga 9 anëtarë por më vonë KES vendosi që ky të ketë 18 anëtarë, dmth nga një përfaqësues çdo shtet anëtarë i Këshillit. Anëtarët e Komisionit emërohen nga qeveritë dhe i zgjedh KES rregullisht për tri vjet. Në komision duhet siguruar një përfaqësim i drejtë gjeografik. Komisioni i mbanë mbledhjet e veta në Gjenevë një herë në vit, rregullisht gjatë tremujorit të parë. Mbledh jet zgjasin 6 javë dhe në to shqyrtohen respektimi i të drejtave të njeriut anembanë botës, raportet për cenimin e të drejtave të njeriut, mënyrat për përparimin dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe nxiten shtetet që të respektojnë të drejtat dje liritë themelore të popullsisë së vet. Me tutje komisioni ka qenë i autorizuar të ftonte ekspertë joqeveritarë nga fushat e caktuara në ad hoc grupe punuese si dhe të krijonte nën komisionet për lirinë e informimit dhe shtypin, për mbrojtjen e pakicave dhe pengimin e diskriminimit. Prej vitit 1992 komisioni ka filluar të mbajë mbledhje emergjente. Mbledhja e parë e jashtëzakonshme e Komisionit është mbajtur me propozimin e SHBA-së për të shqyrtuar gjendjen në ish-Jugosllavi. Komisioni prej fillimit, energjinë kryesore, e kishte orientuar në përgatitjen e „Kartës ndërkombëtare të të drejtave të njeriut‟ dhe kjo do të mbetet fushëveprimi i parë I rëndësishëm i tij.. roli dhe fushëveprimi i Komisionit është ndryshuar dukshëm gjatë viteve të 60-ta, kur të drejtat e njeriut bëhen objekt trajtimi në të gjitha organet kryesore të KB-ve, përfshirë edhe KS. Fatkeqësisht, puna e Komisionit është zhvilluar nën ndikimin e blloqeve politike, të cilat favorizonin çështjet e interesit të caktuar. Kështu, për dy decenie, Komisioni kontrollohej nga vendet perëndimore. · b) Nënkomisioni për Pengimin e Diskriminimit dhe Mbrojtjen e Pakicave- është organ kryesor subsidiar (dytësor) i Komisionit për të drejtat e njeriut (KDN) dhe përgjithësisht konsiderohet si trupi më mirëdashës ndaj idealve të të drejtave të njeriut. Nën komisioni është krijuar me 1947. Nën komisioni ka 26 anëtarë. Anëtarët i zgjedh KDN nga radha e personave të dominuar nga shtetet e KB-ve. Secili anëtar i Nënkomisionit ka një zëvendës, gjithashtu ekspert. Falë pavarësisë që gëzoi Nënkomisioni që nga fillimi, ai kontribuoi shumë në përgatitjen e studimeve të ndryshme, bëri rekomandime KDN-së në lidhje me pengimin e diskriminimit dhe mbrojtjen e pakicave racore, kombëtare, fetare dhe gjuhësore. · 6. Deklarata e Përgjithshme për të Drejtat e Njeriut u miratua nga Asambleja e Përgjithshme me 10 dhjetor 1948. Deklarata ka preambulën dhe 30 nene, ku janë përfshirë një numër i madh i të drejtave të njeriut dhe lirive themelore që u takojnë të gjithë njerëzve të botës pa asnjë dallim. Këto të drejta më së shpeshti ndahen në: 1. të drejtat civile e politike, dhe 2. të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore. Deklarata shpallë se të gjithë njerëzit lindin të lirë dhe të barabartë në dinjitet dhe me të drejta dhe çdokujt i takojnë të gjitha të drejtat dhe liritë që përmban Deklarata, pa kurrfarë dallimi për sa u përket racës, ngjyrës, gjuhës, fesë, mendimit, bindje politike, origjinës kombëtare, pasurisë, lindjes e rrethanave tjera. Në grupin e parë të të drejtave, bëjnë pjesë: e drejta për jetë, liri dhe siguri personale, liria nga skllavëria dhe nënshtrimi, e drejta në gjykim të drejtë dhe publik para gjyqit të pavarur dhe asnjanës, e drejta për tu konsideruar i pafajshëm derisa nuk vërtetohet fajësia, e drejta në shtetësi, e drejta për lidhje martese dhe krijim familjeje etj. Në grupin e dytë bëjnë pjesë: e drejta e sigurimit social, e drejta në punë, në mbrojtje nga papunësia dhe e drejta në pagë të njejtë për punë të njejtë, e drejta në standard të jetesës, e drejta në sigurim në rast të papunësisë etj. · 7. Paktet për të drejtat e njeriut Pas diskutimeve që kanë zgjatur më se dhjetë vjet, me 19 1966, Asamb e Përgj e KB-ve, miartoi njëzëri pa asnjë kundërshtim dhe hapi për nënshkrim dhe ratifikim: -Paktin Ndërkombëtar për të drejtat civile dhe politike -Paktin Ndërkombëtar për të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore -Protokollin Opcional në Paktin Ndërkombëtar për të drejta civile dhe politike Paktet proklamojnë të drejtën për vetëvendosje si parakusht për zbatimin e të gjitha të drejtave të njeriut. · 7.1 Paktin Ndërkombëtar për të drejtat civile dhe politike-përmban shumë dispozita për të drejtat demokratike dhe liritë e njeriut dhe mjetet për garantimin e tyre. Ndër to më të rëndësishmet janë: e drejta e jetës, e cila duhet të mbrohet me ligj, e drejta e lirisë dhe e sigurisë personale, e cila përjashton burgimin ose paraburgimin arbitrar dhe kërkon që personat e burgosur menjëherë, që në momentin e arrestimit, të informohen për arsyet e burgimit, liria e qarkullimit dhe liria e vendqëndrimit, liria e mendimit, besimit, dhe ndërgjegjes. Duke pasur parasysh se cenimet më të rënda të lirive demokratike dhe të drejtave të njeriut janë bërë pikërisht gjatë luftërave ose gjatë përgatitjes së tyre, Pakti urdhëron shprehimisht që të ndalohet me ligj çfarëdo propagande në favor të luftës dhe nxitjes së urrejtjes kombëtare, racore ose fetare, të cilat nxisin diskriminimin, armiqësinë dhe dhunën. · 7.2 Paktin Ndërkombëtar për të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore –që ka 33 nene në të cilat është paraparë: e drejta për punë, e cila nënkupton të drejtën për çdo individ të mund të sigurojë për vete mjete për jetesë, e drejta e shpërblimit që i siguron çdo punëtori pagë të drejtë, shpërblim të njejtë për punë të njejtë, kushte të sigurta dhe higjienike të punës, e drejta e krijimit të sindikatave dhe e hyrjes në grevë, etj. Ky pakt për dallim nga pakti për të drejtat civile dhe politike, i cili kërkon pa kompromis zbatimin e çdo të drejte të njeriut, ky obligimet e shteteve i formulon në atë mendre që lë hapësirë për tu zbatuar ato në jetë aq sa mundëson situata objektive. · 7.3 Masat për zbatimin e pakteve 7.4 Komiteti per te drejtat e njeriut- perbehet nga 18 anetare, te cilet i zgjedh Konfrerenca e nenshkruesve te Paktit, nga radhet e shtetasve te shteteve qe kane ratifikuar Paktin. Ata zgjedhen per kater vjet dhe jane te pavarur ne punen e tyre. Komiteti mbane tri mbledhje ne vit. Mbledhjet e komitetit mbahen ne Gjeneve ose ne Neë York dhe zgjasin nga tri jave. Komiteti eshte kompetent qe te shqyrtoje raportet qei parashtrojne shtetet per masat qe kane miratuar per te vene ne jete te drejtat e njohura me kete Pakt. Komiteti eshte kompetent qe te pranoje dhe te shqyrtoje parashtresat ne te cilat nje shtet kontraktues konfirmon se shteti tjeter kontraktues nuk i permbush obligimet e tij sipas ketij Pakti. Kjo kompetence shtrihet vetem ne shtete qe kane deklaruar se pranojne kompetencen e ketille te Komitetit. Komiteti mund te shqyrtoje nje ceshtje vetem pasi te bindet se jane perdorur dhe shterur te gjitha mjetet juridike te brendshme, ose nese procedura ne baze te mejteve juridike zhagitet pa arsye. Komitetit i eshte dhene kompetenca qe te pranoje dhe te shqrytoje parashtresat e individeve me te cilat konfiromojne sse jane viktima te cenimit te cilesdo te drejte nga Pakti. Kete te drejte e kane vetem shtetasit e shteteve qe kane miratuar p[aktin dhe jane pale te Protokollit Opcional ne Paktin. LINDA HASANI
Fly UP