Dzieje Sybiraków - źródło poznania zasobów psychicznych ... ?· Dzieje Sybiraków - źródło poznania…

Embed Size (px)

Text of Dzieje Sybiraków - źródło poznania zasobów psychicznych ... ?· Dzieje Sybiraków - źródło...

Dzieje Sybirakw - rdo poznania zasobw psychicznych czowieka

Ewa Jackowska Rok: 2002

Czasopismo: Nowiny Psychologiczne Numer: 1

Celem niniejszego artykuu jest krtki opis sytuacji stresowych (stresorw) powszechnieoddziaujcych na osoby deportowane w czasie II wojny wiatowej w gb byego ZSRR orazukazanie wybranych mechanizmw psychologicznych, ktre redukoway negatywny wpyw tychstresorw na sfer psychiczn. Mechanizmy psychologiczne osabiajce niszczceoddziaywanie sytuacji stresowych okrelono terminem "zasoby psychiczne". Posugujc sitechnik ustrukturowanego wywiadu, przebadano 100 Sybirakw urodzonych w latach1928-1934, ktrzy zostali wywiezieni w roku 1940 lub 1941 i przebywali na terytorium ZSRR doroku 1946. Wyniki bada wykazay, e badani poddani byli dugotrwaemu dziaaniu bardzosilnych stresorw, do ktrych naleay: kilkutygodniowy transport w bydlcych wagonach domiejsc zesania, fatalne warunki mieszkaniowe, permanentne doznania godu i zimna, cikapraca fizyczna, choroby somatyczne, rozczenie z osobami bliskimi, mier osb bliskich.Uzyskane wyniki potwierdziy pozytywn rol zasobw psychicznych w procesieprzystosowywania si do niezwykle cikich warunkw ycia. Mechanizmami psychologicznymichronicymi (w pewnych granicach) badane osoby przed destrukcyjnym dziaaniem stresorwbyy: wie emocjonalna z rodzicami, poczucie wsplnoty i wspdziaanie z innymi zesacami,wiara w Boga, nadzieja na przetrwanie oraz aktywna postawa wobec trudnoci.

Ze wzgldu na sytuacje polityczn w Polsce do roku 1989, psychologiczne badania nadosobami deportowanymi w czasie II wojny wiatowej w gb terytorium byego ZSRR snieliczne. Zaczto je prowadzi stosunkowo niedawno. Wedug powszechnie przyjtej przezklinicystw skali nasilenia stresu psychospoecznego (Kaplan i Sadock, 1998) sytuacjestresowe, ktrych dowiadczyli zesacy, byy rdem bardzo cikiego, a nawet skrajnego(traumatycznego) stresu. Nic wiec dziwnego, e uwaga badaczy bya skierowana nauchwycenie objaww zaburze emocjonalnych i zaburze w rozwoju osobowociwystpujcych u osb, ktre przeyy deportacje. Wymienia tu naley badania nad pnymipsychicznymi nastpstwami deportacji opublikowane przez Prot (2000) oraz autork niniejszejpracy (Jackowska, 1999; 2001). Wykazano w nich, e pomimo upywu kilkudziesiciu lat odczasu dziaania stresorw, deportowani odczuwaj ich niszczce dziaanie. Stosunkowoczstymi psychicznymi dolegliwociami, manifestowanymi przez badanych, s objawy jawnegoleku i przygnbienia oraz - nalece do symptomw zespou stresu pourazowego (PTSD) -nawracajce, uporczywe i bolesne wspomnienia, odzwierciedlajce obrazy i odczucia z okresuzesania.

Wgbienie si w problematyk przey czowieka yjcego w sytuacji ekstremalnej - w ktrejwystpuje deprywacja podstawowych potrzeb biologicznych i emocjonalnych wywoana godem,zimnem, chorobami, oddzieleniem od osb bliskich, staym poczuciem zagroenia wasnego

1 / 16

Dzieje Sybirakw - rdo poznania zasobw psychicznych czowieka

ycia i ycia czonkw rodziny oraz innymi przyczynami - stawia badacza przed pytaniem omechanizmy przystosowawcze, ktre zmniejszaj destrukcyjne efekty sytuacji trudnych i dzikiktrym moliwe jest przetrwanie.

Zagadnienie przystosowania si osb badanych do warunkw ycia w czasie deportacjiwykracza poza czsto poruszan w ostatnich latach w psychologii problematyk strategiiradzenia sobie ze stresem. Wiadomo bowiem, e koncepcje teoretyczne, na ktrych opierajsi najbardziej znane klasyfikacje strategii, zostay opracowane na podstawie analizy czynnocipsychicznych i aktw behawioralnych ludzi, ktrzy znaleli si w krtkotrwaej sytuacjikryzysowej (Heszen-Niejodek, 199; Lazarus, 1986; Terelak, 1995; Thomae, 1987).

W odniesieniu do prezentowanych tu bada wane jest, e sytuacje stresowe trway cae lata.Badani deportowani byli w wieku rozwojowym. W cigu 6 lat pobytu na "nieludzkiej ziemi"nastpoway due zmiany w ich sposobie percepcji warunkw yciowych oraz w konkretniepodejmowanych aktach behawioralnych ukierunkowanych na sprostanie cikim warunkomycia. Wydaje si zatem waciwe, aby w odniesieniu do mechanizmw psychologicznychuatwiajcych przystosowanie zamiast terminu "strategia radzenia sobie ze stresem", uywapojcia bardziej oglnego, takiego jak "zasoby psychiczne".

Piszc o zasobach psychicznych osb, ktre doznay cikiego stresu, dotyka si problematykiodpornoci czowieka na traumatyczne dowiadczenia. Znane s liczne badania na ten temat.Schwarzer (2000) wrd zmiennych, ktre rnicuj proces adaptacji do stresuspowodowanego przewlek chorob somatyczn wymienia poczucie wasnej skutecznoci (self-efficacy) rozumiane jako optymistyczna wiara we wasne kompetencje do poradzenia sobie ztrudnociami. Schultz, Shrder i Schwarzer (2000) take badali pacjentw z chorobsomatyczn i do grupy wanych czynnikw okrelajcych zasoby wykorzystywane w radzeniusobie ze stresem zaliczyli spoeczn integracj. Crowson, Frueh i Snyder (2001) diagnozujcstan psychiczny weteranw wojny w Wietnamie, stwierdzili siln negatywn korelacj miedzynasileniem objaww zespou stresu pourazowego, a wynikami uzyskanymi w Skali Nadziei (Hope Scale). Podsumowujc wyniki bada dotyczce odpornoci na stres traumatyczny, Hermankonstatuje, e: "...najbardziej odporne na stres byy te osoby, ktre dysponoway duymiumiejtnociami spoecznymi, dziaay w sposb odwany i aktywny oraz przekonane byy oduych moliwociach kontroli wasnego losu" (1999, s. 69).

Celem niniejszego doniesienia jest krtki opis sytuacji stresowych (stresorw) powszechnieoddziaujcych na osoby deportowane w gb byego ZSRR oraz ukazanie wybranychmechanizmw psychologicznych, ktre redukoway negatywny wpyw tych stresorw na sferpsychiczn. Zgodnie z wyjanieniami zawartymi powyej, mechanizmy psychologiczneosabiajce niszczce oddziaywanie sytuacji stresowych okrelono terminem "zasobypsychiczne".

Podstawow hipotez przyjt w badaniach byo przypuszczenie, e aby przetrwa bardzotrudny okres zesania, osoby badane korzystay z zasobw psychicznych, do ktrych zaliczonom.in. wie emocjonaln z rodzicami, poczucie wsplnoty i wspdziaanie z innymi zesacami,

2 / 16

Dzieje Sybirakw - rdo poznania zasobw psychicznych czowieka

wiar w Boga, nadziej na przetrwanie oraz aktywn postaw wobec trudnoci, z jakimi siborykay.

Nazwa "Sybir", zgodnie z utrwalon w pimiennictwie polskim tradycj, nie dotyczy pojciageograficznego, ale jest symbolem represji caratu, a pniej Stalina, wobec narodu polskiego.Odnosi si ona do obozw pracy i wizie zlokalizowanych w gbi terytorium byego ZSRR, wszczeglnie niekorzystnych warunkach klimatycznych. Wywoonych tam ludzi nazywa si"Sybirakami". Metoda i osoby badane

Badaniami objto 100 osb - 68 kobiet i 32 mczyzn, urodzonych w latach 1928-1934,zamieszkujcych tzw. Kresy Wschodnie lub Biaostocczyzn, ktrzy zostali przetransportowanize swoimi rodzinami tysice kilometrw na wschd w roku 1940 lub 1941 i przebywali naterenach ZSRR do roku 1946.

rednia wieku caej badanej grupy Sybirakw wynosia 68,77 lat, a przecitny wiek w momenciedeportacji - 9,36. W badaniach uczestniczyo 88 mieszkacw miast i 12 - wsi. Wyksztaceniewysze miao 16 osb, wyksztacenie rednie uzyskao 40 osb, zawodowe - 6 osb,podstawowe lub niepene podstawowe - 38 osb. Wicej ni poowa zamieszkiwaa zewspmaonkiem (55), 25 byo wdowami lub wdowcami, 17 byo rozwiedzionych lub yo wseparacji, a 3 osoby pozostaway w stanie bezennym.

Wszyscy badani do momentu deportacji byli pod opiek obydwojga rodzicw lub jednego znich. rda utrzymania ich rodzin byy nastpujce: majtek ziemski (5 osb), gospodarstworolne (55), praca zawodowa ojcw w zawodach: lenik (15), wojskowy (8), policjant (8),urzdnik pastwowy (3), pracownik nadzoru technicznego (4), nauczyciel (1), praca matki wwojskowej subie pomocniczej (1). Narzdzie badawcze

W badaniach zastosowano technik wywiadu ustrukturowanego (Klimasinski, 2000, s. 132).Schemat wywiadu zawiera przeszo 200 pyta obejmujcych ca historie ycia badanej osobyze szczeglnym uwzgldnieniem warunkw bytowych oraz przey w okresie deportacji. Przyopracowaniu kwestionariusza wywiadu uwzgldniono oglnie przyjte zasady konstruowaniapyta opisane m.in. przez: Wallena (1964), Brammera (1984), Brzeziskiego i Kowalika (1993).Zwrcono uwag na przykad na to, aby w schemacie wywiadu znalazy si pytania "odroczone"(tzn. zadawane w trakcie wywiadu po raz drugi w innym kontekcie), a take na to, aby trecidotyczce gwnych problemw badawczych zawarte byy zarwno w pytaniach otwartych, jak izamknitych.

Przy opracowaniu wynikw bada zastosowano technik kodowania pyta otwartych zalecanprzez Goode'a i Hatta (Nowak, 1965, s. 251), polegajc na przyporzdkowaniu odpowiedzi doprostych, wyczajcych si kategorii. Przed przyporzdkowaniem wyodrbniono z materiauempirycznego zwroty i wyraenia uznane za wskaniki danych kategorii. Odpowiedzi osbbadanych, ktre nie mieciy si w adnej z kategorii zestawiono w rubryce "inne" lub "brakodpowiedzi".

3 / 16

Dzieje Sybirakw - rdo poznania zasobw psychicznych czowieka

Procedura

Kontakt z osobami badanymi nawizywano za porednictwem wojewdzkich i terenowychoddziaw Zwizku Sybirakw. Kryteriami doboru do grupy badanej byy: wiek (urodzeni wlatach 1928-1934), okres deportacji (5-6 lat), sprawno umysowa (rozumienie treci pyta,pamie okresu pobytu na zsyce) oraz dobrowolna zgoda na udzia w badaniu. Nikogo nienamawiano do uczestniczenia w sondau. Przed przystpieniem do wywiadu powiadamianoSybirakw o celu bada, ich czasochonnoci, a take o tym, e w rozmowie bd poruszaneproblemy przypuszczalnie dla nich bolesne. Proponujc udzia w badaniu, informowano, e wkadej chwili mona si z niego wycofa.

Na podstawie wstpnych rozmw prowadzonych z czonkami Zwizku Sybirakw nasuwa sioczywisty wniosek, e zgod na wywiad wyraay osoby, ktre w znacznym stopniuprzepracoway bolesne dowiadczenia i czuy si na tyle silne, e mogy o nich mwi.Podstawowym motywem odmowy uczestnictwa by lk przed napywem bolesnych wspomnie iprzekonanie, e przypomnienie wydarze spowoduje wyrane