Genel Ekonomi Temel Kavramlar

  • Published on
    23-Dec-2015

  • View
    33

  • Download
    0

DESCRIPTION

Ekonomik temel kavramlar

Transcript

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB

    Sermaye Piyasas Faaliyetleri Temel Dzey Lisans Eitimi

    GENEL EKONOM

    MART 2004

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB

    Bu notlar; Trkiye Sermaye Piyasas Arac Kurulular Birlii tarafndan (TSPAKB) Lisanslama Snavlarna kaynak oluturmak amacyla hazrlanmtr. Bu notlarda yer alan her trl bilgi, deerlendirme, yorum ve istatistiki deerler hazrland tarih itibariyle, Do. Dr. Kerem Alkin tarafndan temin edilerek derlenmitir. Bilgilerin hata ve eksikliinden doabilecek zararlardan TSPAKB hibir ekilde sorumluluk kabul etmemektedir. Bu notlarda yer alan bilgiler kaynak gsterilmek artyla izinsiz yaynlanabilir, ancak ticari amala oaltlamaz ve satlamaz.

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB

    1 TEMEL KAVRAMLAR--------------------------------------------------------------------------- 1 2 ARZ VE TALEP ANALZ 2.1 Talebi ve Arz Etkileyen Bamsz Deikenler-------------------------------------------10 2.2 Arz-Talep Dengesi -------------------------------------------------------------------------------11 2.3 Grnmeyen El Mekanizmas-----------------------------------------------------------------11 2.4 retici-Tketici Rant ----------------------------------------------------------------------------12 2.5 Toplam Arz-Toplam Talep Eitlii ------------------------------------------------------------12 2.6 Arz-Talep Kaymalar-----------------------------------------------------------------------------13 2.7 Esneklik (Elastikiyet) Kavram-----------------------------------------------------------------14 3 MAKRO EKONOMK GSTERGELER VE YORUMU 3.1 Makro Ekonomik Gstergelerin Analizi -----------------------------------------------------16 3.1.1 Ekonomik Byme le lgili Makro Ekonomik Gstergeler -----------------------------17 3.1.2 Fiyat Hareketleriyle lgili Makro Ekonomik Gstergeler---------------------------------32 3.1.3 demeler Dengesi le lgili Makro Ekonomik Gstergeler -----------------------------36 4 PYASA TRLER, REEL KESM - FNANSAL KESM AYIRIMI, PYASALARIN

    LEY MEKANZMASI VE ETKLEMLER 4.1 Alm-Satm Yaplan rnler Asndan Piyasa Trleri ---------------------------------40 4.1.1 Reel Kesim-Finans Kesim (Mali Sistem) likileri ----------------------------------------40 4.2 Rekabet Asndan Piyasa Trleri------------------------------------------------------------41 4.3 Tam Rekabet ve Monopol Piyasasnda Firma Dengesi --------------------------------43 5 KAMU DENGES VE BTE AIKLARININ FNANSMANI 5.1 Kamu Kesimi Genel Dengesi------------------------------------------------------------------44 5.2 Kamu Kesimi --------------------------------------------------------------------------------------45 5.3 Konsolide Bte ----------------------------------------------------------------------------------45 5.4 Bte A-----------------------------------------------------------------------------------------46 5.5 Bte A'nn Finansman ve Bte Nakit A----------------------------------------46 6 PARA VE MALYE POLTKALARI 6.1 Ekonomi Politikalar------------------------------------------------------------------------------52 6.2 Maliye Politikas-----------------------------------------------------------------------------------52 6.3 Para Politikas -------------------------------------------------------------------------------------53 6.4 Daraltc ve Geniletici Ekonomi Politikalar -----------------------------------------------54 6.5 Para Politikas Aralar ile Makro Byklkler Arasndaki likiler -------------------55 6.6 Ekonomi Politikalarnn Belirlenme Mekanizmas ----------------------------------------57 6.7 Enflasyonist Ortamda Para ve Maliye Politikalarnn Belirlenmesi-------------------57

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 1

    1 TEMEL KAVRAMLAR EKONOM BLM: Ekonomi bir bilim dal olarak, kaynaklarn snrl, buna karlk insanolunun ihtiyalarnn sonsuz olmas nedeniyle, eitli sorulara yant arayan bir bilim dal olarak ortaya km ve gelime gstermitir. Ekonomi Bilimi, bu ynyle kstl kaynaklar ile hangi maln, kimin iin, ne miktarda retilecei ve kimler tarafndan tketilecei sorularna ve fiyatn oluum mekanizmasn alglamaya alan bir bilim daldr. Ekonomi Bilimi eitli sorulara ynelik cevaplar Mikro ve Makro ktisat (Ekonomi) balklar altnda aramaktadr. Ekonominin mikro niteleri olarak tketicilerin ve firmalarn ekonomik davranlarn, ihtiya, fayda, deer ve fiyat kavramlarnn tanmlarn gerekletiren Mikro Ekonomi, piyasa trlerini, piyasalarn ileyi mekanizmasn ve farkl piyasa koullarnda firma dengesinin nasl olutuunu da aratrmaktadr. Makro Ekonomi alan ise, lke ekonomisi ve dnya ekonomisini ilgilendiren konu balklarn inceleyen bir ana alt daldr. stihdam, byme, enflasyon, kamu dengesi, d ticaret, demeler dengesi gibi konu balklar makro ekonominin ilgi alanna girer. nsanolu ilkel kavim yaants ierisinde temel ihtiyalarn karlamaya ynelik olarak eitli mallar temin etme mcadelesine giritiinden bu yana ekonomi kavram ile zdelemitir. lkel kavim yaants ierisinde ihtiyalarn karlanmasna ynelik olarak, trampa ekonomisi dediimiz maln malla takas edildii bir mbadele ekline bal olarak, insanolu ihtiyac olan eitli mallar temin etmeye almtr. Bu nedenle, insanolunun ekonomi ile balantl olarak ilk tant kavramlar, ihtiya, fayda, deer ve fiyat kavramlar olarak tarif edilebilir. HTYA: htiya, karlanmad zaman ac ve znt, karlandnda ise mutluluk (haz) veren bir duygudur. nsann hayatta kalabilmesi iin mutlaka karlanmas gereken ihtiyalara (soluma, gda, giyinme, barnma, savunma vb.) hayati; biyolojik veya zorunlu ihtiyalar, bu kapsama girmeyenlere ise kltrel ve sosyal ihtiyalar ad verilir. Bu sre, htiyalar Hiyerarisi veya htiyalar Piramidi ile aklanmaya allmtr. Piramidin tabannda, zorunlu, piramidin orta blmnde kltrel ve piramidin tepesinde sosyal ihtiyalar yer almaktadr. FAYDA: Mal veya hizmetlerin herhengi bir ihtiyac giderebilme yetenei veya derecesidir.Tketici herhangi bir mal kullandnda bundan bir tatmin elde eder. Tketicinin elde ettii bu tatmine fayda diyoruz. rnein, vcudumuzun temel ihtiyalarn karlama zelliine sahip olan su faydaldr. Fayda bir baka adan, herhangi bir mal ve hizmetin, tad zelliklere bal olarak, her hangi bir ihtiyac giderebilme yetenei ise, her tketicinin ayn maldan elde ettii fayda farkllk gsterebilir. DEER: Mal ve hizmetlere verilen neme deer denir. Birey ve/veya toplum, bir mal veya hizmetin deerini, o mal ve hizmetin salad fayda, o mal veya hizmetin yeryznde bol veya kt olmas ve o mal ve hizmetin kalitesine bal olarak tayin eder. Eer, bir maln deeri salt salad fayda ile llebiliyor olsa idi, suyun elmasdan daha deerli olmas gerekirdi. Ancak, insanolu bir maln deerini belirlerken, bir mal ve hizmete tketiciler ne kadar snrl lde ulaabiliyor ise, o lde deer vermektedir. Yani, insanolunun bencil olmas, snrl sayda mal veya hizmete daha yksek bir deer biilmesine neden oluturmaktadr. Dolays ile, maln salad fayda, maln bol veya kt olmas ve maln kalitesi, yani farkl unsurun birleimi maln deerinin belirlenmesini salamaktadr. FYAT: Bir mal veya hizmetin deerinin parasal ifadesine 'fiyat' denilmektedir. Her hangi bir mal veya hizmetin deeri, o ekonomide geerli olan ortak deer ls ile parasallatrlarak fiyata dntrlr. Bu ortak deer lsnn mutlaka bugnk anlamda kat ve madeni para

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 2

    olmas art deildir. lkel kavim yaantsnda para niyetine kullanlm tarmsal rnler, metal paralar, kolyeler ve altn ve gm para da ortak deer ls olarak deerlendirilmelidir ve kullanlmlardr. Bir ulusal ekonomide, onbinlerce mal ve hizmetin deeri ortak deer ls ile fiyata dntrldkten sonra, ortaya kan fiyat topluluuna fiyatlar genel seviyesi veya fiyatlar genel dzeyi denmektedir. Fiyat istikrar, bir ulusal ekonomi iin vazgeilmez bir unsurdur. Merkez Bankas'nn asli fonksiyonu fiyat istikrarn salamaktr. Gnmzde, sfra yakn oranlarda, yani yllk bazda yzde 1'lik, yzde 2'lik enflasyona sahip gelimi ekonomiler, greceli olarak fiyat istikrarna sahip lkeler olarak kabul grmektedir. Nitekim, AB kriterine gre yllk enflasyon oran tavan, en dk enflasyon oranna sahip 3 AB lkesinin ortalama enflasyon oranna 1,5 puann eklenmesi ile bulunur ki, bu orann 2002 yl iin geerli olan deeri yzde 2.7'dir. ENFLASYON VE DEFLASYON: Bir ulusal ekonomide, fiyatlar genel seviyesinin veya dzeyinin dzenli ve srekli olarak artmas veya ykselmesi srecine enflasyon denir. Enflasyon, Latince Inflatio; yani ikinlik kelimesinden tretilerek oluturulmu bir kavramdr. Mal ve hizmetlerin fiyatlarn temsil eden fiyatlar genel seviyesindeki dzenli ve srekli azalma veya d ise deflasyon olarak adlandrlr. rnein, Japonya son 7 yldr deflasyon sorunu yaamaktadr. Bir ulusal ekonominin enflasyon veya deflasyon tehdidinde olup olmad, oluturulan fiyat indeksleri ile hesap edilir. Trkiye'de bu hesaplama, Tketici Fiyatlar ndeksi TFE ve Toptan Eya Fiyatlar ndeksi TEFE kullanlarak hesap edilmektedir. DEVALASYON VE REVALASYON: Bir lkenin para biriminin ulusal snrlar ierisinde enflasyon nedeniyle deer yitirmesi sonucu, lkenin para biriminin deerinin yabanc paralar karsnda deerinin ayarlanmas ve bu nedenle lkenin yerel para birimi cinsinden dviz kurlarnn deer kazanmas srecine devalasyon, lkenin para birimi deer kazandnda, yabanc paralarnn dviz kuru cinsinden deer yitirmesi srecine de revalasyon denmektedir. Devalasyon ve revalasyon, yan lkenin para biriminin dier lke paralar cinsinden deerinin dalgalanmas, o lkenin rekabet durumu derinden etkilemektedir. Bir lkenin para biriminin yabanc paralar karsndaki deeri Merkez Bankas mdahalesi ile korunuyor ise gereki bir kurdan sz etmek zordur. Merkez Bankalarnn uygulad farkl dviz kuru politikalarnn bu anlamda etkileri grlmektedir. Para biriminin yabanc paralara veya altna dntrlmesine ynelik kstlamalar ise bir baka sorundur. Buna karlk, para birimi, dier paralar ve altna serbeste dntrebiliyor ise, bu duruma Konvertibilite denir. MAL VE HZMET: nsann ihtiyalar mallar ve hizmetlerle karlanr. htiyalar temin zelliine sahip hereye mal denir. Ekmek, ayakkab birer mal iken, berberin sa kesmesi veya doktorun hasta muayene etmesi birer hizmettir. RETM: nsan ihtiyalarn gidermekte kullanlacak mal hizmetlerin yaratlmas, elde edilmesi veya meydana getirilmesi srecidir. Mal veya hizmetlerin retimi retim faktrleri kullanlarak gerekletirilir. Ekonomi bilimi, mal ve hizmetlerin retilmesinde kullanlan retim faktrlerini doal kaynaklar, emek, sermaye ve giriim retim faktrleri ile tanmlamtr. retilen mallarn bir ksm ileride kullanlmak zere bozulmadan saklanyorsa, saklanan bu ksma "stok ad verilir. RETM MKANLARI ERS: retim mkanlar Erisi; retim faktrlerinin miktar ve teknoloji sabitken, bir toplumun retebilecei ve retemeyecei mal demetlerini ayran bir snr izgisidir. Erinin sandaki noktalar, retilemeyecek mal demetlerini gsterir. Erinin solundaki noktalarda ise, kaynaklar ya tam kullanlamamakta, ya da kt kullanlmaktadr. Bu durumda, bu eri zerinde, yukardaki bir noktann veya aadaki bir noktann tercihi, Frsat Maliyeti olarak deerlendirilebilir. Frsat maliyeti, bir mal retmek iin bir baka maln retiminden

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 3

    vazgeilen miktar olarak tanmlanabilir. rnein, biraz daha otomobil retmek iin, buday retiminin bir ksmndan vazgemek gibi. Frsat maliyeti, bu anlamda daha fazla otomobil retildiinde, retiminden vazgeilen budayn salayaca avantajlardan vazgemenin bir bedelidir. Ekonomik hayatta, ister firma baznda, isterse de lke ekonomisi baznda Azalan Verim Yasas geerlidir. Her ne kadar, Adam Smith Artan Verimlilik anlayn gndeme getirmi olsa da, gnmzde, tarmsal retimde ve sanayi retiminde artan nfusa bal olarak David Ricardo'nun savunduu zere, Azalan Verim Yasas geerlidir. Firma baznda, doal kaynaklar, emek ve sermaye retim faktrleri, yani hammade, igc ve makine-techizat miktar arasnda oluturulan hassas dengeye Optimal Faktr Bileim Oran, diyoruz. Eer, retim faktr arasndaki hassas denge bozulup, bir veya iki retim faktrnn miktar sabit tutulur iken, birinin miktar arttrlr ise, bu o firmada retim esnasnda yakalanm olan verimlilik seviyesinin azalmasna neden tekil eder. Bu nedenle, verimlilik azaldka retim maliyetlerinin de artt grlr. Marjinal kaynak maliyeti, bu anlamda her bir ek faktr kullanlmas sonucu firmann maliyetinde meydana gelen artlar olarak ta tanmlanabilir. RETM FAKTRLER: Firmalarn mal ve hizmet retimi gerekletirmek iin kullanmak zorunda olduklar her unsur retken kaynaklar veya retim faktrleri olarak adlandrllr. u faktrler, retimi gerekletirmek iin kullanlan Doal Kaynaklar (Hammadde ve Toprak), Emek (gc), Sermaye (Milli Servet) ve Giriim (Teebbs) retim faktrleridir. Doal kaynaklar retim faktor, hammadde ve topraktan oluur. Toprak tarm ve ta ve topraa dayal sanayi benzeri alanlarda hammadde olma ve mal ve hizmet retimi iin kurulacak bir tesisin inaas iin gerekli olan arazi anlamnda gayrimenkul olma zellii ile ortaya kar. Emek insann kafa ve vcut abasdr. Emek retim faktr bir ulusal ekonomide istihdam edilen igcn temsil eder. En vasfsz i gcnden en tepe yneticiye kadar retimde grev alan her birey emek faktr ierisinde yer alr. Bir bireyin emek retim faktr ierisinde yer almas, aln teri karlnda cret almas ile mmkn olabilir. Sermaye retim faktr, bir ulusul ekonomide mal ve hizmetlerin retilmesi, retildikten sonra tketim merkezlerine tanmas ve tketilmesi iin kullanlan tm alt ve st yap unsurlardr. Binalar, demirba, yollar, kprler, barajlar, fabrikalar, makinalar, tat aralar, ime suyu veya doal gaz sistemleri, yani yer stnde ve altnda bulunan tm fiziki unsurlar sermaye retim faktr kapsamna girer ve tm bu deerlerin toplam Milli Serveti temsil eder. Giriim retim faktr ise, dier retim faktrn piyasalarndan temin eden ve mal ve hizmet retimini organize eden faktrdr. Mal ve hizmet retiminin gereklemesi iin yatrm yapan ve birikimlerini kaybetme riskini gze alarak mal ve hizmet retiminde grev alan retim faktrdr. Bir nevi orkestra efidir. retim faktrleri GSMHnn yaratlmasna saladklar katk nedeniyle Milli Gelir'den bir pay almaya hak kazanrlar. Milli Gelir'den doal kaynaklar retim faktrnn ald paya rant, emek retim faktrnn ald paya cret, sermaye retim faktrnn ald paya faiz ve giriim retim faktrnn ald paya ise ise kar geliri diyoruz. Milli Gelir lkenin ulusal snrlar ierisinde mal ve hizmet retiminde grev alanlara dediimiz faktr gelirlerini tanmlamaktadr. Eer, Trk vatanda olup, dnyann baka lkelerinde mal ve hizmet retiminde grev alan insanlarmz var ise, rnein yurt dndaki iilerimiz, onlarn yabanc lkelerde kazandklar

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 4

    retim faktr gelirlerini Trkiye'ye gndermeleri halinde, yurtdndan gelen rant, cret, faiz veya kar cinsinden faktr gelirlerine ise D Alem(den gelen) Faktr Gelirleri denilmektedir. KTSAD SSTEM: Toplumu oluturan bireylerin yetenekleri ve aldklar eitim lsnde mal ve hizmet retiminde grev almalar sonucunda oluan sosyal organizasyona ktisadi Sistem (Ekonomik Sistem) denilmektedir. Bugne kadar uygulanabilmi veya uygulamas sren 2 ekonomik sistem, Kapitalist ve Kollektivist Ekonomik Sistemlerdir. lkinde makine ve tehizatn mlkiyeti sermaye snfnda, ikincisinde mlkiyet ii snfndadr. ktisadi sistem, ulusal ekonomide ihtiyalar ile retim arasnda dengeyi en etkin ekilde salad savunulan bir mekanizmann btndr. ktisadi sistemleri kapal ekonomi sistemleri ve mbadele ekonomisi sistemleri olarak ta iki grupta toplamak olanakldr. Kapal ekonomi sisteminde reticiler yalnz kendi gereksinimleri iin retimde bulunurlar. Gereksinimler basit olduundan retim teknii de ilkeldir. Mbadele ekonomisi sistemlerinde ise, her birey kendi gereksinmesinden ounu retip bu fazlay, dier gereksinmelerini karlamak iin ihtiya duyduu, ama retemedii mallarla mbadele eder. Bu sonucu yaratan, i blm ve uzmanlamadr. FYAT TEORS: Fiyat herhangi bir maln mbadele veya dei toku deeridir. Uygarlk tarihi boyunca insanolu mallarn ve hizmetlerin deerlerinin kkenlerini ve deerlerinin birbirlerinden farkl olularnn nedenlerini merak etmilerdir. Fiyat teorisi de, mal ve hizmet fiyatlarnn nasl olutuunun analiz edilmesidir. TKETC DENGES: Tketicinin mal ve hizmetleri kullanarak fayda saladn biliyoruz. Tketicinin amac ise, belli artlar altnda ulaabilecei en yksek faydaya ulamaktr. Bu amaca ulatnda tketici dengededir. Bu durumda tketici dengesi; tketicinin belli artlarda en yksek tatmini elde ettii durumdur. PYASA DENGES: Piyasa dengesi, bir maln talep edilen miktarnn arz edilen miktarna eit olmas durumudur. Piyasann dengede olmas iin satclarn satmak istedikleri, veya satmay planladklar, miktarn fiilen sattklar miktara ve alclarn satn almak istedikleri veya satn almay planladklar miktarn, fiilen satn aldklar miktara eit olmas gerekir. PYASA EKONOMS: reticilerin ve tketicilerin, arz ve talep koullarna bal olarak aldklar ekonomik kararlara uygun kaynak dalmnn gerekletii ekonomik yap iin kullandmz bir tanmlamadr. FRMA MALYETLER: Firmalar mal ve hizmet retimi esnasnda toplam sabit maliyetlere ve toplam deiken maliyetlere katlanrlar. Her ikisinin toplam firmann katland toplam maliyeti verir. Toplam sabit maliyet, retim olsun veya olmasn firmann katlanmak zorunda olduu maliyetlerdir. Bu nedenle, dikey eksende bir deer noktasndan balayarak Q retim miktar yatay eksenine paralel hareket eden bir doruyla temsil edilir. Bu nedenle, birim sabit maliyet retim arttka deien ve azalan bir doruya sahiptir. Yani, retilen birim arttka, retilen mal bana birim sabit maliyet azalr. Toplam deiken maliyet ise, retim olduka ortaya kan bir maliyettir ve bu nedenle sfr orijininden balar. Birim deiken maliyet ise, retimin belirli bir aamasna kadar sabit bir deer olarak giden, belirli bir aama geildikten sonra kk bir srama ile yine sabit bir deer olarak devam eden bir merdiven eklindeki doruyla temsil edilir.

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 5

    FRMA DENGES: Kar, belli bir miktar rnn satndan elde edilen para veya sat haslat ile, o miktar rnn maliyeti arasndaki farktr. Karllk, iletme sermayesinin erimemesi iin mutlaka ulalmas gereken bir deerdir. Firmann amac karn azamiletirilmesidir. Kar azamileince firma dengededir. Firmann karnn azami olmasnn ilk art, marjinal maliyetin marjinal haslata eit olmasdr. kinci art, bu eitliin saland yerde marjinal maliyet erisinin ykselen bir eri olmasdr. Kronik enflasyonun geerli olduu lkelerde ise yalnzca kar etmek yeterli deildir, ayn zamanda enflasyonun zerinde bir kar gerekli ve zorunludur. GSMH: Gayri Safi Milli Hasla, kabaca bir yl ierisinde bir ulusal ekonomide retilen mal ve hizmetlerin toplam katma deerine, ithalattan elde edilen vergi gelirleri ve net d alem faktr gelirlerinin eklenmesi ile bulunan bir deerdir. Bir ulusal ekonominin ulusal snrlar iinde ve dnda yaratt bir yla mahsus en byk deerdir. Gayri Safi Milli Hasla'nn retilmesinde Milli Servet kullanlr. Trkiye'nin tahmini milli serveti 2.5 trilyon dolar civarndadr ve Trkiye her yl milli servetinin yzde 7.5 ile 10'u aras bir GSMH yaratmaktadr. Oysa, ABD'de bu oran yzde 50 seviyelerindedir. Yani, Trkiye verimlilik asndan sorunlu bir ekonomidir. GSMH, iki ekilde hesap edilmektedir. Nominal GSMH ve Reel GSMH. Eer, GSMH hesaplamann yapld yl geerli olan mal ve hizmet fiyatlar; yani cari fiyatlar kullanlarak hesap ediliyorsa, iinde enflasyon veya deflasyondan kaynaklanan deformasyonu da tayor demektir. Bu nedenle, fiyat hareketlerinin aldatc etkisinden temizlemek iin ayrca Reel GSMH hesaplanr. Reel GSMH; belirli bir baz yln mal ve hizmet fiyatlar dikkate alnarak, yani Trkiye iin enflasyondan arndrlm olarak hesap edilen bir GSMH deeridir. Bir yln nominal GSMH deeri, enflasyondan, daha doru bir deiiklikle fiyatlardaki dalgalanmalardan arndrlarak, Reel GSMH deerine dntrlecek ise, bunun iin Deflatr kullanlr. GSMH Deflatr, nominal serileri reel serilere dntrmek amacyla kullanlan bir endekstir. 2002 yl iin hem nominal cinsinden, hem de reel cinsinden GSMH hesaplamak mmkndr. BYME: Ekonomik byme reel GSMHdaki arttr. Bir ekonomide daha ok mal ve hizmet retildii srece, reel GSMH artar ve toplum daha fazla tketme olanana kavuur. Reel GSMHda, bir nceki dneme gre meydana gelen yzde art oranna ekonomik byme oran denmektedir. Yani, 2002 ylnn Reel GSMH oran, 2001 ylnn Reel GSMH oranna blndnde veya oranlandnda kan yzdesel deiim deeri, o ekonominin ekonomik byme hzdr. DURGUNLUK, RESESYON, DEPRESYON: Eer, bir ulusal ekonomide ekonomik byme yavalyor ise bu durum durgunluk (stagnation) olarak tanmlanr. Kabul edilebilir lde ksa bir zaman dilimi iin (6 ay ile 1 yl aras) ekonomik bymede bir gerileme yaanr ise bu durum resesyon olarak tanmlanmaktadr. Ancak, eer ekonomik bymede gzlemlenen gerileme iddetli ve derin ise ve uzun bir zaman dilimini kapsyor ise, bu tr bir gerilemeyi depresyon olarak tanmlyoruz. rnein, 1929 Buhran gibi. PHLLPS ERS: A. William Phillips'in ortaya koyduu bir yaklam olmas nedeniyle, onun soyad ile anlan bu analiz, bir anlamda iinde enflasyonun ikinliini barndran nominal cretler ile istihdam seviyesi arasndaki ters orantl ilikiyi tanmlamaktadr. Pek ok ekonomist bu ilikiyi, bir lde enflasyon ile isizlik arasndaki ters orantl ilikiyi tanmlayan bir analiz olarak ele almay tercih etmitir. Yani, her ulusal ekonomi bir miktar isizlii azaltmak iin bir miktar enflasyona, bir miktar enflasyonu azaltmak iin bir miktar isizlie katlanmak zorundadr. STAGFLASYON: ngilizce durgunluk (stagnation) ve enflasyon (inflation) kelimelerinin birletirilmesinden retilmi olan stagflasyon, ekonominin durgunluun yaand bir ortamda yksek bir enflasyon ve isizlii de beraber yaamas srecidir. Yani, ekonomik sorun bir

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 6

    arada yaanmaktadr. Bu durum, Phillips Erisi yaklamnn da artk 1970'li yllarn dnyasnda geerli olmadn gstermitir. zellikle, Vietnam Sava ile birlikte ABD ekonomisinde grlen sorunlar ve Petrol Krizi ile birlikte dnyann nde gelen ekonomilerinde 1970'li yllarda gzlemlenmi bir zel ekonomik dengesizlik srecidir. MLL GELR: Ekonomi Bilimi'nin tanmlad drt retim faktr olan doal kaynaklar, emek, sermaye ve giriim retim faktrlerine datlan rant, cret, faiz ve kar gelirlerinin toplam Milli Gelir'i verir. Milli Gelir, GSMH deerinden Amortismanlar ve Dolayl Vergiler drldkten sonra bulunan bir deerdir. Milli Gelir, retim faktrleri arasnda, her bir retim faktrnn mal ve hizmet retimine katt ve hakettii pay kadar datlabiliyorsa, yani bir hakszlk sz konusu deilse, bu duruma Adaletli Gelir Dalm diyoruz. Eer, bir veya birden fazla retim faktr milli gelirden hakettiinden daha fazla pay alyor ise, bu duruma Gelir Dalm Adaletsizlii diyoruz. TKETM: Milli Gelir'den kabaca direkt vergilerin drlmesi ile, Kullanlabilir veya Harcanabilir Gelir'e ulalr. Kullanlabilir Gelir bireyler ve kurumlar tarafndan iki ekilde kullanlr; Tketim Harcamalar ve Tasarruflar. Mal ve hizmetlerin insan ihtiyalarn dorudan doruya giderecek ekilde kullanlmasna tketim denir. Bu kullanmn parasal deeri tketim harcamalarn oluturur. TASARRUF: Kullanlabilir Gelir'den tketim harcamalarn karlanmasndan sonra, bireyler ve kurumlar tarafndan halen harcanmam bir artk deer kalr ise, bu deer tasarruf olarak adlandrlr. Makro ekonomide Toplam Yurtii Tasarruflar ifadesi ile geer. Tasarruf Paradoksu ise, halkn daha yksek oranda tasarruf etmesi ile tketim harcamalarnn azalmasnn, yatrm harcamalarnda da daralmaya neden olmas nedeniyle, ekonomik bymenin yavalamas ve tasarruflarn azalmasdr. Yani, tasarruf eiliminin artmas uizun vadede toplam tasarruflarn azalmasna yol amaktadr. Bu durum bir paradokstur. KALKINMA: Ekonomik byme lkenin retim hacmindeki bir arttr. Dolaysyla ekonomik byme sadece saysal bir kavram olarak ele alnmaktadr. Oysa ekonomik kalknma ekonomideki niteliksel gelimelerdir. Ekonomik kalknma toplumun yaam standartlarnda, retilen mallarn kalitesinde veya retim organizasyonunda iyilemeler yaanan bir ortam ifade etmektedir. STHDAM: Bir ulusal ekonomide, mal ve hizmet retiminde grev almak zere altrlmaya hazr nfusa istihdam denmektedir. Neo-klasik iktisatlar ulusal ekonominin her zaman Tam stihdam seviyesinde, yani tm retim faktrlerinin en optimal llerde retimde kullanld varsaymn kabul etmilerdir. Oysa, 1929 Buhran sonras, Keynesyen ktisatlar ekonominin eksik istihdam koullarnda da alabileceini ve dengede olabileceini ne srmlerdir. SZLK: alma ve gelir salama kararnda olan bireylerin, hizmetlerinden yararlanmak zere altrlmalarna istihdam denmektedir. alma isteine ve yeteine sahip olup, cari cret haddi ile alma saatlerini kabul ettii halde i bulamayan kimseye isiz denir. Toplam igc ierisinde isiz olanlarn yzdesine ise isizlik oran denmektedir. sizliin eitli trlerinden bahsetmek mmkndr. sizlik trleri; ksmi ve yaygn, geici ve srekli olmak zere tasnif edilebilir. Ksmi ve geici isizlik, yer ve meslek deitirme srasnda belirir. Bu trden isizliin en tipik olan konjonktrel isizliktir. Konjonktrel isizlik, retim hacminde zaman zaman ortaya kan daralmalarn yaratt isizliktir. Ekonominin btn sektrleri ile toplu ve devaml olarak durgun bir dzeyde kald dnemlerde ise yapsal isizlik belirir. Uluslararas alma rgt ILO normlarna gre bir baka tanm 'Eksik stihdam'dr. Buna gre, eer istihdam istatistiklerinin hesapland dnem ierisinde kii tmyle isiz kalm ise,

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 7

    bu durum isizlik kavram ile, ayn dnem ierisinde sadece 15 gn alm ise eksik istihdam olarak tanmlanmaktadr. Yani, isizlie gre eksik istihdamn tek fark ksa bir sre iin alm olmas, ama geri kalan zamanda isiz olmasdr. Bu nedenle, kimi zaman gerek isizlii hesap etmek iin isizlik oran ile eksik istihdam orannn toplanmak uygulamas grlmektedir

    Slayt 1 nsanolu, deer kavramyla tanmasndan ve mallarn deerini tartmasndan itibaren, M.. 3000li yllardan itibaren trampa (takas) ekonomisinin yaratt sorunlardan kurtulabilmek iin, tarmsal rnleri veya ilkel kabile yaants ierisinde en fazla deer verilen nesneleri (metal paralar, ortas delik talar, deniz havyanlarnn kabuklarndan oluan kolyeler, hayvan boynuzlarn) para niyetine kullanarak mbadele sistemini oluturmaya almtr. Tarmsal rnleri para niyetine kullanmak, deerini ve miktarn kontrol altnda tutmak ve kavimleraras ticarette geerlilik anlamnda pek ok sorunu beraberinde tamaktayd. Bu nedenle, M.. 2000li yllardan itibaren altn ve gm madenlerinin karmndan elde edilen elektrumdan yaplma paralarn ilem grd bir mbadele sistemi devrimsel bir deiikliin balangc olarak nitelendirilebilir. Altn ve gm para kullanm zaman ierisinde insanolunu bir kavramla daha tantrmtr; Tasarruf Kavram.

    1

    FYATIN OLUUMU

    MALIN SALADII

    FAYDA

    MALIN KALTES

    MALIN BOL VEYA KIT OLMASI

    MALIN DEER

    ORTAK DEER LS

    FYATLAR GENEL SEVYES (DZEY)

    ARTILAR (ENFLASYON) AZALILAR (DEFLASYON)

    Slayt 2 Her ulusal ekonominin nihai hedefi, bir iletmenin bilano eitliine benzetilebilecek, kaynaklar-harcamalar dengesini gerekletirmektir. Makro ekonomik analiz, ncelikle bir ulusal ekonominin z kaynaklar ile toplam harcamalarnn birbirine eit olmasn ngrr. Bu forml ierisinde, lkenin i z kayna GSMH olarak tanmlanmtr. Bununla birlikte, lkenin toplam z kaynaklarn bulabilmek iin GSYH ile Cari lemler Dengesinin topland bir forml kullanmak da mmkndr. Eer, lkenin i ve d z kayna hedefledii tketim ve yatrm harcamalarn karlamaya yeterli deil ise, bu durumda yabanc kaynak kullanmak kanlmazdr. Yabanc kaynak ise bir ulusal ekonomiye 3 ekilde gelir; birincisi dorudan yatrm amal yabanc sermaye, ikincisi portfy amal yabanc sermaye ve ncs d borlanma.

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 8

    2

    TOPLAM (Z) KAYNAKLAR = TOPLAM HARCAMALAR

    (Z) KAYNAK + DI (Z) KAYNAK = TKETM HAR. + YATIRIM HAR.

    GSMH + (CAR L. DNG - N D A F GEL.) = TKETM H. + YATIRIM H.

    (GSYH N D A F GEL) + (CAR L. DNG - N D A F GEL.) = TK. H. + YAT. H.

    GSYH + CAR L. DNG = TK. H. + YAT. H.

    KAYNAKLAR - HARCAMALAR DENGES

    Slayt 3 GSMH deeri Devlet statistik Enstitsnn tablosundan alnmaktadr. Cari lemler Dengesi deeri ise Merkez Bankasnn hazrlad demeler Dengesi Tablosundan alnmaktadr. lkenin teden beri d borlanma kulland dikkate alnr ise, tketim ve yatrm harcamalar ierisinde yer almayan d bor ana para geri demesinin formlnn sa tarafna eklenmesi gerekir. Eer, d bor ana para geri demesi eitin sol tarafna negatif olarak, yabanc kaynan altna eklenir ise, yabanc kaynak (-) d bor ana para geri demesi = Sermaye Hareketlerine eitlenir. Sermaye Hareketleri deeri ise, demeler Dengesi Tablosunda B. ana balna karlk gelen deerdir.

    3

    TOPLAM (Z) KAYNAKLAR = TOPLAM HARCAMALAR

    (Z) KAYNAK + DI (Z) KAYNAK = TKETM HAR. + YATIRIM HAR.

    GSMH + (CAR L. DNG - N D A F GEL.) = TKETM H. + YATIRIM H.

    YABANCI KAYNAK + (GSMH + DI KAYNAK) = TK. H. + YAT. H.

    YABANCI KAY. + (GSMH + DI KAY.) = TK. H. + YAT. H. + DI BOR ANA PARA GER .

    KAYNAKLAR - HARCAMALAR DENGES

    Slayt 4 GSMH, GSMHnn yaratlmasnda grev alan retim faktrleri arasnda paylatrlr. Bu paylam srecine ulalmas iin, GSMHdan amortisman ve dolayl vergilerin karlmas gerekir. Bylece, Milli Gelire ulalr ve milli gelir 4 retim faktr arasnda paylatrlr. Milli Gelir, o an iin birfiil mal ve hizmet retimine katlan retim faktrleri arasnda datlan bir gelirdir. Daha nce mal ve hizmet retiminde grev alm ve emeklilie hak kazanm retim faktrlerine sosyal gvenlik sistemi vastas ile yaplan demelere transfer demeleri ad verilir ki bu iki rakamn toplanmas ile kiisel gelire ulalr. Kiisel Gelirden direkt vergilerin dlmesi ile de Kullanlabilir Gelire (Harcanabilir Gelir olarak da gemektedir) ulalr. Kullanlabilir Geliri bireyler ve kurumlar iki ekilde kullanr; tketim harcamalar ve tasarruflar. Tasarruflar ya sabit sermaye yatrm harcamalarnn karlanmas iin, ya da finansal aralarda deerlendirilmek

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 9

    zere kullanlr. Eer, finansal aralarn getirisi olarak nitelendirilen i (faiz), sabit sermaye yatrm harcamalarnn getirisi olan rye eit veya byk ise tasarruf sahiplerini ellerindeki fonlar finans piyasalarnda deerlendirmeyi tercih ederler

    4

    KAYNAK - GSMH

    (PF) GAYR SAF MLL HASILA(-) AMORTSMANLAR

    (PF) SAF MLL HASILA(-) DOLAYLI VERGLER

    (FF) SAF MLL HASILA = MLL GELR = RANT GELR + CRET GELR + FAZ GELR + KAR GELR

    (+) TRANSFER DEMELER = KSEL GELR(-) DREKT VERGLER

    KULLANILABLR GELR

    KULLANILABLR (HARCANABLR) GELR = TOP TKETM HARCAMALARI + TOP.TASARRUFLAR

    FNANS PYASALARINA YNELK YATIRIMLAR

    SABT SERMAYE YATIRIMLARI

    TOPLAM YATIRIM HARCAMALARI 2 ARZ VE TALEP ANALZ ARZ: Bir maln bir satcsnn (veya satclarnn) bir piyasada belli bir zaman sresi iinde ve baka deikenler eit varsaym altnda her fiyat seviyesinde satmaya hazr olduu (veya olduklar) mal miktarn gsteren bir eri veya tablodur. Bir mal reten veya ithal eden firmalarn her birinin ayr bir arz erisi vardr. Buna firma arz erisi denir. Endstriyi meydana getiren btn firmalarn arz erilerinin yatay toplamna endstri arz erisi ad verilir. Arz erisi ile arz edilen miktar arasndaki ayrm yapmak iktisatta esastr. Arz edilen miktar, arz erisinin bir noktasnn gsterdii miktar rakamdr. TALEP: Bir tketicinin, zaman birimi bana, deiik fiyat seviyelerinde bir maldan satn almaya hazr olduu miktarlar gsteren bir eri veya tablodur. Talep, herhangi bir ihtiyacn gidermek amacyla bir mal veya hizmet satn alabilecek gce sahip tketici grubudur. Bu nedenle, ekmein talep grubu ile otomobilin talep grubu birbirine eit olamaz. Ekonomi biliminin, esas olarak zerinde durduu talep kavram ise potansiyel taleptir. Potansiyel Talep, herhangi bir ihtiyacn karlamak iin bir mal veya hizmet satnalabilecek gce sahip olan; ancak, o mal satn alp almayaca belli olmayan tketici grubudur. Arz erisinde olduu gibi burada da talep ve talep edilen miktar kavramlarnn birbirlerinden ayrlmas gerekir. Talep edilen miktar, talep erisinin bir noktasnn gsterdii miktar rakamdr. Yani, belli bir fiyattan satn alnmak istenen miktardr. (Bknz. Slayt 5)

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 10

    5

    PYASALAR

    ARZ TALEP

    ARZI ETKLEYEN FAKTRLER:

    - MALIN PYASA FYATI

    - RETM VE THALAT MALYETLER

    - TEKNOLOJ DZEY

    - ARZI ETKLEYEN DER FAKTRLER (Grev, Doal Afet, Enerji Darboaz, Dviz Darboaz)

    TALEB ETKLEYEN FAKTRLER:

    - MALIN PYASA FYATI

    - TAMAMLAYICI MALLARIN FYATLARI

    - RAKP MALLARIN FYATLARI

    - TKETCLERN GELR DURUMU

    - ORTAK BEEN VE ALIKANLIKLAR

    2.1 Talebi ve Arz Etkileyen Bamsz Deikenler Talebi ve arz etkileyen bamsz deikenlere gemeden nce bu kavramlarn deimesinin ne anlama geldiini aklamakta fayda var. Talep veya arz erisi zerinde bir noktadan baka bir noktaya geildiinde, bu durum fiyata bal olarak talep ya da arz miktarnn deimesidir. Fiyat dndaki dier bamsz deikenlerin deiiklik gstermesi ise, bu erilerin btnyle saa ya da sola kaymasna yol aar. Talebi Deitiren Faktrler: Talep, bir maln deiik fiyat seviyeleri ile bu fiyat seviyelerinin her birinde talep edilecek miktar arasndaki ilikiyi kuran bir kavramdr. Yani, talep edilen miktarlar fiyatn bir fonksiyonudurlar. Ancak bir maln talep edilen miktarn etkileyen, fiyat dnda, baka deikenler de vardr. Ama bunlar ekonominin ksa dneminde sabit olarak varsaylrlar. Bu deikenlerden herhangi biri deitii zaman da talep deiecektir. Bu deikenler:

    i. Tamamlayc mallarn fiyatndaki deiim. Burada esas mal-tamamlayc mal ilikisi sz konusudur. Her mal ve hizmet iin bu tr bir iliki sz konusu deildir. Esas mal eer bir tamamlayc mal ile desteklenmesi halinde tketicisine hizmet verebiliyor ise, sz konusu olur. En tipik rnek, otomobil-benzin ilikisidir.

    ii. Rakip mallarn fiyatlarndaki deiim. Gerek hayatta baka mallarn fiyatlar deimekte ve bu da sz konusu maln talebini etkilemektedir. Bu durum karsnda maln talebinin ne ynde deiecei ise sz konusu mal ve fiyat deien dier mal arasndaki ilikiye baldr. Rakip mallarn (birbirinin yerine kullanlabilen mallar) fiyatnn dmesi bir maln talep edilen miktarnn azalmasna, rakip mallarn fiyatlarnn ykselmesi bir maln talep edilen miktarlarnn artmasna neden olur. Tamamlayc mallarn (birlikte kullanlan mallar) fiyatnn artmas bir maln talep edilen miktarnn azalmasna, aksi ise maln talep edilen miktarnn artmasna neden olur.

    iii. Tketicinin parasal veya nominal gelir seviyesi. Gelirdeki bir art maln talebini artrrken, yine gelirdeki bir d de talebi drecektir.

    iv. Toplumun ortak beeni ve alkanlklarndaki (zevklerdeki) deiiklikler. Burada zevk sz, tketicinin tercihlerini anlatmak iin kullanlmaktadr. Tketicinin zevklerinin veya tercihlerinin deimesi mallarn tketici gzndeki nem sralarnn deimesi demektir. Bu noktada tketicinin gelecekle ilgili bekleyilerine de dokunabiliriz. Bir maln gelecekteki fiyatlar ile ilgili bekleyileri tketicinin bugnk talebini etkileyebilir.

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 11

    Arz Etkileyen Faktrler: Tpk talepte olduu gibi, arz edilen miktarlar fiyatn bir fonksiyonudurlar. Ancak bir maln arz edilen miktarn etkileyen, fiyat dnda, baka deikenler de vardr. Ama bunlar ekonominin ksa dneminde sabit olarak varsaylrlar. Arz etkileyen faktrler:

    i. Maliyetleri deitirebilecek herey arz etkileyebilir. retim teknolojisinin deimesi, faktr fiyatlarndaki deiimler ve benzeri deikenler sz konusu maln maliyetine etki edebilecekleri iin arzn deimesine neden olabilmektedirler.

    ii. Teknolojideki Deiim: Eer bir retim yaps emek youn teknolojiden, sermaye youn teknolojiye gemi ise, bu durum ayn miktarda maln daha ksa bir zaman dilimi ierisinde ve daha dk bir maliyetle retilmesi anlamna gelir. Bu nedenle, emek youn teknolojiden sermaye youn teknolojiye gei, arz miktarn olumlu ynde etikeleyecektir.

    iii. Herhangi bir maln arzn baz zel sebepler de (dier deikenler) deitirebilir. Bir sektrde grev karar alnmas, doal afetler, enerji darboaz veya dviz darboaz bunlara rnektir. Tarm rnlerinin arz zerinde hava artlarnn etkisi byktr. Devletin baz kurallar koymas, veya baz kurallarda deiiklik yapmas da bir maln arzn etkileyebilidii gibi, firmalarn gelecekle ilgili bekleyileri de arz deitirebilir.

    2.2 Arz Talep Dengesi Arz edilen miktarn talep edilen miktara eit olmas durumuna arz talep dengesi denmektedir. Bu eitlii salayan ve farkedilir bir deime eilimi gstermeyen fiyat seviyesine ise denge fiyat denmektedir. Belli bir fiyattan arz edilen miktarn ayn fiyattan talep edilen miktar amas durumunda ortaya bir arz fazlas kmakta ve bu da fiyat seviyesinin dmesine neden olmaktadr. Yine belli bir fiyattan talep edilen mal miktarnn arz edilen mal miktarn amas durumunda ortaya talep fazlas kmakta ve fiyat seviyesinin ykselmesine neden olmaktadr. Piyasa ekonomisi koullarnn geerli olduu bir ortamda, arz-talep bir araya gelerek piyasa dengelerini oluturur. (Bknz. Slayt 6)

    6

    PYASALAR

    ARZ TALEP

    TOPLAM ARZ = TOPLAM TALEP

    [ ( TOPLAM YURT RETM HRACAT) + THALAT] STOKLAR =

    ZEL KESMN TKETM HARCAMALARI + ZEL KESMNN YATIRIM HARCAMALARI + KAMU HARCAMALARI (TKETM VE YATIRIM) C+I+G(Cg+Ig)

    GSMH (-) NET DI ALEM FAKTR GELRLER = GSYH

    GSYH (-) THALAT VERGS = TOPLAM YURT RETM

    MAKRO DENGE

    2.3 Grnmeyen El Mekanizmas Serbest piyasa mekanizmasn ifade eden bu kavram, Adam Smith tarafndan ortaya atlmtr. ktisadi hayatta dzeni salayan ve hangi mallarn, kimler iin, ne miktarlarda retilecei gibi temel ekonomik sorunlar zmleyen bir grnmez el (serbest fiyat mekanizmas) vardr. O

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 12

    nedenle hkmetler ekonomik hayata mdahale etmemelidirler gr, Grnmeyen El Mekanizmas'nn savunucusu konumundaki Neo-Klasik iktisatlar tarafndan hararetle savunulmutur. Grnmeyen El Mekanizmas sayesinde, ekonomide oluan arz veya talep fazlal erir ve piyasa tekrar denge noktasna geri dner. Grnmeyen El Mekanizmas talebin tamamiyle krld 1929 Byk Buhran esnasnda, piyasalar dengesizlikten kurtarmaya yetmemitir, bir mekanizma olarak alamamtr. 2.4 retici-Tketici Rant Talep ve arz oluturan alc ve satclarn ierisinde piyasa denge fiyatnn stnde mal satn almaya raz ve mal satmaya raz bir ktle vardr. Eer, bir mal 100 milyon liradan satlyor iken, piyasa denge fiyat 100 milyon lira iken, bir tketici o mala 150 milyon lira dahi vermeye raz iken, cebindeki 150 milyon liray bu mal satn almak iin kullanmaya oktan raz iken, eer o mal 100 milyon liradan, yani piyasa fiyatndan alr ise, bu tketicinin mal raz olduu fiyattan daha dk bir fiyata almas nedeniyle, cebinde 50 milyon kalmas sayesinde elde ettii avantaja Tketici Rant, diyoruz. Eer, maln piyasa denge fiyat 100 milyon lira iken, bu televizyonu 75 milyon liradan satmaya raz bir firma, bu mal piyasa denge fiyat olan 100 milyon liradan satmas sayesinde, fazladan ev hedeflediinden bir 25 milyon lira daha fazla kazanyor ise, retici firmann elde ettii bu ek avantaja ise retici Rant, diyoruz. Ksacas, reticinin satmay dnd fiyat ile fiili olarak satmas gereken piyasa fiyat arasndaki bu farka retici rant diyoruz. 2.5 Toplam Arz-Toplam Talep Eitlii Bir ulusal ekonominin retim veya ithalat yoluyla elde ettii mal ve hizmetlerden, stok amacyla ayrdklar dldkten sonra kalan ksma Toplam Arz, zel kesimin ve kamu kesiminin tketim ve yatrm harcamalarnn toplamna ise Toplam veya Efektif Talep diyoruz.

    Toplam Arz=Toplam Talep [(Toplam Yurtii retim-hracat)+thalat]-Stoklar=Tketim Harcamalar+Yatrm Harcamalar

    [(Y-X)+M]-Stok Deiimi=C+I+G(Cg+Ig) Y (Kullanlabilir veya Harcanabilir Gelir) = C+I+G+(X-M)+Stok Deiimi

    Keynesgil Genel Denge olarak tanmlanacak bu formlde, Tketim ve Yatrm Harcamalar'nn iki ana boyutu sz konusudur. Birincisi, Otonom Tketim ve Otonom Yatrm Harcamalar, ki bu tanm GSMH veya Milli Gelir seviyesi ne olursa olsun yaplmas art olan tketim ve yatrm harcamalar anlamna gelir; ikincisi Uyarlm Tketim Harcamalar ve Uyarlm Yatrm Harcamalar. Bu ifadeler ise, Milli Gelir seviyesine bal olarak gerekleen tketim ve yatrm harcamalar anlamna gelir. Uyarlm Tketim Harcamalar (c.Y) ile gsterilir, ki c marjinal tketim eilimidir. Uyarlm Yatrm Harcamalar ise (.Y) ile gsterilir, ki marjinal yatrm eilimidir. Bir ulusal ekonomide halkn marjinal tketim eilimi olan c ile marjinal tasarruf eilimi s'nin toplamnn 1'e eit olmas esasdr. (c+s=1) Yani, Trk halknn marjinal tketim eilimi eer 0.75 ise, bu durum halkn kullanlabilir gelirinin yzde 75'ini tketim harcamalarnda, geri kalan yzde 25'lik blm ise tasarruf olarak deerlendirdii anlamna gelir. Keynesgil Genel Denge, makro dengede esas belirleyici olan toplam talep olduunu vurgular. Ekonomiye Kamu Mdahalesini onaylar. Bu nedenle, toplam arz temsil eden geometriksel ekil, 0 orijininden balayan ve yukar doru 45 derecelik bir ayla trmanan bir doru ile temsil edilir. Otonom tketim harcamalar seviyesinden balayan ve eimi marjinal tketim eilimiyle (c) hesaplanan tketim harcamalar dorusunun ve eimi marjinal yatrm eilimiyle () hesaplanan ve otonom yatrm harcamalar seviyesinden balayan yatrm harcamalar dorusunun geometriksel

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 13

    toplam ile ulalan efektif talep dorusu ile toplam arz dorusunun kesitii nokta ise, makro dengeyi verir ve denge GSMH seviyesinin belirlenmesini salar. Yukardaki formlde, X-M, Keynesgil Genel Denge formlnn da ak olmasn salamasnn yan sra, mal ve hizmet ihracatndan elde edilen gelirin halkn kullanlabilir gelirini olumlu etkilediini, mal ve hizmet ithalat iin harcanan dvizin ise, halkn kullanlabilir gelirini olumsuz ynde etkilediini gstermektedir. Bu nedenle bir ulusal ekonomide Marjinal thalat Eilimi artar ise, yukardaki formle bal olarak, Gelir arpan da azalacaktr. Klasik Genel Dengede ise, Keynesgil Genel Dengenin aksine, arz yanls bir anlayn etkisine bal olarak, tam rekabet piyasas koullarnda alt varsaylan emek piyasasnda; denge reel cret seviyesinde oluan tam istihdam seviyesi, ayn zamanda ekonominin mal ve hizmet retim erisinden de yararlanlarak, tam istihdam seviyesinde elde edilebilecek denge GSMH seviyesini gsterir. Keynesin 1929 Buhrann talep yetersizliinden kaynaklanan bir buhran olarak tanmlamas, Keynesyen anlayn ekonomide esas belirleyici olan unsurun ekonominin arz yn deil, talep yn olduunu ne karmtr. 2.6 Arz-Talep Kaymalar Eer, arz ve talep miktar baml deikenini etkileyen ve her iki fonksiyonda da ortak bamsz deiken olan fiyat (P) deiebiliyor, buna karlk maliyetler, teknoloji dzeyi, arz etkilen dier faktrler, tamamlayc mallarn fiyatlar, rakip mallarn fiyatlar, tketicilerin gelir dzeyi ve toplumun ortak beeni ve alkanlklar sabit ise, yani bir Ceterus Paribus durumu sz konusu ise, yani dier faktrler ayn kaldnda, maln piyasa fiyatndaki her hangi bir deiikliin arz veya talep miktar zerinde yarataca miktar deiiklii, arz veya talep erisi veya dorusu zerinde aranr. S (Arz) D (Talep) Varsaym 1 S= (P,C,U,W) D= (P,Pt,Pr,Y,T) Ancak, yukardaki varsaym tersine kabul edilir ise, yani maln piyasa fiyat sabit, dier bamsz deikenlerden birisi deiebiliyor ise, rnein maliyet art veya azal, ya da tamamlayc maln fiyatnn artmas veya azalmas arz veya talep dorusunun saa veya sola doru kaymasna yol aacaktr. Varsaym 2 S= (P,C,U,W) D= (P,Pt,Pr,Y,T) Altn Kural: Eer, maln piyasa fiyat dnda kalan dier bamsz deikenlerden herhangi birisinin deiiim olumlu bir deiim ise, bu durumda hem arz, hem de talep dorusu veya erisi saa doru hareket eder, kayar; eer, maln piyasa fiyat dnda kalan dier bamsz deikenlerden herhangi birisindeki deiim olumsuz bir deiim ise hem arz, hem talep dorusu veya erisi sola doru hareket eder, kayar. rnein, bir sektrde grev karar arz dorusunu, retim aksayacandan, sola doru kaydrr. Benzin fiyat pahallandnda, benzin tamamlayc mal-otomobil esas mal ilikisi erevesinde, otomobile olan talep azalacak ve talep dorusu sola doru kayacaktr.

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 14

    Burada bir istisnasi durum, normal mal - dk mal karlatrmasndadr. yle ki, bir ekonomide tketicilerin geliri arttnda, rnein dk mal margarin ise, insanlar gelirleri artnca daha fazla margarin tketiceklerine, tereyana geerler. Yani, gelir artsa da dk maln talebi azalr ve talep dorusu sola kayar. Buna karlk, tereya normal malnn talep dorusu saa kayar. Tersine, gelir azaldnda ise tereyan talep erisi sola kayar, margarinin talep erisi saa kayar. nk, insanlar gelirleri azalnca, yeniden margarin tketmeye dner. Bu talep art ve azallar esnasnda, margarinin ve tereyann fiyatnn sabit olduunu unutmuyoruz. Bir nemli nokta bu durumun, kame Etkisi ile kartrlmamasdr. Bir tketicinin reel geliri sabit iken, maln piyasa fiyatndaki deiimin o maln tketim miktar zerinde yaratt etkiyi tanmlar. Tketici burada fiyat artan mal, ayn kalitedeki bir baka mal ile ikame eder. Maln nisbi fiyat arttnda tketicinin o mal yerine, baka bir mal ikame etmesi durumudur. Ancak, bu ikame iin margarin sz konusu deildir. 2.7 Esneklik (Elastikiyet) Kavram Mal ve hizmetlerin arz ve talep dorular birbirine benzemez. nk, farkl mal ve hizmetlerin fiyat ve gelir gibi bamsz deikenlerdeki deiikliklere olan duyarllklar farkldr. Bu nedenle, bir bamsz deikendeki yzdesel deiimin, arz veya talep miktar baml deikenleri zerinde ne oranda bir yzdesel deiim yarattn hesap etmemizi salayan, o maln arz veya talep miktarnn bamsz deikene olan hassasiyetini lmemizi salayan kavrama Esneklik diyoruz. Arz baml deikeninin fiyat bamsz deikenine olan duyarlln lmek mmkn iken, talep baml deikeni iin, hem fiyattaki deiimlere olan duyarll, hem de gelirdeki deiimlere olan duyarll lmek mmkndr. Esneklik deerinin hesap edilmesinde kullanlan forml; Arzn Fiyat Esneklii (Elastikiyeti) iin; Q Q E= -------------------------- P P Forml kullanlmaktadr. Talebin Fiyat Esneklii (Elastikiyeti) iin ise; Q Q E= -- ---------------------- P P ayn formln nne negatif iareti konularak, esneklik deeri hesap edilmektedir. Talebin Gelir Esneklii (Elastikiyeti) iin ise; Q Q E= -------------------------- Y

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 15

    Y forml kullanlmaktadr. Talebin Fiyat Esneklii'nde (Elastikiyeti'nde) 5 ayr fiyat esneklii vardr. Sfr esneklik durumu, fiyat ne olursa olsun belirli bir maln hep ayn miktarda talep edilecei anlamna gelir. Bu durum, lmcl hastalklarn tedavisinde kullanlan ilalar ve bir lde uyuturucu madde iin geerlidir. nk, tketici o maln fiyata ne olursa olsun, bu maldan bir miktar talep etmek zorundadr. Bu nedenle, fiyata olan duyarlllk sfrdr ve bu tr mallar istismara ak olan mallardr. Talebin fiyat esneklii sonsuza eit ise, bu durum belirli bir P fiyatndan satn maln sonsuz miktarda talep edilecei anlamna gelir, ki bu bir matematiksel maldr. nk, hibir mal sonsuz miktarda talep edilemez. Eer, P>Q ise, yani maln piyasa fiyatndaki belirli bir yzdesel deiim, maln talep miktarnda daha dk oranda bir yzdesel deiime yol ayor ise, bu maln fiyata olan duyarll, dolays ile fiyat esneklii 1'den kk demektir. Bu durum, zorunlu tketim mallarnda grdmz bir durumdur. Eer, P=Q durumu sz konusu ise, bu nite esneklik demektir. Yani, maln piyasa fiyatndaki belirli bir yzdesel deiim, maln talep miktarnda ayn oranda bir yzdesel deiime neden olmaktadr. Yana esneklik deeri 1'e eittir. Bu kategorideki mal ve hizmetler normal mal snfna girer. Eer, P

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 16

    9

    DEMELER DENGESYLE LGL GSTERGELER

    demeler Dengesi Tablosu Cari lemler Dengesi Verileri Sermaye Hareketleri Kalemleri Rezerv Hareketleri Merkez Bankas Tartl Efektif Reel Kur

    Endeksi Gmrk Mstearl, TM ve DEnin D

    Ticaret Verileri

    10

    FNANSAL GSTERGELER Ulusal Piyasa Verileri [Hisse Senedi Piyasas, DBS Piyasas,

    Kymetli Maden Piyasas, Interbank (TL, Dviz), Serbest Piyasa Kurlar, Takasbank Piyasas Faizleri]

    Uluslararas Piyasa Verileri [Uluslar aras Sermaye Piyasalar Verileri, LBOR, FBOR, TBOR, Trkiye ve Dier Gelimekte Olan Ekonomilerin Tahvil Cinsinden Borlanma Verileri]

    Merkez Bankas Analitik Bilanosu Uluslararas Emtia Borsalar Verileri Bankaclk Sektr Verileri [Mevduat (TL/DTH Oran, Mevduatn

    Vade Yaps, Mevduata Verilen Faiz, Mevduat/Alacak Oran, Mevduatn Ortalama Vadesi/Kredinin Ortalama Vadesi), Kredi, zkaynak, Aktif-Pasif, Sermaye Yeterlilik Rasyosu]

    Sigortaclk Sektr Verileri Leasing Sektr Verileri Factoring Sektr Verileri Dviz Talebi Yaratabilecek Deerler / Uluslararas Rezervler

    (Dolarizasyon Riski)

    11

    MAKRO EKONOMK RSK YNETM

    TRKYEDE KRZ N ERKEN UYARI NTELNDE VER YOK

    Batl Ekonomilerde nc Gsterge Niteliinde Veriler:

    Tketici Gven ndeksi

    Tketim ndeksi

    Yeni Konut Siparileri

    Yeni Fabrika Siparileri

    stihdam ve sizlik Verileri

    Ekonomik Byme Verileri

    Para Arzndaki Gelimeler

    Banka Kredileri Verileri

    Aylk Geici Byme Verileri

    Trkiyede Makro Ekonomik Gstergelerin Seyri: Ekonomik Byme Verileri ( 3 Aylk Dnemler tibaryle, 2-3 Aylk Gecikme le) D Ticaret ve demeler Dengesi Verileri ( 2 veya 2,5 Aylk Gecikme le) stihdam Verileri ( 3 Aylk Dnemler tibariyle, 2 Aylk Gecikmeyle)Trkiyede Kullanlabilen Veriler Aylk Sanayi retim ndeksi (38 gn) Aylk malat Sanayi Eilim Anketi (21-23 gn) Alan-Kapanan irket Saylar (14-16g) Tketici Gven, Bireysel Tketim ve Perakende Sat ndeksi

    3.1 Makro Ekonomik Gstergelerin Analizi Gnmzde, ulusal ekonomileri ve dnya ekonomisini analiz edebilmek iin kullanmakta olduumuz makro ekonomik gstergeleri, ekonomik bymeyi lmeye ynelik gstergeler, lkelerin d ekonomik ilikileri ile ilgili dinamikleri grmemizi salayan demeler Dengesi ve D Ticaret Gstergeleri ve finans piyasalarndaki gelimeleri izlediimiz finansal gstergeler gibi ana kategorilere ayrmam mmkndr. Bunun yan sra, ikinci bir ayrm, makro ekonomik gstergeleri yaklamakta olan riskler ve kriz tehditlerini nceden gsterebilen nc gstergeler ve aklanma sresi veya kapsam asndan bu tr nc gsterge olma nitelii tamayan gstergeler olarak ikiye ayrmak ta mmkn. Nitekim, ABDde Michigan niversitesinin hesaplanmasnda nclk ettii, Tketici Gven Endeksi ve Bireysel Tketim Endeksi deerleri veya konut siparileri ve yeni fabrika siparileri bu verilere rnek gsterilebilir. Bununla birlikte, tektonik hareketlenmeler anlamnda deprem olarak adlandrdmz yeryz hareketlerinin belirlenmesi lsnde karlalan imkanszlklar lsnde olmasa da, ekonomik krizlerin belirtilerini ve ekonomik krizler ile ilgili olaslk lmlerini saptamakta halen belirli zorluklar yaandn da, makro ekonomik gstergelerdeki iyilemeye ramen, ifade etmek gerekir. Temel sorun, yapsal sorun kapsamna giren ekonomik problemlerin krize ne zaman ve ne ekilde dntnn nceden saptananamasnda odaklanmaktadr. Bu zorluun nedenlerinden birisi, farkl lkelerin krize giri srelerinin ou zaman birbirlerine benzerlik arz etmemesi ise, bir dier neden de lkelerin istatistik kurumlar tarafndan retilmekte olan istatistiklerin eitli nedenlere bal olarak ge aklanmasdr.

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 17

    Gelimekte olan ekonomilerin ounda, lke ekonomisinde giderek kronikleen yapsal sorunlara siyasi otoritenin gsterdii duyarszlk, krizlerin ortaya k ve derinleme nedeni olarak tanmlanabilir. Ancak, siyasi otoritenin duyarszlna, zel sektrn duyarszlnn ve kresel sorunlarn etkilerinin de eklenmesi, krizlerin derinlemesinde etken olabilmektedir. 1990'l yllarda Trkiye'de yapsal sorunlarn izledii sre, yani yapsal sorunlarn bir krize dnmesi sreci, yukarda saydmz nedenlerin bir araya gelmesi asndan, bu konuda en iyi rneklerden birisini oluturmaktadr. Genel olarak ekonomideki yapsal sorunlara gsterilen bu duyarszln yansra, bu sorunlarn zmne ynelik politika ve ara-yntem tercihlerindeki hatalar da; daha ak bir ifade ile uygulanan para ve kur politikasndaki yanl tercihler de krizlerin knda ve derinlemesinde etkili olmutur. Yanl politika tercihlerinin sonular asndan, 1970'li yllarda Petrol Krizleri'nin yaratt sorunlar gidermede tercih edilen zmler ve 1997 ylnda patlak veren Asya Krizi'nde oluan sre en nemli rnekleri oluturmaktadr. Batl ekonomilerde effaflaan Merkez Bankacl, ekonomi ynetimindeki istikrar ve sorumlu ynetim anlay, makro ekonomik gstergelerin hassasiyetini bir kat daha arttrm ve makro ekonomik gstergelerdeki ipular beklenen krizler iin ou zaman nc gsterge nitelii tamtr ve tamaktadr. Gelimekte olan lkelerde ise kayt d ekonominin yaratt deformasyon ve effafszlk makro ekonomik gstergelerin krizler iin nc gsterge olma zelliini zayflatmaktadr. Bununla birlikte, makro ekonomik gstergeleri 3 ana kategoride bir araya getirmek suretiyle, krizler ile ilgili nc gstergeleri oluturmak mmkn gzkmektedir. Bu 3 ana kategoriyi tek tek ele almak yararl olacaktr. 3.1.1 Ekonomik Byme ile lgili Makro Gstergeler Uluslararas alanda bir lke ekonomisinin performansn gsteren, lke ekonomisinin bir kriz srecinde olup olmadnn en temel gstergesi, ekonomik byme hz deerleridir. lke ekonomisinin byme hznn yavalama srecine girdiini iaret eden veriler; halk dilinde 'ekonomide souma' olarak tanmlanan bu sre, nce durgunluk ve alnan nlemler yeterli gelmez ise, ardndan da daralma, ya da negatif byme boyutu ile kendisini gsterir. Bu noktada, ekonomik byme ile ilgili iki temel gsterge sz konusudur. Gstergelerden bir tanesi, Gayri Safi Milli Hasla (GSMH) (ing. GNP), yani daha z Trke bir ifade ile net olmayan ulusal retim; kinci gsterge ise, Gayri Safi Yurtii Hasla (GSYH)(ing. GDP), yani daha z Trke bir ifade ile net olmayan yurtii retimdir. ki verinin temel fark, Net D Alem Faktr Gelirleri'dir.

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 18

    lke ekonomisini ayakta tutan 8 ana sektrn yaratt katma deerden bir istatiksel manta dayal olarak 'izafi banka hizmetleri' kalemi dlr. Buradaki mantk, temel kredi bor-alacak ilikisi erevesinde belirli bankaclk hizmetlerinin zaten dier 7 ana sektrn muhasebe kaytlarna getii ve katma deer verilerine yansddr. Bu nedenle, mali kurulular dnda kalan dier 7 ana sektrn verilerinde yer alan bankaclk ilemlerinin GSMH'nn toplamna mkerrer olarak yeniden girmesini engellemek iin, bir istatiksel ynteme dayal olarak banka hizmetlerinin deeri 'izafi' olarak hesap edilir ve 8 ana sektrn yaratt toplam katma deerden dlr. Bu ilemden sonra 8 ana sektrn gerekletirdii toplam mal ve hizmet retim deeri bulunmutur. Bu deerin zerine devletin anayasal hizmetlerinin deeri, vakf gibi kar amac olmayan zel hizmet kurulularnn kstl miktardaki mal ve hizmet retiminin deeri eklenir. Bu eklemelerin sonucunda bulunan deer her ne kadar Devlet statistik Enstits'nn 'retim Yoluyla GSMH' hesaplama tablosunda 'Toplam' ifadesi ile geiyor olsa da, aslnda 'Toplam' ifadesinin anlam 'Toplam Yurtii retim'dir. (ing. TDP). Toplam Yurtii retim Deeri'nin zerine devletin ithalattan elde ettii (gmrk vergisi ve ithalattan alnan KDV) vergi gelirleri eklendiinde Gayri Safi Yurtii Hasla elde edilir. Gayri Safi Yurtii Hasla'nn zerine ise Net D Alem Faktr Gelirleri'nin eklenmesi sonrasnda GSMH'ye ulalr. GSMH'nn yaratlmasnn amac, GSMH'y temsil eden mal ve hizmetlerin yaratlmas ile, Trk ekonomisindeki on binlerce tzel kiiliin kasasna giren paray 4 retim faktr olan Doal

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 19

    Kaynaklar, Emek, Sermaye ve Giriim (Teebbs) retim faktrleri arasnda datmaktr. Sermaye retim Faktr, insan eliyle topran stnde ve altnda inaa edilmi tm fiziki deerleri temsil eder ki, bu fiziki deerlerin toplam bir toplumun en byk ekonomik deeri olan Milli Servet'e eittir. Yani, bir lkenin bir yllk bir zaman dilimi ierisinde yaratt en byk deer olan GSMH, ondan kat ve kat daha byk bir deer olan Milli Servet kullanlarak yaratlmaktadr. Bu noktada, bir ulusal ekonominin verimlilii elindeki Milli Servet'in ne kadarlk bir yzdesi ile GSMH yarattdr. Trkiye'nin Milli Serveti 2.5 trilyon dolar olarak varsaylr ise, Trkiye zerinde oturduu Milli Servet'ten sadece yzde 9'u kadar bir GSMH yaratabilmektedir. Yani, Trkiye Milli Serveti'ni verimli kullanamamaktadr. Yaratlan GSMH'y, Trk toplumu olarak, GSMH'nn yaratlmasnda oynadmz rol lsnde aramzda paylayoruz. Bu paylatrmay da, Trkiye'deki onbinlerce irili, ufakl tzel kiilik aracl gerekletiriyor. GSMH, bir parasal deer olarak irketlerin kasasna girdikten sonra, nce GSMH'dan Amortismanlar' ayryoruz. nk, retimin aksamamas iin Milli Servet'teki ypranma payn bir kenara ayrmamz gerekiyor. Bu durumda, Safi Milli Hasla'ya (SMH) ulam oluyoruz. Ancak, GSMH ve SMH piyasa fiyatlar ile elde edilmi deerler olduklarndan, ilerinde Dolayl Vergiler'i tamaktalar. Bu nedenle, irketlerin tzel kiilikleri Dolayl Vergiler'i Kamu adna topladklarndan, bu vergileri retim faktrlerine databilme hakkna sahip deiller. Bu nedenle, piyasa fiyat ile hesap edilmi SMH'dan Dolayl Vergiler'i derek, faktr fiyatlar ile hesap edilmi SMH'ya ulamamz gerekir. Ki, faktr fiyatlar ile SMH ayn zamanda Milli Gelir'e eittir. Milli Gelir'i ise irketlerin tzel kiilii 4 retim faktr arasnda, Rant Geliri+cret Geliri+Faiz Geliri+Kar Geliri olarak paylatrr. Milli Gelir; lkenin ulusal snrlar ierisinde alan retim faktrlerine datlan retim faktrlerine datlan gelirin toplamdr. Oysa, Trk vatandalar arasnda, lkenin ulusal snrlar dnda, dnyann baka ekonomilerinde de mal ve hizmet retiminde grev alanlar sz konusudur; yurtdnda alan iilerimiz ve mtaahhitlerimiz gibi. Nitekim, bu vatandalarmz yabanc lkelerde kazandklar faktr gelirlerini Trkiye'ye gnderirler, ki bu gelir Trkiye iin D Alem(den Gelen) Faktr Gelirleri'dir. Elbette, Trkiye'de alan yabanc igc ve yabanc irketler de Trkiye'de kazandklar faktr gelirlerini kendi lkelerine gnderirler. O halde, her lke ayn zamanda D Alem'e Giden) Faktr Giderleri'ne de katlanr. Bu nedenle, D Alem Faktr Gelirleri ile D Alem Faktr Giderleri arasndaki farka D Alem Net Faktr Gelirleri, diyoruz. Trkiye'nin 1995-1998 yllar arasnda D Alem Net Faktr Gelirleri 2.5-3 milyar dolar olmu; bu sayede, GSMH's, GSYH'sndan byk olmutur. Ancak, 1999'dan 2003'e mtaahhitlerimizin i kaybetmeleri ve iilerimizin de ekonomik krizler nedeniyle Trkiye'ye gnderdikleri paray azaltmalar sonucunda, D Alem Net Faktr Geliri 1 ile 2 milyar dolar arasnda aa dnmtr. Nitekim, bu rakam 2002 yl iin 1.7 milyar dolar ak seviyesindedir. Bu nedenle, 1999 ylndan bu yana GSMH, GSYH deerinden daha kk hale gelmitir. Bu nedenle, D Alem Net Faktr Geliri'nin arptc etkisi nedeniyle, GSYH ile hesaplama hep tercih edilmektedir. Nitekim, dnya ekonomisinde, lkelerin ekonomik performanslarnn karlatrlmasnda temel gsterge GSYH'dr. GSYH, ulusal snrlar ierisinde yaratlan katma deeri gsterir. Bu nedenle, tm uluslar aras istatistiklerde makro ekononomik karlatrmalar ve/veya gsterge niteliindeki eitli makro ekonomik oranlar (Toplam Yurtii Tasarruflar/GSYH veyaKamu Kesimi Borlanma Gerei/GSYH gibi) GSYH dikkate alnarak hesaplanr. Trkiye'de bu ynde bir istatistik veri retimi Devlet statistik Enstits tarafndan son yllarda benimsenmi olmasna ramen, Trkiye'nin nemli makro ekonomik deerlerini her yl yllk program almasnda aklayan Devlet Planlama Tekilat'nda ise halen GSMH verilerini n planda tutma bir alkanlk olarak srmektedir. Dolays ile, GSMH dikkate alnarak hesap edilmi olan rasyolarn, uluslar aras ekonomik istatistikler ile karlatrlmasnda eitli sorunlar yaanmaktadr.

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 20

    Trkiye'de Devlet statistik Enstits tarafndan aklanmakta olan GSYH ve GSMH verilerinde, yln ilk eyreine (Ocak-Mart dnemine) ait verileri ayn yln 30 Haziran'nda, yani aylk bir gecikme ile, yln ikinci eyreine ait verileri 31 Austos'da, nc eyrek verileri 30 Kasm'da ve yln son eyreine ait verileri ise yine aylk bir gecikme ile ertesi yln 31 Mart'nda aklamaktadr. Dolays ile, Trkiye muhtemel bir kriz ile kar karya ise, GSYH verilerine bakarak kriz tahmininde bulunmak verilerin gecikmeli aklanmasndan dolay zorlamaktadr. Oysa, ABD'de geici ekonomik byme verileri aylk olarak aklanabilmekte, bu nedenle de ABD Merkez Bankas FED bu sayede uygulad faiz veya daha genel anlamda para politikasnn istedii sonular yaratp yaratmadn daha erken test edebilmektedir. Trkiye'de verilerin ge aklanmasnn yansra, bir baka nemli problem 1993 boyunca yaplan yanl ekonomi politika tercihleri nedeniyle 1994 banda kar karya kalnan kriz ayr tutulur ise, 1998 yl sonu balayan ve neredeyse 2000 ylnn ilk aylarna kadar sarkan krizde ve 2000 ylnn kasm ve 2001 ylnn ubat aylarnda patlak veren olaylar ile balayan krizde siyasi etkenlerin nemli rol oynamasdr. Siyasi alanda yaanan gerginliklerin yaratt belirsizlik ve endienin ekonomik yansmalar hem ani, hem de iddetli olmutur. Bu nedenle, krizin k noktasnn siyasete dayal olduu durumlarda makro gstergelere dayal olarak kriz iin nc gstergeler retebilmek mmkn gzkmemektedir. Dolays ile, 1999 ve 2001 krizlerinde ekonomik byme ile ilgili veriler nc gsterge olmaktan ok, krizin ne lde derinletiinin ve dip noktadan tekrar toparlanma srecine girilip girilmediinin bir gstergesi olarak kullanlmtr ve kullanlmaktadr. Ancak, krizden klmas iin gerekli olan ekonomik reformlarn uygulanmasnda yine siyasi destek hayati nem tadndan, siyasi alandaki yeni bir gerginlik Trkiye'yi yeni bir krizin ierisine srkleyebilir. Bu erevede, ekonomik krizlerin nceden tahmini asndan ne kan 4 ana sektrden inaat sektr, ticaret ile ulatrma ve haberleme sektrlerindeki gelimeler, kriz ncesi halkn tketim kalplarndaki deiimler ve harcamalarn kslmas ve ihtiyatl davranlmas anlamnda nemli ipular verebilmektedirler. Ulatrma ve haberlemedeki daralmalar hemen hissedilebilmektedir. En nemli kriz belirtisi saylabilecek gelime halk diliyle mazot, teknik dilde dizel olarak ifade edilen ve arlkl olarak yk ve insan tayan byk kapasiteli aralar ile traktrler tarafndan tketilmekte olan akaryakt tketiminde grlen yzde 5 daralmadr. Bu daralma, ehirleraras mal ve insan tamaclnn, yani ticari ara kullanmnn ve tarmsal retimde kullanlan makinalarn kullanmnn azaldnn ilk sinyali anlamndadr ki, bu tr bir daralma yaklamakta olan bir krizin n habercisi olarak alglanabilir. Kriz ncesi dnemde, byk hacimli harcamalarn kslmas anlamnda konut talebindeki nemli daralmalar da inaat sanayini retim asndan etkiler. Muhtemel bir krizin hemen ncesinde gayrimenkule ynelik ilginin hzla daralmas, inaat retiminde de daralmaya neden olur. Bu nedenle, ABD'de ekonominin bir krize, bir durgunlua ve sonrasnda daralmaya gidip gitmediinin en temel gstergelerinden birisi, 'Yeni Ev Siparileri'dir. Bu gstergedeki yavalama, durma ve gerileme Amerikan ekonomisinde yaklamakta olan bir piyasann en temel gstergelerinden birisidir. Ancak, Trk ekonomisinde inaat sektr byk lde kaytd olduundan, DE veya baka kurumlar tarafndan inaat retimi zerine veriler retilememektedir. DE 'Yap Ruhsat ve Yap Kullanma zin Belgesi' ile derlenen inaat istatistikleri aklamakta ve bu belgelere dayal olarak Trkiye'de inaa edilen gayrimenkullerin kullanm amalar dorultusunda dalm gsterilmektedir. Ayrca, belediyeler tarafndan verilen yap ruhsat ve yap kullanm belgelerinin adedindeki gelimeleri de vererek, bir anlamda dolayl da olsa gayrimenkul inaat ile gayrimenkule olan ilgi konusunda dolayl veri salamaktadr. GSMH verilerinin aklanmasna yakn kan bu veriler belirli llerde ipuu verebilir. Ancak nc gsterge niteliinde deildir.

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 21

    DE tarafndan inaat sektr ile ilgili olarak retilen dier bir istatistik grubu ise, inaat maliyetleri zerinedir ve arlkl olarak kamu inaat ihalelerinde baz alnacak maliyetlerin belirlenmesinde kullanlmaktadr. Dolays ile, konuta olan ilginin azalmas belirli bir gecikmeyle de olsa, inaat sektrnn katma deerini olumsuz ynde etkileyeceinden, inaat sektrnn bir nceki yln ayn dnemine gre ve bir nceki eyree gre gsterecei yavalama ve daralma bir gsterge olarak deerlendirilebilir. Ancak, Trkiye'de istatistiklerin ge aklanmas nedeniyle, tekrarlamak gerekirse ounlukla nc gsterge olma zelliini kaybetmektedir. ABD'de krizin n habercisi anlamnda kullanlan bir dier temel gsterge de 'Fabrika Siparileri'dir. Bu veride ortaya kan yavalama, duraklama ve gerileme krizin n habercisi olarak nitelendirilebilir. Trkiye'de ise 'Fabrika Siparii' anlamnda, KOB'ler ve byk sanayi kurulularndan rettikleri mallara ynelik talep hareketleri ile ilgili veriler de toplanmamaktadr. Fabrika retiminde kullanlan girdi olarak toprak, hammadde ve makine-techizat talepleri ile ilgili veriler de takip edilmemektedir. Krizin gstergesi olarak Trkiye'de kullanlan nemli bir gsterge, doal kaynaklar ve sermaye retim faktrleri kadar nemli bir girdi olan emek faktr ile ilgili verilerdir. stihdam ve isizlik ile ilgili veriler bir krizin habercisi olabilmekte, ekonomi bir kriz srecinde ise, krizden klp klmad konusunda deerlendirme olana salayabilmektedir. Ancak, Trkiye'de DE tarafndan aklanan istihdam verilerinin frekans 2000 ylna kadar dzensizdi ve ounlukla nisan ve ekim aylarnda aklanrken, kimi zaman 3-4 ay, kimi zaman 6 ay arayla kamuoyuna duyrulmaktayd. Ancak, 2000 ylnn austos ayndan itibaren 3 ayda bir istihdam ve isizlik verilerinin aklanmasna ynelik bir yap oluturulmutur. Bununla birlikte, austos ay banda aklanan veriler 2000 ylnn 2. eyreine ait verilerdir. Yani, bu veriler nc gsterge olmaktan ok krizin istihdam ve isizlik zerindeki etkilerini grmek ve dier aklanan veriler ile karlatrmak asndan anlamldr. ABD'de ise bir nceki ayki istihdam ve isizlik verileri, tarm ve tarm d sektrler eklinde aklanmak suretiyle, bir sonraki ay aklanabilmekte ve uygulanmakta olan ekonomi politikalar ve kriz iin alnan nlemlerin sonu verip vermedii hususunda nemli ipucu tekil edebilmektedir. Bu noktaya kadar, Trk ekonomisinde retilen istatistikler ierisinde kriz iin nc gsterge nitelii tayabilecek tek verinin mazot veya teknik adyla dizel akaryakt tketimindeki yavalama veya daralma olduunu belirledik. Bu erevede, binek ve ticari aralara olan ilgi de

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 22

    bir gsterge tekil edebilir. Trkiye'de binek ve ticari ara retimi ile ilgili veriler Otomobil Sanayicileri Dernei OSD tarafndan dzenli aklanmaktadr. Ayrca, DE tarafndan hemen hemen 1 ay arayla, arada srada 1.5 ay arayla, Motorlu Kara Tatlar istatistikleri aklanmaktadr. Bu istatistiklerde trafie yeni kayd yaplan aralarla ilgili rakamlara yer verilerek, ekonominin kriz ortamnda olup olmad hususunda ipucu oluturulabilmektedir. Eyll 2001 Tat statistikleri zerinden rnek bir alma yapalm. Aklanan veriler krizin etkisinin tm younluu ile devam etmekte olduunu, trafie kayd alnn ara saysnda bir nceki yla gre yzde 76.1 bir nceki aya gre ise yzde 22.5 bir azalma olduunu gsteriyor. Bu noktada, DE tarafndan aklanan bu istatistiklerde bir nceki ay ile karlatrmay salayan oran her ay iin gsteren bir grafik retmek suretiyle, ekonominin krizde daha derin bir noktaya m gittii, yoksa krizden kma noktasna adm adm yaklap yaklamad analiz edilebilir. Eyll 2001 Tat statistikleri Toplam Otomobil Kamyonet Motosiklet Kamyon Dier Bir ncek aya gre deiim oran (%) -22.5 -32.4 -19.0 -11.6 -6.5 44.9 Bir nceki yln ayn ayna gre deiim oran (%) -76.1 -80.8 -70.2 -48.7 -85.9 -71.6 Keza yine kullanlabilecek nemli bir gsterge, DE tarafndan verilen 'alan-kapanan irket' veriledir. Her ay dzenli olarak aklanan ve bir ay ncesinin durumunu gsteren bu veriler, ekonominin bir kriz ierisinde olup olmad veya krizden kp kmad konusunda nemli ipucu tekil edebilmektedir.

    Firma statistikleri 2001 YILI 2002 YILI Yzde DeiimTzel Kiilik Tr Aralk Ocak-Aralk Aralk Ocak-Aralk Aralk Ocak-Aralk Yeni Alan irketler ve Koop. 2.410 29.665 2.482 30.842 2,99 3,97 Kapanan irket ve Koop. 298 2.464 666 3.667 123,49 48,82 Yeni Alan Firmalar 1.415 16.171 2.102 24.012 48,55 48,49 Kapanan Firmalar 866 13.707 969 14.994 11,89 9,39 Bu tablo u ekilde yorumlanabilir: " Aralk ay verileri incelendiinde, 2001 Krizinin akut etkisinin srd ve alan irket says geen yln stnde seyretse de, kapanan irket saysnn da artarak devam ettii gzleniyor. Bu nedenle, kapanan irket saysnn yavalamam olmas, i pazara dayal bir canllktan sz etmenin henz erken olduunu gsteriyor. Bu arada, irketlerde stat deiiklii ve sektrel geilerin younlat da gzlemlenmekte."

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 23

    Bu noktaya kadar yaptmz analizde, sanayi, inaat, ticaret ve ulatrma-haberleme ana sektrlerinin performanslarnn kriz ile ilgili nc gsterge olma zellii tadn vurguladk. Ancak, bu sektrler ile ilgili retilen veriler ierisinde inaat ve ticaret ile ilgili sektrlerin verilerinin ge elde edildiini, istihdam ve isizlik verilerinin ge aklandn, eldeki tek nc gsterge niteliindeki verinin kara ticari aralar tarafndan kullanlan dizel yakt tketimindeki dalgalanmalar olduunu grdk. Ayrca, takip eden ayda aklanmas nedeniyle OSD'nin otomotiv retimi ve ihracat ile ilgili verileri ve DE'nin motorlu kara tatlar ile ilgili verilerinin ipucu olabileceinin altn izdik. Bu noktada, ekonomide kriz asndan nc gsterge olarak kullanlabilecek bir baka alann imalat sanayi verileri olduu ifade edilebilir. Trkiye'de verileri en dzenli ve hemen hemen kimisi takip eden ayn ierisinde aklanan bir sektr olmas nedeniyle, imalat sanayi ile ilgili veriler nemli ipucu tekil edebilmektedir. zellikle, Trkiye'nin byme performans ile imalat sanayi arasndaki korelasyonun ykseklii, imalat sanayi verilerinin yakndan izlenmesi bir kez daha ne karmaktadr.

    -15,0

    -10,0

    -5,0

    0,0

    5,0

    10,0

    98Q

    1

    98Q

    2

    98Q

    3

    98Q

    4

    99Q

    1

    99Q

    2

    99Q

    3

    99Q

    4

    00Q

    1

    00Q

    2

    00Q

    3

    00Q

    4

    01Q

    1

    01Q

    2

    01Q

    3

    01Q

    4

    02Q

    1

    02Q

    2

    02Q

    3GSMHGSYH

    malat sanayinin retim performans ile ilgili verilerde iki ana istatistik ne kmaktadr. Bunlardan ilki, sanayi retimi ile ilgili performans gsteren aylk ve aylk indeks verileridir. kinci veri grubu ise 'imalat sanayi eilim anketi' ana bal altnda aklanan verilerdir ki, aylk ve aylk olarak bu ana balk altnda aklanan veriler ierisinde ie yarayan 3 veri sz konusudur. imdi bu verilerin tmn tek tek ele alalm. Sanayi retimi ile ilgili verilere dayal olarak lebildiimiz performans deerlerindeki yzdesel deiimler ile ekonomik byme performans arasnda nemli bir korelasyon gzlemlenmekte. Bu nedenle, ncelikle aklanan 3 aylk sanayi retim performans verileri ile byme hz verilerini karlatrmak yararl olacaktr.

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 24

    Eer, 3 aylk sanayi retim indeksindeki bir nceki yln ayn 3 aylk dnemine gre ortaya kan yzdesel deiimleri, yukardaki GSYH ve GSMH performansn gsteren, dolays ile zellikle GSYH'nn bir nceki yln ayn 3 aylk dnemine, yani eyreine gre gerekletirdii yzdesel deiim ile karlatrr ise, hem sanayi, hem de GSYH yzdesel deiim ederlerinin birbirine ok yakn deerler olduunu gryoruz. Dolays ile, sanayi retim indeksindeki deiimlerin GSYH zerindeki bu derece nemli etkisi, aylk ve 3 aylk sanayi retim performans deiimlerini yakndan takip etmemizi gerektiriyor. Ancak, Trk ekonomisinin performansn yakndan takip etmek asndan hayati nem tayan 3 aylk sanayi retim indeksi verileri 3 aylk GSMH byme deerlerinin aklanmasndan en fazla bir hafta nce aklandndan, 3 aylk sanayi retim indeksi verilerinin nc gsterge niteliinde kullanmamz mmkn deildir. Bu nedenle, esas yararlanmamz gereken istatistiin aylk sanayi retim indeksi verileri olmas gerektii anlalmaktadr.

    Aylk sanayi retim indeksi verileri daha nceleri farkl tarihlerde aklanr iken, 8 Haziran 1999 tarihinden itibaren her ayn 8'inde DE tarafndan dzenli olarak aklanmaya baland. 38 gn gecikmeyle aklanan veriler, verileri aklanan ay itibariyle sanayi sektrnn alt dallarn oluturan madencilik ve taocakl, imalat sanayi ve elektrik,gaz, su retimindeki performans gstermekte. Aylk indekste toplam sanayi retiminin ortalama yzde 70'ini oluturan ve 918 iyerinden derlenen 403 madde kullanlrken, aylk sanayi retim indeksinde toplam sanayi retiminin ortalama yzde 81'ini kapsayan 3000 iyerinden yaklak 2005 madde kullanlmaktadr. ki indeks arasndaki kapsam farkll nedeni ile indeks saylar arasnda da fark olabilmektedir. Aylk retim indeksinin bir n bilgi kapsamnda deerlendirilmesi gerekmektedir. Kesin sonular aylk sanayi retim indeksine dayandrlmaldr. Bununla birlikte, er aylk olarak aklanan byme performanslar ile ilgili gelimeleri nceden tahmin edebilmek iin sanayi retim indeksi ile ilgili bilgilerin aylk olarak takip edilmesi byk bir nem arzediyor. Aylk sanayi retim indeksi verilerinde, ekonomiyi yakndan takip etmek isteyenler asndan indeks deerlerinden ok, aylk ve bir nceki yln ayn ayna gre gerekleen deiim yzdelerini takip etmek daha doru olacaktr. Sanayi sektrn oluturan 3 ana dal ve imalat sanayini oluturan alt sektrlerle ilgili veriler hangi sektrn skntda olduu, hangi sektrn ise krize ramen ayakta kalma mcadelesi verdiini grmek asndan yararl olmaktadr.

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 25

    Ana dallar ve alt sektrler baznda verilen yzdesel deiimler nemli ipucu tekil etmektedir. Ancak, tm bu ayrntl verilerin arasnda biri yzdesel deiim , dieri aylk indeks deerleri grubu vardr ki, birisini krize doru gidildiinin bir gstergesi, dierini de bir nceki yln ayn ayna gre karlatrarak eitli yorumlarda bulunmak ve deerlendirmek mmkndr. rnein, aada rnek olarak setiimiz kasm 2001 aylk sanayi retim endeksi verileri dorultusunda oluan grafikleri dikkate alarak bir yorum yapalm ve bu iki grafiin nasl yorum amal kullanlabilecei konusunda bir fikir verelim: " 8 Aralk Sal gn aklanan sanayi retimi ile ilgili performans verileri, temmuz ayndan ekim ayna kadar iyi bir k yapan ve 8.8 puan ykselen sanayi retim endeksinin kasm aynda

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 26

    frenlendiini gsteriyordu. Bu haber, 2002 ylnda sanayi retimi kaynakl olarak ekonomide byme bekleyen evreler iin iyi bir haber niteliinde deildi. nk, Trkiyede sanayi retimindeki geleneksel trend Kasm aynda da retim artnn devam etmesi ynndedir. Nitekim, 2000 ylnn Kasm aynda sanayi retimindeki ykseli srmt. Ancak, geen yln kasm ay sonunda patlak veren ilk krizin aralk ay sanayi retim performans zerindeki etkisi ise radikal olmutu. 2001 ylnda da temmuz ayndan itibaren benzer bir trend devam etmekteydi. Bu nedenle, ekonomistler Kasm aynda da toparlanmann devamn ve retim indeksindeki ykseliin srmesini beklemekteydiler. Buna karlk, aklanan veriler 0.2 puanlk bir gerilemenin sz konusu olduunu, daha kestirme bir ifade ile Kasm aynda retimin yerinde saydn gsteriyor.

    Bu gelime, tekrarlamak gerekirse olumsuz olarak alglanabilir. Ancak, retim kesiminin burada izledii taktii gz ard etmemek lazm. 2001 ylnda isizlik ve enflasyon ile birlikte satn alma gcnde ortaya kan daralma, retimdeki kslmaya ramen mevcut stoklarn eritilmesini gerektiriyordu. Kasm aynda hayata geirilecek KDV indirimleri ve tketimi tevik edici fiyat indirim kampanyalarnn tketimde yarataca olas hareketlenme, anlalan stoklar eritmek amacyla deerlendirilmi gzkyor. Dolays ile, sanayi retiminde kasm ayndaki duraklamay, olumsuz bir gelimenin iareti olmaktan ok, stoklarn eritilmesine ynelik bir taktiin paras olarak deerlendirmek yanl olmayacaktr. Bir nceki yln sanayi retim performans ile karlatrldnda, yln 4. eyreini temsil eden Ekim-Aralk dneminin iki aynda sanayi retimindeki bir nceki yla gre gerileme yzde 13n zerinde gerekleti. Dolays ile, 4. eyrekte sanayi retimi byme asndan nemli bir gerileme gsterecek. Ancak, 2000 ylnn aralk ay retim indeksi deeri 98.2 puan olduundan, aralk aynda sanayi retim endeksi 98.3 puanlk bir performans bile yakalasa, yani kasm ayna gre gerilese bile, bir nceki yln aralk ayndan daha iyi bir indeks deeri olacak. Statik Analiz: Eer, aylk sanayi retim endeksinde yer alan deerler, bir nceki yln ayn ay veya ayn dnemi ile karlatrlyor ise, bu durumda ama sanayi retiminin GSMH'ya olas katks ynndeki hesaplamay tarif etmektedir. Nitekim, alttaki grafikte yer alan yzdesel deiimler bunun bir gstergesidir. 3 aylk dnemlerin yzdesel deiimlerinin basit ortalamas, kabaca, ilgili aylk dnemde sanayi retimindeki yzdesel deiimin GSMH'y ne lde etkileyebilecei konusunda ipucu olabilmektedir. Bu nedenle, ekonomideki genel gidiat deerlendirmekten ok, bir nceki yln ayn ayn, ya da ayn dnemini karlatrmas asndan bu tr bir analize, statik analiz diyoruz. Dinamik Analiz: Dinamik analiz, ister aylk sanayi retimi olsun, ister kapasite kullanm oran, isterse de aylk enflasyon oranlar, karlatrmann bir nceki ay veya birka nceki aya gre yapldn ve ekonomideki genel gidiatn analiz edildiini ifade eder. Dinamik analizin amac,

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 27

    lke ekonomisinin nereye doru srklenmekte olduunu nceden grebilmektir. Bu nedenle, nemli bir analiz metodudur.

    Bu nedenle, Aralk aynda bir nceki yla gre performans pozitif olabilir. Bu durumda, Ekim ve Kasm aylarndaki yzde 13n zerindeki gerileme ile Aralk ayndaki pozitif artn delgelenmesi durumunda, 4. eyrek sanayi retim gerilemesi yzde 9a kadar debilir. Bununla birlikte, 2001 ylnn 4. eyreinin byme orannn da, tarm ve inaat gibi sektrlerin durumu dikkate alnr ise, yksek oranda bir negatif deere ulaaca anlalyor. Bu nedenle, ylsonu iin iin tahmin edilmi olan yzde 8.5lik gerileme orannn gereklemesinin kasm ay sanayi retim verilerinin aklanmasndan sonra bir adm daha kuvvetlendii sylenebilir." Grld gibi, aylk indeks deerleri bir nceki aya gre deiimi net olarak grmek asndan ekonominin bir krize srklenip srklenmediini veya ekonomik bir krizden kma srecine balayp balamadn grmek asndan nemlidir. Buna karlk, bir nceki yln ayn ayna gre yzdesel deiim ise eyrek dnem iitibaryle aklanan byme performans ile ilgili tahminde bulunmak asndan nemlidir. Kasm 2000'de bir rekor olarak 114 puann dahi stne km olan sanayi retim indeksi sonraki aylarda yzde 86'nn dahi altna kadar gerilemi ise ekonominin krizde olduunu sylemek zor olmayacaktr. Bu noktada, son bir unutulmamas gereken ayrnt aylk sanayi retim indeksi verilerinde ortaya kan mevsimsel etkilerdir. rnein, ocak ay sanayi retim performans her zaman iin dktr ve yaz aylarnda da tatil dnemi nedeniyle bir yavalama grlebilmektedir. Ayrca, Ramazan'n ve dini bayramlarn yer ald aylarda da bir performans dklnn varl gz ard edilmeden analiz yaplmas gerekir. nk, son zamanlarda alkanlk haline gelen bir uygulama ile dini bayramlar 9 gnlk tatiller getirmeye balad. Sanayi retim indeksi verilerinde grlen zellik, kendisini imalat sanayi eilim anketinde de tekrarlamakta. Yani, 3 aylk eilim anketi verileri GSMH verilerinin akland tarihe ok yakn aklanmakta. Bu nedenle, aklanan aylk imalat sanayi eilim anketleri ekonominin takibi asndan daha yararl olmaktadr. ster aylk, ister 3 aylk imalat sanayi eilim anketlerinde 3 nemli veri aklanmaktadr. Birincisi retim ve iyeri arlkl olmak zere imalat sanayinin ana ve alt sektrleri itibaryla kapasite kullanm oran verileri, ikincisi iyerlerinin neden tam kapasite ile alamadklarn gsteren iyerlerinin ikayetleri ile ilgili veriler ve ncs iyerlerinin retim, sat ve sat fiyatlar ile ilgili tutumlar ile ilgili veriler. Bu verilerden ilkini ele alrsak, kapasite kullanm oran ile ilgili verilerde retim arlkl kapasite kullanm oran verilerinin dikkate alnmas gerekmektedir.

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 28

    Aylk imalat sanayi kapasite kullanm oran verilerinin takip edilmemesi, aylk bazda ekonominin bir krize srklenip srklenmediini veya bir krizden kp kmadn grmek asndan nemlidir. Nitekim, nisan 2001'deki KKO seviyesi dikkate alndnda kasm aynda gelinen seviye adm adm bir toparlanmay gstermektedir. Bu da olumlu bir gelime olarak nitelendirilebilir. Ancak, burada kk bir tuzak sz konusu. Bu tuzak, yukardaki grafikte verilmekte olan verinin kamu sektr ve zel sektr KKO verilerini birlikte kapsamasdr. Dolays ile, DE tarafndan aklanan bu verilerde, kamu sektr ile zel sektr imalat sanayi kurulularnn KKO verilerinin ayrntl olarak akland verilere ulamak ve bu verileri takip etmek iin kendi excel tablonuzu hazrlamak yararl olabilir.

    YILLAR 2002 YILI 2001 YILI 2000 YILI 1999 YILI SEKTR KAMU ZEL KAMU ZEL KAMU ZEL KAMU ZEL

    OCAK 83,7 68,2 77,5 66,6 78,4 69,7 85,2 60,5 UBAT 76,8 69,2 77,2 67,1 74,6 66,5 75,7 68,9 MART 81,5 71,3 86,7 62,5 78,4 71,7 82,2 69,6 NSAN 78,6 70,9 75,0 63,8 81,3 74,8 87,7 73,0 MAYIS 81,3 71,8 84,3 62,3 76,7 77,4 85,1 74,1 HAZRAN 81,7 72,8 79,7 67,2 74,4 78,2 86,2 70,9 TEMMUZ 86,3 71,9 82,9 65,4 78,4 75,1 83,1 68,8 AUSTOS 87,3 69,7 81,4 66,4 79,5 73,5 78,7 64,6 EYLL 87,1 75,3 82,2 66,8 66,0 79,0 66,1 70,4 EKM 87,5 76,1 84,4 67,7 84,0 79,6 70,0 72,0 KASIM 79,2 75,7 84,7 68,1 82,3 77,6 72,2 70,2 ARALIK 83,9 72,1 83,3 67,4 86,7 65,4 84,1 68,0 Nitekim, kamu sektr (KT'ler) ve zel sektr imalat sanayi kurulularnrn kapasite kullanm oranlar ayr ayr incelendiinde, zel sektr imalat sanayindeki toparlanmann henz zayf olduu grlyor.Bu da, aha ok stratejik ve vazgeilmesi zor hammadde, ara maml ve gda retimi gerekletiren KT'lerin KKO verilerinin ok gerilemediini, krizler nedeniyle daralan tketimdeki deiimlerden daha hzl etkilenen zel sektrn imalatn temsil eden KKO verilerinin daha net kriz grnts verdiini ortaya koyuyor. Nitekim, KKO verilerinden hareket ile hangi alt sektrn krizden daha fazla etkilendiini de grmek mmkn. Eer, DE tarafndan hemen hemen her ayn 17'si ile 19'u aras aklanan ve bir nceki ayn aylk imalat sanayi eilim anketini gsteren haber blteni incelendiinde, metnin en altnda daha ayrntl verilerin yer ald tablo isimleri yer almaktadr. Eer, bu tablo isimlerinden birisi olan "... AYI KAPASTE KULLANIM ORANI DEERLERNE LKN KALTATF VERLER (RETM DEER

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 29

    AIRLIKLI) (%)" isimli ve kasm ay verileri iin internet adresi "http://www.die.gov.tr/TURKISH/SONIST/IMSANEG/141201tt2.gif" olan tabloya ulalmas halinde ilgili tabloda her bir imilat sanayi alt sektrnn KKO verileri kamu ve zel sektr ayr ayr olmak zere grlebilmektedir. Dolays ile, hangi sektrlerin krizden etkilenmeye devam ettii, hangi sektrlerin krize ramen kapasite kullanm orann belirli bir seviyede tutmay baard grlebilmektedir. Aylk imalat sanayi eilim anketi ierisinde yer alan bir baka nemli bilgi de, DE'nin belirlemi olduu ve eilim anketine katlan rnekleme ierisinde yer alan kk-orta ve byk sanayi kurulularnn niin tam kapasite ile alamadklarna dair nedenlerin sralamasdr. DE bu veride 6 standart tam kapasite ile alamama nedeni belirlemitir. Bu 6 nedenin her birisi i yerlerinin tercihlerine bal olarak bir yzde deer ele alyorlar. rnein i yerlerinin yzde 55'i i pazarda talep yetersizlii nedeniyle tam kapasite ile alamyorlar ise, bu nedenin karsna 55 yazlyor. 6 neden iin de hesap edilen bu yzdeler toplandnda eer 100 etmiyorsa bu hatadan deil, rnek ierisinde yer alan baz imalat sanayi kurulularnn baka bir neden ne srmesinden, rnein yangn nedeni ile, su baskn veya deprem nedeni ile, elektrik arzas nedeniyle alamama gibi nedenleri ne srmesinden kaynaklanmaktadr. Dolays ile DE bu nedenleri deerlendirme kapsamna almyor.

    Esasen aklanan bu tablo, tek bana krizin varln gstermek asndan yeterli olabilir. rnek vermek gerekirse, i pazarda talep yetersizlii ikayetini 2000 ylnn kasm aynda firmalarn yzde 47.6's ne srmken, bu oran kasm sonunda ve 2001 ylnn ubat ortasnda patlak veren iki nemli olayla balayan ve derinleen kriz nedeniyle 2001 ylnn kasm aynda yzde 58'e ykselmi. Demek ki, i pazarda halkn tketim gcn kran bir kriz yaanm. Ancak, bu tabloya ve bu tabloda yer alan ilgili ay ile, bir nceki yln ayn ayna baklr ise, bu deerlendime eksik kalabilir. Oysa, daha geni lde birka ayn bilgileri kapsayan bir tabloyu kendiniz excel ortamnda hazrlar ve takip ederseniz, bu durum krizin boyutlar ve krizden klp klmad konusunda daha net ipular verebilir.

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 30

    Tam Kapasite le alamama Nedenleri (Yzdesel Paylar)

    OCAK MART HAZRAN EYLL OCAK MART HAZRAN EYLL EKM KASIM ikayet Trleri 2000 2000 2000 2000 2001 2001 2001 2001 2001 2001 Pazarda Talep Yetersizlii

    53,3 48,4 53,7 43,4 48,6 57,3 58,7 58,0 55,3 58,0

    D Pazarda Talep Yetersizlii

    11,4 9,8 15,7 14,0 12,7 12,8 10,0 9,2 10,2 10,5

    Mali mkanszlklar 2,7 4,8 2,1 3,1 1,8 3,6 3,5 3,4 2,9 3,9 Yerli Hammadde Yetersizlii

    4,6 5,8 3,8 4,3 3,2 2,5 7,2 3,3 3,0 3,5

    ilerle lgili Meseleler

    2,9 1,8 2,8 2,1 2,1 2,6 2,6 2,5 2,4 2,9

    thal Hammadde Yetersizlii

    3,0 5,1 1,7 1,1 1,0 1,2 1,1 1,3 1,2 1,1

    OCAK MART HAZRAN EYLL OCAK MART HAZRAN EYLL EKM KASIM ikayet Trleri 1999 1999 1999 1999 2000 2000 2000 2000 2000 2000 Pazarda Talep Yetersizlii

    60,7 59,4 64,1 47,5 53,3 48,4 53,7 43,4 49,4 47,6

    D Pazarda Talep Yetersizlii

    14,8 17,0 14,7 16,5 11,4 9,8 15,7 14,0 13,8 13,3

    Mali mkanszlklar 2,0 2,5 2,4 1,8 2,7 4,8 2,1 3,1 2,3 2,3 Yerli Hammadde Yetersizlii

    2,2 2,9 4,8 1,9 4,6 5,8 3,8 4,3 5,1 4,2

    ilerle lgili Meseleler

    2,6 2,7 2,6 2,9 2,9 1,8 2,8 2,1 2,4 3,2

    thal Hammadde Yetersizlii

    0,9 1,2 1,2 0,5 3,0 5,1 1,7 1,1 1,7 1,7

    rnein, Cumhuriyet tarihinin en kt krizlerinden birini yayor olsak da, i pazarda talep yetersizlii ikayetinin orannn 1999 Haziran aynda daha yksek olduu grlyor. Bu nedenle, 2001 ylndaki krizde i pazarda talep yetersizliinden imalat sanayindeki her sektrn ayn oranda etkilenmedii anlalyor. Buna karlk, 2001 ylnn Haziran ayndan Kasm ayna kadar ki verilere bakldnda ise yzde 58 civarndaki oran henz daha krizden klmadnn ve i pazarda talep yetersizlii sorununun ayn iddette devam ettiini gsteriyor. D pazarda talep yetersizlii ile ilgili orandaki deiiklikler ise Merkez Bankas'nn uygulad kur politikasnn ihracat zerindeki etkilerini ve Avrupa Birlii, Amerikan pazar gibi Trkiye'nin nemli lde ihracat yapt pazarlarda eitli nedenler ile ortaya kan sorunlar grmemiz asdan anlaml. Dolays ile, bu tablodaki ikayet oranlarndaki dalgalanmalar ile firmalarnzn karlat deiik sorunlar mukayese ettiinizde birbiriyle uyutuunu greceksiniz. Dier bir aklanan veri grubu, esasen DE'nin bu eilim anketini gnderdii sanayi kurulularnn retim, sat, sat fiyatlar ve hammadde ile ilgili beklentileri ile bu konu balklar ile ilgili art ve azallar tanmlamakta. Esasen, bu aklanan verileri sanayi kurulular asndan 'firma psikolojisi' veya 'iadamnn moral endeksi' verisi olarak tanmlamak dorudur. zellikle, bir ay sonras iin ne olaca ynndeki tahminler. Bu nedenle, piyasnn moral durumunu, psikolojisini lmek asndan bu veriler nemli. Ancak, DE bu verileri her nedense dz bir metin olarak aklyor. Sz konusu blmde3 ana balk altnda iyerlerinin cevaplar " retim konusunda iyerlerinin; 2000 yl Kasm aynda % 36.5 i art, % 42.1 i azal belirtirken, 2001 yl Kasm aynda % 34.0 art, % 47.3 ise azal olduunu belirtmitir.

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 31

    2000 yl Aralk aynda % 30.8 i art, % 34.0 azal beklerken, 2001 yl Aralk aynda % 20.1 i art, % 49.0 ise azal beklediklerini belirtmilerdir. Yurtii satlar iin ise, ayn iyerlerinden; 2000 yl Kasm aynda % 36.2 si art, % 46.8 i azal belirtirken,2001 yl Kasm aynda % 35.8 i art, % 45.5 i ise azal olduunu bildirmitir. 2000 yl Aralk aynda % 32.2 si art, % 36.0 azal beklerken, 2001 yl Aralk aynda % 32.1 i art, % 36.4 ise azal beklediklerini bildirmilerdir. Sat fiyatlar ile ilgili olarak da, bu iyerlerinin; 2000 yl Kasm aynda % 45.5 i art, % 19.5 i azal olduunu belirtirken, 2001 yl Kasm aynda % 65.6 s art, % 3.8 i ise azal olduunu beyan etmilerdir. 2000 yl Aralk aynda % 26.7 si art, % 5.9 u azal beklerken, 2001 yl Aralk aynda % 42.1 i art, % 3.0 ise azal beklediklerini belirtmilerdir." eklinde yer almaktadr. Oysa, bu yazl metin eklindeki bilgiler bir tablo haline getirildiinde ie yarayacak ve deerlendirilebilecek sonular kmakta. GEREKLEMELER ARTI AZALI AYNI BEKLENTLER ARTI AZALI AYNI RETM (%) (%) (%) RETM (%) (%) (%) 2000 KASIM 36,5 42,1 21,4 2000 ARALIK 30,8 34,0 35,2 2001KASIM 30,4 47,3 22,3 2001ARALIK 20,1 49,0 30,9 YURT SATILAR YURT

    SATILAR

    2000 KASIM 36,2 46,8 17,0 2000 ARALIK 32,2 36,0 31,8 2001KASIM 35,8 45,5 18,7 2001ARALIK 32,1 36,4 31,5 SATI FYATLARI SATI FYATLARI 2000 KASIM 45,5 19,5 35,0 2000 ARALIK 26,7 5,9 67,4 2001KASIM 65,6 3,8 30,6 2001ARALIK 42,1 3,0 54,9 Ayrca, bir rnek olarak kasm ay istatistiklerini karlatran bir ayr tablo hazrlanr ise, ekim aynda rneklemeye giren sanayi kurulularnn sahipleri veya yneticileri kasm ay iin ne ngrmler ve kasm aynda nasl bir gerekleme sz konusu olmu, bunu da deerlendirmek mmkn olabilmektedir. Bu karlatrma sayesinde, ekim aynda rneklemeye giren sanayi kurulularnn yneticilerinin kasm ay iin beklentilerin olumlu mu, olumsuz mu olduu anlalabilmekte ve bu erevede gereklemeler ile karlatrlarak sektrn moral katsays grlebilmektedir. KARILATIRMA ARTI AZALI AYNI RETM (%) (%) (%) 2001 KASIM BEKLENT 32,7 36,2 31,1 2001 KASIM GEREKLEME 30,4 47,3 22,3 YURT SATILAR 2001 KASIM BEKLENT 30,9 38,8 30,3 2001 KASIM GEREKLEME 35,8 45,5 18,7 SATI FYATLARI 2001 KASIM BEKLENT 42,2 9,1 48,7 2001 KASIM GEREKLEME 65,6 3,8 30,6

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 32

    Bu noktada, DE tarafndan aklanan ve kriz tehlikesini nceden grmemizi salayabilecek; ama daha ok krizin boyutlarn ve krizden klma srecinin balayp balamayacan grmemizi salayacak ekonomik byme ve onunla balantl makro gstergeleri deerlendirmi olduk. Bundan sonraki etapta fiyat hareketleri ile ilgili makro gstergeleri incelemek yararl olacaktr. 3.1.2 Fiyat Hareketleri ile ilgili Makro Ekonomik Gstergeler Fiyat hareketleri ile ilgili sre enflasyonist veya deflasyonist bir sreci tanmlayabilir. Her iki sre te esasen bir baka ekonomik sorunun veya sorun krize dnm ise, krizin gstergesi olabilmektedir. Enflasyonist veya deflasyonist srecin boyutu ve sresi de yine ekonomik sorunun ve/veya krizin boyutlar konusunda ve sorun ve/veya kriz ile nasl bir mcadele verilecei konularnda ipucu verebilmektedir. Uzun sreli bir deflasyonist sre durgunluun bir gstergesi niteliinde olup, ekonomik bymeyi tehdit eder lde daralmaya neden tekil edebilir. Bu durumda, faizlerin aa ekilmesi vastas ile zel kesimin tketim harcamalarnn arttrlmas, vergi oranlarnn drlmesi suretiyle vergi olarak devlete giden kaynan zel kesim tarafndan tketim harcamalarnda kullanlmas, bizzat kamunun tketim ve yatrm harcamalarnn arttrlmas suretiyle ekonomiye hareketlilik kazandrlmas bir dizi nlem olarak karmza kmaktadr. Ama, tm bu nlemler Japonya rneinde olduu gibi ekonomik bymenin yeniden balamas noktasnda beklenen sonucu vermeyebilir. Uzun sreli enflasyonist sreler ierisinde kalm ekonomilerde ise, kriz enflasyon oranlarndaki ani ve iddetli ykselmelerle kendini gsterebilir. 1970'li yllarn ikinci yarsndan bu yana sadece gelimekte olan ekonomiler asndan deil, zaman zaman gelimi ekonomiler asndan da enflasyona yol aan yapsal sorunlar evrensel sorun haline geldi ve fiyatlarn dzenli ve srekli olarak yukar doru hareket etmesine yol aan nedenler incelenmeye ve anlalmaya alld. Bu almalar, enflasyona yol aan yapsal sorunlarn ana noktadan olutuunu gsterdi; tketim kalplarndaki deiimler ve tketim temposundan kaynaklanan talep enflasyonu, retim maliyetlerinde arta yol aan olaylardan, rnein cret zamlar, kur art, enerji fiyatlarndaki ykselmeler benzeri gelimelerden kaynaklanan maliyet enflasyonu ve lkenin sosyo-ekonomik yapsndan, yani vergi deme alkanlndan ya da daha doru bir deyile alkanszlndan, eitim seviyesinden, nfus art oranndan kaynaklanabilecek yapsal enflasyon. Bu enflasyon trnn tespiti iin gelimi ekonomilerde fiyat hareketleri ile ilgili gstergeler olabildii lde gelitirilmekte, her enflasyon tr iin ayr fiyat indekslerinin oluturulmasna zen gsterilmektedir. Bu alanda gelimi ekonomilerde kullanlmakta olan en yaygn iki fiyat indeksi tketici fiyatlar indeksi (TFE) (ing. CPI) ve retici fiyatlar indeksi (FE) (ing. PPI) olarak karmza kmaktadr. TFE talep enflasyonunun bir gstergesi iken, FE maliyet ve yapsal enflasyonun bir gstergesi olarak kullanlabilmektedir. Trkiye'de ise, uygulama Tketici Fiyatlar ndeksi (TFE) ve Toptan Eya Fiyatlar ndeksi (TEFE) olarak karmza kmaktadr. TEFE gelimi ekonomilerde allagelmi olan FE'nin yerini tutabilecek zellie sahip bir fiyat indeksi deildir. nk, indeks ierisinde tketime sunulan nihai tarmsal ve snai rnleri barndrmaktadr. Bu nedenle, gelimi ekonomilerde FE'nin maliyet enflasyonunun bir gstergesi olma ynndeki zelliini tam anlamyla zerinde barndrmamaktadr. Bununla birlikte, Trkiye'de makro analizde, TEFE bu haliyle maliyet enflasyonunun bir gstergesi olarak kullanlmaya allmaktadr.

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 33

    TFE olduka kapsaml ve detayl bir indeks almasdr. nemli miktarda tketim mal, belirli mal ve hizmet alt gruplarnda toplanm olarak deerlendirilmektedir. Bu deerlendirme esnasnda, ayn maln ayn tketim merkezinde deiik sat noktalarndaki fiyatnn ortalamasnn alnmasna zen gsterilmektedir. rnein hem semt pazarnda, hem manavda, hem de spermarkette satlan fiyat dikkate alnmaktadr. TFE ierisinde dikkate alnan her mal veya hizmetin toplum tarafndan tketilme oranna bal olarak bir arl sz konusudur. Dolays ile her mal veya hizmetin fiyatndaki deiimler tad arlk ile arplarak indekse yanstlmaktadr.

    Bylece, her bir tketim kaleminin fiyat artlarna olan etkisi tek tek ve ana harcama gruplar vastas ile netlemektedir. Ana harcama gruplarnn bylece altlarndaki kalemler vastas ile yzdesel art oranlar ortaya kmakta ve bunun sonucunda gruplarn deerlerinin toplam ile birlikte, TFE'nin aylk, birikimli ve yllk art oran ortaya kmaktadr.

    TEFE'de ise sektrel ayrm sz konusudur ve tarm sektr ile sanayi sektrnn alt gruplarnda hammadde, ara maml ve esas maml baznda fiyat hareketlerindeki deiiklikler

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 34

    ele alnmaktadr. Bu deerlendirmelerin sonucunda, sektrel bazdaki fiyat art oranlar ortaya kmakta ve bu oranlarn toplanmas ile TEFE'deki aylk, birikimli ve yllk art oranlar ekillenmektedir. DE, bu iki fiyat indeksinin ieriinde en son deiiklii 1996 nisan aynda gerekletirmi ve her iki indeksin baz yl 1987'den 1994'e deitirilmitir. Bu tr indekslerde alnan baz yln salkl ok nemlidir. Seilen baz yln istatistiklerde sapmalara yol amamas iin, ekonominin makro dengeler asndan en ideal olduu yln seilmesi gerekir. Oysa, 1994 yl makro gstergelerde ve dengede en fazla deformasyon yaanm yllardan birisidir. Bu nedenle, DE'nin salkl bir yl olan 1987 yl yerine 1994 yln baz yl yapmas uzun sre teknik boyutta bir tartma konusu olmutur. Trkiye'de krizin gstergesi olarak enflasyon verilerinden yararlanabilmek iin ncelikle birka nemli noktay belirlemek yararl olacak. 1983 ve 1987 yllar hari tutulur ise, Trkiye'de yllk enflasyon verileri yzde 50'in 10 puan alt ile 10 puan st arasnda son 25 ylda belirli bir band ierisinde kalmtr. Yani, yzde 50 enflasyon seviyesi bir anormallik olarak benimsenmeyecek derecede yerlemi bir ta olmutur. Dolays ile, yzde 60' aan ve hzla trmanan enflasyon oranlar 1976'dan 2001'e krizin bir gstergesi olmu ve ar kriz dnemlerinde kez 1994 sonu ile 1995 ba, 1997 sonu ile 1998 yl ba ve 2001 yl ierisinde enflasyon oran yzde 100'n dahi stn grmtr. 1994 yl sonu ile 1995 yl bandaki deerler Cumhuriyet Tarihi rekorudur. **Enflasyon konusunda Trkiye'de bir baka gelenek talep enflasyonunun bir gstergesi konumundaki TFE'nde grlen yllk bazdaki, yani 12 aylk periyodu deerlendiren yzdesel artlarn hep TEFE'ndeki yzdesel artlardan yksek olmasdr. statistikler bu iki indeksin yllk art oranlar arasndaki farkn 10 ile 15 puan arasnda olmas halinde, sakin bir ekonomiden bahsedilebileceini, dalgalanmas az ve sorunu az bir ekonomiden bahsedilebileceini gsteriyor. Ancak, TFE'de yllk art oranlar yerinde sayarken, eer TEFE'de bir hzlanma sz konusu olur ise, iki indeks arasnda TFE lehine olan fark hzla kapanmaya ve 10 puann altndaki rakamlara gelmeye balar ise, bu bir krizin habercisi veya derinlemesinin sonucu olarak deerlendirilebilir.

    20,0

    40,0

    60,0

    80,0

    100,0

    99

    MA

    RT

    MA

    YIS

    TEM

    MU

    Z

    EY

    LL

    KA

    SIM 00

    MA

    RT

    MA

    YIS

    TEM

    MU

    Z

    EY

    LL

    KA

    SIM 01

    MA

    RT

    MA

    YIS

    TEM

    MU

    Z

    EY

    LL

    KA

    SIM 02

    MA

    RT

    MA

    YIS

    TEM

    MU

    Z

    EY

    LL

    KA

    SIM 03

    TEFETFE

    Kriz derinletiinde ve sorunlar gibi bydnde ise talep enflasyonunun etkisi o kadar minimal kalmakta ve maliyet enflasyonu ile yapsal enflasyonun etkisi o kadar artmaktadr ki, enflasyon trleri arasndaki geleneksel denge bozulmakta ve TEFE'ndeki art oranlar, TFE'ndeki art oranlarnn zerine kabilmektedir. Nitekim, 1999 ile 2001 yllar arasndaki dnemde,TFE ve TEFE'nin yllk art oranlarnn seyri buna iyi bir rnek tekil etmektedir.

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 35

    Nitekim, 1999 ylnn banda her iki indeks arasndaki fark geleneksel aralktayken, bu aralk aralk ayna doru hzla kapanm ve adeta sfra yakn bir seviyeye gelmitir. Her iki indeksin yllk art oranlarnn bu ekilde yakndan takibi, bir noktada yararl olmaktadr. 2000 yl banda Trkiye enflasyonla mcadele iin 3 yllk bir program hayata geirdiinde, yukardaki grafikte de grlecei gibi mcadele edilmesi gereken enflasyon tr talep enflasyonundan ok, TEFE'ndeki artlarn TFE'ndeki artlara yetimesine yol aan maliyet enflasyonu idi. Nitekim, bu nedene dayal olarak enflasyon ile mcadeleed nemli uygulama gerekletirildi. thalat maliyetlerini azaltmak amacyla kur art kontrol altna alnd; finansman maliyetlerini azaltmak iin faizler aa ekildi ve iilik maliyetlerini ksmak amacyla maa ve cretler hedef enflasyona endekslendi. Nitekim, bu baarl uygulamann sonucu olarak enflasyonda son 25 yla damgasn vuran trend krld ve her iki indeksteki art oranlar birlikte geriledi. 2000 ylnn son aylarnda TFE ile TEFE arasndaki makas bir miktar da ald. Ancak, enflasyonla mcadele programnn baka noktalarnda yaplan hatalar kasm sonu ve ubat ortasndaki krizleri gndeme getirince, patlak veren kriz ile birlikte enflasyon tekrar allagelmi trendine dnd ve krizin derinliinin bir gstergesi olarak, aynen 1994 ylnda olduu gibi krizin yaratt maliyet etkisi nedeniyle hzlanan TEFE'deki art oranlar TFE'deki art oranlarn geerek makas tersine dnd. Bu nedenle, enflasyonla mcadelede yeni bir programn art olduu bir noktaya geri dndk.

    0

    5

    10

    15

    00O

    M M T E K 01O

    M M T E K 02O

    M M T E A

    10 YILLIK ORTALAMA2000-2002

    Dolays ile, TEFE'ndeki aylk art oranlarndaki srama ve hzlanmalar TFE ile TEFE'nin yllk art oranlar arasndaki makasn TFE aleyhine kapanmaya balamas, tam anlamyla bir krizin nemli gstergesi olarak tanmlanabilir. Krizin etkilerini grmek iin ise, aylk TEFE art oran ile 10 yllk aylk art orannn karlatrld grafik yararl olabilir. Yukardaki grafik incelendiinde, enflasyonla mcadele programnda 2000 ylnda elde edilen sonular, aylk enflasyon oranlarnn 10 yllk ortalama deerleri ile, 2000 ylnn ayn ayndaki gerekleme oran arasnda oluan makas ile grlebilmektedir. 2001 ylnn mart ve nisan aylarnn aylk art oranlar ise kriz ile birlikte patlayan kur artlarnn enflasyon zerindeki etkisi asndan nemli bir rnek tekil etmektedirler. Kriz ortamnda enflasyon konusunda izlenmesi gereken son bir gsterge, 'ekirdek enflasyon'dur. ekirdek enflasyon, daha ak bir dil ile zel sektr imalat sanayi TEFE'si olarak adlandrlabilir. zel sektr imalat sanayinin enflasyonist eilimlerini gstermesi asndan nemli bir gstergedir. ekirdek enflasyonun yavalamamas halinde, yani zel sektr imalat sanayinin enflasyonist eilimlerinin durulmamas halinde, enflasyon ile mcadelede baar,

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 36

    dolays ile enflasyonun yavalamas mmkn olamamaktadr. Bu nedenle, her ayn 3'nde aklanan TFE ve TEFE indeks deerleri ve indeks deerlerindeki art ve azallar dikkate alarak ve TEFE ierisinde aklanan ekirdek enflasyon ayrca dikkatle izlenerek krizin haberi nceden alnmaldr. TEFE 1993-2002 DNEM 2001 YILI 2002 YILI

    AYLAR 10 YILLIK AYLIK ORT. GENEL TEFEZEL

    MALAT GENEL TEFE ZEL

    MALAT OCAK 5,75 2,3 1,7 4,2 2,1 UBAT 4,65 2,6 2,5 2,6 0,7 MART 5,55 10,1 10,8 1,9 1,3 LK 3 AY 16,81 15,6 15,5 9,6 3,5 NSAN 5,19 14,4 14,9 1,8 1,9 MAYIS 3,51 6,3 7,1 0,4 1,5 HAZRAN 2,05 2,9 4,1 1,2 2,8 2. 3 AY 11,11 25,1 28,1 3,4 6,3 LK 6 AY 29,79 44,5 48,0 12,5 10,7 TEMMUZ 3,14 3,3 3,9 2,7 4,1 AUSTOS 2,98 3,5 4,8 2,1 2,3 EYLL 5,03 5,4 5,4 3,1 2,5 3.3 AY 12,14 12,7 14,8 8,1 9,1 LK 9 AY 45,55 62,9 69,7 21,7 20,9 EKM 4,51 6,7 7,6 3,1 1,8 KASIM 4,24 4,2 4,0 1,6 1,6 ARALIK 4,51 4,1 2,5 2,6 2,0 4. 3 AY 13,85 15,7 14,7 7,5 5,5 2, 6AY 27,68 30,4 31,7 16,2 15,1 12 AY 65,71 88,6 94,5 30,8 27,7 3.1.3 demeler Dengesi ile ilgili Makro Gstergeler: Son ele alacamz makro gsterge grubu demeler dengesi ile ilgili verilerdir. Uluslararas Para Fonu (IMF) tarafndan belirlenmi kriterler erevesinde, her IMF yesi lkenin Merkez Bankas tarafndan dzenlenmekte olan demeler Dengesi Tablosu, bir lkenin dier lkeler ile gerekletirdii her trl uluslararas ekonomik ilemi grmemizi salayan bir tablodur. demeler Dengesi Tablosu'nda lkeler arasndaki uluslararas ekonomik hareketler 3 ana kategoride toplanmtr. Birincisi mal hareketleri; ikincisi grnmeyen kalem hareketleri ve ncs sermaye hareketleri. demeler Dengesi Tablosu'nda mal ve grnmeyen kalem hareketleri Cari lemler Dengesi ana bal altnda toplanrken, sermaye hareketleri ayr bir balk olarak belirlenmitir. Mal hareketlerinde ihracat ile ithalat arasndaki denge tanmlanmakta ve d ticaret dengesi belirlenmektedir. Grnmeyen kalem hareketleri ise net hizmet gelirleri ile net d alem faktr gelirlerinin toplamndan olumaktadr. Yani, ilgili lkenin hizmet satmaktan dolay elde ettii dviz geliri, ile hizmet satn almaktan dolay harcad dviz gideri arasndaki net fark ile, yurtdndan elde edilen retim faktr gelirleri ile yurtdna kan retim faktr giderleri arasndaki net farkn toplam dikkate alnmaktadr. Dolays ile, Trkiye'nin mal ticaretinden elde ettii net dviz geliri ile, hizmet ticaretinden ve retim faktrleri gelirlerinden elde ettii net dviz

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 37

    giriinin toplam Cari lemler Dengesi'ni vermektedir. Dolays ile, Cari lemler Dengesi esasen bir lkenin dviz cinsinden elde ettii gelirler ile dviz cinsinden yapt harcamalarn bir dengesi olarak ifade edilebilir, ki ksaca 'Dviz Dengesi' olarak ta adlandrlabilir. Cari lemler Dengesi alt kalemi ierisinde, d ticaret dengesi, net hizmet gelirleri ve net d alem gelirleri alt kalemlerinin yansra Karlksz Transferler kalemleri de yer almaktadr. OCAK-EYLL DNEM TBARYLE DVZ DENGES ( Milyon $) GSTERGELER 2001 2000 HRACAT 25.758 23.331 Bavul Ticareti 2.253 2.071 THALAT 29.868 39.506 DI TC. AII -4.110 -16.175 Karlama Oran (%) 85,9 61,4 DER MAL VE HZ. GEL. 14.354 16.697 Turizm (Net) 5.132 4.433 Dier 5.592 8.853 CAR L. DENGES 2.514 -6.894 Bir ulusal ekonomi kendi i dinamikleri ile, yani yanl para ve maliye politikas, kamu kesimi genel dengesinin yanl ynetimi, kamu harcamalarnn kontrol edilememesi, kamu gelirlerinin arttrlamamas, parasal byklklerdeki kontrolsuz genilemeler ve i borlanmada izlenen yanl politikalar ile krize girecei gibi, bu hatalar mevcut iken yanl kur politikasna bal ve/veya bal olmadan ayn zamanda dviz gelirleri ile dviz harcamalar arasnda kurmas gereken dengede bir dizi hata yaparak ekonomiyi krize srkleyebilir veya krizin derinlemesine sebep olabilir. D ticaret anda hzl byme; d ticaret an finanse edemeyen bir grnmeyen kalem net geliri krizin habercisi, tetikisi ve/veya besleyicisi olabilir. Dnya Bankas ve IMF gibi uluslar aras ekonomik kurulular tarafndan tespit edilen en nemli krize yol aabilecek dviz a oran, Cari lemler Dengesi/GSYH orannn yzde 6'ya ulamasdr. GSYH'nn yzde 2'si kadar bir Cari lemler A oran risk olarak alglanmaz iken, oran yzde 4'e ulatnda bu deer bir kriz nc gstergesi olarak alglanabilmekte, yzde 6'lk bir oran ise bizzat tehlikenin ve derinleen krizin en nemli belirtilerinden birisi olarak tanmlanabilmektedir. rnein, Trkiye'nin GSYH's 200 milyar dolar olarak varsaylr ise, 4 milyar dolara kadar bir cari ilemler a risk olarak tarif edilmemekte, 8 milyar dolarlk bir ak ciddi bir tehlike sinyali olarak tanmlanmakta, 12 milyar dolar civarndaki bir ak ise krizin ve kaosun bizzat kendisi olarak tanmlanmaktadr. Nitekim, 2000 yl sonunda 9.8 milyar dolar ile GSYH'nn yzde 5'i kadar cari ilemler a veren Trkiye'nin, ardndan ubat aynda patlak veren siyasi kriz ile birlikte balayan ve yzde 100'lerin zerinde TL'nin deer kaybetmesine yol aan bir devalasyona sahne olan bir krize srklenmi olmas artc olmamaldr. demeler Dengesi Tablosu'nda bir dier nemli kalemi oluturan sermaye hareketleri de krizin bir gstergesi olabilir. Sermaye Hareketleri ana kalemi eer pozitif ise bu veri ilgili lkeye net bir sermaye girii yaandn, sermaye hareketleri kalemi negatif ise o lkeden net bir sermaye

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 38

    k yaandn gsterir. Eer, dorudan yatrm amal yabanc sermaye giriinde, portfy amal yabanc sermaye giriinde ve ilgili lkenin ksa ve orta-uzun vadeli d borlanmasnda belirli aksamalar ve olumsuz gelimeler sz konusu ise, bu olumsuz etkiler kendisini net sermaye giriinde azalma ve nihayet net sermaye k olarak gsterecektir. Dolays ile TCMB tarafndan ay, ay aklanan demeler Dengesi Tablosu'nda sermaye hareketleri ile ilgili ana kalem dikkatle izlendiinde, bu kalemde sermaye giriinde bir yavalama, bir gerileme, hatta sermaye k gzlemleniyor ise, bu gelime esasen bir krizin nc gstergesi ve kriz patlak verdikten sonra ise krizin derinlii asndan nemli bir upucu tekil edebilir. OCAK-EYLL DNEM TBARYLE SERMAYE HAREKETLER (Milyon $) GSTERGELER 2001 2000 SERMAYE GR (NET) -10.636 10.936 DORUDAN YAT. (NET) 2.110 -257 PORTFY YAT. (NET) -3.950 6.032 UZUN VAD. SER. HAR. -885 2.914 KISA VAD. SER. HAR. -7.911 2.247 NET HATA VE NOKSAN -3.142 -1.645 REZERV HAREKETLER 11.264 -2.397 Nitekim, Trkiye'nin 2000 yl ve 2001 yl verileri karlatrldnda bir nceki yln ilk 9 aynda Trkiye'nin salad 10 milyar dolarlk sermaye girii kadar bir sermaye knn 2001 ylnn ayn dneminde gerekletii gzlemleniyor. Bu veriler, yaanan krizin boyutlarnn grlmesi asndan nemli. Rezerv hareketleri kaleminde ise pozitif veri o lde Merkez Bankas'nn dviz rezervi kaybetmek zorunda kaldn gsteriyor. 2000 yl sonunda 28 milyar dolar civarnda dviz rezervi olan TCMB'nin 11 milyar dolar rezerv kaybetmesi de bu noktada krizin boyutlarn anlayabilmek iin nemli bir delil niteliindedir. demeler Dengesi ile ilgili veriler konusunda son bir durulmas gereken nokta, ihracatn ithalat karlama orandr. Bu orann belirli bir seviyenin altna inmesi, patlak verebilecek bir dviz krizinin nc gstergesi olma zelliini ne karmaktadr. Trk ekonomisinde ihracat/ithalat orannn kriz yaratmayan oran yzde 65 ve stdr. Eer, bu oran yzde 65'in altna inerse, d ticaret ann etkisi kriz yaratacak boyuta ulaabilmektedir. AYLARA GRE YILLIK DI TCARET (ML. $) 1998 HRACAT THALAT DENGE HR/TH OCAK 26.411 48.051 -21.640 55,0 HAZRAN 27.166 49.639 -22.203 54,7 EYLL 27.309 48.570 -21.261 56,2 ARALIK 26.974 45.921 -18.947 58,7 1999 OCAK 26.663 45.042 -18.379 59,2 HAZRAN 26.423 41.006 -14.538 64,4 EYLL 26.317 39.865 -13.538 66,0 ARALIK 26.587 40.687 -14.099 65,3 2000

  • GENEL EKONOM

    TSPAKB 39

    OCAK 26.827 41.688 14.861 64,3 HAZRAN 27.597 47.754 -20.157 57,6 EYLL 27.806 51.285 -23.479 53,8 ARALIK 27.775 54.503 -26.778 50,9 2001 OCAK 27.370 54.725 -27.355 50,0 MART 27.682 53.176 -25.494 52,1 HAZRAN 28.412 48.827 -20.415 58,2 EYLL 29.077 44.575 -15.498 65,2 ARALIK 31.186 40.507 -9.321 77,0 2002 OCAK 31.394 39.571 -8.177 79,3 UBAT 31.217 38.790 -7.573 80,5 MART 31.435 39.136 -7.701 80,3 NSAN 31.557 40.118 -8.561 78,7 MAYIS 31.549 40.707 -9.158 77,5 HAZRAN 31.600 41.110 -9.510 76,9 TEMMUZ 32.068 42.063 -9.995 76,2 AUSTOS 32.304 42.741 -10.437 76,1 EYLL 32.829 43.523 -10.694 75,4 EKM 33.370 44.772 -11.402 74,5 KASIM 33.897 45.912 -12.015 73,8 1998 ylnda ihracatn ithalat karlama orannn yzde 65'in altna gerilemesi, 1999'da Trkiye'nin krizle boumasna neden olmu, kriz ithalatn yavalamasna neden olunca, 1999 yl sonuna doru bu oran dzelmitir. 2000 ylnda ise izlenen kur politikas ve ekonominin hedeflenen seviyenin zerinde canlanmas ihracatn ithalat karlama orann yzde 50'ya kadar indirmi, Trkiye ihracat kadar d ticaret a veren bir lke olarak kendini krizin ierisinde bulmutur. 2001 ylnda derinleen krizin ithalat hacmini radikal bir ekilde daraltmas ve ihracatn da devalasyon nedeniyle hzlanmas sonucunda, oran yzde 77ye kadar kmtr. Nitekim, bu oran cari ilemler dengesinin ekim aynda 3.3 milyar dolarlk bir fazlala ulamasn salamtr. Sonu olarak, yzde 65'in altndaki ihracat/ithalat oranlarnda, Trkiye d ticaret an finanse edebilecek lde dviz geliri elde edememektedir.