Góra Lecha - Gniazdo Bogów

  • Published on
    06-Aug-2015

  • View
    104

  • Download
    0

Embed Size (px)

DESCRIPTION

"[Bogom i przodkom] wybudowano w miecie Gnienie najwaniejsz wityni, do ktrej pielgrzymowano ze wszystkich stron." -- Jan Dugosz (1455)"Lech - w mitologii zachodniosowiaskiej i polskiej syn Pana, brat Czecha i Rusa, eponimiczny heros Lechitw-Polakw." -- Encyklopedia mitologii ludw indoeuropejskich, Andrzej KempiskiGra

Transcript

Gra Lecha - Gniazdo Bogw"[Bogom i przodkom] wybudowano w miecie Gnienie najwaniejsz wityni, do ktrej pielgrzymowano ze wszystkich stron." -- Jan Dugosz (1455) "Lech - w mitologii zachodniosowiaskiej i polskiej syn Pana, brat Czecha i Rusa, eponimiczny heros Lechitw-Polakw." -- Encyklopedia mitologii ludw indoeuropejskich, Andrzej Kempiski

Gra Lecha w Gnienie to historyczne i zwyczajowe okrelenie gnienieskiego Wzgrza Lecha. Wzgrze to, ongi znacznie wyrniajce si z okolicznego krajobrazu - otoczone przez rzeki i jeziora - stanowio idealn lokalizacj dla jednego z najwaniejszych orodkw kultowych dawnych Polan[1]. Naszym przodkom kojarzyo si zapewne z mitologicznym modelem kosmicznej gry domem bogw wyaniajcym si z wd Praoceanu. Jakich bogw czczono zatem na szczytach tej witej gry Polan? Z pomoc przychodzi nam uwana analiza technik chrystianizacyjnych (przede wszystkim inkulturacji[2]) oraz nowy stan bada rde staropolskich.

LechMiejsce skd do Gniezna przywdrowa Lech w przekazach mityczny przodek Polan, Pomorzan i Poabian - okrela si bardzo konkretnie. Wg Kroniki Wielkopolskiej miaa to by rzymska prowincja Panonia (obecne tereny Sowenii, Zachodnich Wgier, Austrii w zlewisku Sawy i Dunaju). Na ile to informacja historyczna, a na ile mitologiczna trudno osdzi. Z pewnoci w okresie wielkiej wdrwki ludw i pniej na terenie rzymskiej Panonii pojawiaj si ludy sowiaskie, a na temat przodkw Lechitw staroruski kronikarz Nestor pisze, i przybywszy z okolic naddunajskich "siedli nad Wis i przezwali si Lachami, a od tych Lachw przezwali si jedni Polanami, drudzy Lachowie Lutyczanami, inni Mazowszanami, inni Pomorzanami". Profesowie Jacek Banaszkiewicz, Marek Derwich i Marek Cetwiski uznaj Lecha nie za posta historyczn, ale jednoznacznie mitologiczn[3], za herosa pboga, mitycznego przodka Polakw. W przekazach jest on przecie synem lenego boga Pana, buduje sw siedzib w pobliu gniazda orw na wzgrzu, a od jego imienia zostaje nazwany lud Lechitw i kraina Lechia. Jest wic Lech wyranym odpowiednikiem midzy innymi Romulusa, mitycznego przodka Rzymian, syna boga Marsa i kapanki Westy z rodu Eneasza - od imienia Romulusa zostaje nadana miastu i pastwu nazwa. Pozostajc na gruncie indoeuropejskim - polska badaczka tematyki celtyckiej Janina Rosen-Przeworska zauwaa w swojej "Ikonografii wschodnioceltyckiej", e termin lech powiadczony jest rwnie w jzykach celtyckich i posiada tam interesujce podwjne znaczenie: 1. kamie (por. kultowy cromlech) 2. bohater, heros, przodek. Niebywale pasuje to do naszego Lecha jak i ustanowionego przeze kamiennego sanktuarium w Gnienie. Przejdmy jednak do ladw jakie pozostawi mg na Grze Lecha kult bogw naczelnych, a co jest gwnym tematem niniejszego opracowania. 1

rda staropolskieBadania wspczesne zdecydowanie odrzucaj hiperkrytyczne, czy wrcz pochopne wnioski prof. Aleksandra Brcknera (przeom wieku XIX i XX). Obecnie religioznawca prof. Andrzej Szyjewski w "Religii Sowian"[4] okrela je wprost mianem "ciekawostki bibliograficznej", a historyk mediewista prof. Krzysztof Bracha w artykule "Tria ydola Polonorum"[5] zwraca uwag na zapomnian Postyll Komiczyka z roku 1405[6]. Badacz ocenia Postyll jako wiarygodn i wan. Wczeniej ju Aleksander Gieysztor wskazuje na konieczno ponownych bada panteonu Polan, okrelajc przy tej okazji Jana Dugosza pierwszym polskim strukturalist i komparatyst[7]. Pamitajmy take, e to Aleksander Gieysztor by w Polsce pionierem nowoczesnych bada nad religi naszych przodkw - jako jeden z pierwszych wskazywa na rda pozakronikarskie, przede wszystkim religioznawstwo porwnawcze oraz przebogat w krajach sowiaskich kultur ludow (legendy, banie i etnografi). Nastpnie uznany badacz prof. Wodzimierz Szafraski w sposb zdecydowany odrzuca, a nawet potpia ustalenia Brcknera wskazujc na niemal stuletnie pitno jakie odcisny na badaniach religii Sowian. Profesor Szafraski uznaje rwnoczenie przekazy o bstwach Polan za wartociowe i wiarygodne[8]. Bdy w rozumowaniu Brcknera zauwaaj take profesorowie Marek Derwich i Marek Cetwiski, bez zbdnych lkw czy oporw badajc przekazy staropolskie.Strukturalizm - stanowisko metodologiczne w najoglniejszym sensie goszce, e dla zrozumienia pewnych zjawisk niezbdne jest uchwycenie struktury w ktrej one wystpuj, lub budowa takiego modelu, ktry wyjania ich rol w ich rodowisku. Antropologia kulturowa - dyscyplina nauk spoecznych badajca organizacj kultury, rzdzce ni prawa, historyczn zmienno i etniczn rnorodno kultur w celu skonstruowania oglnej teorii kultury.

Rwnie wybitny antropolog kultury prof. Leszek Kolankiewicz wyraa zdziwienie dotychczasowym ignorowaniem staropolskiej Postylli Komiczyka, tym bardziej, e w kluczowym fragmencie nie uwzgldnionej przez Brcknera (fragment opracowany dopiero po roku 1979, a po raz pierwszy wykorzystany do bada w roku 1999). Prof. Kolankiewicz podejmujc si szczegowej analizy imion bstw prapolskich wykazuje ich poprawny i niezwykle archaiczny rdosw. Rwnoczenie uznaje, podobnie jak prof. Szafraski, e ich odrzucanie (wzorem Brcknera) jest bezpodstawne[9]. Za prof. Henrykiem owmiaskim przypomina take, i skuteczna chrystianizacja Polski nastpowaa dopiero na przeomie XII i XIII wieku trwajc przynajmniej do wieku XV (co znaczco uwiarygadnia rda staropolskie). Wreszcie archeolog Tomasz Sawicki, jeden z dyrektorw Muzeum Pocztkw Pastwa Polskiego, stwierdza i co do umiejscowienia pogaskiego kultu w Gnienie relacja Jana Dugosza potwierdza si[10]. ladami tymi poda badacz tematu Grzegorz Niedzielski publikujc seri szczegowo udokumentowanych artykuw[11].Z technik inkulturacyjnych: "[Natomiast] naley wici wod i skrapia ni owe [pogaskie] witynie, budowa otarze, umieszcza [w nich] relikwie, poniewa, jeli owe witynie s dobrze zbudowane, koniecznym jest, aby byy przemienione z miejsc kultu bokw na przybytki prawdziwego Boga. Aby lud w, widzc witynie swoje nie zburzone, usun bd z serca i Boga [...] poznajc i wielbic z wikszym zaufaniem przychodzi w miejsca, do ktrych nawyk." -- Papie Grzegorz I do Mellitusa, pniej biskupa Canterbury, pocztek VII wieku[2]

Rne rda staropolskie umiejscawiaj w Gnienie kult niebiaskiego boga Jasza/Jessy (jako Jowisza), bogini rolnikw, wadczyni ycia i mierci Marzanny/Marzy (jako Cerery i bogini "marsowej") i Nyji/Niji (jako Plutona) boga obdarzajcego bogactwem oraz przewodnika dusz ludzkich[12]. Jak wskazuje prof. Leszek Kolankiewicz "wszystkie prapolskie idolorum nomina [ac. okrelenia idolw/bstw] maj bardzo archaiczne rdosowy, z reguy praindoeuropejskie, uprawniaj wic do ostronych porwna". Pjdmy zatem t drog. 2

Szczyt niski (ninek)Najwyszy szczyt Wzgrza Lecha (ponad 120m n.p.m.), jednoczenie wane miejsce witynne, wizane z orodkiem wadzy piastowskiej - ksicej. W fazie przedchrzecijaskiej rodzaj stromego, wyrniajcego si wzgrza z obudow kamienn na caej powierzchni (model ysej Gry?), otoczonego rowami prawdopodobnie o znaczeniu kultowym. Wok konstrukcji odnaleziono naczynia (datowane ju od koca VIII wieku oraz nienaruszone koci zwierzt) wskazujce na skadanie licznych ofiar[13]. W miejscu tym zidentyfikowano take kamienny obiekt o ksztacie podkowy, by moe nawizujcym symbolicznie do ksztatu ksiyca. Lokalne podania jak i kroniki staropolskie mwi powszechnie o istnieniu w tym miejscu wityni pogaskiej. Midzy innymi Jan Korytkowski, kanonik gnienieskiej kapituy metropolitarnej, pisa w roku 1880: "Koci kolegiacki w. Jerzego na zamku, wedug ustnego podania przez Mieczysawa I z pogaskiej wityni przerobiony, by pierwszym kocioem parafialnym w Gnienie, a zarazem kaplic ksic..." Jakiego boga czczono zatem na szczycie niskim? Dotychczasowe hipotezy o kulcie boga Nyji (dokadnie w tym punkcie Gry Lecha) nie wydaj si prawidowe. Kult Nyji (kojarzonego przez Dugosza z zawiatowym Plutonem) naleaoby lokalizowa raczej w obrbie niszej, "cmentarnej" czci wzgrza (tzw. Boej Roli - o czym dalej), natomiast sam szczyt niski poprzez swoja specyfik, dane etymologiczne i praktyk inkulturacyjn (zbudowano w tym miejscu koci w. Jerzego)[14], wskazuje na pierwotne powicenie go bogu niebiaskiemu - patronujcemu Ksiciu i jego druynie (analogicznie jak kult Peruna na Rusi Kijowskiej u ksicia Wodzimierza, czy rzymski Jowisz bdcy rdem wadzy). Na uwag zasuguje rwnie herb Piastw - orze - w wierzeniach indoeuropejskich ptak powicony bogom niebiaskim, symbol wadzy, take ksicej i krlewskiej.

Piecz majestatyczna krla Polski Przemysa II z dynastii Piastw z napisem: "Reddidit ipse potens vitricia signa Polonis" (Sam Najwyszy przywrci Polakom zwyciskie znaki). Warto zauway, e orze i przydomek "Najwyszy" to dawne odniesienia do Gromowadcy, struktura ta czynia przekaz zrozumiaym dla wszystkich poddanych krla, w tym okresie w wikszoci tylko powierzchownie lub w ogle nie poddanych ewangelizacji. Jak podaje Sownik etymologiczny jzyka polskiego nazw szczytu niskiego (ninek) naleaoby wiza z pojciem , niwa, niwiarz. To, jak i stare indoeuropejskie powizanie z pniem ghen-, oznaczajcego bicie, zabijanie[15] (por. piorun/pra od uderzajcy/uderza) ju porednio wskazuje na boga niebios - posta aktywn i zwycisk, patronujc plonom jak poabski witowit czy rzymski Jowisz. 3

Kamienne nieboZagadkowe kamienne oboenie szczytu niskiego (najwyszego na wzgrzu) staje si zrozumiae jeli odnie je do dawnych, sowiaskich wierze o niebie: niebo jest wic w polskich wierzeniach ludowych kamienne[16], podczas gdy gwiazdy wiec poprzez powstajce w nim otwory i pknicia[17], moe take przybiera form paacu zbudowanego z kamieni, w tym drogich klejnotw, a Bg by ukara ludzi zrzuca z niebios kamienny grad i pioruny[18]. W micie niebo ma te tworzy analogi do gigantycznego arna, ktrego centralnym punktem byaby piasta koa (rodek koa), majca swoje mityczne odwoanie do legendarnej postaci Piasta-oracza (utosamianego pniej z Piastem-koodziejem) zaoyciela pierwszej polskiej dynastii[19]. Uzupeniajc powysze, tacy badacze jak Tomasz Gamkrelidze i Wiaczesaw Iwanow podkrelaj niezwyky zwizek kamienia i nieba w jzykach indoeuropejskich: w jzyku indoeuropejskim sowo kamie oznacza take niebo - rozumiane jako kamienne sklepienie, por. staroindyjskie asman skaa, kamienne narzdzie, kamienny mot, kamie Gromowadcy, niebo; por. awestyjskie asman kamie, niebo'[20].

Bg JaszaNa powyszym nie koniec. Wybudowany na szczycie niskim koci (jeden z najstarszych w Polsce), a w szczeglnoci jego wezwanie - w. Jerzego - dostarcza kolejnych wanych danych. Legendarna charakterystyka postaci tego witego - tu badacze waciwie s zgodni - wskazuje na powizanie z wczeniejszym indoeuropejskim bogiem gromowadnym (i zastpowaniem jego kultu). Wizano wic wspomnienie w. Jerzego z wiosennym witem wschodniosowiaskiego Jaryy - boga o cechach gromowadcy[21], a oglnie w krajach sowiaskich z nadejciem ciepej yciodajnej pory roku. Dla przykadu na Morawach lokowano Jerzego wrcz w towarzystwie bstw sowiaskich - tam klucze do wiosennego "otwarcia ziemi" powierza mu bogini Marzanna: "Daam ci je, daam witemu Jerzemu, aby nam otworzy zielon trawin"[22]. Aleksander Gieysztor zauwaa, e data wspomnienia w. Jerzego odpowiada dokadnie(!) rzymskim Vinaliom, kiedy to gromowadny Jowisz zstpowa do rolnikw, proszony o dobr pogod[23].

Herb Jasienicy z limi jesionu (lsk Cieszyski). w. Jerzy w wierzeniach sowiaskich wizany jest z gromowadc. W polskich wierzeniach ludowych drzewo jesion posiada moc odstraszania wy, stanowi to dawn waciwo boga gromowadnego.

Jaki wic bg doznawa szczeglnej czci na wzgrzu niskim? Wedug rde staropolskich gromowadny bg Polan to Jasza/Yassa (imi z najstarszego znanego rda, rok 1405) lub Jesza/Jessa (rda pniejsze), rzadziej okrelany jako Piorun lub Grom, wymieniony po raz pierwszy w roku 1405 jako idola polonorum czyli rodzimy bg polski[24], wizany w kronikach rwnie z Gnieznem[25]. Naley zauway, e przed Dugoszem - z bstw prapolskich wzmiankowany najczciej: Komiczyk (bg Yassa, ywy obrzd/pieni na wiosn - 1405, rdo nieznane A. Brcknerowi!), Statua provincialia (Yassa - 1420), Sermones Cunradi (Yassa/Ysaya 1423), Postilla Husitae przed (Yesse - 1450), Glosa przy S.Adalberti (agyejsze - 1450). 4

Prof. Kolankiewicz wskazuje na znaczcy zwizek imienia Jesza/Jasza ze zwrotem "oby - bg daj" oraz w lad za prof. Szafraskim na zwizek z celtyckim bogiem Esusem. Imi polskiego gromowadcy, podobnie jak rzymskiego Jupitera (i wielu innych bogw niebiaskich), mona wiza take z "jasnoci" czy adoracj typu oby jania [Panie]! (jak zauwaaj J.W. Suliga, G. Niedzielski), a poprzez indoeuropejski rdze *ansu (pan, wadca, bg) z takimi teonimami jak: nordycki Ass, celtycki Esus, sarmacki Uaszo, perski Asza/Asura. Spokrewnione znaczeniowo indoeuropejskie *awes-, aus-, *awsa- (wieci, byszcze) objawia si natomiast w imieniu bliskiego Polanom kaszubskiego boga Jaster, Jastrzebg (jak dotd ignorowanego w komparatystyce, por. staropolskie i staromorawskie "jastny" czyli "jasny") oraz u rosyjskiego boga Usie, Awsie, a na gruncie batosowiaskim u otewskiego boga Jeusens, Jusens, Usinsz. Z powyszymi danymi wspgraj: "yasta" czyli uczta ofiarna w Persji (por. kaszubskie Jastrowe Jodo - wielkanocna wiconka, Jastarnia i bg Jaster), w Indiach uczta ofiarna to "ita", gdzie bg iwa w najstarszych tekstach zwany jest Ian, a "jaas" (yaas) to "blask/zaszczyt" i "sawa/chwaa" jeden z przejaww boga jako Bhagawany - w hinduizmie najwyszej i osobowej postaci Absolutu. Nie bez znaczenia wydaje si take legendarna posta Jasia, Jasieka, Jasienia, Jaszinka z wielu poda i pieni ludowych (por. rda o piewach i tacach dla boga Jaszy). Tym bardziej, e jego partnerk Marysi od dawna uznaje si w badaniach (R. Katii, M. uczyski, J. KrzysztoforskaDoshek) za lad kultu bogini Marzanny[26], a sam Ja/Jasie u boku Marzanny-Marysi wyranie zastpuje w Polsce posta Zielonego Jerzego - pojawiajcego si w analogicznych pieniach innych krajw sowiaskich. Zwracaj uwag takie cechy naszego Jasia jak pochodzenie z rajskiego podwrza (pie Z wysokiego pola), wojownicza i uwodzicielska natura, jego biay rumak, nazywanie Jasia sokoem i orowcem, walka ze mij, czy ofiarowanie Jasiowi dbowych lici (pie Gboka studzienka). Mamy zreszt - dokadnie jak w przypadku ludowego Jerzego bezporednie zestawienie polskiego Jasia i Marzanny. Na lsku Opolskim w momencie, gdy wrzucano Marzann do wody piewano: Puy ze Marzanecko do Pryski, / Przynie n na bezrok na fryski. / Puy ze Marzanecko do Brzega / Bo cie tam Jakowi potrzeba (ze wsi Gosawice pod Opolem, Malinowski 1877, s. 626). Warto doda, e inkulturacyjne[27] zestawienie boga Jasza i witego Jerzego nie byoby czym wyjtkowym. Przywoa tu mona takie poczenia chrystianizacyjne jak Jario i w. Jurij, witowit i wity Wit, Mokosz oraz w. Mokrinja i wiele innych.

Szczyt Boa RolaBoa Rola to drugi (niszy i bardziej paski) szczyt Gry Lecha, a take kolejne wane miejsce kultu przedchrzecijaskiego. W rejonie tym (obecnie Archikatedra Gnienieska) zidentyfikowano grup palenisk kultowych (w badaniach archeologicznych dr Gabrieli Mikoajczyk)[28]. Najwiksze spord nich oboone byo drewnem, a co charakterystyczne, jego powierzchni odnawiano a czterokrotnie, ukadajc na pokad popiou i wgli nastpn warstw kamieni. I w tym przypad...