GVENLİK DENETİMİ VE GENİŞLETİLMİŞ UYGULAMA ?K DENETİMİ VE GENİŞLETİLMİŞ UYGULAMA PROGRAMI Ş CAN. L. GRELİ ekmece Nkleer Araştırma ve Eğitim Merkezi, İSTANBUL ZET

  • Published on
    06-Feb-2018

  • View
    223

  • Download
    4

Transcript

/. Ulusal Nkleer Yakt Teknolojisi Sempozyumu, 3-5ITR0000051GVENLK DENETM VE GENLETLM UYGULAMA PROGRAMI CAN. L. GRELekmece Nkleer Aratrma ve Eitim Merkezi, STANBULZET1970 ylnda yrrle giren NPT (Nkleer Silahlarn Yaylmasnn nlenmesi)anlamas, bugn hemen hemen btn dnyada kabul edilmitir. Anlamaya imza atan yelkelerden nkleer silahlara sahip olmayanlar, nkleer patlayc silah almamay ve lkelerindekitm nkleer malzemelerin (blnebilir ve kaynak) IAEA gvenlik denetimine tabi olmasnkabul etmilerdir. Anlama bugn 171 lke tarafndan imzalanmtr. Anlamaya imza atan venkleer silah olmayan lkelerden herbiri IAEA ile gvenlik denetimi anlamas imzalamtr.Trkiye bu anlamay 1979'da imzalamtr. Btn yelerin imza att nkleer silah salamayengellemek ve ye olmayan lkelere yaplan nkleer malzeme satlarna IAEA gvenlikdenetimi art getirmek, 1970 ylnda nkleer malzeme satclar tarafndan kabul edilmi ve1992 ylnda bu maddenin kapsam geniletilerek iki amala kullanlabilen malzemeler de dahiledilmitir.Yeni yrrle girecek 93+2 sistemi ise gvenlik denetimini glendirmek, etkinliiniartrmak ve kapsamn geniletmeyi amalamaktadr. Denetimin glendirilmesi nkleer maddebildiriminin dorulanmasn ve nkleer malzemelerin tmnn btn safhalarda ve yaktevriminde kullanlacak ekipmann da bildirimini salamak iindir. Kapsamn geniletilmesi,evre ile nkleer tesisler arasndaki ilikileri incelemek, salman btn radyoaktif maddelerinevre zerindeki etki ve miktarlarn tayin ederek, nkleer tesislerin "izlerini" belirlemekamacm gtmektedir.ABSTRACTThe Treaty on the Non Proliferation of Nuclear Weapons (NPT) came into force in1970 and is nearly universal today. It has 171 parties. Non-nuclear weapon states which areparty to the Treaty have commited themselves not to seek nuclear explosive devices andaccept comprehensive IAEA safeguards over all nuclear materials within their jurisdiction.Turkey has signed the agreement in 1979. The commitments entered by all parties not to assiststates to acquire nuclear explosive devices, and insist on IAEA safeguards for export to non-parties were agreed by the nuclear supplier states in 1970s and expanded to include dual-useitems in 1992.The new "93+2" programme coming into force aims strengthening the effectivenessand improving the efficiency of the safeguards system by taking measures such as extendeddeclarations, no notice inspections, unrestricted access to sites with nuclear facilities. Theprogramme will implement eviromental monitoring as a measure of strengthinig safeguards.459GR1970 ylnda yrrle giren NPT (Nkleer Silahlarn Yaylmasnn nlenmesi)anlamas, bugn hemen hemen btn dnyada kabul edilmitir. Nkleer alanda faaliyetgsterdii halde imzalamayan 4 lke vardr: Brezilya, Hindistan, srail ve Pakistan. Anlamayaimza atan ye lkelerden nkleer silahlara sahip olmayanlar, nkleer patlayc silah almamayve lkelerindeki tm nkleer malzemelerin (blnebilir ve kaynak) IAEA gvenlik denetiminetabi olmasn kabul etmilerdir. Nkleer silahlara sahip lkeler ise bu anlamaya gre, hibirlkeye nkleer silah gndermemeyi, nkleer silahlan olmayan lkelere bu silahlarn almndayardmc olmamay ve nkleer silahszlandrma grmelerini srdrmeyi kabul etmilerdir.mzalanan bu ikili anlamalar gvenlik denetimi sisteminin temelini oluturmu ve bu lkelerarasndaki ticarette, nkleer malzemelerin barl olmayan amalarla kullanmn engellemitir.Trkiye'de bu anlamann onaylanmasn uygun bulan kanunun says 2225, tarihi 24-03-1979 ve resmi gazetede yayn tarihi 10-04-1979'dur. Btn yelerin imza art nkleersilah salamay engellemek ve ye olmayan lkelere yaplan nkleer malzeme satlarna IAEAgvenlik denetimi art getirmek, 1970 ylnda nkleer malzeme satclar tarafndan kabu]edilmi ve 1992 ylnda bu maddenin kapsam geniletilerek iki amala kullanlabilenmalzemeler de dahil edilmitir. 1992 ylnda alnan kararlarla "zel denetimler" "tasarmbilgileri" ve "nkleer malzemeler, belirtilen ekipmanlar ve nkleer olmayan malzemelerinbildirimi" konulan geniletilerek gvenlik denetiminin doruluun ve tam bildirimin salanmasistenmitir. Bu kararlar ayn zamanda denetimi glendirecek ve maliyeti azaltacaktr.Gvenlik denetimi miktarlar etkin kilogram olarak tarif eder. Etkin kilograma) Pltonyum iin pltonyumun kendi arlb) Uranyum iin % 1 ve daha yksek 235U ieren uranyum bileiklerinde uranyumunkilogram olarak arl X zenginliin karesi ile hesaplanr.c) % 0.5daha sk denetim ve bilgilere daha kolay ulam yer almaktadr. evre ile nkleer tesislerarasndaki ilikileri incelemek, salman btn radyoaktif maddelerin evre zerindeki etki vemiktarlarn tayin ederek, nkleer tesislerin "izlerini" belirlemek amacm gtmektedir.Nkleer yakt teknolojisi blm 1994 senesinden beri IAEA gvenlik denetimine tabidir.YEN GVENLK DENETM SSTEMNN HEDEFLERYeni anlamann yrrle girmesi ile ilave olarak aadaki konularda bildirimegirecektir.Bilgiye daha geni ulam: Kapsaml gvenlik denetimi formu SSAC (Devlet Envanterve Kontrol Sistemi) ye lkeler tarafndan doldurulmutur. nceden kapatlm nkleer tesislerve kurulup hi nkleer malzeme kullanmam tesisler hakknda ayrntl bilgi istenmektedir.Ayrca yakt evrimi ile ilgili daha geni bilgi isteme teklifi hazrlanmaktadr. zelliklezenginletirme tesisleri ve baz scak hcrelerde evre rneklemesinin ilk uygulamalarbalatlmtr. rnekleme sisteminin ana hatlar belirlenmi, aday tesisler seilmi ve tesise zelnumune alma hedef ve prosedrleri gelitirilmitir. Temiz laboratuvar kurulmas iin gereklianalitik cihazlar kurulmu ve zemin seviyesi tespiti iin rnekler toplanmaya balanmtr.Bilgi analizi iin bir organizasyon plan yaplmaktadr. Bu planda ilerin neredeyaplaca, nasl desteklenip gzden geirilecei, lkelerle ilgili bilgi takibinin idaresi konularmiermektedir. Ayrca bir grup uzman tarafndan nkleer yakt evirimi fiziksel modelialmalar tamamlanmtr. Gvenlik denetimi bilgilerinin gizliliini korumak iin alnannlemler ve mevcut nlemlerin yeterlilii gzden geirilmektedir. zellikle bilgisayardosyalarna ulamn kontrol zerinde durulmaktadr.Daha sk fiziksel denetim: Habersiz denetimin, teknolojik gelimeler ve artan iletmebilgileri ile birlikte gvenlik denetimini etkinletirmesi almalar yaplmaktadr. Bu almalarsveteki dk zenginlikte uranyum yakt retimi tesislerinde denenmekte ve Japonyadabenzeri bir tesiste uygulanmas dnlmektedir. Habersiz denetimi desteklemek iin baz idariprosedrler gelitirilmitir.Mevcut sistemin en etkin biimde kullanlmas: Uzaktan izleme, gnderim, insanszlmler ve uzak gnderim ile ilgili birok gelimi teknoloji aratrlmakta ve denenmektedir.Bunlar arasnda dijital gzetim, elektronik mhrler ve uydu ya da telefon gnderimine balhareket ve radyasyon monitrleri saylabilir. ki dijital izleme kameras Ocak 1996 dan berisviredeki tesiste kullanlmaktadr. Kameralar dorudan kullanlan malzemenin yan statikolarak depoland kasann bulunduu odaya yerletirilmitir. Deiik sorma ve gnderimstratejileri zerinde durulmaktadr. Planlanan hedef 1996 sonuna kadar sviredeki 5 tesisikurulacak bu aa dahil etmektir. Bylece habersiz denetimi salanarak dier denetimlerin dahaseyrek yaplmas temin edilecektir. Benzeri uygulamalar ABD ve Gney Afrikada dadenenmektedir. Btn uygulamalarda IAEAnn dorulama artlan ve devletin gizlilik veifreleme gereklerine uyulmas gerekmektedir.Btn bu nerilen ilemler, NPT nin IH.3 maddesi ve INFCIRC /153'n 4ncparagrafnda belirtildii gibi gvenlik denetimi devletin nkleer teknoloji gelitirmesi vekullanmn kstlamamas ilkesine bal kalmmaldr.BLGLERE DAHA GEN ULAIM N NERLEN NLEMLERGeniletilmi bildirim 3 kategoriden olumaktadr:SSAC ile ilgili bildirimDevletin mevcut nkleer faaliyetleri ile ilgili bildirimDevletin planlama safhasndaki nkleer faaliyetleri ile ilgili bildirim.461Bu istenen bilgiler Ajansa bir devletin btn nkleer faaliyetleri ile ilgili u 3 konuda gvenceverecektir.1) O devletteki btn nkleer faaliyetler bildirime tabi olduunda hibir gizli faaliyet olmad2) Devletin kendi bildirimi ile hazrlad bilgiler dier kaynaklardan elde edilen bilgilerlekarlatrlacak (satn alma faaliyetleri ve evre rneklemesi), bu bilgilerin doruluu ve takipkolayl3) Bu bilgiler hem ajansn mevcut gvenlik denetimine tabi yerler iin planlamasnkolaylatracak hem de bildirilmemi nkleer malzeme olmadna dair gvence verecektir.Geniletilmi bildirimde bilgiler kapsaml olmaldr ancak devletten an ve gereksizbilgi talep edilmemelidir. Ayrca devletlerden ulaamayaca bilgiler istenmemelidir. Bunun iingerekli bilgilere istenirken "eer ilgiliyse" art konmutur.Kapsam daha geniledii iin baz devletler baz bilgileri ticari veya teknolojik adan hassasolarak deerlendirebilirler. Ajans gvenlik denetimi yoluyla elde edilen tm bilgileriINFCIRC/153'n 5 inci paragraf uyarnca korumak zorundadr.Mevcut nkleer faaliyetlerle ilgili bilgiler:Nkleer yakt evrimi ile ilgili (tarifi, durumu ve yeri) tm aratrma ve gelitirme faaliyetleri,Nkleer malzeme kullanmayan ama devlete ait veya devlet destekli olan dntrme, yaktimali, g ve aratrma reaktrleriKritik bileenler ve hzlandrclarZenginletirme, yaktn yeniden ilenmesi, nkleer atklarn ilenmesiile ilgili tm aratrma ve gelitirme faaliyetlerini kapsar.rnein nkleer malzeme kullanlmasa bile uranyum veya pltonyum zenginletirilmesiile ilgili aratrma gelitirme almalar veya radyasyon korunmasna ait tasarm almalar,kritiklik kontrolleri ve UF6 ya dayankl malzeme retimi, son kullanm amac nkleer olduuiin gvenlik denetimi kapsamna girer. Hzlandrclardan sadece yllk gram miktarlardablnebilir izotop retmeye yeterli srekli ntron kayna olanlar bu kapsama alnmtr.Teorik ve temel bilimsel aratrmalar, tbbi ve zirai uygulamalara ynelik aratrma gelitirmefaaliyetleri ve evre ve salk zerine aratrmalar kapsam d braklmtr. Devlete aitolmayan ve zenginletirme, yeniden ileme veya nkleer atk ilemesi ile ilgili tm faaliyetlerkapsama dahildir. Yeni uygulamada uranyum ve toryum madenlerinin yerleri, iletimdurumlar, yllk yaklak retim kapasiteleri ve mevcut yllk retimleri bildirime dahiledilmitir. Madenlerin bildirimi, lkenin nkleer malzemeleri yerli olarak retip retmeyeceinigstermektedir. Ancak bu bildirimler INFCIRC/153'te tarif edilen gvenlik denetimi balangnoktasn deitirmez. Uranyum ve toryum ieren ithal ve ihra edilen tm malzemelerin dahilolduu envanter bildirimi ve gvenlik denetiminden karlm malzemelerin bildirimigeniletilmi uygulamada gereklidir.EVRE ELEMENN GVENLK DENETMNDE KULLANILMASIGeniletilmi gvenlik sistemi kapsamnda evre izlemesi gvenlik denetimininetkinliini arttracak bir yntendir. Bildirilen blgelerde bildirilmemi nkleer faaliyet olupolmadn ve bildirilmemi blgelerde nkleer faaliyet olup olmadn tespit amacylabalatlan bu uygulama aadaki hedefleri gtmektedir.uranyum ileme, zenginletirme, reaktr ve reproses ilemlerinin evreye brakt izleribelirlemek ve belgelemekNumune alma, veri saklama, analiz prosedrlerini gelitirmek ve belgelemekevre rneklerini analizlemek iin analitik laboratuvarlar an geniletmekevre rneklerinin ayklanmas ve analizlenmesi iin gerekli "temiz laboratuvar" kurmakArazide deneme rneklemesi yapp denetim maliyetini belirlemek4621993 eyllnden bu yana Arjantin, Avusturalya, Macaristan, Endonezya, Japonya,Hollanda, Kore Cumhuriyeti, Gney Afrika, sve, ngiltere ve Amerika Birleik Devletlerindenkleer tesislerin yaknnda arazi rnek alma almalar srdrlmektedir. Nkleer malzemeileyen her tesis, hemen yakn evresine az ama tayin edilebilir miktarda radyoaktif veradyoaktif olmayan izotoplar salar. Bu salnmlar gaz, parack, aerosol, sv veya kat olabilir.Rzgar veya sularla tanan bu salnmlar evreye yaylr. Modern analitik tekniklerle, miktarlarok dkte olsa bu element veya izotoplarn "imzalarnn" llmesi mmkndr. Bu ekildehangi proseslerde ortaya ktklar izlenebilir. 1993-1994 senesinde yaplan almalar sadeceksa mesafeli (10 km) alanlar kapsamaktadr. Alnan mek gruplar yledir:Bitki rnekleri: zellikle uzun mrl bitkiler (yosun ve liken), slak ve kuru kalntlartoplayabilecek yksek yzey alanna sahip bitkiler (yosun ve liken), kuru kalntlartoplayabilecek yapkan yzeyi olanlar (am prekleri), ve kuru kalntlarn toplanmasnsalayacak byme biimi (aloe vs.) gsteren bitkiler seilmitir. Bu seim yakn gemitekiolaylar gstermesinden ok uzun sreli birikimleri gstermesi asndan yaplmtr. Bu trbitkiler bulunamad zaman yerine imen ve ot kullanlmtr.Toprak rnekleri: Kuru kalntlarn birikebilecei blgelerden yzeyden 1 cm toprakkaldrlarak numune alnmtr. Yaklak numune miktar 500g dr.Su rnekleri: Seyyar bir pompa kullanlarak yksek miktarlardaki su zel bir kartutanszlp, su rnekleri toplanmtr. Kartuta kat paracklar szmek iin filtre kad veznm iyonlar tutmak iin kark yatakl iyon deitirici bulunmaktadr. Daha kkhacimli birikintilerden daldrma yntemi ile su rnekleri alnmtr. Su rnekleri yaklak 300-500 mi dir.Sediman rnekleri: 45mm apnda bir pleksiglas boru sedimana en az 10 cmdaldrlarak rnek alnmtr.Biota rnekleri: Su bitkileri, alglar, yosun ve midyeler toplanarak rnek alnmtr.rnek miktar 100-200g arasdr. Mmkn olduunda bu rnekler dondurularak saklanmtr.Kir rnekleri: Szge kad ve kuma kullanarak 100-500 cm2 alanlar, kat veyabezle silinerek rnek alnmtr. Bu alanlar zellikle kap, pencere pervaz gibi evresel tozuntoplanaca yerler seilmitir. Tesislerin iindeki numune vanalar scak hcre girileri gibiizotoplarn youn olabilecei blgelerden bu tr rnekler alnmtr.NUMUNELERN ANALZ YNTEMLERToplanan eitli evre rnekleri ye lkelerin birok laboratuvannda ve Ajansn Denizevresi laboratuvan Monaco, zotop hidroloji laboratuvan Viyana, Gvenlik denetimi analitiklaboratuvan Viyana, ve Seibersdorf Fizik Kimya ve Enstrmental analiz laboratuvarlanViyanada analiz edilmektedir. Kullanlan analitik teknikler ksaca unlardr.Gama spektrometresi: Toplanan eitli rnekler dorudan veya hacm azaltmak iinbuharlatrlp kl edilerek u izotoplarn analizinde kullanlr. Aktivasyon rnleri (^Co),fisyon rnleri (134Cs, 137Cs, IO6Ru) ve aktinidlerdir (23SU, 3Pu, 241Am). ou izotopun tayinlimiti daldrma su rneklerinde 1 Bq/L den az kat rneklerde 1 Bq/kg (kuru tartm)civarndadr.Alfa spektrometresi: rneklerde istenen izotoplar ayrlp saflatrldktan sonra ince biralfa kayna haline getirilip U ve Pu izotop oranlar llr. Gros alfa saym aktinidlerinvarlnn taranmas iin kullanlr (U, Pu, Th). ^"U/^U oram llmesi iin - lug U gerekir.Beta spektrometresi: rneklerin saflatnlmasndan sonra sv sintilasyon saym (90Sr),veya orantl gaz saym (3H) ile tayinler yaplr. Bitki rneklerinde '"Sr iin tayin limiti 0.1Bq/kg dan az ve daldrma su rneklerinde yaklak lBq/L dir.Gecikmi ntron saym: Kir, biota ve bitki rneklerinde ^ 'U veya 239Pu gibi fsil463izotoplarn nanogram seviyesinde var olup olmadna baklr. rnekler bir reaktrde ksasreli nlanp kartldktan sonra gecikmi ntronlar saylr.Termal iyonizasyonlu ktle spektrometresi: U ve Pu izotop orannn tayini iin bilinenen hassas tekniktir. rnekler nce kl edilip zldkten sonra istenen izotopun aynlmast iiniyon deiimi veya kromatografi gibi kimyasal ayrma yntemi uygulandktan sonra analizedilir. rneklere bilinen bir izotoptan az miktarlarda ilave etmek gerekir. U ve Pu iin yaklaktayin snrlar nanogram/L veya nanogram/kg civarndadr.Hzlandnch ktle spektrometresi: uzun yan mrl az bulunur izotoplarn (36C1,129I)tayini iin kullanlan ok hassas bir tekniktir. Analiz edilecek rnek kl edilip kimyasal olarakizotoplar ortamdan ayrldktan sonra tayin edilir. 36C1, ve 129I izotoplar iin tayin snn doalizotopun atomu bana 10'12 atom az bulunan izotop mertebesindedir.Tanecik saym: Tane boyutu 0. l-10um arasndaki paralarn tek tek tannp analizedilmesine dayanr. Paralar ana ortamdan kl etme veya ultrasonik titreimle ayntmlp temizbir ortama tutturulurlar. lmler taramal elektron mikroskobu veya iyon mikroproblu ktlespektrometresiyle yaplr. Hassasiyet femtogram (10"15) seviyesindedir.Kir rnekleri ve tanecik analizi birlikte kullanldnda, nkleer tesiste gemite yaplanve yaplmakta olan almalan aynen yanstmaktadr. zlemenin sonulanna gre kyblgelerindeki g reaktrlerinin svt atklardannki aktivasyon ve fisyon rnleri 20 kmuzakla kadar tehis edilebilir. Aratrma reaktrleri hemen yakn evrelerine birok izbrakan izotop salmm yaparlar. 3H gibi fisyon rnlerine birka kilometre uzakta rastlanabilir.Yakt yapm tesisleri zengin uranyum kullanyorlarsa yakn evrelerine iz brakrlar. Bazzenginletirme tesisleri zenginlik miktan, gemiteki retim ve tesisin kapasitesine bal olarakbirka kilometre uzaktan tespit edilebilir. rnek alma kampanyasndan kan sonular "evreizleme" nin bildirilen blgelerde bildirmemi faaliyetleri ortaya kartabilecek etkin bir yntemolduunu gstermektedir. Tesislerin 10-20 km uzanda dahi toprak ve su rneklerinde izotop"imzalanna" rastlanabilmektedir.SONUGlendirilmi gvenlik denetimi uygulamas ile bildirim kapsam ok geniletilmi vebildirimlere gvenlik kapsam dnda braklan ve kullanmda olmayan tm nkleer tesisler,nkleer yakt malzemeleri ve bileenleri imal tesisleri dahil edilmitir. Ayrca uranyum vetoryum cevherleri ve miktar olarak gvenlik denetimi kapsamna girmeyen tesisler degeniletilmi bildirim kapsamna dahil edilmitir. Uygulanacak yntemler arasnda habersizdenetim, evre izlemesi ile nkleer faaliyetlerin takibi saylabilir. Esas amalar yukandabelirtildii gibi bildirim yaplan yerlerde bildirim d faaliyetler olup olmadnn kontrol vedaha sk gvenlik denetimidir.KAYNAKLAR[!] INFCIRC/153[2] SIMPSON, J. "Warning to the World Nuclear Industry" Nuclear EngineeringInternational Vol 40 No 489 (1995)[3] DONHOE, D.L. ve ark "Enviromental monitoring and safeguards:Reinforcinganalytical capabilities" IAEA Bulletin3/1994[4] KUHN, E. HOOPER, R. DONOHUE, D.L. "Applicatin of Enviromental Monitoringto IAEA Safeguards" Proceedings of an International Symposium on EnviromentalImpact of Radioactive Releases IAEA Viyana 8-12 Mays 1995464

Recommended

View more >