Hajdučka družina Starine Novaka

  • Published on
    02-Dec-2015

  • View
    144

  • Download
    12

DESCRIPTION

yjfjygjhg

Transcript

Hajduka druina Starine NovakaTradicija o Starini Novaku predstavlja balkansku tradiciju u najboljem smislu te rei. U istorijskim izvorima nesumnjivo je utvreno postojanje Baba Novaka koji je etovao u Banatu za vreme Dugog rata, i u vojsci vlakog vojvode Mihaja Hrabrog (Mihai Viteazul) u 16. veku[82]. Okrivljen za navodnu izdaju, skonao je tragino, kao i ustanak sam[83]. Istorijska interpretacija Novakove hajduke biografije umnogome korespondira sa epskom poezijom. Savremeni istorijski izvori u ivotopisu vojskovoe Baba Novaka akcentuju tri osnovna dogaaja: njegovu epsku inicijaciju (prelazak preko zaleenog Dunava sa 2000 hajduka kako bi se prikljuio vojsci vlakog vojvode Mihaja Hrabrog i uestvovao u ratovima za ujedinjenje Vlake, Transilvanije i Moldavije), herojsko dranje u bitkama (oko sela Kalugareni, u osvajanju gradova Trgovite, Bukuret i uru 1595. godine, u napadu na Sofiju u prolee 1596. godine, u bici kod sela Miraslaua 18. septembra 1600. godine[84]), kao i mueniku smrt pod Kluom[85]. Novakovo etovanje predstavljeno je u uzvienoj epskoj stilizaciji[86]. Iza strane smrti Baba Novaka nazire se tipski lik oklevetanog junaka koji umire u stranim mukama na lomai na trgu u Kluu 5. februara 1601. godine[87].Kada je re o istorijskom posredovanju u graenju epske biografije hajduka Novaka, najvie to se moe dopustiti jeste kontaminovanje maglovitog kolektivnog seanja na vie istorijskih linosti iz razliitih vremena i podneblja (veliki vojvoda Novak Grebostrek[88], cesar Novak iz 14. veka[89], narodna personifikacija novog vizantijskog stratiote[90], lavoobrazni hajduk Karaljuk/Novak iz itija despota Stefana Lazarevia s poetka 15. veka, Novak Debeljak ili Novak Debeli o kome govore strani putopisci u 16. veku, Razbojnik iz manastira Svetog ora u Temskoj[91], Baba Novak s kraja 16. veka, Novak kova tipski lik maara u epskoj poeziji Srba[92]). Najmanje to se pak moe pretpostaviti jeste to da su junaka preduzea ovim junacima, pored smrti, morala doneti i pesniku slavu, batinjenu u narodnim pesmama i predanjima, usmenoj rei koja je vremenom brisala granice i ujednaavala razlike. Tako je, iz laguma povesnih naslaga, iknuo nezaustavljiv luk usmene rei, razgranavi se u rukavce nacionalnih motiva i tokova, maglovito pamtei optebalkanske istorijske i etnografske obrise, iscrtavajui slavne i stare vizantijske toponime na novoj mapi porobljenog Balkana. U ovom procesu kljune su morale biti limitrofne oblasti izmeu severoistone Srbije, zapadne Bugarske i Rumunije, oko Podunavlja, odakle se legenda disperzivno irila u vremenu i prostoru. Epski ivot Starine Novaka i njegove hajduke druine, meutim, ne odvija se na ovim prostorima. Pojedini toponimi se samo fragmentarno pominju u narodnim pesmama. Tradicijsko stanite hajduke druine Starine Novaka je gora Romanija kod Sarajeva. Kojim putevima je tradicija o Novaku u 16. i 17. veku preneta na Romaniju, ako je uopte tamo i prenoena, jo uvek predstavlja otvoreno pitanje. Teza da je u tim vremenima Romanija postala jedno od glavnih stecita hajduka, te da su na Novaka prenete i mnoge ranije hajduke tradicije[93], prua samo delimian odgovor. Gora Romanija iz narodnih pesama ne upuuje ni na teren dananje Rumunije, poprite istorijske aktivnosti Baba Novaka do lingvistikog izjednaavanja toponima Romanija i Rumunija nije moglo doi pre 19. veka[94]. Pre bi se mogla prihvatiti etimologija M. Stojanovia po kojoj je kolektivno pamenje junaka i dogaaja sa podruja vizantijske teme Trakija (Romanija) i klisure (teme) Strimona preneto, na osnovu jezike slinosti, na planinu u Bosni, to posredno pokazuju i ouvani toponimi u pesmama enidba Grujice Novakovia (Vuk, SNP III, br. 6) i Nevjera ljube Grujiine" (Vuk, SNP III, br. 7).Po Miodragu Stojanoviu, oko lika Novaka Debelia, novog pobednika, mogla se razviti snana dijahronijska vertikala usmenog pevanja, koja je tekla od drevne zaboravljene srednjovekovne epike, na ta upuuju geografski i etnografski palimpsesti u ouvanim pesmama predvukovskih i vukovskih zapisa, sve do hajdukih elemenata projektovanih u epski lik gorskog etobae koji stoluje na planini Romaniji i podvizava se, u duhu vremena, na elu i u zajednitvu sa svojom porodinom hajdukom druinom.Naslojavanje motiva i sinkretinost pevanja o Novaku u rasponu od drevnih legendi i, verovatno, zaboravljenih epskih pesama koje se korene u eposi pre Nemanjia i kosovske epopeje, sve do osnivanja nacionalnih drava na Balkanu, onemoguuju bilo kakvo precizno situiranje Starine Novaka u krug hajdukog pevanja 16. i 17. veka. Kontaminacija poetskog seanja na legendarnog Novaka Debelia, koje potie moda jo iz perioda ranog srednjeg veka, sa poznijim pevanjem o hajdukom harambai koji etuje u planini Romaniji, rezultat je kontinuiranog procesa uoptavanja i transformacije, te predstavlja snaan izraz neprekinute vertikale usmenog epskog pevanja na Balkanu, koje je od mnogo vee starine nego to to mogu pokazati datumi beleenja pesama. Otuda su u krugu pevanja o Starini Novaku i njegovoj hajdukoj druini, u odnosu na druge hajduke druine, mitoloki elementi najvie zastupljeni.I oko epskog lika Grujice Novakovia, drugog invarijantnog lana Novakove hajduke druine, istorija neumorno plete mreu satkanu od injenine grae. Tako se iz pranih arhivskih izvora pomaljaju Grujica eravica[95], Grujica Miloev[96], Grujica Milo Mali[97], Grujica Vukovi[98] (to je onaj morlak sa Zubaca za iju glavu su Dubrovani raspisali ucenu od hiljadu dukata), kao i hajduk koji se pominje pod nadimkom Putto u dubrovakim dokumentima iz 1664. godine. Salko Nazei smatra da bi epskog Grujicu Novakovia ponajpre trebalo traiti u spajanju dve linosti, hajduka Grujice eravice s jedne i morlaka Grujice Vukovia s druge strane[99].Da se o deli-Radivoju, treem kljunom lanu hajduko-porodine druine Starine Novaka, veoma rano pevalo u Dalmaciji, i to u vezi sa Novakom i Mijatom Tomiem, pokazuje nam Pisma najposlidna od slavne Bosne (br. 136) u Razgovoru ugodnom naroda slovinskoga Andrije Kaia Mioia (1756). Ukoliko se pojavljuje u pesmama, deli-Radivoje u druini po pravilu ima funkciju Novakovog brata/pobratima. Za razliku od Novaka i Grujice, ime deli-Radivoja se u ravni nomenklature, po mehanizmu alternacije zasnovane na zvukovnom podudaranju, veoma lako zamenjuje drugim varijetetima.Poetski lik Starine Novaka zapravo je samo recidiv istorijskog prototipa (ime, oznaka starosti kao dominanta poetske karakterizacije lika, antiturska borba). vrstom srodnikom vezom i kontrastnom karakterizacijom junaka markiran je odnos Starine Novaka (Debeli, Baba) i Grujice Novakovia (dijete, Novakov). Interakcija Novaka i Grujice poiva na nekoliko osnovnih opozitnih parova tradicionalne kulture (otac:sin, starost:mladost, mudrost:hrabrost, iskustvo:lepota)[100]. Atribucija Grujice Novakovia kao mladog i lepog junaka proistie iz Novakove veze sa vilom koja pripada starijem sloju usmenog pevanja. Kao izraz i posledica tenje za folklornom simetrijom u hajdukoj druini Starine Novaka pojavljuje se i Grujiin brat, dijete Tatomir.Sam poetak Novakove epske biografije u skladu je sa njegovom dvostrukom prirodom srednjovekovnog junaka i gorskog hajduka[101]. U pesmi Starina Novak i knez Bogosav (Vuk, SNP III, br. 1) Novak se dovodi u vezu sa vladavinom despota ura Brankovia i kulukom nametnutim prilikom zidanja Smedereva. Nije, meutim, samo Jerinin zulum razlog zbog kojeg se Starina Novak odmee u hajduke. Mladoenja Turin i njegova osionost su prisutni kako bi se naglasila nacionalna dimenzija odmetanja u hajduke i izvrilo relativno stabilno situiranje Starine Novaka u krug pesama koji mu po tradiciji pripada. U drugoj varijanti (Vuk, SNP VII, br. 33) ouvan je samo ovaj hajduki elemenat.U tematsko-motivskom krugu usmenog epskog pevanja koji je stvoren oko druine Starine Novaka ravnopravno su zastupljeni internacionalni i hajduki motivi. Internacionalni motivi iji su nosioci lanovi hajduke druine Starine Novaka jesu enidba oveka vilom (Bogii, br. 39), enidba junaka (Vuk, SNP III, br. 6), uee u katalogu svatova (Erlangenski rukopis, br. 92, 188), spreen incest izmeu nepoznatih srodnika (kari, br. 10), nadmetanje prosilaca oko devojine naklonosti (Vuk, SNP VII, br. 36), zavada brae i bratoubistvo (Erlangenski rukopis, br. 112; Tomazeo, br. 25), novelistiki motiv prodaje junaka kao roba eni (Bogii, br. 107; Vuk, SNP III, br. 2), neverna ljuba (Erlangenski rukopis, br. 117; Vuk, SNP III br. 7), verna/neverna posestrima (Erlangenski rukopis, br. 150; Vuk, SNP III, br. 5), oslobaanje junaka iz tamnice (Pjevanija, br. 78; ivanevi-Nedi, br. 4), stari epski motivi o izboru smrti i oslobaanju podvigom iz zarobljenitva (Erlangenski rukopis, br. 67; ivanevi-Nedi, br. 25), ukidanje svadbarine (Vuk, SNP III, br. 5). Pored ovih, beleimo i tipine hajduke motive, kao to su odmetanje u hajduke i okupljanje ete (Vuk, SNP III, br. 1; SNP, VII, br. 33), izbor harambae i deoba druine, sa motivom "hajduke sree" (Erlangenski rukopis, br. 66; Vuk, SNP III, br. 3; Vuk, SNP, IIIr, br. 2), gora proklinje hajduka (Erlangenski rukopis, br. 96), sukob oko podele plena (Bogii, br. 106), popevanje kroz goru (Karanovi, br. 262), smrt hajduka (Erlangenski rukopis, br. 96)[102].Iz perspektive poetike anrova, moemo rei da pesme o Novaku i Grujici gravitiraju ka epskim pesmama. Nisu retke, meutim, ni hajduke balade niti lirske pesme (Erlangenski rukopis, br. 96; ivanevi-Nedi, br. 5; Verkovi, br. 192). Mitolokih elemenata ima osobito u predvukovskim zapisima i u rumunskoj narodnoj poeziji. U rumunskoj epici zadrali su se drevni sadraji o sukobu Novaka sa enskim mitskim biima[103]. Novakovo poreklo izvodi se iz veze sa vilom. U srpskoj epskoj poeziji takoe se opeva veza oveka i vile. Na arhainu osnovu epskog lika Starine Novaka posredno ukazuje nomenklatura (Novak), atribucija (epiteti Starina i Debeli), opis (Novakovo ruho u pesmi enidba Grujice Novakovia), prebivalite (Novakova peina), formule (formula glasa od ije jaine opada lie sa drvea)[104].Novakovi prijatelji i pobratimi, kao i lanovi njegove hajduke druine, prikazani su veoma uopteno, u atribuciji koja ne odaje vie od njihovog socijalnog statusa i siejne funkcije: Boroje i Sredoje (Vuk, SNP III, br. 6), knez Milutin (Vuk, SNP III, br. 5), knez Bogosav (Vuk, SNP III, br. 1)[105].Protivnici lanova Novakove hajduke druine mogu se tipoloki razvrstati na osnovu dva ustaljena merila. Po kriterijumu realno:fantastino izdvajaju se dvoboji i megdani sa realnim i mitskim/polumitskim junacima. Po kriterijumu opte:pojedinano protivnici mogu biti kolektivni ili individualni likovi. U mlaem sloju epskog pevanja Starina Novak se dovodi u vezu i sa poznatim muslimanskim junacima (MH VIII, br. 15; Pjevanija, br. 149).Katalozi prijatelja i protivnika Starine Novaka predstavljaju dobar primer epske deistorizacije i tipizacije, pri emu je proces transformacije i uoptavanja najuoljiviji u ravni nomenklature. Ako se i pamte stari sadraji, imena junaka su oito rezultat poznijeg naslojavanja.Atributi Starine Novaka, pored istorijskog i mitskog hronotopa, upuuju i na obiajne norme patrijarhalne zajednice, budui da pojam starosti u tradicionalnoj kulturi formulativno podrazumeva iskustvo, staloenost, estitost, vrlinu[106]. U krugu pevanja o hajducima najstariji i najiskusniji pripadnik druine vri i regulativnu funkciju unutar zajednice. On vodi rauna o tome da se ciklusi hajduke aktivnosti i mirovanja pravilno smenjuju; da se neverni jataci i pobratimi pravedno kazne, a lojalni nagrade; da unutar ete vladaju red i harmonija. Takoe se stara o raspodeli plena, posebno blaga i oruja.Pevanje o ukrajinskim oprikima i o rumunskim hajducima na najbolji nain pokazuje do koje mere je usmena tradicija o hajdukoj druini Starine Novaka natkrilila etnike i geografske granice na Balkanu te postala optebalkanskom svojinom. Uoljive su tipoloke slinosti, kao to je istovetno slikanje razloga odlaska Starine Novaka u hajduke/oprike, bogato ruho i oruje, svesna idealizacija hajduka, postavljanje otre distinktivne linije izmeu hajduka i razbojnika, obiajni kodeks pobratimstva, provera hrabrosti kao uslov primanja u etu, imperativ izvlaenja ranjenoga ili ubijenog druga iz boja, veza sa natprirodnim biima koja se koreni u mitu, borba sa Arapinom, hiperbolizacija snage hajduka, isticanje njihove lepote[107].U makedonskoj i u bugarskoj usmenoj poeziji Starina Novak je prevashodno junak starijih vremena. Pojavljuje se najee u vezi sa Kraljeviem Markom. Karakteristino je njegovo uee u svatovskim povorkama, najee u funkciji kuma koji spasava nevestu od mnogovrsnih opasnosti koje joj prete dok je kultno neista tokom svadbe kao obreda prelaza (apkarev, III, br. 485). Karakterizacija se vri u skladu sa srednjovekovnim obrascima junak je ovenan krunom i ezlom, oruan sabljom i buzdovanom (Miladinovci, br. 143, Kaanovski, br. 164).Najupeatljiviji opis Starine Novaka dat je u pesmi enidba Gruice Novakovia (Vuk, SNP III, br. 6). Novak je ovde odeven u stranu odoru. Na glavi ima kapu vuetinu, na pleima "kouh od meeda", za kapom krilo od labuda. Zoomorfna maska koju on nosi moe se dovesti u vezu sa mitskim prototipom. Medved i vuk iz aspekta simbolikog statusa ivotinja (zoomorfni kod) predstavljaju ivotinje koje su najblie oveku[108]. Za izgled Starine Novaka u ovoj pesmi ilustrativan je, meutim, i istorijski prototip. Lako je uoiti tipoloku slinost izmeu odee Starine Novaka i opisa jednog delije u Jedrenu koji nam ostavlja francuski putopisac Nikola de Nikole sa svojih putovanja po Turskoj u 16. veku.On je izgledao ovako. Donji deo njegove haljine i njegove duge i iroke gae, koje Turci nazivaju alvarama, bili su od koe mladog medveda sa dlakom napolju. Ispod alvara imao je cipele ili kratke izme od utog safijana, spreda iljate, a pozadi veoma visoko, odozdo potkovane, okruene dugim i irokim mamuzama. Na glavi je imao kapu, nainjenu kao kod poljskih konjanika ili urijanaca, koja mu je padala ka jednom ramenu. Ona je bila od pegave leopardove koe. Delija je na nju, na elu, prikaio jedno iroko orlovo krilo kako bi izgledao to stranije. Dva druga krila bila su privrena velikim pozlaenim klincima na njegovom titu koji je nosio sa strane, obesivi ga o pojas. Njegovo oruje bila je orda i jatagan, dok je u desnoj ruci drao buzdovan, tj. topuz, sa zlatnim perima. Meutim, nekoliko dana posle toga ovaj delija je krenuo iz Jedrena s vojskom koju je Ahmed-paa (onaj koji je, posle toga, po sultanovom nareenju, zadavljen u svom krevetu) vodio, umesto sultana, na Erdelj. Tada sam ga video na konju pokrivenom, umesto pokrovcem, itavom koom jednog velikog lava, koja je prednjim apama bila privrena na grudima konja dok su druge dve visile pozadi. Buzdovan mu je visio o zadnjem unkau sedla. U desnoj ruci drao je koplje duge i uplje drke, a vrha dobro zaotrenog.[109]Da li je Novak ovde odeven u odeu turskog megdandije[110], ili je karakterizacija nastala naslojavanjem mitskog i istorijskog hronotopa, pitanje je na koje se ne moe dati definitivan odgovor. ini se da se u karakterizaciji i atribuciji Novakovog epskog lika ne mogu zanemariti ni mitski ni istorijski elementi. Nijedan od ovih inilaca, meutim, ne opstaje samostalno u tradiciji. U pitanju je proces koji podrazumeva imanentno prisustvo epskog podteksta kadrog da aktivira celokupnu epsku biografiju popularnog junaka. Na delu je automatizam epske formule i mehanizam poistoveivanja kolektiva sa opevanim dogaajem ili junakom, proistekao iz estetike istovetnosti, kojim se ne ele dovesti u pitanje stil i afiniteti narodnog pevaa, kao ni uticaj sredine, epohe i etnokulturnih elemenata podneblja u kome je odreena varijanta zabeleena.