Halemba Ilosc Ma Znaczenie

  • Published on
    19-Jan-2016

  • View
    3

  • Download
    0

Transcript

  • Agnieszka Halemba

    Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej

    Uniwersytet Warszawski

    Ilo ! ma znaczenie. O"wp#ywie ilo ciowego aspektu regulacji pa$stwowych na polityk% narodowo ciow& w rd A#tajczykw*

    Procesy zwi zane z!kategoryzacj grup etnicznych w!Rosji carskiej, ZSRR i! Federacji Rosyjskiej zosta"y opisane przez wielu badaczy (np. Abramson 2002; Anderson 2000, 2006; Garcelon 2001; Hirsch 1997, 2005; Slezki-ne 1994; Ssorin-Chaikov 2003; Sokolovskii 2000, 2005; Soko"owskij 2001). W!promowanych przez pa#stwo kategoriach etnicznych mo$na widzie% za-rwno odbicie obowi zuj cych ideologii, specy cznych planw administracji pa#stwowej wobec poszczeglnych grup, jak i!wymogw zarz dzania zr$ni-cowanymi spo"eczno&ciami zamieszkuj cymi ogromy obszar pa#stwa. Jedn z!kategorii, w!ktrej tworzeniu wa$ne by"y aspekty zarwno ideologiczne, jak i!administracyjne, jest kategoria ma"oliczebnych rdzennych ludw (koriennyje ma oczislennyje narody dalej KMN), de niowanych we wsp"czesnym prawie rosyjskim, jako ludy, $yj ce na terytorium tradycyjnie zamieszka"ym przez ich przodkw, zachowuj ce tradycyjny sposb $ycia, gospodarowania i!rzemios"a, licz ce w!Federacji Rosyjskiej mniej ni$ 50 tysi'cy osb i!uwa$aj ce si' za nieza-le$ne wsplnoty etniczne1. W!tej de nicji widzimy cztery niezale$ne aspekty. Okre&la ona, gdzie przedstawiciele takich ludw maj $y%, w!jaki sposb maj $y%, ilu musi ich by% oraz jak powinni postrzega% samych siebie. Wszystkie te aspekty wymagaj wyja&nienia i!analizy, poniewa$ wszystkie one wp"ywaj na losy tych spo"eczno&ci, a!przede wszystkim na strategiczne decyzje polityczne

    * Badania terenowe prowadzi"am w!Republice A"taju w! latach 19942008. Niniejszy artyku" jest oparty na tych badaniach oraz na publikacjach i!dyskusjach przygotowywanych wsplnie z!cz"onkami Centrum Studiw Syberyjskich przy Instytucie Antropologii Spo"ecznej im. Maksa Plancka w!Niemczech. W!2008 razem z!Brianem Donahoe, Joachimem Otto Ha-beckiem i!Istvanem Santha opublikowa"am studium porwnawcze wp"ywu polityki pa#stwo-wej dotycz cej terytorialnego i!ilo&ciowego wyznaczania granic narodw rdzennych na Syberii (Donahoe i!in. 2008). Niniejszy artyku" jest rozubudowan prezentacj przypadku a"tajskiego.

    1 Prawo N! 82- ! O! garantijach praw koriennych ma"oczislennych narodow Rossij-skoj Fiedieracyi (o!gwarancjach praw rdzennych ma"oliczebnych ludw Federacji Rosyjskiej) 1999, rozdzia" 1.

  • 146

    podejmowane przez ich liderw. Niniejszy artyku" jest po&wi'cony jedynie kryterium ilo&ciowemu, ktre okaza"o si' szczeglnie wa$ne dla rdzennych mieszka#cw wsp"czesnego A"taju.

    Skupienie si' na kryterium ilo&ciowym i!na wp"ywie decyzji administra-cyjnych na wybory to$samo&ciowe mieszka#cw A"taju w! $aden sposb nie podwa$a tego, $e identy kacja etniczna i!narodowa jest czasem kwesti nie-zwykle emocjonaln , a!przez wiele osb przynale$no&% do tej czy innej gru-py jest postrzegana jako niepodlegaj cy zmianie naturalny fakt. Omawiaj c histori' polityki narodowo&ciowej w!pierwszych latach istnienia ZSRR, Terry Martin przekonuj co pokaza", $e konstruowane przez pa#stwo kategorie et-niczne zosta"y do&% szybko znaturalizowane i!uznane za w"asne przez cz"on-kw poszczeglnych grup, do czego przyczyni"y si' cyrkulacje poszczeglnych etnonimw w!dokumentach rejestruj cych obywateli (2001). Trzeba pami'ta%, $e narodowo&% wpisywana by"a obowi zkowo do radzieckich, a!nast'pnie ro-syjskich paszportw a$ do 1997 roku (Martin 2001, s. 449; Brubaker 1994, s. 48). Nie zmienia to jednak faktu, $e sposb de niowania takich kategorii, ustalany odgrnie przez agencje pa#stwowe, kreuje pole, w! ramach ktrego odbywa si' (samo)identy kacja mieszka#cw danego pa#stwa.

    Sk d wzi'"o si' okre&lenie ilo&ciowe w!de nicji KMN i!dlaczego granica ilo&ciowa zosta"a ustalona na 50 tysi cach cz"onkw danej grupy? Zarwno ja, jak i!moi koledzy z!Centrum Studiw Syberyjskich Instytutu Antropologii Spo"ecznej im. Maksa Plancka w!Niemczech, wielokrotnie prbowali&my zna-le(% odpowied( na to pytanie, dyskutuj c na ten temat z!ekspertami bior cymi udzia" w!kategoryzowaniu mieszka#cw Federacji Rosyjskiej na potrzeby ad-ministracji pa#stwowej, na przyk"ad przy przygotowywaniu i!opracowaniu ko-lejnych spisw powszechnych. Ich odpowiedzi mo$na stre&ci% w!stwierdzeniu: nale$a"o ustali% jak & grn granic' ze wzgl'dw administracyjnych, ale nie ma ona $adnego istotnego znaczenia politycznego. Walerij Tiszkow, dyrektor In-stytutu Etnologii i!Antropologii Rosyjskiej Akademii Nauk w!przeprowadzonej w!2004 roku w!rozmowie z!Brianem Donahoe, pracownikiem wspomnianego wy$ej centrum, powiedzia", $e do ustalenia granicy 50 tysi'cy cz"onkw KMN dosz"o w!wyniku dyskusji prowadzonej w&rd ekspertw Rosyjskiej Akademii Nauk, ktrzy zostali poproszeni o!wydanie opinii w!kwestii nowopowstaj cych aktw prawnych okre&laj cych status rdzennych mieszka#cw Federacji Rosyj-skiej. Wed"ug Tiszkowa najgor'tsze debaty dotyczy"y takich jako&ciowych okre-&le#, jak gospodarka tradycyjna czy sama rdzenno&%. Kryterium ilo&ciowe zosta"o przyj'te, aby zadowoli% $yczenie organw pa#stwowych domagaj cych si' precyzyjnej de nicji. Naukowcy zwrcili uwag' na wyniki spisu powszech-nego z!1989 roku, wed"ug ktrego najwi'ksza z!uznawanych dotychczas za tzw. ma ye narodnosti grup, Nie#cy, liczy"a 35 tysi'cy cz"onkw, najmniejsza za& z! grup, pod wieloma wzgl'dami podobna do niej, ale nieuznawana za ma" narodnost, A"tajczycy, liczy"a 62 tysi ce osb. 50 tysi'cy zosta"o przyj'te jako granica, ktra pozwala"a najwi'kszym z!ma"ych grup na pewien wzrost

    Agnieszka Halemba

  • 147

    demogra czny, a!jednocze&nie by"a na tyle niska, $e wi'ksze grupy znacznie j przekracza"y. Tiszkow i!inni specjali&ci2 uwa$ali, $e 50 tysi'cy ustanowi grani-c', ktra pozwoli na sprawniejsze zarz dzanie prawami rdzennych mieszka#-cw Syberii, jednak$e nie postulowali jej niezmienno&ci. Eksperci ci wyra$ali zdziwienie, $e badania terenowe moje i!moich kolegw wskazuj niezwyk" polityczn istotno&% tego aspektu kategoryzacji oraz to, $e do&% arbitralnie, zdaniem ekspertw, ustanowiona granica wywo"uje lokalnie gor ce debaty czy nawet kon ikty. U$ycie maksimum populacyjnego doprowadzi"o do rozwoju specy cznego aspektu lokalnej polityki identy kacyjnej, opartej na podziale i!rywalizacji mi'dzy mniejszymi i!wi'kszymi grupami ludno&ci rdzennej. Jest to przyk"ad kategorii, ktre rozpocz'"y swj $ywot jako sztuczne wy-nalazki urz'dnikw kadastrowych, organizatorw spisw powszechnych, s'-dziw czy o cerw policji, a!sta"y si' kategoriami organizuj cymi codzienne do&wiadczenie $yciowe, w"a&nie dlatego, $e s one nieod" czn cz'&ci instytu-cji pa#stwowych to do&wiadczenie strukturyzuj cych (Scott 1998, 83). Tak$e Valery V. Stepanov zauwa$a, $e &wiadomo&% istnienia tego biurokratycznie stworzonego kryterium (50 tysi'cy maksimum populacyjnego przyp. A.H.) oraz istnienie listy rdzennych narodw mo$e prowadzi% do rozdrobnienia etnicznego [...] Wed"ug niektrych badaczy ma"e grupy mog stara% si' dzieli% na jeszcze mniejsze, aby otrzyma% dost'p do pewnych przywilejw spo"ecznych i!ekonomicznych (Stepanov 2005 [2001], s. 36). Inny obserwator zauwa$y" nawet ewentualn celowo&% wprowadzenia minimum populacyjnego, aby unik-n % nowej fali nacisku etnicznego ze strony dziesi tkw pretendentw do statusu oddzielnej grupy etnicznej (Cheshko 2005 [2000], s. 22).

    Krtka historia kategorii KMN

    Przyj'ta w!2000 roku rezolucja O!ujednoliconym wykazie rdzennych ma-"oliczebnych ludw Federacji Rosyjskiej3 wymienia 45 takich ludw, chocia$ oko"o 130 r$nych grup mog"oby si' ubiega% o!status rdzennych mieszka#cw, gdyby do de nicji nie by"o w" czone kryterium ilo&ciowe, a!kryterium oparte na r$nych innych wyznacznikach wyst'puj cych w!ustawodawstwie mi'dzynaro-dowym4. Wsp"czesna kategoria KMN ma d"ug histori', si'gaj c pocz tkw

    2 Mi'dzy innymi Natalia Nowikowa i!Siergiej Soko"owskij, pracownicy Rosyjskiej Aka-demii Nauk.

    3 O! jedinom pieriecznie koriennych ma oczislennych narodov Rossijskoj Fiedieracyi Rezolucja 255, 25 marca 2000. W!praktyce w&rd tych 45 grup wyodr'bnionych jest 40 KMN P"no-cy, Syberii i!Dalekiego Wschodu. Wi'kszo&% przywilejw KMN odnosi si' wy" cznie do tych ostatnich.

    4 Chodzi tu na przyk"ad o!de nicje wyst'puj ce w!konwencji nr 169 Mi'dzynarodo-wej Organizacji Pracy czy Dyrektywie Operacyjnej Banku )wiatowego z!wrze&nia 1991 roku (4.20).

    Ilo!" ma znaczenie. O wp#ywie ilo!ciowego aspektu regulacji pa$stwowych...

  • 148

    rosyjskiej kolonizacji Syberii. Pocz tkowe okre&lenie ma"e ludy nie dotyczy"o raczej aspektu ilo&ciowego, a! jako&ciowego, takich cech, jak zamieszkiwanie na terenach oddalonych od centrum administracyjnego, postrzegane z!punktu widzenia tego centrum zacofanie spo"eczne i!kulturowe, oraz potrzeba ochrony (Sokolovskii 2000, s. 9697; Soko"owskij 2001, s. 51, 214215). W! czasach radzieckich termin ma"e ludy zosta" przej'ty i!w" czony do repertuaru poj'-ciowego w!latach poprzedzaj cych pierwszy powszechny spis ludno&ci w!ZSRR w!1926 roku. W!pa(dzierniku 1926 roku zosta" opublikowany wykaz 26 ludw, ktrym nale$a"a si' szczeglna ochrona i!opieka pa#stwa5. Mimo $e ludy te o cjalnie opisywano w!kategoriach etnicznych i!kulturowych (religia, j'zyk, fenotyp, gospodarka, koczowniczy sposb $ycia), wszystkie one charakteryzo-wa"y si' tak$e ma" liczebno&ci , ma"ym zag'szczeniem ludno&ci oraz odda-leniem od centrw administracyjnych (Soko"owa i!in. 1995, s. 76). Ju$ wtedy wi'ksze liczebnie grupy pozosta"y poza wykazem, mimo podobnego sposobu $ycia, kultury oraz oddalenia od centrw administracyjnych. Uwa$ano, $e ich rozwj nie wymaga szczeglnej ochrony, $e zdo"aj sprosta% wymogom $ycia w!nowym socjalistycznym pa#stwie bez opieki rz dowej oraz $e nie zagra$a im asymilacja kulturowa ze strony narodu rosyjskiego. Taka asymilacja nie by"a bowiem celem w!pocz tkach istnienia ZSRR. Mo$na powiedzie%, $e liczebno&% grupy zosta"a przyj'ta jako aproksymacja takich jako&ciowych charakterystyk, jak poziom rozwoju spo"ecznego oraz poziom zagro$enia wygini'ciem czy asymilacj (Sokolovski 2005, s. 1617).

    Dzia"ania podejmowane w!latach dwudziestych XX wieku zapocz tkowa"y trwaj c po dzi& dzie# debat' na temat etniczno&ci, nacjonalizmu i!polityki na-rodowo&ciowej, ktrej wa$nym aspektem by"y dyskusje terminologiczne. Do&% szybko ich podstaw teoretyczn sta" si' trjdzielny b d( czasem poczwrny podzia" wsplnot etnicznych, usytuowanych na drabinie rozwoju spo"ecznego: plemia, narodnost, nacyonalnost, nacyja. O! ile pierwszy i!ostatni termin mo$na przet"umaczy% na j'zyk polski, jako plemi' (plemia) i!nard (nacyja) pami'-taj c jednocze&nie, $e rosyjski narod to polski lud, a!nie nard dwa &rodko-we poj'cia s praktycznie nieprzet"umaczalne, poniewa$ odnosz si' one do stadiw rozwoju mi'dzy plemieniem a!narodem, ktre w!polskiej literaturze naukowej i!my&li politycznej praktycznie nie istnia"y. Yuri Slezkine ironicznie nazywa je etniczno&ci wszystkiego, co pomi'dzy (Slezkine 1994, s. 322)6. Paradygmat ten by" przedstawiony ju$ w!bardzo wczesnych artyku"ach Jzefa Stalina7, a!w!pe"ni rozwini'ty na przyk"ad w! jego pracy z!1950 roku Mark-sizm i!woprosy jazykoznanija (por. Slezkine 1994, s. 314 i!nast.) oraz w! Istorii

    5 Wriemiennoe po o"enije ob uprawlenii tuziemnych narodnostiej i! plemion siewiernych okrain RSFSR, 25 pa(dziernika 1926 (Czasowe postanowienie dotycz ce administracji narodowo&ci tubylczych oraz p"nocnych plemion na obrze$ach RSFRR) .

    6 Slezkine jako o!stadium po&rednim pisze wy" cznie o!narodnosti. Poczwrny podzia" ewolucji spo"ecznej narodu znajdziemy np. w!pracach Anatoliya Khazanova (1995, s. 18).

    7 Praca Stalina z!1913 roku Marksizm i!nacyonalnyj wopros (Marksizm a!kwestia narodowa).

    Agnieszka Halemba

  • 149

    Wsiesojuznoj Kommunisticzeskoj partii (bolszewikow) (1945 [1938])8. Ka$de z!tych stadiw rozwoju by"o zarwno niezb'dne, jak i!nieuchronne z!punktu widzenia ewolucji spo"ecznej (Bromlei, Kozlov 1989, s. 431). Wszystkie grupy etniczne ZSRR by"y uwa$ane za rozwini'te ponad stadium plemienne, poniewa$ na sta-dium plemiennym nie mog"yby bra% udzia"u w!socjalistycznym sposobie pro-dukcji. Narody (nacyi) uwa$ano za& za z"o$one organizmy spo"eczne, a!ich cech wyr$niaj c by"a przede wszystkim zdolno&% do samozarz dzania i!samosta-nowienia, potwierdzona historycznym do&wiadczeniem w"asnej administracji w!organizacjach typu pa#stwowego. Narodnosti i!nacyonalnosti by"y umieszczane mi'dzy plemieniem a!narodem. Echa tej klasy kacji s silne w&rd wsp"cze-snych ideologw syberyjskich grup etnicznych. Poni$ej cytuj' wywiad z!jednym z!a"tajskich aktywistw politycznych i!kulturowych, ktry narzeka, $e starania grup aspiruj cych obecnie do otrzymania statusu KMN s rwnoznaczne z!co-faniem si' w!rozwoju spo"ecznym od poziomu narodnosti na poziom plemienny.

    Fraza ma yje narodnosti by"a u$ywana w!r$nych dokumentach w!okresie radzieckim, ale stopniowo, zw"aszcza w!czasach pieriestrojki, zacz'"a by% uzna-wana za okre&lenie deprecjonuj ce (Nowikowa 1999, s. 55; Slezkine 1994, s. 378). Prawdopodobnie istotny wp"yw na zmian' stosunku liderw rdzennych mieszka#cw Federacji Rosyjskiej do tego okre&lenia mia"y rozwijaj ce si' kontakty z!organizacjami ludw rdzennych z! innych krajw, gdzie kryterium ilo&ciowe nie wyst'powa"o, a!rdzenno&% by"a de niowana w! inny sposb. Zgodnie z!histori tego terminu okre&lenie ma"y zosta"o uznane za zawiera-j ce w!sobie takie znaczenia, jak s"aby, niewa$ny czy zagro$ony; terminy narodnost i!nacyonalnost za& za sugeruj ce niedostateczny rozwj. W!marcu 1990 zosta" utworzony Zwi zek Rdzennych Ludw P"nocy ZSRR, przemia-nowany w!1993 roku na Zwi zek Rdzennych Ma"oliczebnych Ludw P"nocy, Syberii i!Dalekiego Wschodu Rosyjskiej Federacji (Dalej AKMNSS). W! sto-sunku do okre&le# u$ywanych w!czasach radzieckich w!nazwie tej organizacji nast pi"a zmiana z!ma"ych na ma"oliczebne oraz z!narodnosti na ludy. Wy-daje si', $e zmian' t' nale$y interpretowa% jako prb' wprowadzenia terminw neutralnych, lecz z! jednoczesnym zachowaniem kryterium ilo&ciowego jako jednego z!g"wnych aspektw charakteryzuj cych te grupy rdzenne, ktrym nale$ si' szczeglne prawa vis-a-vis innych mieszka#cw Federacji Rosyjskiej. Pojawi" si' w!niej jednocze&nie termin, ktry wed"ug Siergieja Soko"owskiego by" praktycznie niespotykany w!o cjalnych radzieckich dokumentach prawnych sprzed 1990 roku termin koriennyj, czyli rdzenny (Soko"owskij 2001, s. 141; 2005, s. 20). Ten nowy termin koriennyje ma"oczislennyje narody pojawia si' od tego czasu w! r$nych dokumentach prawnych, w" czaj c w! to Kon-stytucj' Federacji Rosyjskiej z!1993 roku. Dok"adne okre&lenie populacyjne-go maksimum pojawi"o si' za& po raz pierwszy w!1996 roku w!dokumencie

    8 Wydanie polskie Historia Wszechzwi#zkowej Komunistycznej Partii (bolszewikw). Krtki kurs (1955).

    Ilo!" ma znaczenie. O wp#ywie ilo!ciowego aspektu regulacji pa$stwowych...

  • 150

    O!podstawach pa#stwowej regulacji rozwoju spo"eczno-ekonomicznego P"nocy w!Federacji Rosyjskiej9.

    Analiz' efektw podzia"u rdzennych grup w!Federacji Rosyjskiej na ma"o-liczebne i!niema"oliczebne mo$na przeprowadzi% na co najmniej dwch po-ziomach: prawno-organizacyjnym oraz &wiadomo&ciowym. Analiza rosyjskiego ustawodawstwa zosta"a podj'ta w!ostatnich latach przez wielu autorw (mi'-dzy innymi Fondahl, Poelzer 2003; Krja$kow 1996, 1999; Nowikowa, Tiszkow 1999a, 1999b; Osherenko 2001; Pika 1999). Ni$ej przedstawiam pokrtce tylko te przywileje, ktre jednoznacznie odnosz si' wy" cznie do KMN. Ze wzgl'du na wielopoziomowo&% ustawodawstwa Federacji Rosyjskiej nawet, je&li jakie& prawo zostanie przyj'te na poziomie federalnym, to bez aktw wykonawczych na poziomie regionalnym oraz dobrej woli na poziomie lokalnym nie ma mo$li-wo&ci wprowadzenia ich w!$ycie. Z!tego wzgl'du wielu badaczy zwraca uwag' na to, $e prawa te cz'sto nie s stosowane w!praktyce. Jednocze&nie moje badania terenowe pokazuj , $e sama &wiadomo&% istnienia w!dokumentach prawnych specjalnych przywilejw dla KMN ma znacz cy wp"yw na dzia"ania aktorw politycznych nawet na najni$szym lokalnym poziomie rejonu ad-ministracyjnego, wsi czy nawet na poziomie indywidualnym. W!Republice A"taju dotyczy to zreszt nie tylko dokumentw odnosz cych si' bezpo&rednio do KMN. W!artykule z!2008 roku przedstawiam sposb, w!jaki miejscowi akty-wi&ci z!jednej a"tajskiej doliny starali si' wykorzysta% istniej ce prawa z!zakresu ochrony przyrody, aby zapewni% miejscowym mieszka#com (A"tajczykom nie-kwali kuj cym si' do statusu KMN w"a&nie ze wzgl'du na kryterium ilo&ciowe) kontrol' nad ich dotychczasowymi terenami pasterskimi i!"owieckimi (Halemba 2008). Ocena tego, czy rdzenni mieszka#cy Syberii mog w!praktyce wykorzy-sta% system prawny lub poszczeglne akty prawne na swoj korzy&%, to kwestia wymagaj ca odr'bnej analizy. Dla niniejszej dyskusji wa$ne jest to, $e katego-rie, ktre wyst'puj w!dokumentach prawnych, w!istotny sposb wp"ywaj na decyzje, strategie i!polityk' identy kacyjn rdzennych mieszka#cw Syberii.

    Przywileje, ktre na r$nych etapach rozwoju rosyjskiego prawodawstwa dotyczy"y czy dotycz KMN, to mi'dzy innymi10:

    ! Zwolnienia podatkowe w!przypadku prowadzenia gospodarki tradycyj-nej w!miejscach zamieszkania KMN11;

    9 N 78-FZ, 19 czerwca 1996 10 Jednym z!najwi'kszych problemw rosyjskiego systemu prawnego jest jego niesta-

    bilno&% i!zmienno&%. Akty prawne cz'sto s zast'powane nowymi, wprowadzane s zmiany i!poprawki praktycznie uniemo$liwiaj ce przedstawienie obecnego stanu prawnego w!publi-kacji naukowej, ktrej przygotowanie i!publikacja zajmuje co najmniej kilka miesi'cy. Podane przyk"ady praw KMN by"y zapisane w!r$nych dokumentach w!latach 19912008. Cho% nie wszystkie funkcjonuj w!chwili obecnej, to sama &wiadomo&%, $e istniej jakiekolwiek prawa zwi zane ze statusem KMN, wp"ywa na to, $e podejmowane s starania w!sprawie uzyskania tego statusu dla poszczeglnych grup.

    11 O!op"acie za ziemi' N 17381, 11 pa(dziernika 1991, utraci" moc prawna w!2004 roku.

    Agnieszka Halemba

  • 151

    ! Mo$liwo&% tworzenia o cjalnych wsplnot (obszczin) opartych na kry-terium terytorialnym b d( krewniaczym12;

    ! Zwolnienie z!podatku dochodowego dla cz"onkw takich wsplnot13; ! Specjalne uprawnienia dotycz ce wykorzystania zasobw naturalnych

    na terytorium zamieszkanym przez KMN14; ! Prawo do otrzymania kompensacji w!przypadku wydobycia z"$ na-

    turalnych na terytorium KMN15 oraz do odszkodowania w!przypadku szkd spowodowanych dzia"alno&ci przemys"ow 16;

    ! Prawo do zast pienia obowi zkowej s"u$by wojskowej s"u$b cywiln 17; ! Prawo do wcze&niejszego wieku emerytalnego (50 dla kobiet, 55 dla

    m'$czyzn)18.Nie jest jednak tak, $e z!przynale$no&ci do KMN zwi zane s wy" cznie

    przywileje. Zw"aszcza z!punktu widzenia wewn'trznej polityki narodowotwr-czej i!w!zwi zku z!ci gle maj cym wp"yw na &wiadomo&% lokalnych politykw ci giem rozwojowym plemi' narodnost- nacyonalnost nard, przynale$no&% do KMN nie zawsze jest postrzegana w!pozytywnym &wietle. Najwa$niejsze ograniczenia dotycz uprawnie# samorz dowych na poziomie regionalnym. Te ograniczenia nie s zapisane w!twardej literze prawa w!taki sam sposb, jak przywileje, ale jednak wida% je w!praktyce administracyjnej. KMN pojawiaj si' w!charakterze narodw tytularnych najwy$ej na poziomie okr'gu (okrug) i! rejonu (rajon), ale nie na poziomie republiki federacyjnej. W! czasach ra-dzieckich oraz w!pierwszych latach istnienia Federacji Rosyjskiej hierarchia regionw by"a kwesti istotn z!punktu widzenia politycznego, gdy$ wi za" si' z!ni stopie# autonomii i!samorz dno&ci. W!Rosji putinowskej jednak$e si"a przebicia danego regionu zale$y bardziej od jego statusu ekonomicznego i!poziomu kontroli nad surowcami naturalnymi, jaki lokalni politycy zdo"aj wynegocjowa% z!moskiewskim centrum. Status administracyjny ma natomiast wa$ny wymiar symboliczny. Republiki posiadaj r$norakie oznaki quasi-nie-zale$no&ci w"asne rz dy, ministrw, prezydentw, agi, god"a, hymny czy konstytucje co jest szczeglnie wa$ne w!polityce narodowotwrczej. Rz dy republika#skie mog te$ w!znacz cy sposb wp"ywa% na polityk' edukacyjn ,

    12 O!gwarancjach praw rdzennych ma"oliczebnych ludw Federacji Rosyjskiej nr 83-FZ, 30 kwietnia 1999; O!oglnych zasadach organizacji wsplnot rdzennych ma"oliczebnych narodw P"nocy, Syberii i!Dalekiego Wschodu Federacji Rosyjskiej N 104-FZ, 20 lipca 2000.

    13 O!podatkach od osb zycznych N 20031, 7grudnia 1991.14 O!Faunie N 52-FZ, 22 marca 1995.15 O!zmianach w!prawie Federacji Rosyjskiej o!z"o$ach mineralnych N 27-FZ. 3 marca

    1995.16 O!gwarancjach praw rdzennych ma"oliczebnych ludw Federacji Rosyjskiej nr 83-

    FZ, 30 kwietnia 1999. odpowiednie paragrafy utraci"y wa$no&% w!2005 roku17 O!gwarancjach praw rdzennych ma"oliczebnych ludw Federacji Rosyjskiej nr 83-

    FZ, 30 kwietnia 1999.18 O!pa#stwowym zabezpieczeniu emerytalnym w!Federacji Rosyjskiej N 166 FZ 5

    grudnia 2001.

    Ilo!" ma znaczenie. O wp#ywie ilo!ciowego aspektu regulacji pa$stwowych...

  • 152

    kulturow i! j'zykow , wspieraj c cz'sto w! tym zakresie narody tytularne. Mo$na powiedzie%, $e status republiki, ktry jest dla KMN praktycznie niedo-st'pny, pozwala na wi'ksz niezale$no&% w!polityce kulturowej oraz na wi'ksze wp"ywy polityczne na poziomie federacyjnym.

    Niezale$nie od oceny realnego wp"ywu statusu KMN, a!co za tym idzie i!kryterium ilo&ciowego, na przywileje, sposb $ycia czy mo$liwo&ci rozwi -zywania kon iktw ekonomicznych, najwa$niejsze dla tez postawionych w!ni-niejszym artykule jest to, $e kryterium ilo&ciowe sta"o si' wa$nym kompo-nentem wyobra(ni spo"ecznej i!wp"ywa na polityczne wybory liderw grup rdzennych. Kryterium ilo&ciowe, ktre mia"o za zadanie umo$liwi% obiektywne decydowanie, czy jaka& grupa jest rdzenn zbiorowo&ci wymagaj c szcze-glnego wsparcia czy te$ nie, jest obecnie instrumentalizowane przez r$ne lokalne frakcje polityczne, w! zale$no&ci od tego, jak wyobra$aj sobie one przysz"o&% w"asnej grupy i!gdzie widz najkorzystniejsz drog' dla rozwoju grupowej to$samo&ci. W! latach dziewi'%dziesi tych XX wieku wiele grup et-nicznych wystosowa"o pro&by o!w" czenie ich do wykazu KMN, co a"tajski przyk"ad dobitnie pokazuje. W! latach 19932002 lista KMN wyd"u$y"a si' z!26 do 45 grup.

    Znaczenie granicy 50 tysi'cy cz"onkw jest najbardziej widoczne w!przy-padkach grup, ktrych liczebno&% wok" niej oscyluje. Niezwykle wa$ne okaza"y si' tutaj spisy powszechne ludno&ci, poniewa$ s one praktycznie jedynym momentem, w!ktrym w!sposb maj cy znaczenie dla struktur pa#stwowych mo$e zosta% okre&lona liczebno&% tego czy innego narodu lub ludu, a!co za tym idzie, mog zosta% przyj'te b d( odrzucone ewentualne $ dania jego przed-stawicieli dotycz ce specjalnego statusu prawnego. Podczas bada# terenowych spotka"am si' z!osobami, ktre w!celu ustalenia ich przynale$no&ci do KMN wesz"y na drog' sadow . Jednak$e taka postawa ma sens prawny jedynie w!sy-tuacji, gdy dany KMN zosta" ju$ prawnie rozpoznany, a!po drugie, nie jest to bynajmniej ruch masowy. Dlatego te$ lokalni politycy z!napi'ciem czekaj na o cjalne rezultaty spisw powszechnych, co wida% dobrze na ni$ej opisanym przyk"adzie a"tajskim.

    Casus a#tajski

    W!momencie utworzenia Republiki A"taju w!1991 roku narodnost tytular-na A"tajczycy liczy"a oko"o 62 tysi'cy osb, stanowi"a 31 procent populacji republiki i!oczywi&cie nie by"a wpisana na list' ani ma"ych, ani ma"oliczebnych ludw. W!tym czasie na terytorium republiki nie by"o $adnych takich ludw. Jednocze&nie etnografowie radzieccy pracuj cy na tym terenie wyodr'bniali kilka tureckoj'zycznych grup, ktre, r$ni c si' pod wzgl'dem j'zykowym czy kulturowym, wchodzi"y wed"ug nich w! sk"ad jednej a"tajskiej narodnosti. Wed"ug moich bada# z!pocz tku lat dziewi'%dziesi tych przedstawiciele tych

    Agnieszka Halemba

  • 153

    r$nych grup postrzegali swoj odr'bno&% na wielu p"aszczyznach, a!za jedyn wspln cech' kulturow , ktra bez w tpienia " czy"a wszystkich A"tajczykw, uwa$ali specy czny, religijny stosunek do zamieszkiwanego przez nich teryto-rium gr A"taju (Halemba 2000; 2006).

    Rosyjski termin a tajcy A"tajczycy pojawi" si' w! rosyjskoj'zycznych (rd"ach pisanych w!XIX wieku. Rosyjscy misjonarze i!kupcy nazywali tak wszystkich tureckoj'zycznych mieszka#cw A"taju z!wy" czeniem Kazachw. Jednocze&nie misjonarze zdawali sobie spraw' z! tego, $e mieszka#cy A"taju nie postrzegaj samych siebie jako nale$ cych do jednej grupy etnicznej i! $e nie wszyscy u$ywaj okre&lenia A"taj Ki$i (lit. cz"owiek A"taju wsp"czesny a"tajski odpowiednik rosyjskiego etnonimu a tajcy) jako samookre&lenia. Poza tym, w!pracach misjonarzy i!podr$nikw by"o to tylko jedno z!wielu okre-&le# mieszka#cw A"taju, u$ywane zamiennie z!takimi etnonimami jak gornyje ka myki (grscy Ka"mycy), a tajskie ka myki (a"tajscy Ka"mycy), bie yje ka myki (biali Ka"mycy) czy nawet ojroty (Ojroci) (Wierbitskij [1893] 1993; Potapow 1953; Tokarew 1936). W"a&ciwie tylko przedstawiciele jednej grupy sk"onni by byli prawdopodobnie zarwno w!XIX wieku, jak i!obecnie uzna% rosyjski termin a tajcy za t"umaczenie ich w"asnego samookre&lenia. Chodzi tu o!grup' zamieszkuj ca A"taj centralny, ktrej przedstawiciele obecnie okre&laj si' jako A"taj Ki$i, a!ktrych radzieccy etnografowie nazywali A"tajczykami w"a&ciwymi (sobstwienno a tajcy) (Potapow 1969). To ostatnie okre&lenie wzbudza obecnie wiele emocji w&rd innych a"tajskich grup, ktre przez lata w"adzy radzieckiej w" czane by"y w! sk"ad narodnosti a"tajskiej: Je&li oni s w"a&ciwymi A"taj-czykami, to jakimi A"tajczykami jeste&my my? s"ysza"am niejednokrotnie podczas bada# terenowych.

    A"taj Ki$i to najwi'ksza z!a"tajskich grup. Oprcz niej etnografowie ra-dzieccy do A"tajczykw zaliczali te$ Tuba"arw, Cze"kancw, Kumandynczy-kw i!Telengitw19. Na pocz tku lat dziewi'%dziesi tych liderzy pierwszych trzech grup, ktrych przedstawiciele $yj w!p"nocnej cz'&ci A"taju, wyst pili o!nadanie im statusu KMN. Otrzymali oni ten status w!1993 roku, co spo-tka"o si' z!wieloma negatywnymi komentarzami ze strony liderw a"tajskich, ktrych wi'kszo&% wywodzi si' z!najliczniejszej grupy A"taj Ki$i. Wed"ug li-derw politycznych A"tajczykw wyst pienie o! status KMN by"o aktem od-rzucenia przynale$no&ci do wielkiego narodu a"tajskiego, jego bogatej historii, mi'dzynarodowych zwi zkw i!kultury. Wed"ug nich nard a"tajski nie jest bynajmniej ma"y jego przedstawiciele $yj obecnie w!Chinach czy Mongolii, mo$na prze&ledzi% jego kulturowe i!historyczne zwi zki z!Tybetem, a!A"taj-czycy s przodkami dzisiejszych Turkw. W!rozmowach ze mn wielokrotnie odwo"ywali si' do opisw w"asnych spotka# z!nieu&wiadomionymi co do w"a-snej przynale$no&ci narodowej a"tajskimi wsp"bra%mi spoza granic Federacji Rosyjskiej. Stanowisko Tuba"arw, Cze"ka#cw czy Kumandynczykw by"o ich

    19 Niektrzy badacze do A"tajczykw zaliczali te$ Szorcw i!Teleutw (Potapow 1969).

    Ilo!" ma znaczenie. O wp#ywie ilo!ciowego aspektu regulacji pa$stwowych...

  • 154

    zdaniem albo nierozs dne, albo szkodliwe czy nawet zdradzieckie, gdy$ za cen' kilku przywilejw odrzucili oni bogactwo narodowej historii i!kultury A"taju. W!1994 roku Brontoj Jangowicz Biediurow, pisarz i!polityk a"tajski, obecny o -cjalnie wybrany El Baszczy g"owa a"tajskiego ludu, powiedzia" w!udzielonym mi wywiadzie: Powinni&my si' wznie&% na nast'pny poziom rozwoju narodo-wego i!politycznego. A!zamiast tego oni organizuj jakie& zjazdy Tubalarw, Kumandy#czykw i!Cze"kancw! To jest regres! Podczas siedemdziesi'ciu lat w"adzy radzieckiej skonsolidowali&my si', stworzyli&my wsplny j'zyk, wspl-n &wiadomo&% i!znale(li&my si' na poziomie, jak to nazywano, socjalistycznej narodnosti. A!teraz wracamy do epoki kamiennej (por. Halemba 2000).

    Dla liderw Tubalarw, Kumandynczykw czy Cze"ka#cw sprawa jednak nie by"a tak prosta. Ich starania o!status KMN ich zdaniem nie poci ga"y za sob odrzucenia przynale$no&ci do wi'kszej wsplnoty narodowej A"tajczykw. W!gruncie rzeczy mieli oni nadziej' na czerpanie zyskw z!przynale$no&ci do obu formacji zwi zanych ze statusem grupy etnicznej czy narodowej. Z!jednej strony uwa$ali, $e w!czasach radzieckich instytucjonalnie wspierane by"o two-rzenie jednego a"tajskiego narodu, na czym cierpia"a ich lokalna specy ka j'zy-kowa i!kulturowa, a!przyznanie im statusu KMN mia"o by% pomocne w!prze-zwyci'$eniu dalszej utraty odr'bno&ci kulturowej i!j'zykowej (Sat"ajew 1992). Jednocze&nie mieli nadziej', $e prawa KMN dotycz ce korzystania z!zasobw naturalnych na terytorium zamieszkiwania przodkw pozwol na popraw' ich sytuacji ekonomicznej. By"o to szczeglnie wa$ne, poniewa$ po upadku ZSRR A"taj do&% szybko sta" si' jedn z!najpopularniejszych destynacji turystycznych Rosji, a!p"nocnymi obszarami Republiki A"taj zacz'li si' interesowa% inwesto-rzy planuj cy w!tym regionie rozwj turystyki masowej. Ambicje liderw tych trzech grup by"y w!praktyce szczeglnie trudne do zrealizowania, je&li pami'-tamy, $e specjalne prawa przys"uguj wy" cznie tym przedstawicielom KMN, ktrzy mieszkaj na tradycyjnym terytorium swoich przodkw i!zajmuj si' gospodark tradycyjn . Wielu za& przedstawicieli tych KMN mieszka obecnie w!Gorno-A"tajsku (stolicy Republiki) lub w!miejscowo&ciach typu miejskiego i! trudno by im by"o udowodni%, $e ich sposb $ycia jest tradycyjny. Na-dzieja jednak umiera ostatnia i!takie by"y mi'dzy innymi motywacje liderw p"nocnych a"tajskich grup. Z!drugiej strony nie zamierzali oni wcale rezy-gnowa% z!uczestnictwa w!bogatej symbolicznie a"tajskiej kulturze. Cze"ka#cy, Tuba"arzy i!Kumandynczycy nadal mieszkaj na terytorium Republiki A"taju i!nie chc oddzielenia administracyjnego. Przynale$no&% do Republiki A"taju daje im bowiem podstawy do podkre&lania jedno&ci z!wi'kszym narodem a"-tajskim, z! jego bogat histori i!spu&cizn kulturow . Mo$na powiedzie%, $e po uzyskaniu statusu KMN, Kumandynczycy, Tuba"arzy i!Cze"ka#cy znale(li si' w!sytuacji, w!ktrej staraj si' czerpa% z!obu statusw: statusu ma"olicznego rdzennego narodu i!statusu du$ego narodu tytularnego.

    Dla liderw a"tajskich nadanie tym trzem narodom statusu KMN mia"o raczej znaczenie symboliczne i!presti$owe. Zdarza"y si' negatywne komentarze,

    Agnieszka Halemba

  • 155

    jak w!przypadku Brontoja Jangowicza Biedjurowa, ale wpisanie do wykazu KMN tych trzech grup nie sta"o si' nigdy przedmiotem za$artej debaty czy walki politycznej. Moim zdaniem sta"o si' tak w"a&nie z!powodu kryterium ilo&ciowego. Cze"ka#cow, Kumandynczykow i!Tuba"arw jest o cjalnie (wed"ug danych spisw powszechnych), a!tak$e nieo cjalnie (wed"ug szacunkw i!&wia-domo&ci liderw) tak ma"o, $e ich ewentualne od" czenie si' od A"tajczykw nie spowodowa"oby zmniejszenia si' oglnej ich liczby poni$ej granicy 50 ty-si'cy osb. Inaczej wygl da"a sytuacja z!Telengitami, ktrych liderzy te$ zacz'li mwi% o!uzyskaniu statusu KMN ju$ na pocz tku lat dziewi'%dziesi tych. Ich wysi"ki zosta"y pocz tkowo storpedowane oskar$eniami o!nacjonalizm i!sepa-ratyzm ju$ na poziomie republika#skim. Przed spisem powszechnym z!2002 liczb' Telengitw szacowano na 10 do 17 tysi'cy osb (Blum, Filippowa 2003). Po odliczeniu kilku tysi'cy p"nocnych A"tajczykw, ktrzy ju$ mieli status KMN, wyodr'bnienie Telengitw jako osobnej grupy mog"oby spowodowa% spadek liczby A"tajczykw poni$ej granicy 50 tysi'cy osb. I!chocia$, jak pisa-"am wy$ej, nigdzie w!rosyjskich aktach legislacyjnych nie jest zapisane, $e KMN nie mo$e by% narodowo&ci tytularn na poziomie republiki, obawy dotycz ce utraty statusu republika#skiego przez A"tajczykw by"y wyra(nie artyku"owane w!a"tajskich mediach, gdy sprawa odr'bnego statusu dla Telengitw powrci"a na scen' polityczn pod koniec lat dziewi'%dziesi tych.

    Telengici otrzymali status KMN w!2000 roku, gdy plany przeprowadzenia spisu powszechnego w!Federacji Rosyjskiej by"y ju$ wyra(nie sformu"owane. Nie mog' zgodzi% si' z!Walerijem Tiszkowem, wed"ug ktrego A"tajczycy nie odnosili si' do fragmentacji swojej grupy z!obaw (Tiszkow 2005, s. 312). Wprost przeciwnie, w!miesi cach poprzedzaj cych spis powszechny w!2002 roku media a"tajskie by"y pe"ne dyskusji dotycz cych przyczyn i!konsekwen-cji ewentualnego deklarowania przez respondentw narodowo&ci telengickiej. Jedno&% narodu a"tajskiego by"a tematem dominuj cym, a!tych, ktrzy ewen-tualnie brali pod uwag' deklarowanie podczas spisu narodowo&ci telengickiej ostrzegano, $e ich postawa mo$e mie% konsekwencje polityczne dla ca"ej repu-bliki, " cznie z!jej degradacj do poziomu okr'gu w!ramach Kraju A"tajskiego, z!ktrego Republika zosta"a wyodr'bniona w!1991 roku (Modorow 2003; Blum, Filippowa 2003; Halemba 2006). Potencjalni Telengici byli okre&lani mianem zdrajcw narodu a"tajskiego20. Niezale$nie od tego, czy obawy dotycz ce utraty statusu republika#skiego by"y uzasadnione, nadawa"y one ton lokalnej debacie politycznej, w!ramach ktrej deklaracja telengicko&ci podczas spisu powszech-nego sta"a si' miar a"tajskiego patriotyzmu.

    Rezultaty spisu powszechnego z!2002 roku uspokoi"y obawy a"tajskich politykw. Wed"ug o cjalnych danych tylko 2398 osb zadeklarowa"o przyna-le$no&% do Telengitw, a!oglna liczba A"tajczykw osi gn'"a ponad 67 tysi'cy

    20 Swiet"ana Tjuchtieniewa, rozmowy przeprowadzane w!latach 20002003; a!tak$e Mo-dorow 2003; Blum, Filippowa 2003.

    Ilo!" ma znaczenie. O wp#ywie ilo!ciowego aspektu regulacji pa$stwowych...

  • 156

    w!Federacji Rosyjskiej i!ponad 62 tysi ce w!Republice A"taju21. Jednak$e dys-krepancja mi'dzy oczekiwanymi a!aktualnymi rezultatami spisu zach'ca do postawienia pyta# dotycz cych wyborw, jakich musz dokonywa% ludzie zmuszeni przez pa#stwo do deklarowania jednej przynale$no&ci narodowej czy etnicznej. Rezultaty rzeczywi&cie na pierwszy rzut oka s zadziwiaj ce. Je&li nawet szacunki Bluma i! Filipowej, okre&laj cych liczb' potencjalnych Telengitw na 17 tysi'cy osb, wydaj si' nieco przesadzone (Blum, Filippowa 2003), to moje w"asne badania wskazuj , $e wi'kszo&% mieszka#cw rejonw u"aga#skiego i!koszagackiego Republiki A"taju (poza Kazachami) uwa$a si' za Telengitw, a!z!tego wynika, $e tak narodowo&% powinno zadeklarowa% oko"o o&miu, dziewi'ciu tysi'cy osb22. W!latach 19981999 przeprowadzi"am ana-liz' wiejskich ksi g meldunkowych w!rejonie koszagackim, gdzie zapisywana jest tak$e przynale$no&% narodowa. Zdecydowana wi'kszo&% osb urodzonych w!tym rejonie i!nie b'd cych Kazachami, zosta"a zapisana jako Telengici23. To oznacza, $e wiele z!osb, ktre w!lokalnych dokumentach (ksi'gach meldun-kowych) wyst'puj jako Telengici, zadeklarowa"o podczas spisu powszechnego narodowo&% a"tajsk . Z!moich rozmw z!mieszka#cami rejonu koszagackiego wynika, $e ich decyzj' mo$na rozpatrywa% na wielu poziomach. Po pierwsze, czuj si' oni A"tajczykami, poniewa$ sama nazwa zawiera w!sobie szczeglne przywi zanie do gr i!przyrody A"taju, a! takie przywi zanie jest niezwykle wa$nym komponentem organizuj cym ich do&wiadczenie (por. Halemba 2006; Halemba 2008). Po drugie, w! konkretnym przypadku spisu powszechnego wybr mi'dzy deklaracj a"tajsko&ci a!deklaracj telengicko&ci sta" si' dla nich kwesti lojalno&ci wobec Republiki A"taju, ktrej istnienie mog"o by%, wed"ug a"tajskich mediw, zagro$one w!&wietle ich ewentualnych wyborw. Po trze-cie, ewentualne przywileje KMN nie by"y jeszcze w!tym czasie szeroko znane i! komentowane w! rejonach zamieszka"ych przez potencjalnych Telengitw. Co prawda, uzyskali oni status KMN zanim spis powszechny zosta" przepro-wadzony, ale konkretne inicjatywy zwi zane z!rzeczywistym wykorzystaniem przywilejw KMN pojawi"y si' w!praktyce dopiero na pocz tku XXI wieku. Z!tego powodu wa$niejszym celem politycznym ni$ deklarowanie osobistych sentymentw etnicznych wydawa"o si' utrzymanie statusu republika#skiego. Jednocze&nie w!sytuacji, gdy deklaracja przynale$no&ci etnicznej nie by"a po-strzegana, jako akt polityczny (np. w! rozmowach z!etnografem czy w!wiej-skich ksi'gach meldunkowych), respondenci odwo"ywali si' do to$samo&ci telengickiej, a!nie a"tajskiej.

    21 http://www.perepis2002.ru/22 Rosyjska etnografka Wiera Djakonowa uwa$a, $e w!ko#cu lat osiemdziesi tych w!sa-

    mym rejonie koszagackim mieszka"o co najmniej 5600 &wiadomych Telengitw (2001, s. 5). 23 Jako A"tajczykw zapisano niemal wy" cznie te osoby, ktre do Kosz Agacz przyje-

    cha"y z!centralnego A"taju (ma"$e#stwo, praca) oraz przedstawicieli a"tajskiego rodu Todosz, uwa$anego powszechnie za rd a"tajski a!nie telengicki, ktrego przodkowie osiedlili si' w!re-jonie koszagackim na pocz tku XX wieku (Halemba 2006).

    Agnieszka Halemba

  • 157

    W!2003 zosta"o utworzone Stowarzyszenie Telengitw, ktrego cz"on-kowie podtrzymuj kontakty z! innymi organizacjami narodw rdzennych na A"taju i!w!Federacji Rosyjskiej oraz bior coraz aktywniejszy udzia" w!mi'dzy-narodowych sieciach organizacji ludw rdzennych, uczestnicz c w!kongresach, szkoleniach czy kursach prawnych. W!rejonach telengickich powsta"y pierwsze obszcziny, by"y prby wydzielenia terenw tradycyjnego gospodarowania, co dawa"oby mieszka#com wi'ksz kontrol' nad zasobami naturalnymi i!ewen-tualn dzia"alno&ci przemys"ow i!biznesow . Wst'pne rezultaty spisu po-wszechnego przeprowadzonego w!2010 roku pokazuj , $e liczba deklaruj cych si' jako Telengici znacznie wzros"a do 3648 osb w!Republice A"taj (3712 w!ca"ej Federacji Rosyjskiej) czyli o!ponad 50 procent24. Nadal ich liczba nie zagra$a jednak w!$aden sposb A"tajczykom jako narodowi tytularnemu. Poza tym tu$ przed spisem powszechnym 2010 roku przewodnicz cy a"tajskiego parlamentu zwo"a" konferencj' po&wi'con relacjom mi'dzy KMN a!narodem a"tajskim, w!ktrej wzi'li udzia" zarwno miejscowi politycy i! liderzy ludw rdzennych, jak i!naukowcy z!Rosyjskiej Akademii Nauk25. W! rezultacie tej konferencji wystosowano list do rz du Federacji Rosyjskiej, w!ktrym pro-szono o!uznanie jedno&ci narodu a"tajskiego, w!sk"ad ktrego wchodz takie KMN, jak Tuba"arzy, Cze"kancy i!Telengici26. Jest to w!Federacji Rosyjskiej jak na razie rozwi zanie unikalne, ktre powoduje, $e w! zale$no&ci od potrzeb politycznych Telengici czy Tuba"arzy mog by% liczeni albo w! sk"adzie A"-tajczykw, albo jako oddzielny KMN, czyli s jednocze&nie narodem ma"ym i!du$ym, w!zale$no&ci od konkretnych celw politycznych, ekonomicznych czy spo"ecznych.

    Zako$czenie

    Theodore Porter w!swojej ksi $ce Trust in Numbers pisa", $e szacunkom ilo&ciowym nadaje si' czasami szczeglne znacznie, mimo $e nikt nie broni ich wiarygodno&ci z!prawdziwym przekonaniem (Porter 1995, s. 8). Pisze on te$, $e decyzja podj'ta wed"ug kryterium ilo&ciowego wydaje si' decyzj obiektywn i!sprawiedliw , a!samo kryterium, cho% przyj'te arbitralnie, szybko staje si' znacz c cz'&ci rzeczywisto&ci spo"ecznej. W!Federacji Rosyjskiej lokalni liderzy, aktywi&ci ludw rdzennych czy przedstawiciele administra-cji pa#stwowej widz w!kategoryzacji etnicznej nie tylko odbicie istniej cych r$nic mi'dzy grupami zamieszkuj cymi Federacj' Rosyjsk , ale te$ wa$ny

    24 http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm (6.06.2013).

    25 http://www.kurultai.altai-republic.ru/print.php?sid=1867 (6.06.2013).26 Kumandy#czycy nie zostali wymienieni w!tym li&cie ze wzgl'du na brak porozumie-

    nia z!ich liderami.

    Ilo!" ma znaczenie. O wp#ywie ilo!ciowego aspektu regulacji pa$stwowych...

  • 158

    instrument, pozwalaj cy na kszta"towanie przysz"o&ci poszczeglnych grup. Granica liczbowa istniej ca w!rosyjskich aktach prawnych wykreowa"a podzia" na du$e i!ma"e grupy rdzenne. Jest to podzia" nie zawsze rozumiany poza granicami Federacji Rosyjskiej, zw"aszcza przez przedstawicieli organizacji zaj-muj cych si' ochron praw ludw rdzennych, ktrych pierwszym punktem kontaktowym w!Rosji jest wspomniany wy$ej AKMNSS. W! tej organizacji zrzeszone s tylko ludy ma"oliczebne, co stwarza wra$enie, $e pewne grupy rdzenne s bardziej godne wsp"pracy i!wsparcia ni$ inne i!$e wielko&% grupy ma w!tym przypadku decyduj ce znaczenie.

    Bibliogra a

    Abramson David, 2002, Identity counts: the Soviet legacy and the census in Uzbekistan, w: David I. Kertzer, Dominique Arel (red.), Census and Identity: The Politics of Race, Ethnicity, and Language in National Censuses, Cambridge, Cambridge University Press, s. 176201.

    Anderson David G., 2000. Identity and Ecology in Arctic Siberia, Oxford, Oxford University Press.Anderson David G., 2006, The Turukhansk Polar Census Expedition of 19261927 at the Crossroads

    of Two Scienti c Traditions, Sibirica, nr 5(1), s. 2461.Blum Alain, Filippowa Jelena, 2003, Pieriepis na Altaje, w: Elena Filippowa, Dominique Arel,

    Katrin Gusef (red.), Etnogra ja Pieriepis 2002, Moskwa, OAO Awiaizdat, s. 7293.

    Bromley Julian, Kozlov Viktor, 1989, The theory of ethnos and ethnic processes in Soviet social sci-ences, Comparative Studies in Society and History, nr 31(3), s. 425438.

    Brubaker Rogers, 1994, Nationhood and the National Question in the Soviet Union and Post-Soviet Eurasia: An Institutionalist Account, Theory and Society, nr 23(1), s 4778.

    Cheshko Sergei Viktorovich, 2005 [2000], The Population Census: Whom to count and how?, Anthropology and Archeology of Eurasia, nr 44(1), s. 824.

    Djakonowa Wiera Paw"owa, 2001, A tajcy, Gorno-A"tajsk, Ak-Czeczek.Donahoe Brian i!in., 2008, Size and place in the construction of indigeneity in the Russian Federation,

    Current Anthropology, nr 48, z. 6, s. 9931020.Fondahl Gail, Greg Poelzer, 2003, Aboriginal Land Rights in Russia at the Beginning of the Twenty-

    First Century, Polar Record, nr 39(209), 111122.Garcelon Marc, 2001, Colonizing the subject: The genealogy and legacy of the Soviet internal passport,

    w: Jane Caplan, John Torpey (red.), Documenting Individual Identity: The Development of State Practices in the Modern World, Princeton, Princeton University Press, s. 83100.

    Halemba Agnieszka, 2000, $wiadomo%& narodowa wsp czesnych A tajczykw, w: Ewa Nowicka (red.), Wielka Syberia Ma ych Narodw, Krakw, Nomos.

    Halemba Agnieszka, 2006, The Telengits of Southern Siberia: Landscape, Religion and Knowledge in Motion, London, Routledge.

    Halemba Agnieszka, 2008, Religion and con icts over land in the Republic of Altai, Russian Federation, w: Fernanda Pirie, Tony Huber (red.), Con ict, Religion and Social Order in Tibet and Inner Asia, Leiden, Brill.

    Hirsch Francine, 1997, The Soviet Union as a! work-in-progress: Ethnographers and the category Nationality in the 1926, 1937, and 1939 censuses, Slavic Review, nr 56(2), s. 257278.

    Hirsch Francine, 2005, Empire of Nations. Ethnographic Knowledge and the Making of the Soviet

    Union, Ithaca, Cornell University Press.Istorija, 1945 [1938], Istorija Wsiesojuznoj Kommunisticzeskoj partii (bolszewikow): Kratkij kurs,

    Moskwa, Gospolizdat.

    Agnieszka Halemba

  • 159

    Khazanov Anatolij, 1995, After the USSR: Ethnicity, Nationalism, and Politics in the Commonwealth of Independent States, Madison, University of Wisconsin Press.

    Kria$kow W"adimir Aleksiejewicz, 1996, Prawo koriennych ma oczisliennych narodow na ziemli. Gosudarstwo i!Prawo, nr 1, s. 6172.

    Kria$kow W"adimir Aleksiejewicz, 1999, Status Ma oczislennych Narodow Rossii: Prawowyje Akty, Moskwa,.

    Martin Terry, 2001, The Af rmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union, 19231939, Ithaca, Cornell University Press.

    Modorow Niko"aj Siemionowicz, 2003, Mie"kon essionalnye otnoszenija w! Gornom A taje: sos-tojanije, problemy, puti ich prieodolenija, w: tego$ (red.), Gornyj A taj: Istoriczeskij sbornik, Gorno-A"tajsk-Bijsk, Gorno-A"tajskij Gosudarstwiennyj Uniwiersitiet.

    Nowikowa Natalija Iwanowna, 1999, Prawa cze owieka i!prawa koriennych narodow siewiera Rossii: Garmonija ili antagonizm?, w: Natalija Iwanowna Nowikowa, Walerij Aleksandrowicz Tiszkow (red.), Cze owiek i!Prawo, Moskwa, ID Stratiegija, s. 5463.

    Nowikowa Natalija Iwanowna, Tiszkow Walerij Aleksandrowicz (red.), 1999a, Cze owiek i!Pra-wo, Moskwa, ID Stratiegija.

    Nowikowa Natalija Iwanowna. Tiszkow Walerij.Aleksandrowicz. (red.), 1999b, Obycznoje Pra-wo i!Prawowoj Pluralizm, Moskwa, Rossijskaja Akadiemija Nauk.

    Osherenko Gail, 2001, Indigenous rights in Russia: Is title to land essential for cultural survival?, Georgetown International Environmental Law Review, nr 13, s. 695734.

    Pika Aleksandr (red.), 1999 Neotraditionalism in the Russian North, t"um. Bruce Grant, Edmon-ton, Canadian Circumpolar Institute Press.

    Porter Theodore, 1995, Trust in Numbers: The Pursuit of Objectivity in Science and Public Life, Princeton, Princeton University Press.

    Potapow Leonid Paw"owicz, 1953, Oczerki po istorii a tajcew, MoskwaLeningrad, Izdatielstwo Akadiemii Nauk SSSR.

    Potapow Leonid Paw"owicz, 1969, Etniczeskij sostaw i!proischo"dienije a tajcew, Leningrad, Nauka.Sat"ajew Fieofan Aleksandrowicz, 1992, Iz istorii nacyonalnogo stroitielstwa na A taje (k problemie

    konsolidacyi a tajcew), w: Jakow Andriejewicz Pustogaczew, Aleksandr Sazonowicz Sura-zakow, Problemy izuczenija istorii i!kultury A taja i!sopriedielnych tierritorij, Gorno-A"tajsk, Gorno-A"tajskij Nauczno-issledowatielskij institut istorii, jazyka i!litieratury.

    Scott James C., 1998, Seeing Like a!State, New Haven, Yale University Press.Slezkine Yuri, 1994, Arctic Mirrors: Russia and the Small Peoples of the North, Ithaca, Cornell

    University Press.Slezkine Yuri, 1997, Naturalists versus Nations: Eighteenth-Century Russian Scholars Confront Ethnic

    Diversity, w: David R. Brower, Edward J. Lazzerini (red.), Russias Orient: Imperial Border-lands and Peoples, 17001917, Bloomington, Indiana University Press.

    Soko"owa Zoja Pietrowna., Nowikowa Natalija Iwanowna., Ssorin-Chajkov Niko"aj W"adimi-rowicz, 1995, Etnografy piszut zakon, Etnogra czeskoje Obozrienije, nr 1, s. 7488.

    Sokolovskii Sergei Valerevich., 2000, The Construction of indigenousness in Russian science, politics

    and law, Journal of Legal Pluralism, nr 45, s. 91113.Soko"owskij Siergiej Walerjewicz, 2001, Obrazy Drugich w!Rossijskich naukie, politikie i!prawie,

    Moskwa, Put.Soko"owskij Siergiej Walerjewicz, 2004, Kriaszeny wo Wsierossijskoj pieriepisi nasielenija 2002

    goda, Moskwa, IEARAN.Sokolovskii Sergei Valerevich, 2005 [2000], The 2002 Census: Games According to Wittgenstein,

    Anthropology and Archeology of Eurasia, 44(1), s. 2533.

    Sokolovskii Sergei Valerevich, 2005, Identity politics and indigeneity construction in the Russian census 2002, Max Planck Institute for Social Anthropology Working Paper, nr 77, HalleSaale, Germany.

    Ilo!" ma znaczenie. O wp#ywie ilo!ciowego aspektu regulacji pa$stwowych...

  • 160

    Ssorin-Chaikov Nikolai, 2003, The Social Life of the State in Subarctic Siberia, Stanford, Stanford University Press.

    Stalin Iosif Wissarionowicz, 1913, Marksizm i! nacyonalnyj wopros www.hrono.ru/libris/sta-lin/219.html (6.06.2013).

    Stalin Iosif Wissarionowicz, 1950, Marksizm i!woprosy jazykoznanija, Prawda, 20 czerwca www.phil.pu.ru/lib/data/ru/stalin/marxism.html (6.06.2013).

    Stalin Iosif Wissarionowicz, 1955, Historia Wszechzwi zkowej Komunistycznej Partii (bol-szewikw). Krtki kurs, Warszawa, Ksi $ka i!Wiedza.

    Stalin Iosif Wissarionowicz, 1956, Marksizm a!zagadnienia j'zykoznawstwa, Warszawa, Ksi $ka i!Wiedza.

    Stepanov Valerii, 2005 [2001], The All-Russia 2002 census: Ways to measure the identity of large and small groups, Anthropology and Archeology of Eurasia, nr 44(1), s. 3494.

    Suny Ronald Grigor, 1993, The Revenge of the Past: Nationalism, Revolution, and the Collapse of the Soviet Union, Stanford, Stanford University Press.

    Tiszkow Walerij Aleksandrowicz, 2005, Etnologija i!politika, Moskwa, Nauka.Tokarjew Siergiej Aleksandrowicz, 1936, Dokapitalisticzeskije pierie"itki w! Oirotii, Leningrad,

    Socyalno-ekonomiczeskoje izdatielstwo.Wierbickij Wasilij Iwanowicz, 1993 (1893), A tajskije inorodcy, Gorno-A"tajsk, Ak Czeczek.

    Agnieszka Halemba

  • S awomir !odzi"ski

    Instytut Socjologii

    Uniwersytet Warszawski

    Etniczno ! i"jej miary. Przypadek pyta$ etnicznych w"Narodowym Spisie Powszechnym Ludno ci w"Polsce w"2011 roku

    Wst%p

    W!bogatej twrczo&ci naukowej profesor Ewy Nowickiej problematyka et-niczno&ci, zwi zana zw"aszcza z!badaniem grup mniejszo&ciowych, zajmowa"a zawsze bardzo wa$ne, je$eli nie pierwszoplanowe, miejsce. Znalaz"a ona ju$ swj wyraz w!rozprawie habilitacyjnej podejmuj cej kwestie sytuacji i!proble-mw to$samo&ciowych Afroamerykanw w!Stanach Zjednoczonych (Nowicka 1979). W! latach osiemdziesi tych autorka opublikowa"a dwa wa$ne artyku"y teoretyczne dotycz ce mniejszo&ci i!sytuacji mniejszo&ciowej, ktre by"y sze-roko wykorzystywane przez polskich badaczy na progu lat dziewi'%dziesi tych ubieg"ego wieku, kiedy wzros"o zainteresowanie t problematyk (Nowicka 1980; Nowicka 1989). Od pocz tku lat dziewi'%dziesi tych a$ do dzisiaj jej zainteresowania badawcze zwi zane z!etniczno&ci zwrci"y si' w!kierunku socjologicznych, problemowych monogra i grup mniejszo&ciowych. Ich po-cz tek wyznacza praca o!warszawskich luteranach jako mniejszo&ci religijnej (Nowicka, Majewska 1993), a!wykorzystane w!niej pomys"y metodologiczne przenios"a na badania takich spo"eczno&ci etnicznych, jak Romowie w!Pol-sce, grupy imigranckie (Wietnamczycy w!Polsce i!greccy repatrianci z!Polski), rdzenne ludy Syberii (Buriaci, Jakuci, Kuriacy). Ukoronowaniem jej dotych-czasowych zainteresowa# mniejszo&ciowych jest w!du$ym stopniu tak$e osobista praca o!Wo"ochach (Arumunach) (Nowicka 2011)1.

    Zagadnienia etniczne znalaz"y si' tak$e w!jej podr'czniku do antropologii, ktrego ostatni rozdzia" jest po&wi'cony r$norodno&ci kulturowej (Wsp"-czesno&% i!przysz"o&% r$norodno&ci kulturowej) (Nowicka 2006b). Pisa"a w!nim o!zmianie funkcjonowania to$samo&ci etnicznych, ktrych kryteria, takie

    1 Dodajmy, $e jako promotorka prac doktorskich i!nast'pnie jako opiekunka naukowa wykszta"ci"a du$e grono uczniw, z!ktrych wi'kszo&% zajmuje si' zawodowo na uniwersytecie kwestiami etnicznymi (Ma"gorzata G"owacka-Grajper, Micha" Kowalski, Robert Wyszy#ski, Wojciech Po"e% i!*ukasz Ostrowski).

  • 162

    jak przekonanie o!odr'bno&ci j'zykowej, kulturowej, zwi zku z!okre&lonym terytorium, historii i!genealogii grupy, a!tak$e pewnych specy cznych cechach wyra$onych w!autostereotypie, s w!coraz wi'kszym stopniu poddawane re- eksji, &wiadomym decyzjom, intencjonalnemu dzia"aniu, ktre okre&li"a mia-nem procesu ideologizacji etniczno&ci (Nowicka 2006b, s. 434). Zjawisko to mo$na zauwa$y% tak$e przy okazji spisw powszechnych ludno&ci, w!ktrych stawia si' pytania o!pochodzenie i!identy kacj' etniczn spisywanych osb.

    Prby spisowego okre&lenie charakteru struktury etnicznej spo"ecze#stwa oraz liczebno&ci poszczeglnych grup sk"adaj cych si' na ni budz zawsze du$e emocje ze strony zarwno w"adz pa#stwowych i!wi'kszo&ci, jak i!samych mniejszo&ci. Staj si' one nierzadko przyczyn napi'% i!kon iktw etnicznych. Statystyki na ten temat nie s bowiem jedynie zwyk"ymi liczbami, lecz odgry-waj istotn rol' spo"eczno-polityczn i!etniczn , o!czym przekonuje historia spisw powszechnych ludno&ci nie tylko w!Stanach Zjednoczonych, ale tak$e w! Indiach i!Brazylii (Nobles 2011, s. 3151, Berman 2011, s. 5278, Peter-sen 1987, s. 187234, por. tak$e Kartzer, Arel 2002). Decyduj one bowiem o!polityce pa#stwa wobec tych spo"eczno&ci oraz przes dzaj o!ich publicznym zaistnieniu i!sile dzia"ania2.

    W! tym artykule chcia"bym sprbowa% przeanalizowa% problemy meto-dologii badania etniczno&ci na przyk"adzie ostatniego spisu powszechnego ludno&ci w!Polsce, ktry odby" si' wiosn 2011 roku (dalej jako NSP 2011). By" on z!perspektywy pyta# etnicznych przedsi'wzi'ciem bardziej rozwini'-tym w!porwnaniu do poprzedniego spisu ludno&ci z!2002 roku, w!ktrym zadano pytania o!narodowo&% i! j'zyk domowy (Adamczuk, *odzi#ski 2006). Dzia"o si' tak z!powodu rozszerzenia baterii samych pyta# etnicznych (dodano w!nim pytania o!drug narodowo&%/to$samo&% etniczn , j'zyk ojczysty i!wy-znanie religijne) oraz du$ej mobilizacji organizacji &rodowisk mniejszo&ciowych w! trakcie spisu. Sprawy tego spisu budzi"y od pocz tku jego przygotowa# zainteresowanie &rodowisk mniejszo&ci narodowych3, a! tak$e odpowiednich komisji sejmowych i!cia" rz dowych oraz &rodowisk naukowych4.

    Wyzwaniem sta"a si' zastosowana w!spisie metodologia (" cz ca r$ne (rd"a danych), a! zw"aszcza wykorzystanie metody reprezentacyjnej5. Mo$e

    2 Etniczne znaczeniu spisw powszechnych ukazuj mi'dzy innymi prace Benedicta Andersona, w!ktrych opisuje nieoczekiwane ich skutki w!krajach kolonialnych i!postkolonial-nych poprzez ukazanie istnienia i!liczebno&ci pewnych grup, co sta"o si' dla ich liderw inspi-racj do rozwoju to$samo&ci grupowych i!mobilizacji politycznej (Anderson 2008, s. 2945).

    3 Niektre z!nich stale monitorowa"y przygotowania i!sam przebieg spisu zob. Raport. Narodowy Spis... 2011.

    4 Krzyk 2012 Jest to sprawozdanie z!konferencji na temat NSP 2011 zorganizowanej przez Uniwersytet )l ski w!Katowicach.

    5 Badanie reprezentacyjne jest przeprowadzane na wybranej prbie (reprezentacji) ba-danej zbiorowo&ci, a!uzyskane wyniki s"u$ do jej ca"o&ciowej charakterystyki. Warunkiem rzetelno&ci wynikw jest w"a&ciwy dobr prby (jej wielko&% i!wewn'trzna struktura powinna odpowiada% wielko&ci i!strukturze ca"ej zbiorowo&ci).

    S awomir !odzi"ski

  • 163

    ona tworzy% istotne problemy z!dok"adnym okre&leniem liczebno&ci mniejszo-&ci na poziomie jednostek ma"ej skali, czyli gmin, co b'dzie si' przek"ada"o na utrudnienia w!realizacji ustawowych regulacji dwuj'zyczno&ci (wprowadza-nia j'zyka pomocniczego i!nazw dwuj'zycznych na terenie gmin). Problemy te mog dotyczy% rwnie$ mniejszo&ci ma"ych liczebnie i! rozproszonych na terenie kraju.

    Najpierw omwi' g"wne problemy metodologiczne zwi zane z!badaniem etniczno&ci w! spisach powszechnych (konstrukcja pyta# etnicznych i! spo-"eczny odbir tych pyta#), a!nast'pnie w!podobnej kolejno&ci przedstawi' te problemy na przyk"adzie NSP 2011.

    Problemy metodologiczne zwi&zane z"pytaniem o"narodowo ! (pytaniami etnicznymi) w"spisach powszechnych ludno ci

    Spisy powszechne ludno&ci stanowi najbardziej pog"'bione i!porwnaw-cze (rd"o informacji na temat rozmiarw oraz zmian liczebno&ci i!struktury demogra cznej grup etnicznych, j'zykowych lub religijnych. Od ko#ca XIX wieku pa#stwa europejskie zacz'"y w" cza% pytania dotycz ce tych zagadnie# do swoich spisw ludno&ci. Uzyskane w!nich dane pozostaj cz'sto podsta-wowym i! jedynym (rd"em informacji statystycznej o!etnicznym, j'zykowym i!religijnym zr$nicowaniu populacji danego kraju. Wynika to nie tylko z!jego powszechnego charakteru, ale tak$e i!z!tego, $e inne sposoby zbierania danych na ten temat (jak np. sonda$e) nie obejmuj wszystkich grup etnicznych z!po-wodu ich ma"ej liczebno&ci lub rozproszenia na terenie ca"ego kraju, a!dane urz'dowe na ten temat nie istniej (nie zbiera si' ich) albo s niedost'pne badaczom z!powodu ich wra$liwo&ci politycznej 6.

    Mo$na przedstawi% argumenty zarwno za, jak i!przeciw umieszcza-niu w!spisach powszechnych ludno&ci pyta# etnicznych, czyli dotycz cych narodowo&ci jednostki (jej pochodzenia etnicznego itp.), u$ywanego j'zyka (ojczystego, domowego itp.), wyznania religijnego i!posiadanego obywatel-stwa. Argumenty za podkre&laj znaczenie uzyskiwanych danych dla pomocy pa#stwa na rzecz mniejszo&ci oraz dla samych tych spo"eczno&ci (decyduj one cz'sto o! ich znaczeniu i!maj dla nich realne znaczenie urz'dowe). Ar-gumenty przeciw z!jednej strony wyra$aj obawy zwi zane z!zachowaniem poufno&ci i!prywatno&ci uzyskanych danych etnicznych (s to zawsze dane wra$liwe), z!drugiej za& podwa$aj ich wiarygodno&% i!rzetelno&% (Ringelheim 2011, s.!16821696).

    Porwnania mi'dzynarodowe dotycz ce obecno&ci tych pyta# w!spisach przeprowadzanych w!r$nych cz'&ciach &wiata nie s tutaj jednoznaczne, gdy$

    6 Na temat spisw powszechnych i! uzyskanych w! ich trakcie wynikw dotycz cych struktury etnicznych w!r$nych krajach europejskich zob. Janusz 2011, s. 101257.

    Etniczno!" i jej miary. Przypadek pyta$ etnicznych w Narodowym...