HENRI BERGSON: EEN EVOLUTIONAIR FILOSOOF ?· Henri Bergson: een evolutionair filosoof avant la lettre…

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

  • Henri Bergson: een evolutionair filosoof avant la lettre 1 Frans Holtkamp

    HENRI BERGSON: EEN EVOLUTIONAIR FILOSOOF AVANT LA LETTRE

    door Frans Holtkamp EEN LOFZANG VOORAF

    Lyrisch ben ik over Essays over bewustzijn en verandering van Henri Bergson. 1 Waarom? Omdat ik nu voor het eerst werk van een denker lees die in zijn filosoferen serieus rekening houdt met de evolutie. Dat we in ons denken over de mens, zker als het over bewustzijn gaat, evolutionaire feitenreeksen deze laatste term is van Henri Bergson mee moeten nemen, op dt aambeeld hamer ik voortdurend. Zeker in deze tijd met zijn overtrokken aandacht voor wat bijvoorbeeld de hersenweten-

    schap allemaal vermag. Jawel, die vermag ongelooflijk veel. Maar laten we eerlijk zijn, veel hersenwetenschappers denken verkokerd. Ze zijn uitsluitend met ma-terie bezig, hersenen in dit geval. Hersenen zoals ze zich n voordoen, hersenen anno 2014. Historische reflectie hoe hebben die hersenen zich in de loop van de evolutie ontwikkeld? is opvallend afwezig. Wijsgerige reflectie is de mense-lijke geest alln maar een functie van de hersenen? eveneens. Globaal genomen denkt en schrijft Bergson vooral in de eerste drie decennia van de twintigste eeuw. Wat is er na 1930 met zijn filosofie gebeurd? Ik vermoed weinig tot niets. Jammer. Wat hij ons te vertellen heeft is uiterst actueel. Ik kom er later op terug. INLEIDING Arthur dAnsembourg, docent aan de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW), is verantwoordelijk voor de Inleiding van dit kleinood. Ik noem het niet alleen zo vanwege de inhoud, maar ook vanwege de verzorging: alleen al de chique voorkant nodigt uit om dit kleine boekje met eerbied in handen te nemen. De inleider licht toe dat het om essays van Henri Bergson gaat die nu voor het eerst in het Nederlands vertaald zijn met dank aan Joke van Zijl (jammer dat er nogal wat slordigheidsfoutjes in de tekst zitten) en die qua inhoud voortborduren op het hoofdwerk van Bergson Lvolution cratrice (1907). 2 Het gaat om teksten van twee lezin-gen die Bergson in 1911 in Oxford en Birmingham gehouden heeft en om n

  • Henri Bergson: een evolutionair filosoof avant la lettre 2 Frans Holtkamp

    artikel voor Nordisk Tidskrift (1930). Die keuze is niet willekeurig, want de drie essays sluiten inhoudelijk op elkaar aan. Aan elk van die drie teksten zal hierna een hoofdstuk worden gewijd waarin steeds gepoogd zal worden het gedachte-goed van de auteur in essentie weer te geven met hier en daar opmerkingen van persoonlijke aard. Daarna volgt een afsluitend hoofdstuk. Daarin geef ik mijn persoonlijke visie op het geheel. De Inleiding presenteert het gedachtegoed van Henri Bergson in a nutshell. Ik wil er graag enkele woorden aan wijden. Het centrale thema in de filosofie van Bergson is de tijd als duur, la dure in het Frans. Anders dan de abstracte mechanische of meetbare tijd men stelt zich daarbij voor dat men ls van elkaar staande stukjes verleden, heden en toekomst op een tijdlijn kan afzetten gaat het bij duur om geleefde tijd. Dit is tijd die men

    ervaart of beleeft, tijd die recht doet aan de volheid van het leven zoals het zich geeft in de onmiddellijke ervaring. Geleefde tijd is eigenlijk niet te verwoorden. Het menselijk verstand, dat graag met algemene begrippen werkt, krijgt er geen vat op. Elke poging om het concrete leven met de algemene begrippen van het ons verstand te denken gaat gepaard met een veralgemenisering en vertekening van de werkelijkheid, schrijft dAnsembourg op pagina 12. En zes paginas ver-der staat te lezen: De duur van het bewustzijn en het leven bestaat in een onon-derbroken stroom waarvan elke eerdere toestand bewaard blijft in een huidige toestand waarin zich het toekomstige aandient. Het verleden is iets dat door-werkt in een heden dat telkens weer volstrekt nieuw en onvoorzien is. Hierbij past dat Bergson het leven als beweging en verandering ziet. De evolutie is voor hem als een kunstenaar die telkens iets nieuws schept. Hij dankt deze inzichten aan Her-bert Spencer deze vader van het sociaal dar-winisme bedacht niet alleen de survival of the

  • Henri Bergson: een evolutionair filosoof avant la lettre 3 Frans Holtkamp

    fittest, maar schreef ook veel over de toepassing van de evolutietheorie op de menselijke samenleving maar Bergson mist in Spencers verklaring van de evo-lutie van de soorten een juiste analyse van de tijd. Dat leidt tot zijn eigen ontdek-king van de tijd als duur, een basisintutie die nooit helemaal verwoord kan wor-den. Er is in het leven een lan vital, aldus Bergson. Deze vitale stuwkracht schept de mooiste dingen, zoals bewustzijn. Dit is sluimerend in planten aanwezig, schrijft hij bijna vragenderwijs, en heeft de vorm van het instinct in dieren. Als instinct n verstand werkt het in mensen. Is bewustzijn ook in materie aanwezig? vraagt Bergson zich af, maar voegt er onmiddellijk aan toe, dat de overgang van anorga-nische naar organische natuur zich moeilijk laat denken. HOE VERANDERING WORDT WAARGENOMEN

    Op twee achtereenvolgende dagen in 1911 onthaalt Henri Bergson zijn toehoorders op de universiteit van Oxford op een filosofisch twee-gangenmenu: het hoofdgerecht wordt geser-veerd op 26 mei en het nagerecht de dag erna.

    Het hoofdgerecht is als volgt samengesteld: binnen de werkelijkheid zijn onze waarneming en ons bewustzijn beperkt. We kunnen heel die werkelijkheid niet in n keer waarnemen, overzien of intutief vatten: we maken er immers deel van uit. Maar de geest vult het gebrek van onze waarneming aan met abstractie, ge-neralisatie en redenatie. Hij bedenkt vaste punten, toestanden of onveranderlijke gegevenheden die er in werkelijkheid niet zijn. De mens kan nu eenmaal niet zon-der zekerheden. Binnen de positieve wetenschap is dit niet zon probleem, om-dat het daar om kwantiteit gaat. Maar de filosofie haar terrein is de kwaliteit bracht en brengt talloze elkaar tegenspre-kende visies en denksystemen voort. De metafysica, het meest pretentieuze denksys-teem, is z ver verwijderd van de concrete werkelijkheid dat ze nergens meer over gaat. We moeten dus terug naar de waarneming en trachten deze uit te breiden. Mr leren waarnemen, daar gaat het om. Niet alleen waarnemen omwille van het nut dat de din-gen voor ons hebben, de gebruikelijke ma-

  • Henri Bergson: een evolutionair filosoof avant la lettre 4 Frans Holtkamp

    nier van waarnemen, maar zen om het zien zelf, zoals kunstenaars doen. Veran-dering en duur zijn het enige wat we hebben. We moeten juist proberen grip te krijgen op die verandering en duur in hun oorspronkelijke veranderlijkheid. Dr ligt de continuteit, niet in de eeuwige ideen of andere metafysische hersen-spinsels. We moeten terugkeren naar een directe waarneming van de verandering en veranderlijkheid. Op 27 mei wordt het grand dessert genoten. Het is om te smullen! Drie zoete lek-kernijen bevat het. Een: Wij stellen ons iedere verandering, iedere beweging voor als volstrekt on-deelbaar (pagina 52). Om te kunnen handelen hebben wij onbeweeglijkheid nodig. We maken er iets absoluuts van. Beweging zien wij als iets dat er later aan toegevoegd wordt. In de praktijk is dat volstrekt legitiem. Maar in de theorie moe-ten we die voorstelling van zaken als illusie ontmaskeren. Beweging is niet op te delen in een x aantal op zichzelf staande fragmenten. Ze is continu en ondeelbaar. Beweging is de werkelijkheid zelf. (pagina 52) Waarom merken we dat niet op? Omdat wijzelf en het andere waar we naar kijken in dezelfde mate bewegen. Het is te vergelijken met wat er gebeurt als twee treinen met gelijke snelheid in de-zelfde richting rijden over twee evenwijdig lopende sporen: de reiziger in de an-dere trein lijkt ten opzichte van mij niet te bewegen. Wat voor beweging geldt, geldt ook voor verandering. Elke verandering is een ondeelbare verandering. Als de verandering onafgebroken in ons is en ook onaf-gebroken in de dingen, dan moeten die twee veranderingen, om te maken dat de ononderbroken verandering die wij allemaal ik noemen de ononderbroken ver-andering die wij ding noemen kan benvloeden, zich ten opzichte van elkaar in een situatie bevinden die overeenkomt met die van de twee treinen. (pagina 56) Er is, naast het ik en het ding, geen waarneming die niet lk moment veran-dert. In feite bestaat elke kleurschakering uit een oneindig aantal trillingen, uit verandering dus. Bijvoorbeeld de kleur buiten ons is de beweeglijkheid zelf, zoals ook onze persoon de beweeglijkheid zelf is. Twee: Er zijn veranderingen, maar, onder de verandering, zijn geen dingen die veranderen: de verandering heeft geen drager nodig. Er zijn bewegingen, maar er is geen bewegingloos, onveranderlijk voorwerp dat beweegt: de beweging impli-ceert niet dat er een bewegend lichaam is (pagina 57 en 58). Juist de ondeelbare continuteit van verandering vormt de werkelijke duur. Dat

    geldt ook voor onze binnenkant: Er is gewoon de continue melodie van ons innerlijk leven, een melodie die voortgaat en zal voortgaan, ondeelbaar, van het begin tot het einde van ons bewuste bestaan. Onze persoonlijkheid is precies dat (pagina 61). Drie: .. dat als verandering echt is en zelfs een

  • Henri Bergson: een evolutionair filosoof avant la lettre 5 Frans Holtkamp

    wezenlijk onderdeel van de werkelijkheid, wij het verleden heel anders moeten bekijken dan wij via de filosofie en de taal gewend zijn (pagina 63). Het heden is geen punt op een tijdlijn maar beleving. Het is dt waar onze aandacht haar blik op richt. Zodra die speciale aandacht iets daarvan loslaat wordt het onmiddellijk verleden. Het heden wordt verleden als wij er niet langer echt belangstelling voor hebben. Toch wordt het verleden vanzelf bewaard, automatisch. Het wordt mee-genomen in het heden dat du