Het plezier van het zoeken

  • View
    217

  • Download
    4

Embed Size (px)

DESCRIPTION

We leven in een wereld van tegenstellingen: religie tegenover secularisme, milieu tegenover economie, gelijkheid tegenover verschillen, democratie tegenover expertise en efficintie, massa tegenover individu, wereldburgerschap tegenover lokale identiteit, nihilisme tegenover basisvertrouwen. Deze tegenstellingen zijn valse tegenstellingen, een keurslijf dat het Westen al eeuwen gevangen houdt. Vanuit dat grote gelijk nemen we enorme risicos en veroorzaken rampen. Er worden oorlogen gevoerd om grondstoffen en voorrechten, er worden terreuraanslagen gepleegd vanuit religieuze en ideologische tunnelvisies en we zien de ander uit wantrouwen vaak niet als mens, maar als vijand of concurrent. We zijn bang voor elkaar. Die mentaliteit weerhoudt ons ervan uit te breken en de creativiteit, die zo typisch menselijk is, te gebruiken om problemen op te lossen in plaats van ze in stand te houden of te verscherpen.

Transcript

  • het plezier van het zoeken

  • Rik Pinxten

    Het pleziervan het zoeken

    Filosofie tegen de angst

    HoutekietAntwerpen / Utrecht

  • Rik Pinxten / Houtekiet / Linkeroever Uitgevers nv 2011Houtekiet, Katwilgweg 2, b-2050 Antwerpen

    info@houtekiet.comwww.houtekiet.com

    Omslag Jan HendrickxFoto omslag Jan HendrickxZetwerk Intertext, Antwerpen

    isbn 978 90 8924 163 4d 2011 4765 9nur 730

    Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze ook, zonder voorafgaande schriftelijke

    toestemming van de uitgever.No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written

    permission of the publisher.

  • Inhoud

    woord voorafMijn tien geboden 9

    Inleiding 11

    hoofdstuk 1Voorbij secularisme, voorbij ideologie? 25

    hoofdstuk 2Religie en humanisme:de keuze van een athest 39

    hoofdstuk 3Milieu en mens: rentmeesterschapen andere voorstellen 63

    hoofdstuk 4Van homo economicus tot integrale mens 79

    hoofdstuk 5Verschil en gelijkheid 105

    hoofdstuk 6Democratie en competentie:burgerschap en cultuur 139

    hoofdstuk 7Massa en individu 165

    hoofdstuk 8Kosmopolitisme en eigenheid 189

  • hoofdstuk 9De seculiere wereld van de toekomst 209

    Dankwoord 233

    Referenties 235

    Noten 243

  • Opgedragen aan de zoekers van wijsheid, rechtvaardigheid en liefde

    United, the developing countries can save the World.

    Evo Morales, de eerste indiaanse president van de Amerikas, riep in 2010 in Bolivia alle inheemse volkeren samen

    om een reel alternatief te brengen voor de mislukte milieutop van Kopenhagen.

  • 9woord vooraf

    Mijn tien geboden

    Alles komt feitelijk tot zijn einde binnen vijftig jaar. Ik ben bang. Het zal goed worden als we oplossingen vinden, zo niet komt alles snel tot zijn einde. Als we blind voortdoen in de toekomst zoals we nu bezig zijn, dan kennen we binnen de eeuw zeker de ondergang, en dat begint al over een halve eeuw. Als we er wel klaar voor zijn en de problemen kunnen oplossen, dan kan het fantastisch worden. (M. Gromov, 2009, bij het aan vaarden van de Abel Prijs, de Nobelprijs voor wiskunde).

    Mijn Tien Geboden, tien jaar in het Derde Millennium

    1 Het plezier van het zoeken gaat ver boven de verdoving van het vinden.

    2 Geloof niet in God, maar leef met de onzekerheid. 3 Besef dat wij en zij niet meer zijn dan tijdelijk wervende ficties. 4 Verdeel niet, maar herverdeel. 5 Wees eerst aardebewoner, en hecht in tweede orde aan identi

    teiten. 6 Besef dat moderniteit een meervoudsvorm is. 7 Gebruik je verstand, maar ook je empathie: medemenselijke

    redelijkheid is superieur aan instrumentele rationaliteit. 8 Besef dat interdependentie een feit is, en onafhankelijkheid

    slechts een relatief recht.

  • 10

    9 Bescherm de menselijke creativiteit tegen dogma en fundamentalisme.

    10 Maak ruimte voor spiritualiteit of het materialisme zal de aarde vernietigen.

  • 11

    Inleiding

    Vuistregel: dichotomien (pro of contra, of/of, alles of niets) zijn nagenoeg altijd fout. Actieve burgers kunnen verlicht zijn als zij schijntegenstel-lingen krachtig verwerpen.

    Waarschuwing

    Sommige van mijn lezers hebben me er attent op gemaakt dat er zeer veel in dit boek behandeld wordt. En vriend zei zelfs dat hij er wat duizelig bij werd. Toch wilde ik in dit boek de verwijzingen en de analyses behouden. Daar zijn diverse redenen voor. Het intellectuele werk moet ook gebeuren, want zonder argumentatie is een stelling zwak. Bovendien is de wereld, door de verstedelijking, de globalisering en de informatisering, zeer complex geworden. Complexiteit vergt nauwkeurige en uitgebreide uitleg, om simplisme en dus leugenachtigheid te vermijden. Ten slotte is er jarenlang bijzonder weinig nagedacht of geschreven in een brede humanistische traditie: in de jaren onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog was het aanbod relatief ge sproken hoger. Alleen uit de verbreding van een op de mensheid gerichte levensbeschouwing zou de redding kunnen komen. Ik ontken natuurlijk niet dat er nu een golf van radicaal athesme door de Angelsaksische wereld stroomt. Dat is echter niet nieuw te noemen. Van uit een continentaal Europees perspectief bekeken is dit eerder een noodzakelijke en ook late inhaalbeweging. Dat ze voor een deel vanuit de evolutietheorie vertrekt (met Dawkins als belangrijke auteur) is evenmin nieuw. Ik zie dit als een zinvolle bevrijding in de

  • 12

    Angelsaksische wereld, maar ik betreur tegelijk dat het vooral een antibeweging is, die aan de behoeften van talloze zinzoekers naar een vrije en gedeelde menselijke moraal voorbijgaat. Bovendien zal niet elk athesme noodzakelijk humanistisch zijn: een alternatieve zingeving, die mensen verbindt in plaats van scheidt (we moeten de hele mensheid aanspreken), lijkt mij een belangrijke opdracht vandaag, en daarover vind ik nagenoeg niets bij de zogenaamde radicale atheisten. Vermits ik zelf athest ben, ben ik bezorgd. Daarom schrijf ik dit boek dat alle actieve burgers wil verenigen over hun levensbeschouwingen heen. Daarnaast merk ik dat de sociale en menswetenschappen in de voorbije halve eeuw een zodanig boeiend traject hebben afgelegd dat het dringend nodig is om de levensbeschouwelijke discussies hierdoor te laten benvloeden. Dat is een belangrijke drijfveer voor mij: hoe breng ik de hedendaagse discussie over een humane inzet in de wereld weer in contact met en laat ik ze zelfs grondig door elkaar schudden door de ontwikkelingen in die wetenschappen? Als dat niet gebeurt, dan wordt of blijft de humane maatschappelijke inzet in het algemeen een relikwie (en ik weeg mijn woorden) van de oude en ondertussen overjarige attitude van het groot gelijk. Vanuit die ambitie wil ik proberen zelf een voorstel te doen voor een positieve invulling van een vrije en tegelijk humaansolidaire zingeving: het plezier van het zoeken als basisdeugd of hoogste waarde. Dat is tenminste wat mij drijft, en ik wil dat aan het einde van het boek verduidelijken. Deze onderneming verplicht mij om er een grote hoeveelheid teksten en perspectieven bij te betrekken, en dat geeft dus een boek met heel veel materiaal en onderzoek van veel verschillende visies. De lezer die dit allemaal te veel en te zwaar vindt, kan ik alleen aanraden om telkens n hoofdstuk als maaltijd te nemen en dan de nodige tijd te nemen om dit te herkauwen.

    Interdependentie

    De voorbije jaren ben ik steeds meer onder de indruk geraakt van de onloochenbare onderlinge verbondenheid van de mensheid en de wereld. Voor het eerst groeit er een veralgemeend bewustzijn groeit

  • 13

    in het bijzonder bij de jongere generatie dat alle mensen in hetzelfde schuitje zitten: ecologisch wordt dit het scherpst aangevoeld door de campagnes en de mediaaandacht rond de opwarming van de aarde en het afsmelten van het poolijs vandaag, en de politieke discussies die daarover wereldwijd aan de gang zijn. Maar ook op andere gebieden groeit het gevoel van onderlinge afhankelijkheid van de mensheid: de demografische druk en de manier waarop die slechts op wereldschaal zinvol kan bijgestuurd worden, de uitputting van de grondstoffen, de verminderde kwaliteit van water en lucht, de armoede in de wereld en de migratiestromen die er het gevolg van zijn. Dit zijn slechts enkele belangrijke themas. Meer dan vroeger confronteren deze mondiale problemen de huidige jongerengeneratie met de onvermijdelijke impact op de eigen levensperspectieven: onzekerheid op de arbeidsmarkt door de globalisering, ademhalingsziekten door de tanende kwaliteit van de lucht in steden (Vlaanderen is een zwartgekleurd gebied op de kaart van de luchtvervuiling in Europa), de nakende uitputting van de grondstoffen en olie, de oncontroleerbaarheid van de financile markten Dit globale bewustzijn is echter ook een unieke positieve ontwikkeling: voor het eerst zijn mensen zich bewust van onmiskenbare, want onontkoombare gemeenschappelijke waarden van alle mensen. Overleving, recht op een leefbare omgeving, duurzaamheid worden meer en meer beleefd als algemeen menselijke waarden. Zij vormen wat ik noem een (nieuwe) seculiere wereld. Natuurlijk hoeven die waarden niet noodzakelijk door iedereen onderschreven te worden. Het is perfect mogelijk om zich in exclusivisme en egosme te hullen en bewust na te streven dat mijn groep het goed zal hebben en dus de anderen niet. Dat is wat de zeer rijken voorlopig doen door te pokeren met de welvaart van grote delen van de wereldbevolking. Het was ook de strekking van de isolementspolitiek onder de vorige Amerikaanse regering van president Bush (het Project for the New American Century waarin de belangen van de vs primeerden op al de rest). Deze houding kan enkel meer conflicten en geweld uitlokken, wat vermoedelijk onhoudbaar is omdat het eenvoudigweg te duur is om duurzaam te kunnen zijn. Niettemin is een sfvisie denkbaar, waarin de hele wereld door een kleine groep militair en technologisch gedi

  • 14

    rigeerd wordt. De ontwikkelingen van de voorbije decennia schetsen een hoopvollere toekomst voor de meerderheid van de mensheid: de levensverwachting neemt toe, de overlevingskansen worden moeizaam maar toch beter, alle mensen krijgen dezelfde rechten (althans in principe), en geneeskunde en wetenschappen blijken het lot van de mensheid te verbeteren. Dit is een keerpunt in de geschiedenis van de mensheid. En, zoals dat gaat met een ommekeer, zal de verandering niet gemakkelijk ingang vinden. Maar door de veralgemening van communicatiemogelijkheden weten mensen overal ter wereld van ongelijkheid, macht en onrecht.1 Ik beschouw de huidige Mensenrechten in dat opzicht als een vooroude