historia e bankës qendrore në shqipëri oria e bankës qendrore në

  • View
    241

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

  • 1

    HISTHISTHISTHISTHISTORIA E BANKS QENDRORE N SHQIPRIORIA E BANKS QENDRORE N SHQIPRIORIA E BANKS QENDRORE N SHQIPRIORIA E BANKS QENDRORE N SHQIPRIORIA E BANKS QENDRORE N SHQIPRI

  • 2

    Historia e Banks Qendrore n Shqipri

    RecenzentProf. Dr. Beqir Meta

    RedaktoreAdriana Meko

    FotografitShpresa Lubonja, Niko Shtrepi

    Burimet arkivoreBledar Striniqi

    Kopertina, prpunimi grafik dhe dizajniBrikena Berdo

    Copyright2003 Banka e Shqipris

    Shtypur n Shtypshkronjn e Banks s Shqipris.

    Tiran, 2003

  • 3

    PRMBAJTJA

    Parathnie 5Prof. Dr. Shklqim Cani

    Periudha 1863 - 1924 8Prof. Dr. Iljaz Fishta

    Periudha 1925-1939 18Prof. Dr. Iljaz FishtaProf. Ass. Dr. Esmeralda Urui

    Periudha 1939-1944 53Prof. Dr. Iljaz FishtaProf. Ass. Dr. Esmeralda Urui

    Periudha 1944-1990 76Kostaq PostoliLlazi BalliuBledar Striniqi

    Periudha 1991-2002 128Miranda RamajRudina GorishtiGramoz KolasiAida Hysi

    Bibliografia 201

  • 4

  • 5

    PARATHNIE

    Banka e Shqipris u krijua m 4 tetor t vitit 1913. Rrjedha e historis e solli q n kt 90 - vjetor, t jem n funksionin e lart tGuvernatorit t Banks s Shqipris. Personalisht, mendoj se sht nder t parathuash vijn e jets t Banks s Shqipris n njbotim t vlefshm si Historia e Banks Qendrore n Shqipri.

    Botimi, i pari i historis s Banks, do t mbetet prpjekja e fillimit pr t prshkruar rrugn n t ciln ka ecur, sht rritur etransformuar Banka e Shqipris. Ndjehem i lumtur q arritm ti jepnim publikut nj libr q i ka munguar pr nj periudh t gjatkohore dhe shpresoj q n t ardhmen, historian e studiues t shkencs s ekonomis e financs do t hulumtojn m tej n traditne sistemit bankar shqiptar.

    Banka e Shqipris dhe sistemi bankar shqiptar kan shnuar zhvillime pozitive nga periudha n periudh dhe ky botim do tshrbej jo vetm pr renditjen historike t ngjarjeve dhe t prpjekjeve n kt drejtim, por edhe si mirnjohje nprmjet evidentimitndaj t gjith atyre q kontribuan n ngritjen dhe n konsolidimin e sistemit bankar n Shqipri.

    N kt libr, paraqitet historia e institucionit t banks qendrore si pjes e sistemit bankar shqiptar, e cila vazhdimisht gjat hapsirskohore t trajtimit t saj, sht orientuar pothuajse paralelisht me historin e kombit shqiptar.

    1913Qeveria e Ismail Qemalit v themelin e BanksIdeja pr ngritjen e nj Banke Kombtare Shqiptare z fill q n periudhn e Rilindjes son Kombtare. N veprn e tij Shqipriaka qen, sht e do t bhet?, patrioti i shquar Sami Frashri shtron domosdoshmrin e ngritjes s nj Banke Kombtare tShqipris dhe propozon si njsi monetare t Shtetit t ri Shqiptar, frangun shqiptar.

    Menjher pas shpalljes s Pavarsis s Shqipris, me 28 Nntor t vitit 1912, diplomati i shquar Ismail Qemali krahas detyrave ttjera pr ndrtimin e Shtetit Shqiptar mori masat pr ngritjen e Banks Kombtare t Shqipris. Bisedimet e para, ai i kreu me KarolPitner e Oskar Pollak, prfaqsues t Wienner Bank Verein q vepronte n emr t grupit bankar austro - hungarez dhe me PietroFenolio e Guido Ansbaher prfaqsues t Banca Commerciale Italiana. Gjat ksaj kohe, u morn masa t gjithanshme pr tmbshtetur fillimin sa m t shpejt t veprimtaris s banks. Pas nnshkrimit t marrveshjes, gazeta Prlindja e Shqipnies, organi Qeveris s Ismail Qemalit, depozitoi pran Banks Kombtare t Shqipris fondet q dispononte. Sipas studjuesit HaxhiShkoza, asokohe Inspektor i Prgjithshm i Oborrit Mbretror n kohn kur ka botuar librin -1935, veprimtaria e banks nisimenjher n fillimin e tetorit 1913 ndrsa Qeveria Shqiptare do ti bnte thirrje shtresave t pasura q mjetet e lira ti depozitoninn bank.

    Marrveshja e tetorit 1913, dinjitoze pr kohn, tregoi jo vetm orientimin politik properndimor t Qeveris s Ismail Qemalit, pornjkohsisht edhe vizionin shtetformues t saj. Nj shtet pa bankn e tij nuk vlen asgj. Dyqind e tre vjet m par, pikrisht m 18janar 1800, kur u krijua Banka Qendrore Franceze, Napoleoni do thoshte se nse shteti pret parat nga bankiert, ather kontrolline shtetit e kan bankiert dhe jo shtetart.

    Ndrsa Ismail Qemali e konsideronte aktin e krijimit t Banks Kombtare si fitoren e dyt pas shpalljes s pavarsis kombtare.Ngjarjet q rodhn n kt koh, si shprthimi i luftrave ballkanike dhe i Lufts s Par Botrore e shndrruan Shqiprin n njshesh lufte. N kto rrethana, Banka Kombtare e Shqipris, pa kaluar shum koh do t mbyllte veprimtarin e saj.

    Pas ripohimit me akte ndrkombtare t Pavarsis s Shqipris n vitin 1921, u bn diskutime t shumta pr ngritjen srish t njbanke kombtare, gj q u b realitet n baz t marrveshjes s prfunduar nga Mufid Libohova n emr t Qeveris Shqiptaredhe Mario Albertit n emr t nj grupi financiar italian. Qendra administrative e Banks Kombtare t Shqipris do t ishte nDurrs, ndrsa Komiteti Administrativ do ta kishte qendrn e tij n Rom. Kjo bank u themelua me 2 shtator 1925 dhe n shkurt tvitit 1926 hodhi n qarkullim monedhn e par kombtare shqiptare. Duke mos qen vetm nj bank emisioni, ajo e shtriuveprimtarin edhe n lmin e kreditit, ku gjat nj periudhe 10-vjeare veproi n kushte monopoli dhe nga viti 1938 u gjend n njkonkurrenc t fort me degn n Shqipri t Banks s Napolit.

  • 6

    N fjalimin e prurimit t ndrtess s Banks s Shqipris n Tiran, n vitin 1938, drejtori i asokohe Antonio Moscheti do tshprehej ndrtesa e re, vepr e ndritur e arktitektit Prof.Morpurgo dhe e bashkpuntorve t tij, n vijat e saj t matura e hijerandaq sa edhe artistikisht elegante, dshiron me qn pikrisht shprehja dhe sinteza e atij organizmi t fort e t sigurt si sht BankaKombtare e Shqipris.

    Konventa ekonomiko-doganore e prillit 1939, q prkon me periudhn e lufts n Shqipri, i dha mundsi Banks Kombtare tShqipris t bj ndryshime thelbsore n politikn e saj monetare. Karakteristik dalluese e ksaj periudhe ishte kalimi nga politikadeflacioniste n at inflacioniste n lmin e monedhs. Ajo qe aktive n fushn e kreditit ku, n konkurrenc me Bankn e Napolitdhe me Bankn Kombtare t Puns, rriti shum kreditimin dhe mbajti pozita sunduese n tregun shqiptar.

    44-90, Banka e Shtetit n funksion t ekonomis s centralizuarMe lirimin e Shqipris, m 29 nntor 1944, filloi procesi i shtetzimit. M 13 janar 1945, u miratua ligji mbi anulimin e konvencionitt Banks Kombtare t Shqipris dhe t aksioneve t saj. Po n kt dat u miratua edhe ligji organik i Banks s Shtetit Shqiptar.Kjo bank u krijua si nj institucion i rndsishm i sistemit financiar t Shtetit Shqiptar.

    Pak koh m von u morn masa t tjera pr prqndrimin e bankave n duar t shtetit. Kshtu, n gusht t vitit 1945 u suprimuaBanka Kombtare e Puns, ndrsa n nntor t vitit 1945 u suprimua Banka e Napolit n Shqipri. Gjat vitit 1945, Banka e ShtetitShqiptar nisi t zhvilloj veprimtarin e saj n lmin e emetimit t monedhs dhe t kreditit.

    Banka e Shtetit Shqiptar trashgoi edhe aksionet q kishte Banka Kombtare e Shqipris pran Banks s Rregullimeve Ndrkombtaren Bazel. Por, disa vite m von, m 20 maj 1977 drejtoria e prgjithshme e Banks s Shtetit Shqiptar i drgon nj telegram Bankss Rregullimeve Ndrkombtare ku krkohet shitja e ktyre aksioneve dhe n kt mnyr vendoset largimi nga BIS Bazel-i.

    Q nga shkurti i vitit 1946 deri n fund t vitit 1990, Banka e Shtetit mbshteti procesin e zhvillimit t ekonomis socialiste. Gjatksaj periudhe, n Shqipri kan vepruar nj numr i kufizuar bankash. Karakteristik pr kt periudh ka qen centralizimi i skajshmi ktij sistemi n duart e shtetit. Banka e Shtetit Shqiptar, si bank qendrore ishte qendr e emisionit t monedhs. Ajo grumbullontemjetet prkohsisht t lira dhe u jepte ndrmarrjeve, kooperativave bujqsore dhe personave t veant kredi afatshkurtr dheafatgjat, kryente shrbimin e arks unike, mbante llogarit e t ardhurave dhe t shpenzimeve, ruante fondet n valut t shtetit,kryente veprimet ekonomike e financiare t shtetit me vendet e tjera dhe me bankat e huaja.

    Pas vitit 1990, transformimi i madh politik drejt demokracis solli ndryshime thelbsore edhe pr sistemin bankar. Tiparet kryesore tktij transformimi ishin ndarja e funksioneve t banks qendrore nga funksionet e bankave t nivelit t dyt (bankave tregtare), rritjae numrit t bankave, shtrirja e veprimtaris s tyre t kreditit n disa deg t ekonomis shqiptare si dhe hyrja e kapitalit t huaj ntregun bankar.

    92Pr her t par nj Bank Qendrore e mirfilltPr periudhn 1992 2002, historiku prshkruan disa nga funksionet q kryen Banka e Shqipris si banka qendrore e Republikss Shqipris. Banka e Shqipris u krijua gjat procesit t tranzicionit me kalimin n sistemin bankar dynivelor dhe me krijimin ehapsirs s nevojshme ligjore pr nj bank qendrore, e cila u zyrtarizua me miratimin e ligjit nr. 7559 Pr Bankn e Shqipris,dat 22 prill 1992. Rishikimet e mvonshme q iu bn ktij ligji u hartuan sipas modeleve t vendeve perndimore e rekomandimevet organizmave ndrkombtar.

    Theksojm se statusi i saj sanksionohet n nenin 161 t Kushtetuts dhe me ligjin nr.8269, dat 23.12.1997 Pr Bankn e Shqipris,i cili prcakton objektivat, detyrat, marrdhniet me sistemin bankar dhe me shtetin, organizimin dhe drejtimin, pronsin mbi kapitalin,pasqyrat financiare dhe shprndarjen e fitimit.

    Banka e Shqipris sht person juridik publik dhe prgjigjet para Kuvendit t Republiks s Shqipris. N cilsin e autoritetitmonetar e mbikqyrs t vendit, Banka e Shqipris gzon t gjitha funksionet e mirfillta t nj banke qendrore klasike: harton,miraton dhe zbaton politikn monetare t vendit; ka t drejtn ekskluzive t nxjerrjes e t qarkullimit t kartmonedhs dhe tmonedhs kombtare; mban dhe administron rezervat valutore t Republiks s Shqipris; harton, miraton e zbaton regjimin ekmbimit valutor si dhe politikn e kursit t kmbimit; licencon ose revokon licencn pr ushtrimin e veprimtaris bankare si dhe

  • 7

    mbikqyr aktivitetin bankar me qllim sigurimin e stabilitetit t sistemit bankar; shrben si bankier, si kshilltar dhe si agjent fiskal i Qeveris sRepubliks s Shqipris; shrben si bank e bankave t nivelit t dyt si dhe nxit funksionimin normal t sistemit t pagesave.