ikiden fazla hakikat - değerli mantığın temel kavramları hakkında

  • Published on
    15-Jan-2017

  • View
    218

  • Download
    5

Embed Size (px)

Transcript

  • KDEN FAZLA HAKKAT - DEERL MANTIIN TEMEL KAVRAMLARI HAKKINDA

    N U S R E T H I Z I R

    Felsefe Doenti

    Doru ile yanl hakikat - deerlerine dayanan mantk disiplini, bilgi problemlerini temellendirmek iin fazla dar olduundan1, hem mant bu bakmdan geniletmek, hem de dnn kanunlarn daha iyi kavramak amaciyle son yllarda ikiden fazla hakikat - deerli mantklar kurulmutur2. Bu disiplinlerde, doru ile yanl ana kavramlarna, bunlarn birincisine de ikincisine de e olmad ileri srlen, ikisi arasndaki durumu ifade eden bir kavram katlmaktadr. Mantklarn ou bu ara durum iin, olabilirlii (imkn) almlardr. O zaman, ok kere, doru yerine zorunlu (zaruri), yanl yerine olamaz (imknsz) gemekte, bylece elde edilen3 hakikat deerleri de zorunluluk olabilirlik ; olamazlk gibi bir kategoriler grupu; yahut doru ile yanl, olduu gibi muhafaza edilerek; doruluk olabilirlik yanllk gibi bir kategoriler grupu; yahut da, ad geen btn kavramlar alnarak zorunluluk doruluk olabilirlik , yanllk . olamazlk gibi beli bir grup elde edilmektedir.

    Bunlarn ekil bakmndan en ziyade kiplie (modalite) yaklat grlyor. u farkla ki, Kant'ta olabilirlik ile olamazlk, birer ayr kategori olacaklar yerde, bir tek kategori iftidirler. Fakat bizi imdi ilgilendiren, Kant'tan ayrlk deil, onunla benzerliktir, nk bu disiplinleri kuranlar, bunlara "kiden fazla hakikat - deerli mantk,, (Mehr-wertige Logik), dedikleri gibi, "Kiplik Mant,, (Modalitaetenlogik) da demektedirler.

    Almal (alternative'li) mantn kurucular, mantn temelini tekil eden hakikat deerlerinin tamamlanamyan ana kavramlar olduklarn3, yahut sistemin iinde ierik (implicite) olarak tanmlanm olduklarn sylerler, yahut da ne ak ne de ierik hi birey sylemeyip, ancak doru ile yanln biribirlerini "selb,, ettiklerini ileri srerek btn sis-

    1. Baknz : Nusret Hzr, Olaslk kavramnn Bilgi iin nemi ( Bu Dergi, cilt

    II. say 5, Temmuz - Austos 1944 )

    2. kiden fazla hakikat deerli mantklar hakknda, tam olmamakla beraber,

    olduka etrafl bir bibliyorafya, Hans Reiohenbaeh, Wahrscheinlichkeitslehre, Leiden

    1935 sa. 365, not l'de bulunur.

    3. Rudolph Carnap, Abriss der Logistik, Wien 1929.. sa. 3,2b.

  • 130 NUSRET HIZIR

    temi an "formaliste,, bir ekilde kurarlar 4. Fakat bunlarn hepsinde mterek olan taraf udur: doru ile yanl, temellendirilsin, temellen-dirilmesin, a.) b i r i b i r l e r i n e u y g u n k a v r a m l a r d r ; b.) h e r i k i s i d e b i l i m e v e g n l k h a y a t a t a t b i k e d i l e b i l i r , y a n i b i r y a n d a n m a n t n doru i l e yanl, t e y a n d a n b i l i m i n v e g n l k h a y a t n d o r u i l e y a n l l a r a r a s n d a b i r e b i r t e k a b l k u r u l a b i l i r , bylece de ie yarar, verimli bir disiplin elde edilmi olur. Demek oluyor ki a.) sayesinde toplu bir mantk sistemi elde edilmi oluyor, b.) ile de sistemin tatbiki salanyor.

    Olabilirlik hakknda t eski zamanlardan beri trl tanmlar verilmitir 5, yani dnrler, bu kavram trl "muhteva,, larla doldurmulardr. A. Lalande'n "Vocabulaire technique et critique de la Philoso-phie,, si, (4 nc basm; cilt II, sa. 601) Olabilirliin kiplik kategorilerinden biri olduunu syledikten sonra, objektif, subjectif diye bir ayrma yapyor ve objectif'in iinde A. mantk, B. fizik, G. moral olabilirliklerini ve D. gc halinde (en puissance) olarak anlalan olabilirlii ayrd ediyor. Bizi, A. ile B. ilgilendirecektir.

    nce, 3 l gruptan doru, yanl, olabilir eklini alalim. Bu ekilde, Olabilirlik A 1: mantk bakmndan olabilirlik olursa, durum nasldr? Byle olunca, olabilirlik, doru ile yanlla ayn cinsten olamaz; bunun iin doru ile yanln zorunlu ile olamaz manasnda alnmas, baka szlerle, matematikte anlald gibi kullanlmas gerekirdi. Halbuki doru ile yanl byle anlalmamaktadr. Matematiin doru kavram totoloj'den baka bir ey deildir. Molekl formllerden itibaren mantk formlleri totoloji formlleri olmakla beraber, temele konan ana kavramlarn atom nermeleri (kaziye) her zaman totolojik klmalar lzm gelmez. Ancak, ana kavramlardan hareket edilip sistem kurulduktan sonradr ki sistemin iinde totolojiler, yani eleri (unsurlar) hangi hakikat deerini alrsa alsn hep doru kan formller elde edilmi olur. [Zaten matematiin vazifesi, bu gibi totolojiler kurmaktr, ve formllerdeki elerin hakikata uygun olup olmadn aratrmak deil, bunlarn hakikat deeri ile iine girdikleri formln hakikat deeri arasndaki ilikiyi (mnasebet) meydana karmaktr.] Esasen, doru ile yanl ana kavramlarnn totoloji olarak alnmadklar bir misalle de kolayca grlr. Mantn hakikat deerleri, "Ankara, Kzdrman kenarndadr,

    4. D. Hilbert und W. Ackermann, Grundzge der theoretischen Logik, 2. Aufl. Berlin 1938, sa. 3.

    5. Baknz: Leon Brunschvicg'in bu yaznn konusuna, bsbtn baka bir grle dokunan la Modalit da Jagement (2 e. ed. Paris 1934) adl gzel eserinde (doktora tezinde) tarihe ait blm ( Chapitre II. Signification historique du probleme ; sa. 42 ve dev. )

  • KDEN FAZLA HAKKAT-DEERL MANTIIN TEMEL KAVRAMLARI 131

    sz yanltr, bunun kart dorudur,, dediimiz zaman kullandmz yanl, doru kavramlarndan baka bir ey deildir.

    Sonra, olabilirlik, elikisizlik (tenakkuzsuzluk) demek olunca, doru ile yanl onun iine girer, o halde olabilirlik doruyu ve yanl iine alacaktr; byle olunca da aslnda kavram yerine bir tek kavram kalacaktr. .

    Demek ki olabilirlik mantk olabilirlii olarak alnnca, doru, yanl, olabilir kavramlar ayn cinsten olamyor, yahut 3 ayr kavram olarak kalamyor. Bylece bir arada hakikat - deeri olarak kulla-nlamyacaktr. Bu halde a.) art yerine gelemiyor; bu art gerekle-emeyince de b.) artn incelemeye lzum bile kalmaz. A 2: Zorunlu, olabilir, olamaz grupunu alalm. Olabilirlikten mantk olabilirlii anlalrsa, zorunlu ile olamazn onunla ayn cinsten olmas iin, totoloji ve eliki anlamnda, yani biraz nce grdmz gibi, matematik anlamnda doru ve yanl olmalar gerekir. O zaman grupumuz u ekli alr.

    elikili elikisiz totolojik

    Tabiidir ki burada, elikisizlik' ten. totolojik olmyan elikisizlik anlamak artiyle ayr ayr kavram elde edilir; yoksa, genel elikisizlik, totolojiyi de iine alacaktr.

    Bylece, a.) art, yerine geliyor. Zaten kavramlar ayni cinsten olmak artiyle, srf mantk bakmndan her trl grup temele konabilir. Bunun sebeplerinden biri, bildiimiz gibi, mantn nermeler Hesab denen blmnde hakikat deerleri zerine kurulan nermelerin yahut, bu deerlerle birlikte nermeleri kurmya yarayan ilk nermelerin i yaps gz nnde tutulmayp, bunlarn birer molekl ve atom olarak alnmalardr. k noktasndaki eler, kendi aralarnda u y g u n olduktan sonra, srf mantk bakmndan przsz bir sistem her zaman kurulabilir. Fakat imdi ele aldmz tip'te bilime ve gnlk hayata tatbik ii nereden balyacak ? Mesele buradadr. Totoloji, her zaman doru fakat her trl "muhteva,, dan mahrum bir hakikattir. eliki her zaman yanl olan bir ifadedir. kisi arasna ise, bir tek kategori olarak elikisizlik, yani doru yahut yanl olabilen her trl deyim konmaktadr. Fakat bilimle gnlk hayatn deyimleri ile birebir tekabl iinin temeli, doruyu yanltan ayrmamak yznden ortadan kaldrlm oluyor. Gnlk hayat bir yana brakarak bilimi ele alalm. Bilimin (gnlk hayatnkinden aslnda baka olmyan) bir hakikat kav-ram vardr. Bu hakikat kavram yzyllar boyunca deiikliklere uram olabilir; ama hi deimiyen bir ilke varsa o da bilimin bir doru nermeler topluluu olduudur. Mantknn vazifesi, bilimin doru nermelerini yanl olanlardan ayrd etmeyi kolaylatracak, doru nermeler btnnn bir sistem olduunu gsterecek, nermeleri temellendirebilecek bir dn sistemi kurmaktr: yani

  • 132 NUSRET HIZIR

    bilimin doru nermeler btn ile mantk disiplini arasnda birebir tekabl elde etmektir. Bunun iin, mantn temelinde yle kavramlar bulunmaldr ki, bunlar bilim diline adeta "tercme,, edilebilsin. Doru, yanl, biribirine bal fakat biribirinden ayr bir kavram ifti halinde, dar olmakla beraber, bu ie elverilidir. Halbuki, kaytsz artsz doru ve "muhteva,, bakmndan bo, kaytsz artsz yanl ve "muhteva,, bakmndan bo birer kavrama katlm, ayrd etmeden doruyu, yanl iine alan bir kavram, elverili deildir. - Demek ki bu halde de b.) art yerine getirilmemi oluyor.

    A 3: kiden ok deerli mantk yerine srekli mant koyan Hans Rei-chenbach.6, olaslkla olabilirliin ayni eyler olmadklarn anlatmak iin olasln olmadn gsteriyor. Yani, olamyacak olan biricik ierme (tazammun) eklini, olabilirliin "tipik,, negatif ekli olarak kullanp, olaslkla karlatryor; bu karlatrma sonunda da her iki kavramn biribirinden bsbtn ayr olduunu ileri sryor. Reichenbach'n ile gsterdii olamazlk, sistemin kuruluunda uzaklatrlan biricik ierme eklidir. Fakat eklinde gsterilen olabilirlik, sistem kurulurken ierme hakknda ileri srlen ilkenin bir sonucudur. Doru ile yanlla birlikte olabilin bu anlamda kullana-myacamz buradan anlalr. nk iki ilkel kavrama, onlarn yardmiyle karlm, ilkel olmyan bir kavram katmak, ikisine hibir ey katmamak demektir. B 1: Lalande, da objektif olabilirin B. blmn tekil eden fizik olabilir'i ele alalm. Burada, bu olabilir'den trl manalar anlald grlyor. Lalande, yle diyor:

    "B.: est dit physiquement possible 1.) ce qui satisfait aux eonditi-ons generales de rexperience: was mit den formalen Bedingungen der Erfahrung bereinkommt, ist mglich, (Kant, Kritik der reinen Vernunft (Transc. Analyt. Post. des emp. Denkens; A. 218; B. 265); 2.) ce qui n'est en contradiction avec aucun fait ou- aucune loi empiriquement etablis; 3.) ce qui est plus ou moins probable. . . . . . . . . . . ,,T

    6, Hans Reichenbachi ad geen eser sa. 84.

    7. Bu blme iini baarrken Lalande, fikrimizce hataya dmtr. Yukarki

    birinci cmle, fizik bakmndan olabilir'i aklyamaz. nk Kant ' n yukarya karl

    m szleri, fizik olabilirlii vermez. Fizik olabilirlik-Cournot gibi ( Essai sur les Fon-

    dements de nos connaissances etc... 3 e. ed. Paris 1922, sa 4 5 ) , H. Reichenbach gibi

    ( Experience and predietion, Chicago 1938, sa 38 ve dev. ) bir ok dnrn de dedii

    gibi - tabiat kanunlarna uygunluu ifade eder. Halbuki conditios generales de ]'ex-

    perience 'a uygunluk, deneyden nceki, deneyst ( transcendental ) ar t lara uygunluk

    demektir. Bu da fizik bakmndan deil, mantk bakmndan uygunluktur ; ancak, gidimli

    ( discursif ) manta gre deil, deneyst ( transcendental ) manta gre bir uygunluk.

    ( Cournot 'nun bu notta ad geen eserinde bizi ilgilendiren sat r lar , A. Lalande [tara

    fndan Cournot 'nun Thorie des Chances et des Probabilits adl eserinden alnan

    sat r lar la kelime kelime birdir, Demek ki Cournot, iki ayr eserinde bu konuya

    dokununca, birinde yazdn tekine aynen nakletmi ).

  • KDEN FAZLA H A K K A T - D E E R L MANTIIN TEMEL KAVRAMALARI 133

    Kant', anlamda kullanld besbelli olan birinci cmleye uygun olarak 3 kamram deneyst anlamda alalm. O zaman da hakikat deeri, bizce metafizik alanna giren 3 kavram temele koymu olacaz ki, buna da yer verilmemesi gerektii meydandadr.

    B 2: Gournot, olabilirlii, olaslk'la bir tutulmaktadr8. Gerekten de tabi

    at kanunlaryla her trl uygunluk, olaslk kavramile "tefsir,, edile

    bilir, O zaman, kavramlar grubu u ekilde yazlabilir:

    Doru yanl olas9.

    Grupun verimli olup olmadn incelemek, maksada yeter. Burada, fizik anlamnda anlalm olabilir, olas'ya yerine vermektedir. Fakat olasln verimli olabilmesi iin, derecesinin de bilinmesi gerektir; yoksa, derecesi verilmeden, gayet genel bir ekilde ifade edilmi olan olaslk kavramnn, deney bilimine tatbiki bakmndan, hi bir manas yoktur. Bir olayn olasl, ancak kesir olarak verildii vakit manal olabilir.

    Byle bir kusurun olmadn bir an iin kabul edelim, kavramlar gurubu o zaman da ie yaramaz, nk fizik olabilirlii olasla evi-rince, doru ile yanl da olasla evireceiz. Doru ise olasln en ok olduu, yanl da en az olduu haller, baka szlerle, doru ile yanl da birer olaslk halidir. O zaman olabilir (yani olas) hem doruyu hem yanl iine almakta, bylece de 3 kavram yerine elde bir tek kavram kalmaktadr.

    Fizik bakmndan olabilirlii, Cournot'nun bundan yz yl kadar nce yapt gibi, olaslkla bir tutmak, aslnda doru bir dncedir. Gerekten, tabiat olay, tabiat kanunu, tabiat kanununun biricik yntemi olan tmevarn (istikra), olaslkla skskya baldr10. Ancak, bu dncenin mantk alannda v e r i m l i olmas, yani b.) artnn yerine gelmesi iin, tek basna ele alnm fizik olabilir (yani olas) ve doru ile yanl yerine, srekli bir hakikatler serisi almak gerekir11. nk

    8 Baknz: Not 7 de ad geen eser, sa-, 45 ve dev. 9 Reichenbach'n yukarda sz geen ierme eklindeki olabilirlii ile burada

    olaslk olarak alnan olabilirlik biribirinin ayn deildir. Bir olaslk iermesi ne

    kadar belirsiz olsa da, P ile O arasnda gene bir olaslk ba bulunur, halbuki O DP

    formlnde byle bir ba olmyabilir ; te yandan, O ile P aras nda bir olaslk ba

    bulunmas, muhakkak aralar nda olabilirlik forml kurulabilecek demek dei ld i r ;

    olamazlkta da pekl olaslk ba olabil ir; bu, olasln sfr olduu snr halde

    gerekleir. Olabilirliin olaslk diye tefsir ine ancak, biraz ileride szn ettiimiz

    srekli olaslklar serisinde cevaz vardr.

    10 Nusret Hzr yukarda (Not 1) ad geen yaz-11 Nusret Hzr, yukarda (Not 1) ad geen yaz.

  • 134 NUSRET HIZIR

    - biraz nce de iaret ettik - olaslk ancak bir kesirle ifade edildii zaman belirli bir olayn belirli olasl olacandan baka, btn olaslk hallerinin ele alnabilmesi, yani gerein gerei gibi kavranabilmesi iin, kesirler serisinin srekli olmas lzm gelecei tabiidir. Ancak byle srekli bir temele dayanan bir O l a s l k M a n t , bugnn biliminin btn isteklerini yerine getirebilecektir.

  • SUR LES FONDEMENTS DE LA LOGOUE PLURVALENTE

    (Sommaire)

    II s'agit dans cet article de montrer par une analyse logique de concepts, qu'il est impossible de construire un systeme valable de lo-gique plurivalente, en se basant simplement sur une serie discontinue de notions fondamentales.

    Certains logiciens mettent la serie suivante la base de leur systeme:

    necessaire vrai possible faux impossible

    Certains autres, cette serie, plus restreinte:

    necessaire possible impossible

    D'autres encore, se contentant d'ajouter la notion du possible aux deux valeurs de verite de la logique alternative, emploient la serie suivante: vrai faux " possible

    L'analyse critique de ces series doit done se porter avant tout sr le possible, unanimement admis par toutes ces ''logiques, si dif-ferentes par ailleurs quant leurs struetures.

    La notion du possible est susceptible de prendre, objeetivement parlant, quatre significations differentes. En effet, une chose peut etre: A. logiquement, B. physiquement, C. moralement possible et D. possible dans le sens d e : en puissance. (Nous envisagerons les significations A. et B., l'exclusion des deux dernieres.)

    Or, A 1, le possible logigue, pris dans son cception la plus generale, comprend le necessaire et n'est irreduetible que vis--vis de Vimpossible. Le possible logique ne renfermant pas le necessaire, ne donnerait pas un systeme applicable l a realite.

    A2, Le possible logiaue comprend le vrai et le faux physiques (c'est--dire empiriquement etablis).

    A3. le possible compris dans le sens de negation de la seule frme non admise de Vimplication, est une formle derivee, par conse-quent reduetible, du systeme deux valeurs.

    Bl. Le possible physique est incompatible avec le necessaire eiV impossible,...