Jerotic - Znacaj Ruske Religiozne Filosofije

  • Published on
    29-Nov-2015

  • View
    51

  • Download
    3

Transcript

  • UDC 291.1(47)281.93

    D r V l a d e t a J e r o t i

    ZNAAJ RUSKE RELIGIOZNE FILOSOFIJENA KRAJU VEKA

    Ruska filozofija e, bez sumwe,imati veliki uticaj na sudbinu itavecivilizacije".

    (Nikolaj Loski, 18701965)

    Svet vie nema snage da se nepo-sredno sretne sa Hristom, i u tome jewegova bolest, wegov uas"

    (Nikolaj Gogoq, sredinom 19. veka)

    SAETAK: Ruska religiozna filosofija, od wenog zvaninog poet-ka u 19. veku (Kirijevski, Homjakov, Danilevski, Leontjev i drugi), pa dosredine 20. veka (Tarejev, Trubeckoj, Florenski, Berajev, Bulgakov, Flo-rovski i drugi) odlikuje se specifinou (intuicionizam) i spiritu-alnou (pravoslavno hrianstvo), mawe poznatim i zastupanim u isto-riji zapadnoevropske religiozno-filosofske misli, koja bi (spiritual-nost) mogla da pobudi interesovawe filosofskih i religioznih mislila-ca u Evropi u 21. veku. Raspravqana je mogua duhovna uloga Rusije u bu-dunosti pretpostavqene sinteze Istoka i Zapada bez prisustva nacio-nalnog ruskog mesijanizma. Autor zastupa ideje personalistike hrian-ske filosofije, ije zaetnike vidi u ruskoj religioznoj filosofiji 19. i20. veka, vazda originalno inspirisanoj svetootakom literaturom (naro-ito delima sv. Grigorija iz Nise i sv. Maksima Ispovednika).

    KQUNE REI: filosofija, religija, Rusija, pravoslavqe, identi-tet, Zapad, Istok, slovenofili, personalizam

    to se vie pribliavamo kraju 19. i poetku 20. veka, razdor upsihi ruskog obrazovanog oveka, naroito filosofa, bivao je, po mommiqewu, sve vei. Ubrzan razvoj ideja na Zapadu u ovom istom vre-menskom periodu ideje koje su uticale uznemiravajue i na zapadnequde, naroito ideje Niea, Marksa, Frojda i Ajntajna uinile surusku filosofsku, a onda i politiku misao nervoznom, raspaqivom i

  • netrpeqivom, sve mawe sklonom da trai neki sredwi put, izmeu ma-terijalizma i spiritualizma, izmeu postepenih reformi u drutvu ionih revolucionarnih izmeu negativnog i pozitivnog konzervativnogjezgra unutar pravoslavne ruske crkve. Interesovawe Zapada da se u Ru-siji izvede revolucionarni preokret u svakoj oblasti kulturnog i ci-vilizacijskog ivqewa, moda je bitno pomogao da revolucionarnesnage u Rusiji, koje su dugo bile upadqivo slabije od reformistikihsnaga (pre sklone evolutivnim promenama korak po korak") preovlada-ju i izvedu brutalnu revoluciju na elu sa boqevicima, radikalnim iu filosofskim stremqewima, s tewom praktinom delovawu i preu-zimawu vlasti.

    Na kraju 20. veka, kada je re o Rusiji i wenoj savremenoj filoso-fiji i o moguem uticaju ove filosofije na druge slovenske narode ilii na Zapadu, mi i danas stojimo pred nereenom zagonetkom uloge Ru-sije, u prvom redu wene religiozne i filosofske uloge u duhovnimzbivawima oveanstva. Ideja da Rusija treba da donese sintezu Istokai Zapada i neto novo Zapadu, tako omiqena i meu slovenofilima imeu nekim ruskim zapadwacima, veoma je slina Hegelovoj ideji kadaje on pisao o Nemcima i wihovoj ulozi u budunosti Evrope (ovo jetano primetio M a s a r i k u kwizi O religioznoj filosofiji u Rusi-ji). Rusko hegelijanstvo, meutim, postalo je internacionalno, a ne na-cionalno, i iz wega se rodio boqevizam.

    Jezgrovno pitawe, po mom miqewu (i ne samo mome) glasi: da lije put ruske filosofske i religiozne misli (a onda i politike?) spe-cifian i samosvojan, nezavisan od Zapada i wegovog uticaja, ili jeneprirodno, nepotrebno i nemogue izdvajati ovu rusku misao iz tokarazvoja i filosofske i religiozne misli Zapada?

    Veliki ruski mislilac Nikolaj J. D a n i l e v s k i (18221885) usvojoj znaajnoj kwizi Rusija i Evropa (na ruskom 1869, na srpskom 1994,Slubeni list, Beograd) postavqa odsudno pitawe: da li Rusija pripa-da Evropi i odmah sleduje vrst odgovor: Na alost ili na zadovoq-stvo, na sreu ili nesreu ne, ne pripada ako se Slovenstvo odrek-ne od samostalnog razvitka svojih osnova, onda treba da se odrekne odsvakog istorijskog znaaja i da padne na stepen pomonog etnikog ma-terijala za tue ciqeve i to pre, to boqe Opteoveanska civi-lizacija ne postoji i ne moe postojati zato to bi to bilo ne samonemogue, ve to bi to bila i potpuno neeqena nepotpunost".

    Nasuprot Danilevskom, drugi ruski religiozni filosofi s kraja19. i poetka 20. veka zastupaju drukiji stav prema Evropi. Moda seovaj stav najsaetije ogleda u reima V. V. Z e w k o v s k o g , koji u za-kquku svoje kwige Ruski mislioci i Evropa (Cid, Podgorica 1995) pi-e: Radikalno antizapadwatvo, koje se povremeno javqalo kod nas idosta otro oglaavalo posledwih godina, pogreno je i nerealno, kaoto je neprihvatqivo i istorijski jalovo i simplifikovano zapadwa-tvo Hrianski Zapad e nam ostati religijski srodan i blizak pomnogim svojim stremqewima, a wegove pogreke i grijesi bie za naslekcija. Ako se istorijski ostvari pravoslavna kultura, ona mora da bu-

    52

  • de liena onih krajnosti u kojima je proticao religijski razvoj Zapa-da. Mi imamo ta da uimo od katolicizma, imamo ta da uimo i odprotestantizma. Ne samo mi, ve itav svijet ide u pravcu stvarawa'vaseqenske kulture', prema izrazu Vladimira Solovjeva, i ne samo Ru-sija, ve itav pravoslavni svijet u svoj svojoj ukupnosti treba da ue-stvuje u ovom istorijskom zadatku".

    Slino pie i Ernest Leopoldovi R a d l o v (18541928) u kwi-zi Pregled istorije ruske filosofije (Gutenbergova galaksija, Beograd1999): Kant i nemaki idealizam nisu sluajna epizoda u istoriji o-vekove misli, ve nuan stupaw kroz koji se mora proi, koji se moraprevladati da bi se stvorilo neto novo". ta je to novo? To je opetstari idealizam i misticizam, ali sada, posle Kanta (ali i posle Sar-tra i Hajdegera) drugaije predstavqen i doivqen, mislim. Znai lito da svi narodi sveta, ili samo oni koji pripadaju hrianskoj zapad-noevropskoj kulturi, kojoj pripada i Rusija, moraju da prou, sporijeili bre, uspenije ili mawe uspeno, kroz slian razvoj miqewa(od dogmatskog, animistiko-magijskog, preko skeptikog, do kritikog)kroz koji je ve prola evropska filosofska i religiozna misao?

    Kada namerno zaotrim danawe odnose Zapada i Istoka, prote-stantsko-katolike Amerike i Evrope s jedne strane, i pravoslavne Ru-sije i nekih slovenskih naroda na Balkanu, s druge strane, ponekad mise uini da, dok se na jednoj strani (zapadnoj), zbiqa sprema nova va-vilonska kula", a onda i vavilonska, globalistika kultura", sve iz-razitije neopaganskog tipa, na drugoj strani (istonoj, pravoslavnoj),jo jedva u povoju, nasluuje se vaseqenska kultura", ali bez ohole me-sijanske svesti pravoslavnih, bez dubokog uvida da Evropa nije vieizvan nas nego u nama, i to vai ne samo kad je u pitawu kultura ve ireligija" (Zewkovski).

    ta preti, zapravo, i danas pravoslavnom (u prvom redu ruskomali i srpskom) mesijanizmu? Ako je za mesijanizam karakteristinasvest o nacionalnoj iskquivosti, uz wega ide i konfesionalna iskqu-ivost, a esto i rasna U kriznim i prelaznim epohama kao naprimer u sadawoj on oivqava", pie Vladimir Fjodorov, profe-sor Duhovne akademije u Sankt-Peterburgu 1998. godine. Vrlo sam blizumiqewu Vladimira Fjodorovog, pogotovu kada je on sklon da u strada-wu nekog naroda (uzmimo konkretno ruskog ili srpskog) sagledava u tomnarodu izmatan mesijanizam", kao naroda od Boga izabranog". Kadaje re o Rusiji, jo je Aleksej Homjakov (18041860) u 19. veku narodRusije smatrao izabranim narodom, verujui u wegovu misiju spasavawasvih naroda Hristom. Ovakvu veru nosio je u svome srcu i Dostojevski,na kojeg su uticali ruski religiozni filosofi iz 19. veka, ali koji jei sam, snagom religijskog i stvaralakog doivqaja, zbiqa proiveoHrista kao Spasiteqa svih qudi. Vladimir Solovjov, meutim, ma ko-liko i sam bio blizak ideji o ruskom narodu-bogonoscu, kao jedinomteokratskom narodu, ostao je kritian prema ovoj ideji primetivi:Nemogue je rei da Crkva sv. Bernarda, sv. Tome, sv. Frawe, fra Bea-ta (Anelika) i nemakih mistiara nije znala za Hrista i da je nama

    53

  • dosueno da to prvi objavimo Zapadu". Gordostima, zaista, kao da nika-da nema kraja, ni meu qudima na Zapadu, ali ne mawe, ni meu onima uRusiji. Meusobno nepoznavawe naroda oduvek je bilo opasno, jer je ja-alo ksenofobiju, a sa wom i spremnost na napadaki ili odbrambenirat. Pravoslavni narodi su slabo poznavali psihologiju i religiju za-padnih naroda, i pored povremenog meawa sa wima, prouzrokovanogratovima, prirodnom radoznalou, a od druge polovine 19. veka i po-red sve jaeg politikog uticaja, kao i putovawa kolovanih qudi saIstoka na Zapad radi dopuwavawa svojih humanistikih i naunih zna-wa. Slino se deavalo, vekovima, i sa narodima i dravama Evrope,kada je bila u pitawu ogromna, zagonetka, i prema uverewu Zapada, uvekopasna Rusija1

    Danawa izolovanost nae zemqe, donekle i Rusije, u odnosu naAmeriku i Evropu, moe da ima dvostruk, ali suprotan smisao. Jedanod dva mogua sagledavawa smisla ove izolovanosti vidim u potrebi ja-awa svog verskog i nacionalnog identiteta u pozitivnom pravcu kri-tikog ogledawa i pametnog suprotstavqawa svega onoga to sa Zapadadolazi u pravoslavnu Srbiju, a to je sutinski strano wenom, od ve-ine naroda ali najpre od wenih intelektualaca prepoznatom, verskom,a onda i nacionalnom identitetu. Negativnu stranu sadawe izolacijeSrbije vidim ne samo u wenom ekonomskom propadawu nego i u opa-snom jaawu ranije spomiwane nacionalistike euforije, sjediwewuneokomunizma sa pravoslavnim fundamentalizmom koje podsea na nekeruske zastupnike evroazijskog uewa o tzv. izolovanim kulturno-isto-rijskim tipovima. Pojava ovakve vrste zlokobnog fundamentalizma uRusiji ve je dovela do zabriwavajueg porasta antisemitizma i antiza-padwatva svake vrste, do spaqivawa kwiga najuglednijih pravoslav-nih teologa sa Zapada (ruskog i grkog porekla), jednom reju do konfe-sionalne i nacionalne iskquivosti koja na Zapadu izaziva odreeneprotiv-mere, produbqujui tako jaz izmeu Istoka i Zapada, odnosnoirei rascep meu hrianskim narodima i wihovim veroispovesti-ma, to sve olakava irewe islama i azijskih religija sve prisutni-jih u Americi, Evropi, ali i u Rusiji.

    Ideja da se ruski nacionalni mesijanizam koreni u starom jevrej-skom mesijanizmu" podstakla je jo jednog zanimqivog ruskog religio-znog filosofa, Evgenija Trubeckog (18631920), da upozori da bi ru-ski pravoslavno-nacionali mesijanizam mogao da znai povratak sta-rozavetnom nainu miqewa i tako u Rusiji stvori nepotreban jaz iz-meu Starog i Novog zaveta. Mislim da je ovo upozorewe Trubeckog previe od osamdeset godina uvek aktuelno, ako moja hipoteza o postojawupaganskog, starozavetnog i novozavetnog bia u svakom oveku ima osno-va. Dok pagansko bie u nama tei principu zadovoqstva" i hedoni-

    54

    1 Jedan na pravoslavni mislilac, dr Petar P a v l o v i (Pogledi", br. 10,Kragujevac 1992), smelo pie: Usled toga to se teite pravoslavqa sticajem okolno-sti pomerilo sa grkog na, uglavnom, slovenski teren, nepodnoqiva nelagodnost od su-sreta sa naputenim izvorima sopstvenog bia ostae jedini od dubokih i najestokijihuzroka Zapadne slavenofobije".

  • zmu, u ksenofobinoj sumwi prema svemu drugaijem i drugom od onogto incestuozno-plemensko u oveku poznaje, dok starozavetno bie unama jaa zakonitost ponaawa sa strogim unutarwim cenzorom psiho-analitikog pojma nad-ja, potujui tako samo svoju naciju i svoju veru,novozavetno, Hristovo bie u oveku, univerzalno je, sveobuhvatno, i-ri ruke prema drugom (oveku) i drugim (narodima) u egzistencijalnojkomunikaciji, a pre svega u qubavi prema svakome. Poto je borba svatri bia u nama zbiqa borba neprestana", a jedini ciq individuacijei, jo vie, oboewa hrianskog oveka, moe da bude samo nepre-stano raewe prema novozavetnom oveku, svaki poraz ovog oveka unama prua priliku paganskom i starozavetnom oveku, bilo kao kseno-fobu ili kao nacionalisti, da se takav ovek vrati nazad i da tako, re-gredirajui, omogui ne samo daqe otuewe oveka od oveka nego i daopet jednom spremi i izazove ratove meu narodima, ali i graanskeratove, kao znak samorazarawa i samokawavawa, jer se opet jednom nijesledovalo boijem pozivu na qubav i slobodu u sebi.

    Ako i ne usvojimo u potpunosti Hegelovu teoriju, koja zamiqaistoriju oveanstva kao jedinstven proces postepenog otkrivawa svet-skog apsolutnog Razuma,2 teko je bez pomoi ove teorije objasniti raz-liku izmeu prirodnih, politeistikih religija oveanstva, prisut-nih hiqadama godina pre Mojsija, i otkrivenih monoteistikih reli-gija, najpre judeo-hrianske religije.

    Da li bismo ulazak u trei milenijum mogli da posmatramo, neuvek samo negativno kao apokaliptiku pretwu novim dobom", nego ikao objavu pravoslavne duhovnosti pravoslavne Crkve bez imalo tragamesijanskog nacionalizma (ne zaboravimo da je i boqevizam predsta-vqao primer ravog ruskog mesijanizma)? Dubqe interesovawe na Zapa-du za pravoslavqe, odnosno za pravoslavnu kulturu, u porastu je, samimtim i za novo itawe svetootake literature iznutra osvetqavane stal-no sveim, podsticajnim i, to je najvanije, celovitim doivqajemoveka, kao telesnog, duevnog i duhovnog bia usmerenog ka osmomdanu stvarawa", ovako prikazanog od nekolicine ruskih religioznihfilosofa iz druge polovine 19. i prve polovine 20. veka u kojima, zbi-qa, um u srcu poiva".

    Prikazujui Andreja Siwavskog kao mislioca, Mihail Eptajntano oslikava glavne crte ruske religiozne filosofije reima: Tra-dicija je ruskog miqewa da se misli na prepad, fragmentarno, uzobuhvatawe svih oblasti najednom, sjediwujui slikovito miqewe spojmovnim, filosofsko s politikim. Otuda uzajamno nerazumevawe ikritika ruskog mislilatva i Zapadne filozofije" (Letopis Maticesrpske", septembar, 1998, Novi Sad).

    Personalistika hrianska filosofija,3 prikazana temeqno odMaksima Tarejevog u Rusiji i posle wega od Emanuela Munijea u Fran-

    55

    2 I ruski religiozni filosof Viktor N e s m j e l o v (18631920) u delu Nauka ooveku pisao je da na univerzum treba gledati kao na proces ivota i raskrivawe Boi-jega dela u postepenom razvitku".

    3 Dok antika filosofska misao, prema miqewu Sergeja Bulgakovog, ne zna zaproblem linosti kao takav, ne primeuje samosaznajno ja" neulaewe u dubqe korene

  • cuskoj (mada je sam termin uveo jo Fridrih lajermaher 1799. godi-ne), mogla bi predstavqati, po mom miqewu, zlatan most" pribli-avawa hrianskih umova Zapada i Istoka.

    Razume se samo po sebi da je buewe qubavi inteligencije premapravoslavqu i pravoslavnoj Crkvi, koje upravo karakterie deo zapad-ne inteligencije, jo kako poeqno, ali i oekivano, od inteligenci-je u istonim pravoslavnim zemqama, ponajpre u Rusiji i Grkoj, ali iu Rumuniji i Srbiji.

    SIGNIFICANCE OF RUSSIAN RELIGIOUS PHILOSOPHYAT THE END OF THE CENTURY

    by

    Dr. Vladeta Jeroti

    Summary

    Russian religious philosophy, since its official beginning in the 19th century (Kiri-evsky, Homyakov, Danilevsky, Leontyev and others) till mid-20th century (Tareev, Tru-beckoy, Floransky, Berdyaev, Bulgakov, Florovsky and others) is characterized by itsspecificity (intuitiveness) and its spirituality (Orthodox Christianity), less known andadvocated in the history of the West European religious-philosophical thought; this spi-rituality could inspire interest of philosophical and religious thinkers in the 21st centuryEurope. It includes a discussion about a possible spiritual role of Russia in the futurewithin a supposed synthesis of East and West, devoid of the Russian national messia-nism. The author advocates the ideas of personalist Christian philosophy, seeing its cre-ators in the Russian religious philosophy of the 19th and 20th century, continually andoriginally inspired by the literature of the holy fathers (particularly by the work of St.Gregory of Nyssa and St. Maxim the Confessor).

    56

    linosti nije svojstveno samo jelinizmu, nego su takvi i stara Indija i budizam, pa istarozavetni svet ideju o linosti unosi u svet hrianstvo, Jevaneqe koje donosiHristos.