Kochanowski, Janusz - CodziennikPrawny.pl - Wszystko, co kady o prawie wiedzie powinien

  • Published on
    25-Oct-2015

  • View
    782

  • Download
    14

Transcript

Autorzy:Agnieszka Adamska-Karska, Jacek Bbikowski, Dorota Bieniasz, Anna Bilmin, Stanisawa Bachowska, Anna Baszczak, Barbara Boska, Anna Bogucka, Magorzata Chmielewska, Kinga Dkierowska, Anna Figurniak, Kamilla Doowska, Anna Dobiecka, Tomasz Gellert, Joanna Godlewska, Adam Graczek, Krzysztof Jaboski, Joanna Jamroziak, Agnieszka Jarzbska, Marta Junk, Przemysaw Kazimirski, Marta Kolendowska, Sylwia Krasowicz, Justyna Krawczyska, Monika Krl, Dorota Krzyszto, Micha Kubalski, Joanna Lipnicka, Katarzyna akoma, Marcin Makowski, Maria Mczko, Piotr Mierzejewski, Lesaw Nawacki, Monika Nowak, Tomasz Oklejak, Jan Pasieka, Katarzyna Pietrzyk, Marek Przystolik, Waldemar Rybak, Tomasz Schabowski, Dorota Siwiec, Krzysztof Sok, Anna Sosiska, Marcin Soniak, Jolanta Staniak, Anna Szaek, Maciej Szczska-Wjcik, Jacek wieca, Danuta Uchymiak, Marcin Warcho, Agnieszka Woyniec-Ostrowska, Mirosaw Wrblewski, Janusz Zagrski, Artur Zalewski, Dorota mijewskaRedaktor naukowyprof. dr hab. Marek ZubikSekretarz redakcjiJan PodkowikWYDAWNICTWO C. H. BECKWARSZAWA 2009Redaktor naczelnyRzecznik Praw ObywatelskichJanusz KochanowskiWydawnictwo C. H. Beck Sp. z o.o.ul. Bonifraterska 17, 00-203 WarszawaSkad i amanie: Wydawnictwo C. H. BeckDruk i oprawa: P.W.P. INTERDRUK, WarszawaISBN 978-83-255-1112-8Redakcja: Anna ubiska-BujakRysunki:Szczepan Sadurski Wydawnictwo C. H. Beck 2009yjemy wrd prawa i dziki niemu. Czyni ono nas tym, kim jestemy: obywatelami, pracownikami, lekarzami, maonkami i wacicielami rzeczy. Jest mieczem, tarcz i grob: damy naszej pacy, odmawiamy zapaty czynszu, jestemy zmuszeni zapaci grzywn czy zamykani w wizieniu w imi rozporzdze naszego (...) suwerena, prawa (...) Jestemy poddanymi imperium prawa...Ronald DworkinVIISpis treciWstp .................................................................................................................... XXVWprowadzenie do polskiego systemu prawnego ................................................ XXVIIPORADNIK PRAWNY..................................................................................................... 1I. Czowiek jako osoba .............................................................................................. 31. Narodziny ............................................................................................................... 31. Czy czowiek przed narodzinami ma jakie prawa? ............................................. 42. Jakiej pomocy moe oczekiwa kobieta ciarna od ojca dziecka? ...................... 43. Co zrobi, aby zarejestrowa narodziny dziecka?................................................. 54. Co to jest PESEL? ................................................................................................ 55. W jaki sposb nadaje si oraz zmienia imi lub nazwisko? ................................... 66. Jakie uprawnienia przysuguj rodzicom w zwizku z narodzeniem si dziecka? 87. Noworodek w domu o czym, od strony prawnej, warto pamita? .................... 82. Penoletno ........................................................................................................... 9 8. Osignicie jakiego wieku ma znaczenie prawne? ............................................. 9 9. Co wedug prawa oznacza penoletno?........................................................... 1110. Czy penoletno to jedynie przywilej? .............................................................. 113. Ubezwasnowolnienie ............................................................................................ 1211. Co to jest ubezwasnowolnienie? ....................................................................... 1312. Kiedy moe doj do ubezwasnowolnienia? ..................................................... 1313. Kto decyduje o ubezwasnowolnieniu? .............................................................. 1414. Jakie skutki prawne cz si z ubezwasnowolnieniem? .................................. 1415. Kto moe by kuratorem lub opiekunem? .......................................................... 1516. Jakie relacje prawne cz kuratora lub opiekuna z ubezwasnowolnionym? ..... 164. Obywatelstwo ......................................................................................................... 1717. W jaki sposb nabywa si obywatelstwo polskie? .............................................. 1718. W jaki sposb nadaje si obywatelstwo polskie? ............................................... 1819. Na czym polega procedura stwierdzenia obywatelstwa polskiego? ................... 2020. W jaki sposb dochodzi do uznania osoby za repatrianta? ................................. 2121. Co to jest Karta Polaka? .................................................................................. 2222. W jaki sposb mona zrzec si obywatelstwa polskiego i jakie s tego konsekwencje? ........................................................................................................ 255. Dobra osobiste ........................................................................................................ 2623. Co to s dobra osobiste? .................................................................................... 2624. W jaki sposb mona chroni wasne dobra osobiste? ........................................ 27Spis treciVIII6. Dane osobowe ......................................................................................................... 2825. Co to s dane osobowe? .................................................................................... 2826. W jaki sposb mona chroni dane osobowe? .................................................... 297. mier ..................................................................................................................... 3027. W jaki sposb urzdowo stwierdza si mier osoby? ........................................ 3028. Jakie wiadczenia przysuguj w zwizku z pogrzebem? .................................. 31II. Rodzina .................................................................................................................... 3329. Kto to jest krewny i powinowaty? ...................................................................... 331. Macierzystwo i ojcostwo ........................................................................................ 3430. Kto wedug prawa jest ojcem dziecka? Na czym polega domniemanie ojcostwa oraz zaprzeczenie ojcostwa? ..................................................................... 3431. Na czym polega ustalenie macierzystwa? ........................................................ 3532. Na czym polega zaprzeczenie macierzystwa? .................................................. 3633. Na czym polega sdowe ustalenie ojcostwa? Co mona zrobi, gdy biologiczny ojciec nie chce uzna dziecka? ................................................................................ 3734. Czy mona doprowadzi do ustalenia bezskutecznoci uznania ojcostwa? ......... 3835. Czy fakt mierci ojca przed urodzeniem dziecka ma znaczenie prawne? ............ 3836. Co zrobi, by doszo do urzdowego stwierdzenia ojcostwa dziecka urodzonego w nieformalnym zwizku? ................................................................... 3937. Co to jest adopcja (przysposobienie)? ............................................................... 3938. Gdzie osoba adoptowana moe uzyska informacje o swoich biologicznych rodzicach? .............................................................................................................. 412. Wadza rodzicielska ................................................................................................. 4239. Jakie s podstawowe prawa i obowizki rodzicw? ........................................... 4240. W jakiej sytuacji sd moe zadecydowa o wadzy rodzicielskiej? ...................... 4341. Czy dopuszczalne jest ograniczenie moliwoci widywania si z dzieckiem przez jednego z rodzicw lub dziadkw? ................................................................ 463. Opieka nad dzieckiem .............................................................................................. 4842. Czym jest rodzina zastpcza? ............................................................................ 4843. W jaki sposb mona zosta rodzin zastpcz? ................................................ 5044. Co to jest placwka opiekuczo-wychowawcza? ................................................ 5145. Kiedy moe doj do umieszczenia dziecka w placwce opiekuczo-wychowawczej? ................................................................................... 5146. Jakie s rodzaje caodobowych placwek opiekuczo-wychowawczych? ........... 5247. Co to s opiekuczo-wychowawcze placwki wsparcia dziennego? ................... 534. Obowizek alimentacyjny ........................................................................................ 5448. Co to s alimenty i kto jest zobowizany do ich pacenia? .................................. 5449. Czy istnieje obowizek alimentacyjny rodzicw wobec dzieci pochodzcych z nieformalnego zwizku? ...................................................................................... 5650. Czy obowizek alimentacyjny zaley od posiadania wadzy rodzicielskiej bd staej pracy zarobkowej? ................................................................................ 5651. W jakich sytuacjach obowizek alimentacyjny przejdzie z rodzicw na dziadkw dziecka? ............................................................................................. 5752. W jakiej sytuacji moe doj do zweryfikowania wysokoci orzeczonych alimentw? ........................................................................................ 58Codziennik prawnyIX53. W jaki sposb mona dochodzi wykonania zasdzonych alimentw? .............. 5854. Jakie sankcje gro za niepacenie zasdzonych alimentw? ............................ 6055. W jaki sposb realizowana jest pomoc spoeczna na rzecz dziecka i rodziny? .... 615. Maestwo ............................................................................................................... 6256. W jaki sposb prawo definiuje maestwo? ...................................................... 6257. W jaki sposb zawiera si maestwo? ............................................................ 6258. Jakie prawa i obowizki wynikaj z zawarcia maestwa? ............................... 6459. W jaki sposb prawo reguluje sytuacj majtkow maonkw? ........................ 645.1. Separacja ................................................................................................................ 6660. Co to jest separacja? .......................................................................................... 6761. Jakie s przesanki orzeczenia separacji? .......................................................... 6762. Jakie skutki prawne wywouje orzeczenie separacji? ......................................... 6863. Jakie skutki powoduje orzeczenie separacji wobec wadzy rodzicielskiej? ......... 6864. Jakie skutki prawne wywouje zniesienie separacji? ......................................... 695.2. Rozwd .................................................................................................................. 7065. Co to jest rozwd? ............................................................................................. 7066. Jakie s przesanki orzeczenia rozwodu?........................................................... 7167. Jakie skutki prawne wywouje orzeczenie rozwodu? ......................................... 716. Zwizki partnerskie .................................................................................................. 7268. Co to jest zwizek nieformalny? ........................................................................ 7369. Jak prawo reguluje stosunki majtkowe osb pozostajcych w zwizku nieformalnym? ....................................................................................................... 7370. Czy osoby pozostajce w zwizku nieformalnym mog dziedziczy po sobie? .... 7571. Czy s prawne regulacje zwizkw osb tej samej pci? ..................................... 757. Przemoc w rodzinie .................................................................................................. 7672. Jak prawo odnosi si do przemocy w rodzinie? .................................................. 7673. Czy wszystkie przejawy przemocy w rodzinie wyczerpuj si w definicji przestpstwa zncania? ......................................................................... 7774. Co naley zrobi, gdy staniemy si ofiarami lub jestemy wiadkami zncania? ............................................................................................................... 7875. Do kogo mona si zwrci w przypadku zetknicia si z przemoc w rodzinie? ............................................................................................................ 7976. Czego mona wymaga od Policji i innych instytucji w przypadku zawiadomienia o przypadku zncania? ................................................................... 8177. Jakiej pomocy spoecznej moe oczekiwa osoba dotknita przemoc w rodzinie? ............................................................................................................ 8278. Jakiej pomocy zdrowotnej moe oczekiwa osoba dotknita przemoc w rodzinie? ............................................................................................................ 8479. Co robi, kiedy zncanie trwa, mimo zawiadomienia o zncaniu waciwych organw wadzy publicznej? ................................................................................... 8580. Jak zareagowa, gdy zncaniu towarzysz inne, negatywne zachowania sprawcy? ................................................................................................................. 8681. Na czym polega interwencja kryzysowa? ........................................................... 86III. Edukacja .................................................................................................................. 891. obki i przedszkole ............................................................................................... 9082. Od kiedy nastpuje objcie obowizkiem przedszkolnym?................................. 90Codziennik prawnySpis treciSpis treciX2. Szkoa ..................................................................................................................... 9183. Na czym polega obowizek szkolny? ................................................................. 9184. Jakie s podstawowe prawa i obowizki uczniw? ............................................. 9285. Czy penoletni ucze moe sam usprawiedliwia nieobecno w szkole? ........... 9386. Co zobowizane s zapewnia uczniom szkoy i inne placwki owiatowe? ....... 9487. Kto i kiedy moe zoy egzamin maturalny? ..................................................... 9588. Czy mona poprawia wynik egzaminu maturalnego? ....................................... 963. Studia ........................................................................................................................ 9789. Jaki jest tryb ubiegania si o przyjcie na studia w publicznej szkole wyszej? ... 9790. Czy dopuszczalne jest pobieranie opat za studia? ............................................ 9891. Jakie formy pomocy finansowej dla studentw przewiduje prawo? ................... 9992. Jakie uprawnienia przysuguj doktorantom? ................................................... 100IV. Udzia w yciu spoecznym i politycznym ............................................................. 10393. Na czym polega wolno zgromadze? .............................................................. 10494. Czemu su fundacje, stowarzyszenia i partie polityczne? ................................ 10595. Jak zaoy fundacj, stowarzyszenie lub parti polityczn? .............................. 10696. Jak realizuje si wolno sumienia i wyznania? ................................................. 10997. Kto ma prawo do udziau w wyborach i referendum? Na czym polega czynne i bierne prawo wyborcze? ....................................................................................... 11098. Jakie sprawy mog rozstrzyga obywatele w referendum? ................................ 11299. Czemu suy prawo obywateli do wniesienia projektu ustawy lub zoenia wniosku o zarzdzenie referendum? ................................................... 113100. W jaki sposb obywatele mog odwoa organy gminy? .................................. 113101. Jak realizuje si prawo do informacji publicznej? ............................................ 114V. Obywatel przed organami pastwa ......................................................................... 1171. Postpowanie administracyjne ................................................................................ 117102. W jaki sposb dorcza si pisma urzdowe w postpowaniu administracyjnym? ................................................................................................. 118103. W jaki sposb dorcza si pisma w postpowaniu przed sdem administracyjnym? ............................................................................ 119104. Kiedy przysuguje odwoanie od decyzji organu administracyjnego? ............... 120105. Kiedy przysuguje zaalenie w postpowaniu administracyjnym? .................... 121106. W jakiej sytuacji mona wnie skarg na organ administracyjny? ................... 121107. W jakiej sytuacji mona wnie skarg na bezczynno organu administracji? . 122108. Co moe by powodem do wniesienia skargi do sdu administracyjnego? ....... 123109. W jaki sposb mona zaskary orzeczenie sdu administracyjnego? .............. 124110. Kiedy przysuguje zaalenie do Naczelnego Sdu Administracyjnego?............. 124111. Co to jest skarga kasacyjna do Naczelnego Sdu Administracyjnego? .............. 1252. Postpowanie przed sdami powszechnymi ........................................................... 126112. Jakie s wymogi formalne kadego pisma procesowego w postpowaniu cywilnym? .................................................................................... 126113. W jaki sposb dorcza si pisma urzdowe w postpowaniu sdowym? .......... 127114. Jakie s konsekwencje prawne odmowy przyjcia przesyki? ........................... 129115. Czemu suy ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu? .... 129116. Jakie obowizki stron postpowania sdowego wi si ze zmian miejsca zamieszkania? ........................................................................................................ 130117. Co mona zrobi, gdy termin dokonania danej czynnoci procesowej upyn? 131118. Czy mona zaskary odrzucenie wniosku o przywrcenie terminu? .............. 132Codziennik prawnyXI3. Zaskaranie orzecze sdowych ............................................................................ 133119. Co oznacza dwuinstancyjno postpowania sdowego? ................................. 134120. Jakie rodki zaskarania orzecze sdowych przewiduje prawo? .................... 134121. W jakich sytuacjach mona wnie apelacj? ................................................... 135122. Czy wniesienie apelacji podlega opacie? ........................................................ 136123. W jaki sposb wnosi si apelacj? .................................................................... 136124. Jakie wymogi formalne powinna spenia apelacja? ........................................ 137125. W jakich sytuacjach mona wnie zaalenie? ................................................. 138126. W jakich okolicznociach mona wnie sprzeciw od wyroku zaocznego? ....... 140127. Jakie s warunki wnoszenia zarzutw od nakazu zapaty w postpowaniu nakazowym?........................................................................................................... 140128. Jakie s warunki wnoszenia sprzeciwu od nakazu zapaty w postpowaniu upominawczym? ..................................................................................................... 141129. W jaki sposb mona wnie skarg na orzeczenie referendarza? .................... 142130. Na czym polega wznowienie postpowania sdowego? ................................... 1434. Sdowe postpowanie egzekucyjne ....................................................................... 147131. Kiedy mona wszcz postpowanie egzekucyjne? .......................................... 148132. Jakie s rodzaje egzekucji? .............................................................................. 149133. Czy istnieje moliwo ograniczenia egzekucji?............................................... 150134. Czy mona zaskary czynnoci komornika? ................................................... 151135. Na czym polega powdztwo przeciwegzekucyjne? .......................................... 152136. Kiedy moe doj do umorzenia postpowania egzekucyjnego?....................... 153VI. Obowizki obywateli .............................................................................................. 1551. Obowizek obrony Rzeczypospolitej ....................................................................... 155137. Na czym polega rejestracja? ............................................................................ 156138. Na czym polega obowizek kwalifikacji wojskowej? ........................................ 156139. Co naley zrobi w przypadku niestawienia si do kwalifikacji wojskowej? ..... 157140. Czy sub wojskow mog peni kobiety? ..................................................... 157141. Jak naley zachowa si w przypadku zagubienia wojskowego dokumentu osobistego? ............................................................................................................. 158142. W jaki sposb przebiega postpowanie przed komisj lekarsk? ...................... 158143. Czy od orzeczenia powiatowej komisji lekarskiej przysuguje odwoanie? ....... 158144. Czy istnieje moliwo zmiany kategorii ustalonej zdolnoci do czynnej suby wojskowej? .................................................................................................. 159145. Czy mona nie zgosi si do kwalifikacji wojskowej? ...................................... 159146. Czy mona zosta onierzem kontraktowym (zawodowym), posiadajc podwjne obywatelstwo? ........................................................................................ 160147. Jakie warunki naley spenia, aby ubiega si o przyjcie do suby wojskowej? ............................................................................................................. 160148. Czy obywatel polski moe peni sub wojskow w armii innego pastwa? ... 161149. Czy onierz kontraktowy moe uzyska prawa emerytalne? ........................... 161150. W jaki sposb mona zwolni si ze suby terminowej? .................................. 1612. Obowizki w czasie stanw nadzwyczajnych .......................................................... 162151. Co to s stany nadzwyczajne? .......................................................................... 162152. Jakie ograniczenia dla obywateli przynosi wprowadzenie stanu nadzwyczajnego? .................................................................................................... 163Codziennik prawnySpis treciSpis tresci.indd XI 2009-08-12 10:10:24Spis treciXIIVII. Pacenie podatkw................................................................................................. 165153. Co to jest podatek? ......................................................................................... 166154. Co to jest NIP? ................................................................................................. 167155. Co to jest podatek dochodowy od osb fizycznych? ......................................... 167156. Na czym polega moliwo wsplnego opodatkowania maonkw podatkiem dochodowym od osb fizycznych? ........................................................ 169157. Na czym polega rozliczenie podatku dochodowego od osb fizycznych przez osoby samotnie wychowujce dzieci? ............................................................ 170158. Co to jest podatek od czynnoci cywilnoprawnych? ........................................ 171159. W jaki sposb jest opodatkowana umowa sprzeday? ...................................... 172160. W jaki sposb jest opodatkowana umowa poyczki? ........................................ 173161. Co to jest podatek od nieruchomoci? ............................................................. 174162. Co to jest podatek od spadkw i darowizn?...................................................... 176163. Co to jest opata abonamentowa? .................................................................... 177VIII. Praca ..................................................................................................................... 179164. Na co warto zwrci uwag przed rozpoczciem kariery zawodowej? ............. 179165. Gdzie szuka pomocy w sprawie zatrudnienia? .............................................. 181166. Co to s agencje zatrudnienia? ........................................................................ 1811. Stosunek pracy ......................................................................................................... 183167. Kto to jest pracodawca? ................................................................................... 183168. Na czym polega rwne traktowanie w zatrudnieniu? ....................................... 183169. W jaki sposb nawizuje si stosunek pracy? .................................................. 186170. Jakie rodzaje umw o prac przewiduje polskie prawo? .................................. 187171. Na czym polega zatrudnianie pracownikw w formie telepracy? ..................... 188172. Na czym polega nawizanie stosunku pracy na podstawie powoania? ............ 190173. Na czym polega nawizanie stosunku pracy na podstawie wyboru? ................. 191174. Na czym polega nawizanie stosunku pracy na podstawie mianowania? ......... 191175. Na czym polega nawizanie stosunku pracy na podstawie spdzielczej umowy o pracy? ...................................................................................................... 192176. W jaki sposb okrelane s warunki rozwizania umowy o prac za wypowiedzeniem? .............................................................................................. 192177. W jaki sposb okrelone s warunki rozwizania umowy o prac bez wypowiedzenia? .............................................................................................. 193178. Co zrobi w przypadku niezgodnego z prawem wypowiedzenia lub rozwizania umowy o prac? ........................................................................... 194179. Czy w okresie wypowiedzenia pracownikowi przysuguje zwolnienie na poszukiwanie pracy? .......................................................................................... 1952. Wynagrodzenie za prac .......................................................................................... 196180. Wedug jakich zasad okrela si kryteria wynagradzania? .............................. 196181. Kiedy pracodawca ma obowizek wydania regulaminu wynagradzania? ......... 197182. W jakim terminie pracodawca powinien dokonywa wypaty wynagrodzenia? 197183. Na jakich zasadach pracodawca moe dokonywa potrce z wynagrodzenia za prac? ................................................................................................................ 198184. Jakie sdy rozstrzygaj spory ze stosunku pracy? ........................................... 199185. Jakie s koszty postpowania przed sdem pracy? .......................................... 200186. Jakie zasady dotyczce czasu pracy okrela polskie prawo? ............................. 200187. Jakie s zasady dotyczce pracy w godzinach nadliczbowych? ........................ 201188. Jakie s zasady urlopw pracowniczych? ........................................................ 202Codziennik prawnyXIII3. Obowizki pracodawcw i pracownikw ................................................................ 204189. Jakie obowizki ci na pracodawcy? ........................................................... 204190. Co to jest mobbing? ......................................................................................... 205191. Co to jest wiadectwo pracy? .......................................................................... 206192. Jakie obowizki ci na pracowniku? ........................................................... 206193. Na czym polega odpowiedzialno porzdkowa pracownikw? ....................... 207194. Jakie uprawnienia zwizane z rodzicielstwem przysuguj pracownikom? ...... 207195. Kiedy i w jakim wymiarze przysuguje urlop macierzyski bd ojcowski? ...... 209196. Kiedy i w jakim wymiarze przysuguje urlop okolicznociowy z tytuu urodzenia si dziecka? ............................................................................... 210197. Kiedy i w jakim wymiarze przysuguje urlop wychowawczy? ........................... 211198. Czy pracodawca ma obowizek wysa pracownika na szkolenie? ................... 212199. Co to jest samozatrudnienie? .......................................................................... 212200. Kiedy i w jakiej wysokoci przysuguje odprawa pomiertna? .......................... 2134. Zatrudnienie za granic ........................................................................................... 214201. Jak szuka zatrudnienia za granic? ................................................................ 214202. O czym warto pamita, podejmujc prac za granic? ................................... 2155. Wypadki przy pracy i choroby zawodowe ............................................................... 217203. Co to jest wypadek przy pracy? ....................................................................... 217204. Co to jest choroba zawodowa? ........................................................................ 219205. Jakie wiadczenia przysuguj z tytuu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej? ........................................................................................ 219206. Jakie s zasady ubiegania si o wiadczenia z tytuu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej? ........................................................................................ 2216. Bezrobocie ............................................................................................................... 222207. Kto to jest bezrobotny? .................................................................................... 222208. Kiedy przysuguje zasiek dla bezrobotnych? ................................................... 224209. W jaki sposb ustala si wysoko zasiku dla bezrobotnych? .......................... 225IX. wiadczenia spoeczne ........................................................................................... 2271. System ubezpiecze spoecznych ............................................................................ 227210. Kto podlega obowizkowo ubezpieczeniom emerytalno-rentowym? ............... 228211. Czy mona podlega ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu dobrowolnie? ..... 228212. Kto podlega obowizkowo ubezpieczeniu wypadkowemu?.............................. 229213. Kto podlega ubezpieczeniu chorobowemu? .................................................... 229214. Kto finansuje skadki na ubezpieczenia spoeczne? .......................................... 230215. Jakie s zasady opacania skadek na ubezpieczenia spoeczne? ...................... 230214. Jakie s konsekwencje nieopacania skadek? ................................................. 2312. wiadczenia przysugujce z tytuu choroby .......................................................... 232217. Komu przysuguje zasiek chorobowy? ............................................................ 233218. Kiedy przysuguje wiadczenie rehabilitacyjne? .............................................. 235219. Komu przysuguje zasiek wyrwnawczy? ....................................................... 235220. Komu przysuguje zasiek macierzyski? ......................................................... 235221. Jakie s zasady przyznawania zasiku macierzyskiego? ................................. 237222. Komu przysuguje zasiek opiekuczy? ........................................................... 239223. Jakie s zasady przyznawania zasiku opiekuczego? ..................................... 239224. Jaka jest podstawa wymiaru zasikw pieninych z ubezpieczenia chorobowego? ........................................................................................................ 241Codziennik prawnySpis treciSpis treciXIV3. Pomoc spoeczna ...................................................................................................... 241225. Kto i kiedy ma prawo ubiegania si o pomoc spoeczn? .................................. 242226. Jakie s formy pomocy spoecznej? ................................................................ 243227. Co to jest wiadczenie z funduszu alimentacyjnego? ....................................... 245228. Komu przysuguje wiadczenie z funduszu alimentacyjnego? .......................... 245229. W jaki sposb przyznaje si i wypaca wiadczenie z funduszu alimentacyjnego? ................................................................................................... 2464. wiadczenia rodzinne ............................................................................................. 248230. Jakie s formy oraz komu przysuguj wiadczenia rodzinne? ......................... 248231. Kto i kiedy ma prawo ubiegania si o zasiek rodzinny? ................................... 249232. Kto ma prawo do zasiku rodzinnego i dodatkw? .......................................... 250233. Co to jest dodatek z tytuu urodzenia dziecka? ................................................ 251234. Co to jest dodatek z tytuu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego? ..................................................................................... 251235. Co to jest dodatek z tytuu samotnego wychowywania dziecka? ...................... 252236. Co to jest dodatek z tytuu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej? . 252237. Co to jest dodatek z tytuu ksztacenia i rehabilitacji dziecka? ......................... 253238. Co to jest dodatek z tytuu podjcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania? ................................................................................. 253239. Co to jest dodatek z tytuu rozpoczcia roku szkolnego? .................................. 254240. Co to jest jednorazowa zapomoga z tytuu urodzenia si dziecka? ................... 254241. Co to jest zasiek pielgnacyjny? ..................................................................... 255242. Co to jest wiadczenie pielgnacyjne? ............................................................. 255243. Kto i kiedy ma prawo ubiegania si o wiadczenia rodzinne? .......................... 2565. Emerytury i renty...................................................................................................... 258244. Kiedy przysuguje wiadczenie emerytalno-rentowe? ..................................... 258245. Od czego zaley wysoko wiadczenia emerytalnego? ................................... 259246. Na czym polega obowizek zawarcia umowy z otwartym funduszem emerytalnym? ......................................................................................................... 260247. Jakie s konsekwencje niezawarcia umowy z otwartym funduszem emerytalnym? ......................................................................................................... 260248. Kiedy przysuguje renta z tytuu niezdolnoci do pracy? ................................. 261249. Co to jest niezdolno do pracy? ...................................................................... 262250. Kiedy przysuguje renta? ................................................................................ 262251. Jakie s rodzaje rent z tytuu niezdolnoci do pracy? ....................................... 263252. W jaki sposb ustala si wysoko renty z tytuu niezdolnoci do pracy? .......... 264253. W jaki sposb ustala si niezdolno do pracy do celw rentowych? ................ 264254. Co to jest renta rodzinna? ............................................................................... 265255. W jaki sposb ustala si wysoko renty rodzinnej? ........................................ 266256. Co to jest renta socjalna? ................................................................................ 267257. W jaki sposb ustala si wysoko renty socjalnej? .......................................... 269258. Kiedy dochodzi do zawieszenia prawa do wiadcze emerytalnych i rentowych? ........................................................................................................... 2696. Ubezpieczenie spoeczne w Unii Europejskiej ......................................................... 270259. W jakich krajach mona korzysta z zasad koordynacji systemw zabezpieczenia spoecznego? .................................................................................. 270260. Na czym polega koordynacja systemw zabezpieczenia spoecznego? ............ 271261. W jakim kraju jest ubezpieczona osoba dziaajca na terenie UE? .................... 272Codziennik prawnyXV262. Jakie wiadczenia podlegaj koordynacji? ....................................................... 274263. W jaki sposb ustala si rent z tytuu niezdolnoci do pracy? ......................... 275264. W jaki sposb ustala si wiadczenia emerytalne? ........................................... 276265. W jaki sposb ustala si wiadczenia z tytuu wypadkw przy pracy i chorb zawodowych? ............................................................................................ 277266. W jaki sposb ustala si rent rodzinn? .......................................................... 277267. W jaki sposb ustala si wiadczenia z tytuu choroby i macierzystwa?.......... 278268. W jaki sposb ustala si wiadczenia rodzinne? ............................................... 279269. W jaki sposb ustala si zasiek pogrzebowy? .................................................. 280270. W jaki sposb ustala si wiadczenia medyczne? ............................................. 280271. Jakie s zasady wypaty wiadcze z tytuu ubezpieczenia spoecznego? ........ 281X. ZDROWIE .................................................................................................................. 2831. Ubezpieczenie zdrowotne ........................................................................................ 284272. Na czym polega prawo do ochrony zdrowia? ................................................... 284273. Co si dzieje w przypadku nieuiszczania skadki na ubezpieczenie zdrowotne? ............................................................................................................. 286274. Jak wyglda prawo do opieki zdrowotnej czonkw rodziny osoby ubezpieczonej? ....................................................................................................... 2862. Prawa pacjenta i ich ochrona ................................................................................... 287275. Gdzie szuka informacji o prawach pacjenta? ................................................. 287276. Gdzie moe kierowa skargi w przypadku ograniczenia lub naruszenia praw pacjenta? ....................................................................................................... 2883. Prawa kobiet w ciy i kobiety rodzcej ................................................................. 290277. Na czym polega szczeglna ochrona zdrowia kobiet w ciy? .......................... 290278. Rodzi po ludzku podstawowe prawo kobiety rodzcej .............................. 2914. Przeszczepy ............................................................................................................... 292279. Jakie s podstawowe zasady pobierania narzdw? ........................................ 293280. Czy pobranie organw od zmarego wymaga zgody? ....................................... 294XI. Gdy zawieramy umowy .......................................................................................... 295281. Co reguluje prawo cywilne? ............................................................................ 296282. Co warto wiedzie, zawierajc umowy? .......................................................... 297283. Kto to jest konsument? .................................................................................... 299284. Co to s umowy konsumenckie? ...................................................................... 299285. Co to jest sprzeda konsumencka? .................................................................. 300286. Czy konsumentom przysuguje rkojmia za wady fizyczne rzeczy sprzedanej? ................................................................................................. 301287. W jaki sposb prawo okrela zasady odpowiedzialnoci za niezgodno z umow towarw konsumpcyjnych? ..................................................................... 302288. W jaki sposb prawo okrela zasady odpowiedzialnoci z tytuu rkojmi za wady fizyczne rzeczy sprzedanej w przypadku umw, ktre nie s umowami konsumenckimi? .......................................................................... 304289. Czy konsumentowi przysuguje gwarancja na towar konsumpcyjny? ............... 306290. Na czym polega odpowiedzialno z tytuu gwarancji jakoci za wady towarw niekonsumpcyjnych? ............................................................................... 307291. Na czym polega umowa zawierana poza lokalem przedsibiorcy? ................... 308292. Na czym polega umowa zawierana na odlego oraz drog elektroniczn? ..... 308293. Co to jest kredyt konsumencki? ...................................................................... 309Codziennik prawnySpis treciSpis treciXVI294. Gdzie mona si uda po pomoc w ochronie swoich praw konsumenta? ......... 310295. Co to jest weksel i jakie skutki wi si z jego podpisaniem? ......................... 312296. Jakie s skutki upywu terminu przedawnienia roszczenia? ............................ 314297. Co to jest upado konsumencka? .................................................................. 315XII. Mieszkanie ............................................................................................................. 3171. Mieszkania i lokatorzy ............................................................................................. 318298. Jakie obowizki ci na wadzach publicznych w zakresie zaspokajania potrzeb mieszkaniowych obywateli? ....................................................................... 318299. Co to jest odrbna wasno lokalu? ............................................................... 319300. W jaki sposb powstaje odrbna wasno lokalu? .......................................... 320301. Co to jest samodzielny lokal mieszkalny? ........................................................ 320302. Co to jest wsplnota mieszkaniowa? ............................................................... 321303. W jaki sposb prawo definiuje nieruchomo wspln? ................................... 322304. Jakie prawa i obowizki przysuguj wacicielowi lokalu? .............................. 322305. Jakie s zasady zarzdu nieruchomoci wspln?.......................................... 323306. Na czym polega uczestniczenie w kosztach zarzdu nieruchomociwspln? ................................................................................................................ 324307. W jaki sposb ustala si zaliczki na pokrycie kosztw zarzdu nieruchomoci? .................................................................................................... 325308. Jakie mog by konsekwencje dugotrwaego zalegania z zapat nalenych opat? ..................................................................................................... 325309. Kto jest uprawniony do zaskarania uchwa wacicieli lokali? ........................ 326310. Jakie rodki prawne chroni przed uciliwym ssiadem? ............................... 3262. Prawo odrbnej wasnoci lokalu w spdzielni mieszkaniowej ........................... 327311. W jaki sposb nabywa si prawo odrbnej wasnoci lokalu w spdzielni mieszkaniowej? ................................................................................. 328312. Jakie prawa i obowizki posiada waciciel lokalu w spdzielni mieszkaniowej? ...................................................................................................... 328313. Kiedy nastpuje utrata prawa odrbnej wasnoci lokalu w spdzielni mieszkaniowej? ...................................................................................................... 3303. Najem ....................................................................................................................... 331314. Jakie s gwne zasady dotyczce umowy najmu? ........................................... 331315. W jaki sposb przepisy prawa odnosz si do zawarcia umowy najmu? ........... 332316. Jak mona uregulowa czas trwania umowy najmu? ....................................... 332317. Jakie s prawa i obowizki wynajmujcego i najemcy? .................................... 333318. Czemu suy kaucja w przypadku umowy najmu? .......................................... 334319. W jaki sposb prawo ksztatuje obowizki najemcy i wynajmujcego w zakresie remontw i napraw? .............................................................................. 334320. Czy podnajem wymaga zgody wynajmujcego? ............................................... 336321. W jaki sposb prawo ksztatuje kwesti czynszu i opat zwizanych z uytkowanym lokalem? ........................................................................................ 336322. Czy tylko najemca ponosi odpowiedzialno za pacenie czynszu?................... 337323. W jaki sposb ustala si wysoko czynszu? ..................................................... 338324. W jaki sposb prawo odnosi si do podwyek wysokoci czynszu? ................... 338325. Jakie uprawnienia przysuguj lokatorowi w przypadku podwyki czynszu? ... 340326. Kiedy nastpuje ustanie stosunku najmu? ........................................................ 340327. Co mona zrobi, gdy wynajmujcy nie wywizuje si ze swoich obowizkw? 341Codziennik prawnyXVII4. Rozwd i separacja a majtkowe kwestie mieszkaniowe ....................................... 341328. Jakie skutki prawne wywiera rozwd na wsplnie zajmowane mieszkanie? ... 342329. Co dzieje si po rozwodzie ze wsplnym prawem najmu mieszkania? .............. 344330. W jaki sposb wpywa rozwd na dotychczasowe wsplne spdzielcze lokatorskie prawo do lokalu .................................................................................... 344331. W jaki sposb rozwd wpywa na dotychczasowe spdzielcze wasnociowe prawo do lokalu? .................................................................................................... 346332. W jaki sposb separacja wpywa na dotychczasowe wsplne prawo do mieszkania? ....................................................................................................... 346333. Jak prawo reguluje sprawy mieszkaniowe w zwizkach nieformalnych? .......... 3485. Utrata uprawnie do mieszkania ............................................................................. 350334. Kiedy moe doj do utraty prawa do dalszego zajmowania mieszkania w przypadku najmu? .............................................................................................. 350335. Kto moe wystpi o rozwizanie umowy najmu przez sd? ............................ 352336. Kiedy wygasa umowa najmu? .......................................................................... 353337. Kiedy dochodzi do utraty prawa do lokalu w spdzielni mieszkaniowej? ........ 353338. Co to jest dodatek mieszkaniowy i komu przysuguje? .................................... 354339. W jaki sposb mona ubiega si o przyznanie dodatku mieszkaniowego? ..... 3546. Eksmisja .................................................................................................................... 355340. Co lokator powinien wiedzie o eksmisji? ........................................................ 355341. Co o eksmisji powinien wiedzie eksmitujcy? ................................................ 358342. Jakie okolicznoci stanowi podstaw do eksmisji maonka? ......................... 3607. Zameldowanie .......................................................................................................... 362343. Co to jest meldunek? ....................................................................................... 362XIII. Komunikacja, sport i turystyka ............................................................................ 365344. Jak nabywa si uprawnienie do prowadzenia roweru i pojazdw mechanicznych? .................................................................................... 366345. Jakie uprawnienia s wymagane do kierowania quadem? ............................... 367346. W jaki sposb zarejestrowa i wyrejestrowa samochd?................................. 368347. Komu przysuguj bezpatne przejazdy komunikacj krajow? ....................... 369348. Komu przysuguj bezpatne przejazdy komunikacj miejsk? ........................ 370349. Komu przysuguj ulgi w przejazdach komunikacj krajow? .......................... 371350. Komu przysuguj ulgi w przejazdach komunikacj miejsk? ......................... 374351. W jakim celu i jak zakada si klub sportowy, w tym uczniowski klub sportowy? ....................................................................................................... 375352. Jakie dokumenty naley posiada, idc na imprez masow? ......................... 376353. Jakie uprawnienia w trakcie trwania imprezy masowej (imprezy sportowej) posiadaj suby porzdkowe i informacyjne? ......................................................... 376354. Jakie s obowizki uczestnika imprezy masowej (imprezy sportowej)? ........... 377355. Kiedy osoba niepenosprawna moe uzyska stypendium sportowe? ............... 378356. Czy alpinista ma obowizek si ubezpieczy? .................................................. 379357. Jakie wymogi naley speni, aby uprawia alpinizm jaskiniowy? ................... 380358. Jakie kwalifikacje s wymagane do uprawiania petwonurkowania? ............... 381359. Jakie dziaania naley podj w przypadku utraty dokumentu tosamoci podczas wyjazdu za granic? .................................................................................. 382360. Jakie prawa przysuguj obywatelowi polskiemu w przypadku zatrzymania lub tymczasowego aresztowania za granic? .......................................................... 384Codziennik prawnySpis treciSpis treciXVIII361. Czy wyjedajc za granic obywatel polski powinien si ubezpieczy ? ......... 385362. Dodatkowe ubezpieczenia, ktre warto rozway przy wyjazdach za granic: . 385363. Jakie dziaania podejmowane s przez polsk placwk dyplomatyczno- konsularn w przypadku mierci lub choroby obywatela polskiego za granic ? ...... 386364. Jakie uprawnienia ma konsument w sytuacji upadku biura podry? .............. 387365. Jakie uprawnienia ma konsument w przypadku odwoania/opnienia odlotu samolotu? .................................................................................................... 388366. Jakie uprawnienia ma konsument w przypadku zgubienia/zniszczenia bagau w transporcie lotniczym? ............................................................................ 390XIV. Dziaalno gospodarcza ...................................................................................... 393367. W jakich formach mona prowadzi dziaalno gospodarcz? ........................ 394368. Jak rejestruje si prowadzenie dziaalnoci gospodarczej przez osoby fizyczne? ............................................................................................. 394369. Co to jest REGON? .......................................................................................... 395370. Jakie obowizki wi si z prowadzeniem dziaalnoci gospodarczej? ........... 395371. Czym charakteryzuj si spki prawa handlowego? ....................................... 396XV. Odpowiedzialno cywilna .................................................................................... 399372. Na czym polega odpowiedzialno deliktowa? ................................................ 400373. Czemu suy ubezpieczenie od odpowiedzialnoci cywilnej? .......................... 401374. Na czym polega ubezpieczenie od odpowiedzialnoci cywilnej posiadaczy pojazdw mechanicznych? ..................................................................................... 401375. W jaki sposb przepisy prawne reguluj obowizki wacicieli psw? .............. 403376. Jak prawo reguluje zasady ponoszenia odpowiedzialnoci przez organy wadzy publicznej? ................................................................................................. 404XVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna ............................................................ 4071. Uwagi oglne ............................................................................................................ 408377. Co to jest przestpstwo? .................................................................................. 408378. Od jakiego wieku ponosi si odpowiedzialno karn? .................................... 409379. Jakie kary i rodki karne moe orzec sd? ...................................................... 410380. Na czym polega kara grzywny? ....................................................................... 411381. Na czym polega kara ograniczenia wolnoci? .................................................. 411382. Na czym polega kara pozbawienia wolnoci?................................................... 412383. Na czym polega pozbawienie praw publicznych? ............................................. 412384. W jakiej sytuacji sd moe orzec zakaz zajmowania stanowiska, wykonywania zawodu lub prowadzenia okrelonej dziaalnoci? .................................................. 412385. Na czym polega zakaz prowadzenia dziaalnoci zwizanej z wychowaniem, leczeniem, edukacj maoletnich lub opiek nad nimi? ........................................... 413386. W jakiej sytuacji sd moe orzec obowizek powstrzymania si od przebywania w okrelonych rodowiskach lub miejscach, zakaz kontaktowania si z okrelonymi osobami, zakaz opuszczania miejsca pobytu bez zgody sdu? ................................. 413387. W jakiej sytuacji sd moe orzec zakaz prowadzenia pojazdw? ...................... 414388. W jakiej sytuacji sd orzeka przepadek przedmiotw? ..................................... 414389. W jakiej sytuacji sd moe orzec o obowizku naprawienia szkody? ................ 415390. Co to jest nawizka? ........................................................................................ 415391. W jakiej sytuacji sd moe orzec wiadczenie pienine? ................................ 416392. W jakiej sytuacji sd moe orzec o podaniu wyroku do publicznej wiadomoci? 416393. Na czym polega warunkowe umorzenie postpowania karnego? ..................... 417Codziennik prawnyXIX394. Na czym polega warunkowe zawieszenie wykonania kary? ............................. 417395. Jakie okolicznoci musi uwzgldni sd orzekajc kar?.................................. 418396. W jakiej sytuacji sd moe zastosowa nadzwyczajne zagodzenie kary? ......... 419397. Czy oskarony moe mie wpyw na wysoko kary? ....................................... 420398. Na czym polega ugoda z prokuratorem w kwestii wymiaru kary? .................... 420399. Na czym polega dobrowolne poddanie si karze na rozprawie? ....................... 421400. W jakiej sytuacji nastpuje wyczenie odpowiedzialnoci karnej? .................. 421401. Co to jest obrona konieczna? ........................................................................... 422402. Co to jest stan wyszej koniecznoci? .............................................................. 422403. Czy osoba niepoczytalna lub osoba majca ograniczon poczytalno moe popeni przestpstwo? ........................................................................................... 423404. Czy w Polsce mona by sdzonym za przestpstwo popenione za granic? ... 4232. Omwienie wybranych przestpstw uregulowanych w Kodeksie karnym ............ 425405. Jak kodeks opisuje przestpstwo spowodowania wypadku drogowego? .......... 425406. Jak kodeks opisuje przestpstwo prowadzenia pojazdu w stanie nietrzewoci? 426407. Jak kodeks opisuje przestpstwo zabjstwa? ................................................... 426408. Jak kodeks opisuje przestpstwo uszkodzenia ciaa? ....................................... 427409. Jak kodeks opisuje przestpstwo nieudzielenia pomocy .................................. 427410. Jak kodeks opisuje przestpstwo udziau w bjce lub pobiciu? ........................ 428411. Jak kodeks opisuje przestpstwo kradziey? .................................................... 428412. Jak kodeks opisuje przestpstwo kradziey z wamaniem? .............................. 428413. Jak kodeks opisuje przestpstwo rozboju? ....................................................... 429414. Jak kodeks opisuje przestpstwo faszerstwa dokumentw? ............................ 429415. Jak kodeks opisuje przestpstwo uywania nielegalnego oprogramowania komputerowego? .................................................................................................... 430416. Jak kodeks opisuje przestpstwo groby karalnej? ........................................... 430417. Jak kodeks opisuje przestpstwo zgwacenia? ................................................. 431418. Jak kodeks opisuje przestpstwo prezentowania treci pornograficznych?....... 4313. Pokrzywdzony .......................................................................................................... 432419. Kto to jest pokrzywdzony? ............................................................................... 432420. Jakie prawa przysuguj pokrzywdzonemu w postpowaniu przygotowawczym? ................................................................................................ 432421. Jakie prawa przysuguj pokrzywdzonemu w postpowaniu sdowym? .......... 434422. Jakie s pozasdowe procedury, z ktrych moe skorzysta pokrzywdzony? ... 435423. Czy pokrzywdzony przestpstwem moe otrzyma wsparcie finansowe od innych podmiotw ni sprawca przestpstwa? .................................................... 4384. wiadek .................................................................................................................... 440424. Kto to jest wiadek? ......................................................................................... 440425. Jakie s obowizki i prawa wiadka? .............................................................. 4415. Oskarony ................................................................................................................. 442426. Kto to jest oskarony? ..................................................................................... 442427. Jakie s podstawowe gwarancje procesowe oskaronego? ............................... 442428. Jakie inne prawa przysuguj oskaronemu? ................................................... 443429. Jakie s obowizki oskaronego? .................................................................... 444430. Kto i w jakich okolicznociach moe dokona zatrzymania? ............................ 445431. Na czym polega tymczasowe aresztowanie? .................................................... 445432. Na czym polega moliwo porczenia majtkowego lub osobistego? .............. 446Codziennik prawnySpis treciSpis tresci.indd XIX 2009-08-12 10:11:29Spis treciXX433. Na czym polega dozr Policji? ......................................................................... 447434. Kiedy sd moe orzec o zakazie opuszczania kraju, poczonym z zatrzymaniem paszportu? .................................................................................... 447435. Jakie s inne rodki zapobiegawcze? ............................................................... 447436. Jakie s prawa zatrzymanego i tymczasowo aresztowanego? ........................... 4486. Wykroczenia ............................................................................................................ 449437. Co to jest wykroczenie? ................................................................................... 449438. Na czym polega postpowanie mandatowe? .................................................... 450439. Jak kodeks opisuje wykroczenie zakcania spokoju i porzdku publicznego? . 450440. Jak kodeks opisuje wykroczenie kpieli w miejscu zabronionym? .................... 451441. Jak kodeks opisuje wykroczenie umieszczania ogosze w miejscu publicznym do tego nieprzeznaczonym? ................................................................. 451442. Jak kodeks opisuje wykroczenie podania faszywych danych osobowych? ....... 451443. Jak kodeks opisuje wykroczenie umylnego uszkodzenia ogoszenia, afiszu lub plakatu? ............................................................................................................ 452444. Jak kodeks opisuje wykroczenie zagroenia w ruchu ldowym? ...................... 452445. Jak kodeks opisuje wykroczenie prowadzenia pojazdu po spoyciu alkoholu lub rodka odurzajcego? ....................................................................................... 453446. Jak kodeks opisuje wykroczenie prowadzenia pojazdu bez dokumentw? ....... 453447. W jakiej sytuacji kradzie lub przywaszczenie prawo kwalifikuje jako wykroczenie? .................................................................................................. 454448. Jak kodeks opisuje wykroczenie publicznego nieprzyzwoitego zachowania? .. 454XVII. Testamenty i dziedziczenie ................................................................................. 455449. Co to jest otwarcie spadku? ............................................................................ 456450. Co to jest testament? ....................................................................................... 456451. W jaki sposb mona wasnorcznie sporzdzi testament? ............................ 457452. Czy testament mona sporzdzi u notariusza? ............................................... 458453. Co to jest testament allograficzny? .................................................................. 458454. W jakich okolicznociach mona sporzdzi testament szczeglny?................. 459455. Jakie postanowienia mona zawrze w testamencie? ...................................... 460456. Wedug jakich zasad ustala si porzdek dziedziczenia, gdy nie ma testamentu?................................................................................................. 461457. Co to jest zachowek? ....................................................................................... 463458. Czy mona nie przyj spadku? W jaki sposb mona unikn dugw spadkowych? ......................................................................................................... 464459. Jaka jest rnica midzy zrzeczeniem si dziedziczenia a odrzuceniem spadku? .................................................................................................................. 465460. Czy od odziedziczonego spadku naley zapaci podatek? ............................... 466RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH ............................................................................ 467O Rzeczniku Praw Obywatelskich ........................................................................... 469Urzd ombudsmana ................................................................................................ 469Pocztki urzdu Rzecznika w Polsce ....................................................................... 470Status Rzecznika ..................................................................................................... 471Dziaalno Rzecznika na wniosek uprawnionego podmiotu ................................... 472Dziaalno Rzecznika z wasnej inicjatywy ............................................................ 473Dziaalno Rzecznika w ujciu statystycznym ........................................................ 474Dane kontaktowe .................................................................................................... 475Codziennik prawnyXXIPYTANIA SZCZEGOWE ............................................................................................. 4771. Otrzymuj materiay reklamowe, od wydawnictwa X. Przesyki s imienne, z prawidowym wskazaniem mojego adresu zamieszkania. Nie udostpniaem nadawcy moich danych (jak je pozyskano?) i nie ycz sobie dalszej korespondencji. Co, zdaniem Rzecznika, powinienem zrobi? .................................... 4792. Z czego wynika obowizek noszenia tzw. mundurkw przez uczniw? ....................... 4803. Mj niepenosprawny syn uczszcza do szkoy podstawowej. Decyzj dyrektora szkoy nie zosta dopuszczony do lekcji wychowania fizycznego, mimo e lekarz specjalista wyranie na to zezwoli. Czy dyrekcja szkoy moe zakaza mojemu synowi uczszczania na lekcje wychowania fizycznego? .................. 4804. Czy nauczyciel moe zarekwirowa telefon komrkowy ucznia? ................................. 4815. Jestem osob niepenosprawn poruszam si za pomoc wzka inwalidzkiego. Lokal komisji wyborczej w moim okrgu nie jest dostosowany do potrzeb osb niepenosprawnych. Czy podczas gosowania czonkowie komisji maj obowizek udzieli mi stosownej pomocy? .................................................................. 4816. Jakie informacje s informacjami publicznymi? .......................................................... 4827. Dlaczego sd da ode mnie podawania adresu pozwanej firmy, skoro go nie znam i nawet nie wiem, gdzie go szuka? .............................................................. 4848. Czy Rzecznik Praw Obywatelskich posiada rodki prawne pozwalajce na przyspieszenie dugotrwaego postpowania sdowego? Jakie dziaania moe podj strona, jeli sprawa sdowa prowadzona jest przewlekle? ....................... 4859. Czy od wyroku nakazujcego eksmisj z lokalu przysuguje skarga kasacyjna? ........... 48610. Czy Rzecznik Praw Obywatelskich moe wnosi kasacje od orzecze wydawanych w toku postpowania karnego wykonawczego? ................................... 48611. Czy od prawomocnego postanowienia sdu o odmowie uchylenia mandatu karnego przysuguje kasacja? ................................................................................... 48712. Czy podstaw sporzdzania kasacji w sprawach karnych mog by bdy w ustaleniach faktycznych poczynione przez sd? .................................................... 48713. Zostaem ukarany przez sd prawomocnym wyrokiem na wniosek Stray Miejskiej za przekroczenie prdkoci. Czy mona zaskary ten wyrok? ......... 48714. Dlaczego nowy, 6-miesiczny termin do zgoszenia urzdowi skarbowemu nabycia spadku lub darowizny nie moe by na wniosek podatnika przywrcony bd wyduony? ................................................................................. 48815. Dlaczego podatek od nieruchomoci nie jest uzaleniony od wieku, stanu zdrowia czy sytuacji materialnej podatnika? .................................................... 48816. Pracowaam 2 lata na podstawie umowy o prac na czas okrelony. Po rozwizaniu tej umowy pracodawca zaproponowa mi wiadczenie tej samej pracy na umow zlecenia. Mam obawy, czy ta propozycja jest dla mnie korzystna. Czym w istocie umowa zlecenia rni si od umowy o prac w zakresie praw i obowizkw pracowniczych? ........................................................ 48917. W czasie zatrudnienia uzyskaam orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepenosprawnoci. Czy w zwizku z tym pracodawca powinien zmieni mi umow o prac? Czy jako osobie niepenosprawnej przysuguj mi jakie dodatkowe wiadczenia pracownicze i ulgi w zatrudnieniu? ..................................... 490Codziennik prawnySpis treciSpis treciXXII18. Jak mog odzyska zasdzone prawomocnym wyrokiem sdowym wynagrodzenie za prac, skoro komornik umorzy w tej sprawie postpowanie egzekucyjne z powodu jego bezskutecznoci? ............................................................................... 49119. W pracy podczas przenoszenia paczek z towarem doznaam urazu krgosupa. Czy zdarzenie to moe by uznane za wypadek przy pracy? Jaka jest procedura przy ustalaniu wypadku? .......................................................................................... 49220. Decyzj Kierownika Urzdu do Spraw Kombatantw i Osb Represjonowanych zostaem pozbawiony uprawnie kombatanckich z tytuu suby w ORMO w 1947 r. Co, zdaniem Rzecznika, powinienem zrobi w sprawie przywrcenia uprawnie kombatanckich? ....................................................................................................... 49321. Posiadam zaduenie w funduszu alimentacyjnym. Czy mog ubiega si o umorzenie tego zaduenia? .................................................................................. 49422. Chciabym poruszy problem zrnicowania wysokoci emerytur i rent w zalenoci od daty ich przyznania. Pobieram emerytur od kilku lat. Mj kolega przeszed obecnie na emerytur. Ma taki sam sta pracy oraz wskanik wysokoci podstawy wymiaru jak ja, lecz wiadczenie zdecydowanie wysze. Czy Rzecznik zakwestionuje przepisy, ktre pozwalaj na takie zrnicowanie wysokoci emerytur? ................................................................................................ 49523. Lekarz orzecznik, a nastpnie komisja lekarska uznay, e jestem zdolny do pracy, co spowodowao odmow przyznania przez organ rentowy prawa do renty z tytuu niezdolnoci do pracy. Co, zdaniem Rzecznika, powinienem zrobi? ......................... 49624. Posiadam orzeczenie o lekkim stopniu niepenosprawnoci. Pomimo tego organ rentowy odmwi mi przyznania prawa do renty z tytuu niezdolnoci do pracy, gdy lekarz orzecznik uzna, ze jestem zdolna do pracy. Co zdaniem Rzecznika powinienem zrobi? .............................................................. 49625. Mam 64 lata, od 3 lat jestem na emeryturze i od tego czasu nie osigam innych dochodw. Chciaam przeliczy wysoko emerytury z zastosowaniem nowej kwoty bazowej od zarobkw z 20 lat kalendarzowych. Organ rentowy odmwi zastosowania nowej kwoty bazopo przyznaniu emerytury. Co zdaniem Rzecznika naley zrobi? ....................................................................... 49726. Osignem wiek emerytalny i chciabym przej na emerytur. Mam 36 lat pracy, jednak najkorzystniejsze zarobki osigaem w latach 19731983. Gdy skadaem wniosek o emerytur do Zakadu Ubezpiecze Spoecznych, okazao si, e musz przedstawi zawiZakad pracy, w ktrym byem zatrudniony w latach 70. i 80. ju dawno nie istnieje. Gdzie zdaniem Rzecznika mog uzyska stosowne zawiadczenia? ......................................................................................................... 49927. Dlaczego gwarant odmwi mi zwrotu gotwki, jak tego daem w reklamacji, a proponuje tylko napraw towaru? .......................................................................... 50028. Dlaczego sprzedawca odmwi uznania mojej reklamacji i nie chce dokona wymiany towaru na nowy, jeli do uszkodzenia towaru doszo w okresie gwarancji, ale to nie ja uszkodzenie spowodowaem? ................................................................ 50129. Dlaczego dla towaru, ktry kupiem, okres gwarancji, podany w karcie gwarancyjnej, wynosi tylko rok, jeli wedug przepisw unijnych okres gwarancji musi wynosi co najmniej 2 lata? .............................................................................. 50130. Dlaczego bank domaga si spaty kredytu, jaki zacign mj m, ktry zmar, zanim go spaci? ...................................................................................................... 502Codziennik prawnyXXIII31. Dlaczego za towar kupiony w sklepie na raty mam bankowi paci znacznie wicej ni jakbym wpaci w sklepie cen tego towaru gotwk? ............................... 50332. Dlaczego bank nadal domaga si ode mnie zapaty, twierdzc, e nie zapaciem nalenoci, chocia ja mam dokumenty, e zapaciem mu poczt? ........................... 50333. Czy Rzecznik moe interweniowa w gminie w sprawie przyznania mieszkania? ...... 50434. Czy zarzdca budynku moe odci dostaw wody w przypadku zalegoci w opatach za mieszkanie? ....................................................................................... 50535. Czy zgodne z prawem jest pobieranie przez przedsibiorstwa ciepownicze opat za ciepo (tzn. zamwion moc ciepln i usugi przesyowe) w miesicach letnich, w ktrych dostawa ciepa nie wystpuje? ................................ 50636. Mam w mieszkaniu wodomierze. Czy zarzdca budynku moe obciy mnie obowizkiem zapaty za dostaw wody w iloci przekraczajcej wskazania moich wodomierzy? ................................................................................ 50737. Czy i ewentualnie na jakich zasadach spdzielnia mieszkaniowa moe da udostpnienia lokalu w celu przeprowadzenia prac remontowych w budynku lub w lokalu? .......................................................................................... 50738. Co zrobi, gdy spdzielnia mieszkaniowa nie realizuje wniosku o przeniesienie na czonka wasnoci mieszkania? .................................................... 50939. Sd w wyroku orzek o solidarnym obowizku osb zamieszkujcych w lokalu spaty zaduenia wobec wynajmujcego. Czy wynajmujcy moe da spaty caoci zaduenia tylko od jednego z najemcw? ........................ 50940. Czy wnuk moe wstpi w stosunek najmu po babci? ................................................ 51041. Jestem od wielu lat najemc mieszkania komunalnego, ktre chciabym wykupi, lecz gmina odmawia. Czy, zdaniem Rzecznika, s jakie rodki prawne, z ktrych mona w takiej sytuacji skorzysta, eby sta si wacicielem wynajmowanego mieszkania? ................................................................................... 51042. Jakie dziaania moe podj waciciel lokalu w sytuacji, gdy gmina zwleka ze wskazaniem lokalu socjalnego osobom uprawnionym do niego z mocy wyroku eksmisyjnego, a waciciel ma ograniczone prawo do swobodnego korzystania z lokalu? .................................................................................................................. 51143. W wyroku orzekajcym moj eksmisj sd przyzna mi prawo do lokalu socjalnego. Lokal socjalny wskazany przez gmin nie odpowiada mi. Co robi? Czy Rzecznik moe wstrzyma eksmisj? .................................................................. 51244. Czy, zdaniem Rzecznika, mona zosta wyrzuconym na bruk? ............................... 51245. Dlaczego musz tak dugo czeka na wyznaczenie terminu egzaminu na prawo jazdy? ........................................................................................................ 51346. Czy urzd administracji postpi waciwie, odmawiajc mi rejestracji pojazdu z uwagi na brak staego miejsca zameldowania? ....................................................... 51347. Czy jest jaki szczeglny tryb dochodzenia roszcze odszkodowawczych w zwizku ze szkod spowodowan ruchem zakadu grniczego? ............................ 51448. Jakie s uprawnienia Rzecznika, jeli zainteresowany uwaa, e w wyniku umorzenia sprawy lub odmowy wszczcia postpowania przygotowawczego przez prokuratora doszo do naruszenia jego praw lub wolnoci? ............................. 515Codziennik prawnySpis treciSpis treciXXIV49. Jakie rodki prawne przysuguj w przypadku popenienia przestpstwa lub przekroczenia uprawnie lub niedopenienia obowizkw przez funkcjonariuszy Policji? ................................................................................... 51550. Jakiej pomocy finansowej moe oczekiwa skazany w chwili zwolnienia z zakadu karnego? ................................................................................................... 51651. Czy skazany moe domaga si zatrudnienia, gdy jego rodzina jest w trudnej sytuacji materialnej? Czy skazany ma prawo do pracy? ............................. 51652. Czy skazany moe by zmuszany do podjcia pracy i czy mona go ukara dyscyplinarnie za odmow jej wykonywania? ........................................... 51753. Czy osoba przychodzca do zakadu karnego na widzenie ze skazanym musi podda si kontroli osobistej? ........................................................................... 51854. Czy Rzecznik Praw Obywatelskich moe pomc skazanemu w przetransportowaniu go do zakadu karnego pooonego bliej jego miejsca zamieszkania? ...................... 51855. Czy w celi mog przebywa razem osoby palce i niepalce? .................................... 51956. Czy skazany moe zapozna si ze sporzdzon na jego temat opini oraz innymi dokumentami zgromadzonymi w jego aktach osobowych? .................... 51957. Jak uregulowane s warunki prowadzenia korespondencji prywatnej przez osoby tymczasowo aresztowane oraz udzielania im widze? Czy Rzecznik Praw Obywatelskich moe interweniowa, jeeli tymczasowo aresztowanemu odmawia si udzielenia zgody na widzenie z osob najblisz? ........ 52058. Jakie s zasady udzielania wiadcze zdrowotnych osobom pozbawionym wolnoci? ..... 52159. Czy Rzecznik Praw Obywatelskich moe podejmowa dziaania w trakcie postpowania przygotowawczego, w celu wzruszenia postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztu? .................................................................... 52260. Czy Rzecznik moe w indywidualnej sprawie osoby, uwaajcej, e jej prawa zostay naruszone, wystpi do Trybunau Konstytucyjnego ze skarg konstytucyjn? .......................................................................................... 52261. Dlaczego Rzecznik Praw Obywatelskich zamiast zaatwi moj spraw odsya mnie z ni do sdu, chocia napisaem, e nie mam rodkw finansowych na opacenie na adwokata? ........................................................................................................... 523SOWNICZEK TERMINW PRAWNICZYCH ................................................................. 525INDEKS RZECZOWY ..................................................................................................... 537Codziennik prawnyXXVWstpNawet nie zdajc sobie z tego sprawy, kadego dnia, od rana do wieczora, styka-my si z prawem. Nasza sytuacja yciowa, status rodzinny i zawodowy, nasze ycio-we sukcesy, a take poraki, zwaszcza gdy zdarzy nam si wej w konflikt z obo-wizujcymi normami prawnymi, historia i czsto dramat ludzkiego ycia rozgrywa si w ramach wyznaczonych przez system prawny. Poczwszy od praw, jakie moe-my naby jeszcze przed narodzeniem, a skoczywszy na prawach, jakie dziedzicz po nas nasi spadkobiercy.Jak pisa Ronald Dworkin, prawo jest dla nas mieczem, tarcz i grob. Jest mieczem, poniewa dziki prawu moemy skutecznie dochodzi naszych rosz-cze moemy odzyska utracon wasno czy, na przykad, domaga si zado-uczynienia. Jest prawo rwnie tarcz, bo przyznaje nam wolnoci i uprawnienia, dziki ktrym moemy na przykad broni si przed ingerencj pastwa w nasz wolno sumienia czy przed natarczywoci ze strony innych osb. Prawo to wresz-cie groba, perspektywa grzywny czy wizienia, jaka czeka nas w razie narusze-nia zakazw w prawie formuowanych.Zarazem trudno nie dostrzec, e prawo to dzi take bardzo skomplikowany gszcz przepisw o zhierarchizowanej strukturze, poczwszy od Konstytucji, po-przez coraz liczniejsze ustawy i akty wykonawcze. Powstaje ono nie tylko w naszym kraju, lecz stanowi rwnie wynik umw midzynarodowych, a take skutek dzia-alnoci instytucji prawodawczych Unii Europejskiej.Poniewa prawo towarzyszy czowiekowi od najdawniejszych czasw mona je wrcz porwna do bardzo wiekowego drzewa wyksztaciy si w nim gwne gazie, takie jak prawo konstytucyjne, prawo administracyjne, prawo cywilne, ro-dzinne, prawo pracy, prawo finansowe, gospodarcze, prawo karne i prawo proceso-we (karne, administracyjne i cywilne) ale take prawo europejskie, czy midzyna-rodowe.Wbrew wraeniu, jakie bardzo czsto odnosimy, spowodowanemu przez zo-ono systemu prawnego, a take przez niejasno przepisw prawnych, pra-wo nie jest i nie powinno by wycznie domen prawnikw, ich wasnym impe-rium. W pastwie demokratycznym prawo powstaje, przynajmniej w zaoeniu, z woli obywateli i dla obywateli. Jeli mamy mie moliwo radzenia sobie z kad WstpXXVICodziennik prawnyz funkcji prawa z posugiwaniem si nim jako tarcz i mieczem, a take uni-kaniem spenienia si zawartej w prawie groby musimy przede wszystkim zna prawo. Inaczej bardzo atwo moemy by jego niewolnikami, a raczej niewolnikami i ofiarami tych, ktrzy je przeciwko nam bd chcieli wykorzysta.Jako Rzecznik Praw Obywatelskich stoj na stray praw i wolnoci, jakie gwa-rantuje obywatelom nasza Konstytucja oraz cay system prawny. I wiem z dowiad-czenia mojego i kierowanego przeze mnie urzdu, e brak znajomoci prawa zamie-nia nasz wolno w fikcj i niewol. wiadcz o tym kierowane do mnie sprawy i pytania. Myl, e brak przejrzystej i dostpnej informacji o prawie jest by moe najpowaniejsz przeszkod w korzystaniu z przysugujcych nam praw i wolnoci oraz realizacji deklarowanego w Konstytucji, lecz tak cigle odlegego, ideau pa-stwa prawa.Std te moja prba zwrcenia si do kadego obywatela z publikacj opraco-wan przez grono wybitnych prawnikw, w ktrej zawarto niezbdne dla kadego informacje o prawie, a take odpowiedzi na setki pyta pod adresem prawa, z kt-rymi zdarza nam si mierzy w cigu caego ycia. Chciabym, eby trafiajcy do rk Czytelnikw poradnik wypeni nie tyle luk na rynku ksiek, bo tych wszak nie brakuje, lecz luk w edukacji obywatelskiej, ktra nie powinna by przywilejem nielicznych. Aby sta si elementem budowania wiadomoci prawnej, bez ktrej nie ma wiadomych swych praw i obowizkw obywateli. Janusz KochanowskiRzecznik Praw ObywatelskichXXVIIWprowadzenie do polskiego systemu prawnego1. Symboliczna data 4 czerwca 1989 r., kiedy odbya si I tura wyborw do Sej-mu oraz wybory do przywrconego polskiemu yciu ustrojowemu Senatu, prze-prowadzone wedug zasad ustalonych podczas obrad Okrgego Stou, zamyka pe-wien kres w dziejach Polski, kiedy to podstawowe prawa czowieka byy w naszej Ojczynie amane. Rok 1989 rozpoczyna okres gbokich przemian ustrojowych, spoecznych, gospodarczych. W grudniu tego roku powrcono do tradycyjnej na-zwy naszego kraju Rzeczpospolita Polska. W Konstytucji natomiast wskazano, e Polska jest demokratycznym pastwem prawa. Dobru jednostki obywatela podpo-rzdkowano dziaalno organw wadzy publicznej, ktre zostay zobowizane do dziaania wycznie na podstawie i w granicach prawa. Sformuowano zasad plu-ralizmu politycznego, a z czasem okrelono zasady rozdziau wadzy midzy wa-dz ustawodawcz, wadz wykonawcz oraz wadz sdownicz. Pastwo uznao samorzd terytorialny jako podmioty wadzy publicznej, zagwarantowano te funk-cjonowanie samorzdnoci zawodowej. Ochron objto wasno, umoliwiono rwnie podejmowanie dziaalnoci gospodarczej. Wprowadzone wwczas zmiany przetrway do dzi, niemale w niezmienionej formie, znajdujc odzwierciedlenie w obecnie obowizujcej Konstytucji z 2 kwietnia 1997 r., ktr Nard przyj w re-ferendum.2. Konstytucja czyni osobow godno czowieka rdem wszelkiego rodza-ju wolnoci i praw. Wspczenie wyrnialne s rne generacje wolnoci i praw czowieka. Nie wszystkie jednak koncepcje s powszechnie akceptowane.Do pierwszej, historycznie najwczeniejszej generacji praw czowieka, ktra wywodzi si z idei owiecenia i rewolucji koca XVIII wieku, zaliczaj si wolno-ci osobiste, m.in. prawo do ycia, wolno osobista, wasno, wolno sumienia i wyznania, wolno wypowiedzi, swoboda wyboru miejsca pobytu i poruszania si, tajemnica korespondencji oraz wolnoci polityczne, jak np. wolno wyraania po-gldw. Prawa te miay charakter negatywny, co oznacza, e formuoway pod ad-resem pastwa zakaz ich naruszania.Wprowadzenie do polskiego systemu prawnegoXXVIIICodziennik prawnyDrug generacj stanowi prawa uksztatowane w okresie rozwoju ruchu robot-niczego, pod koniec XIX i na pocztku XX wieku. Zaliczaj si do nich prawa eko-nomiczne i socjalne, takie jak: prawo do pracy i zabezpieczenia spoecznego, pra-wo do nauki, prawo do zdrowia czy prawo do edukacji. Wwczas wyksztaciy si te prawa zbiorowe, zwizane z dziaalnoci partii politycznych i zwizkw zawo-dowych. Wspczenie wyrnia si szereg innych praw kolektywnych, m.in. prawo do y-cia w pokoju, prawo do swobodnego wyboru drogi rozwoju, prawa mniejszoci et-nicznych i narodowych, prawo do ycia w niepogorszonym rodowisku naturalnym.Ochron wolnoci i praw jednostki znajduje odzwierciedlenie w szeregu aktw normatywnych, zarwno krajowych, jak i midzynarodowych. Regulacje te nie tyl-ko gwarantuj podstawowe wolnoci prawa jednostki, lecz rwnie staraj si za-pewni skuteczne mechanizmy ochronne. Polska Konstytucja przewidziaa tu m.in. powszechn skarg konstytucyjn. Kady, ktrego prawa i wolnoci zostay naruszone, moe da zbadania przez Trybuna Konstytucyjny konstytucyjnoci aktu normatywnego, na podstawie ktre-go wydano w jego sprawie ostateczn decyzj lub orzeczenie. Moliwe jest rwnie skorzystanie z pomocy Rzecznika Praw Obywatelskich, ktry stoi na stray prze-strzegania wolnoci i praw jednostki. Podstawowym jednak mechanizmem obrony wolnoci i praw jednostki jest prawo do sdu. Od 1993 r. obywatele polscy mog rwnie wnosi skargi do Europejskiego Trybunau Praw Czowieka na naruszenie przez Polsk podstawowych wolnoci i praw okrelonych w Europejskiej Konwencji Praw Czowieka.Polska zwizana jest rwnie dokumentami i umowami midzynarodowymi, gwarantujcymi ochron praw czowieka. Wrd nich wskaza naley przynajmniej kilka podstawowych: Powszechn Deklaracj Praw Czowieka z 10 grudnia 1948 r.; Konwencj o ochronie praw czowieka i podstawowych wolnoci z dnia 4 listopa-da 1950 r. (tzw. Europejska Konwencja Praw Czowieka); Midzynarodow Konwencj w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej z dnia 7 marca 1966 r.; Midzynarodowym Paktem Praw Obywatelskich i Politycznych oraz Midzyna-rodowym Paktem Praw Ekonomicznych, Socjalnych i Kulturalnych z dnia 16 li-stopada 1966 r.; Konwencj w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet z dnia 18 grudnia 1979 r.; Konwencj w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludz-kiego lub poniajcego traktowania albo karania z dnia 10 grudnia 1984 r.; Konwencj o Prawach Dziecka z dnia 20 listopada 1989 r.;XXIXCodziennik prawnyWprowadzenie do polskiego systemu prawnego Konwencj ramowa o ochronie mniejszoci narodowych z dnia 1 lutego 1995 r. i szereg innych umw midzynarodowych.3. Czowiek funkcjonuje w spoeczestwie. Pastwo stara si regulowa stosun-ki spoeczne tak, aby zapewni pokojowe wspistnienie jednostek majcych rne, niekiedy przeciwstawne, interesy. System prawa stanowionego przez organy wadzy publicznej jest hierarchiczny. Konstytucja jest aktem normatywnym o najwyszej randze, z ktr wszystkie pozo-stae akty normatywne obowizujce w kraju powinny by zgodne. Dokonuje ona take wyranego rozrnienia aktw prawa powszechnie obowizujcego, ktrych normy wi wszystkich (obywateli, organy pastwa) oraz aktw prawa wewntrz-nie obowizujcego, ktrych normy wi wycznie jednostki organizacyjnie pod-porzdkowane organowi wydajcemu taki akt. Konsekwencj tak uksztatowanego systemu prawa jest zakaz okrelania sytuacji prawnej jednostki w drodze aktw we-wntrznie obowizujcych. Zapobiega to naduywaniu wadzy przez organy pa-stwa.Aktami powszechnie obowizujcymi s: Konstytucja, ustawy, rozporzdzenia z moc ustawy (wydawane w czasie stanu wojennego), ratyfikowane umowy mi-dzynarodowe, rozporzdzenia, akty wydawane przez organizacj midzynarodow oraz akty prawa miejscowego (np. uchway rady gminy czy zarzdzenia porzdko-we), obowizujce na obszarze waciwoci organw je wydajcych. Generalnie prawa i obowizki obywateli powinny by uregulowane w Konsty-tucji oraz ustawie, czyli aktach normatywnych uchwalanych przez parlament jako ciao przedstawicielskie. Cho zakres regulacji ustawowej jest bardzo szeroki, to ustawa musi jednak ustpi pierwszestwa Konstytucji oraz umowom midzyna-rodowym, ratyfikowanym w specjalnej procedurze, za uprzedni zgod wyraon w ustawie oraz prawu stanowionemu przez organizacj midzynarodow, jeli nie mona ich pogodzi z ustaw.Aktem normatywnym sucym wykonaniu ustawy jest rozporzdzenie. Prawo wydawania rozporzdze posiadaj wycznie organy wskazane w Konstytucji: Pre-zydent, Prezes Rady Ministrw (Premier), Rada Ministrw, ministrowie kierujcy dziaem administracji rzdowej, przewodniczcy ustawowo okrelonych komitetw (np. Przewodniczcy Urzdu Komitetu Integracji Europejskiej) oraz Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji. Tak uksztatowane zasady wydawania rozporzdze maj na celu cise powizanie ich z ustaw, dziki czemu nie powinno by takiej regulacji powszechnie obowizujcej, ktra nie znajduje akceptacji ze strony parlamentu.Integracja Polski z Uni Europejsk sprzyjaa otwarciu systemu prawa na inne ni krajowe orodki prawodawcze. Tym samym rdem prawa o randze wyszej ni ustawa stay si akty prawne wydawane przez organizacje midzynarodowe, je-Wprowadzenie do polskiego systemu prawnegoXXXCodziennik prawnyli wynikao to z umowy midzynarodowej ustanawiajcej tak organizacj, ktrej Polska jest stron. W praktyce s to tzw. rozporzdzenia wsplnotowe wydawane przez instytucje Wsplnot Europejskich: Rad, Komisj Europejsk i Parlament Eu-ropejski.Nadzwyczajnymi rdami prawa s rozporzdzenia z moc ustawy wydawane przez Prezydenta wycznie w czasie stanu wojennego, gdy Sejm nie moe zebra si na posiedzenie.4. Nauka prawa prbuje uporzdkowa cay system aktw normatywnych obo-wizujcych w kraju. Systematyzuje prawo na dwie gwne dziedziny: prawo pu-bliczne oraz prawo prywatne. Te z kolei dzieli si na kilka podstawowych gazi: prawo konstytucyjne reguluje ustrj pastwa, system rzdw oraz system orga-nw pastwa, a take prawa i obowizki obywateli; prawo administracyjne reguluje funkcjonowanie administracji publicznej oraz prawa i obowizki organw administracji publicznej oraz jednostek; prawo midzynarodowe publiczne reguluje stosunki midzy pastwami; prawo cywilne reguluje stosunki o charakterze majtkowym i niemajtkowym midzy rwnorzdnymi podmiotami; prawo rodzinne reguluje stosunki maeskie i rodzinne, a take opiek i kura-tel; prawo pracy reguluje stosunki midzy pracodawc a pracownikiem, w tym wiadczenia spoeczne wynikajce ze stosunku pracy; prawo nansowe reguluje zasady ustalania i realizowania budetu, dochody i wydatki pastwa, w tym podatki i inne opaty; prawo gospodarcze reguluje zasady podejmowania i prowadzenia dziaalnoci gospodarczej; prawo karne i wykrocze reguluje zasady odpowiedzialnoci za przestpstwa i wykroczenia oraz prawo procesowe (karne, administracyjne, cywilne) reguluje tryb postpowa-nia przed sdem i organami administracji publicznej.5. Konstytucja przyjmuje zasad podziau wadz jako jedn z naczelnych zasad dotyczcych organizacji pastwa. Zasada ta zakada wydzielenie pewnych jedno-rodnych grup zada pastwowych i przypisanie ich realizacji konkretnym organom. Tradycyjnie rozrnia si trzy podstawowe segmenty wadzy: wadz ustawodaw-cz, wadz wykonawcz i wadz sdownicz. Celem takiego rozwizania jest za-gwarantowanie, by w adnym z organw pastwa nie zostaa skupiona cao wa-dzy publicznej. Poszczeglne organy maj si wzajemnie kontrolowa, a zarazem wspdziaa na rzecz dobra wsplnego. Zgodnie z art. 10 Konstytucji, wadz ustawodawcz stanowi Sejm i Senat, wa-dz wykonawcz Rada Ministrw oraz Prezydent, natomiast wadz sdownicz XXXICodziennik prawnyWprowadzenie do polskiego systemu prawnegosprawuj sdy i trybunay. Kompetencje stanowienia prawa zarezerwowano dla or-ganw przedstawicielskich Sejmu i Senatu, cho formalnie to Sejm uchwala usta-wy. Prowadzenie biecej polityki pastwa spoczywa na Radzie Ministrw, z ktr wspdziaa Prezydent. Sprawowanie wymiaru sprawiedliwoci naley natomiast do sdw powszechnych, sdw wojskowych, sdw administracyjnych oraz Sdu Najwyszego i Naczelnego Sdu Administracyjnego. Funkcje sdownicze sprawu-je take Trybuna Stanu, bdcy sdem dla osb penicych najwysze funkcje pu-bliczne (Prezydent, czonkowie Rady Ministrw, Prezes NBP itd.). Natomiast Trybu-na Konstytucyjny zajmuje si generalnie badaniem hierarchicznej zgodnoci norm. W pastwie funkcjonuj, niezalenie od zasady trjpodziau wadz, organy kon-troli pastwowej i ochrony prawa, takie jak Najwysza Izba Kontroli, Rzecznik Praw Obywatelskich oraz Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji. Szczeglnym organem wadzy odpowiedzialnym za polityk monetarn jest natomiast Narodowy Bank Polski. W pastwie istnieje te szereg organw, niewymienionych co prawda Konstytu-cji, ale dziaajcych na podstawie ustaw. Do takich organw mona zaliczy m.in. Prezesa Gwnego Urzdu Statystycznego, Pastwow Inspekcj Pracy, Generalne-go Inspektora Ochrony danych Osobowych, itd.6. Codziennik Prawny zosta podzielony na osiemnacie rozdziaw, odpowia-dajcych zasadniczym sferom aktywnoci ludzkiej. Usystematyzowano je zgodnie z naturaln kolejnoci ycia czowieka od narodzin, a po prawnie istotne skut-ki wywoane jego mierci. Tym samym Codziennik Prawny stara si przeledzi wszystkie typowe momenty funkcjonowania kadej osoby. W ramach rozdziaw zostay przedstawione szczegowe problemy w formie pyta i odpowiedzi na nie. Towarzyszy im wskazanie aktw normatywnych regulu-jcych dan kwesti oraz wzory typowych pism.W drugiej czci Codziennika Prawnego zostay zawarte informacje o urzdzie Rzecznika Praw Obywatelskich w Polsce. W czci tej omwiono rwnie wybrane problemy, z jakimi zwracali si obywatele o pomoc do Rzecznika. Odnosz si one do pewnych jednostkowych, niekiedy nietypowych, sytuacji. Z tego te wzgldu nie zostay zamieszczone w zasadniczej czci Codziennika Prawnego. Wreszcie na kocu zamieszczony zosta sowniczek terminologii prawniczej. Przygotowujc Codziennik Prawny, staralimy si w miar moliwoci uproci ter-minologi, tak by tre ksiki moga by zrozumiana przez w miar jak najszer-szy krg odbiorcw. Nie zawsze jednak byo moliwe zupene odstpienie od poj i wyrae fachowego jzyka prawniczego. Mamy nadziej, e sowniczek pomoe w posugiwaniu si Codziennikiem Prawnym osobom niemajcym przygotowania prawniczego.Wprowadzenie do polskiego systemu prawnegoXXXIICodziennik prawnyDo ksiki doczona zostaa pyta CD. Znajduj si na niej wzory typowych umw i innych pism, a take wykaz miejsc, gdzie wiadczona jest bezpatnie pomoc prawna na terytorium caej Rzeczypospolitej Polskiej. Ksikowej wersji Codziennika Prawnego towarzyszy jego internetowa wersja. Jest ona zamieszczona pod elektronicznym adresem:www.codziennikprawny.plTutaj Czytelnik znajdzie aktualn tre aktw normatywnych, o jakich wspomi-na Codziennik Prawny, jak i nowe opracowania problemw, ktre nie zostay ujte w wersji ksikowej.yczc by lektura Codziennika Prawnego bya przyjemnoci, a nie przykr ko-niecznoci yciow, pragn zachci Czytelnikw do podzielenia si z nami swo-imi uwagami. Mona to uczyni korzystajc z internetowej wersji Codziennika Praw-nego. Redaktor naukowyprof. dr hab. Marek ZubikPORADNIK PRAWNY3I. Czowiek jako osobaObok okrelenia celw i zada pastwa oraz zasad systemu prawnego, w cen-trum konstytucyjnej regulacji znajduje si czowiek. To ze wzgldu na czowieka jako osob tworzone jest prawo. On rwnie jest podmiotem praw i obowizkw, a rdo wszelkich wolnoci i praw tkwi w osobowej godnoci czowieka. Obowizujce regulacje ustawowe, uzupeniajc i rozwijajc konstytucyjne po-stanowienia, obejmuj swym zasigiem wiele sfer ludzkiej aktywnoci, poczw-szy od chwili narodzin, poprzez wszystkie fazy rozwoju osobowego i spoecznego, a skoczywszy na uregulowaniu sytuacji zwizanej ze mierci.1. Narodzinyroz-I.indd 3 2009-08-12 10:13:53I. Czowiek jako osoba4Codziennik prawny1. Czy czowiek przed narodzinami ma jakie prawa?W prawie cywilnym obowizuje regua, e dziecko nienarodzone traktowa na-ley jako ju urodzone, ilekro chodzi o jego korzy. Dziecko poczte, ale jeszcze nienarodzone (tzw. nasciturus), moe by zarwno spadkobierc testamentowym, jak i ustawowym. Zdolno dziecka pocztego do dziedziczenia ma charakter wa-runkowy. Uzyskuje j pod warunkiem, e urodzi si ywe. Za szkody doznane przed urodzeniem, w czasie ycia podowego, mona da naprawienia szkody majtkowej oraz zadouczynienia pieninego z tytuu dozna-nej krzywdy. I tak np. dziecko moe da odszkodowania od sprawcy wypadku sa-mochodowego, w ktrym doznali obrae jego matka w ciy i ono samo. W takim procesie dziecko (do czasu uzyskania przez nie penoletnoci) reprezentuj rodzi-ce, ktrzy s jego przedstawicielami ustawowymi. Moliwe jest rwnie wystpie-nie z roszczeniami odszkodowawczymi przeciwko matce. Wwczas dziecko repre-zentowane jest przez drugiego rodzica (przedstawiciela ustawowego).Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).2. Jakiej pomocy moe oczekiwa kobieta ciarna od ojca dziecka? Ojciec niebdcy mem matki, lecz ktrego ojcostwo zostao ustalone (czy to przez uznanie, czy przez sdowe ustalenie ojcostwa), obowizany jest przyczyni si w rozmiarze odpowiadajcym okolicznociom do pokrycia wydatkw zwiza-nych z ci i porodem oraz kosztw trzymiesicznego utrzymania matki w okresie porodu (take w wypadku, gdy dziecko urodzio si nieywe). Z wanych powodw matka moe da udziau ojca w kosztach swego utrzymania przez czas duszy ni trzy miesice. Jeeli wskutek ciy lub porodu matka poniosa inne konieczne wydatki albo szczeglne straty majtkowe, moe ona da, aeby ojciec pokry od-powiedni cz tych wydatkw lub strat. Roszczenia te przedawniaj si z upy-wem lat 3 od dnia porodu, jednak roszcze tych matka dziecka moe dochodzi jedynie od momentu uznania dziecka przez ojca albo ustalenia ojcostwa (moe do-chodzi ich cznie z daniem ustalenia ojcostwa). Nie jest moliwe danie przy-znania alimentw bd zwrotu kosztw zwizanych z porodem bez jednoczesnego dania ustalenia ojcostwa (chyba e dziecko urodzio si nieywe).Jeeli ojcostwo mczyzny niebdcego mem matki nie zostao stwierdzone, ale zostao ju uwiarygodnione (np. poprzez nieformalne przesuchanie bd pi-5Codziennik prawnyI. Czowiek jako osobasemne owiadczenie osb trzecich), matka moe da, aeby mczyzna ten jesz-cze przed urodzeniem si dziecka wyoy odpowiedni sum pienin na koszty utrzymania matki przez trzy miesice w okresie porodu oraz na koszty utrzyma-nia dziecka przez pierwsze trzy miesice po urodzeniu. Termin i sposb zapaty tej sumy okrela sd.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). 3. Co zrobi, aby zarejestrowa narodziny dziecka?Rejestracj narodzin dzieci zajmuj si urzdy stanu cywilnego wchodzce w skad urzdw gmin. Fakt narodzin dziecka rejestruje si w ksigach stanu cywil-nego. Zarejestrowanie nastpuje poprzez sporzdzenie aktu urodzenia.Zgoszenia narodzin dokonuje zakad opieki zdrowotnej, w ktrym odbywa si pord (jeli pord odby si poza zakadem opieki zdrowotnej, ustnego zgoszenia dokonuje ojciec dziecka albo matka, jeeli jej stan zdrowia na to pozwala, albo inna osoba obecna przy porodzie, albo lekarz lub poona). Pisemne zgoszenie urodze-nia dziecka, przedstawiane w urzdzie stanu cywilnego, wypenia upowaniony pracownik zakadu opieki zdrowotnej, w ktrym urodzio si dziecko lub do ktre-go zostaa przyjta kobieta z dzieckiem bezporednio po urodzeniu poza ZOZ-em. Urodzenie dziecka naley zgosi w cigu 14 dni od dnia urodzenia. Jeeli dziecko urodzio si martwe, zgoszenie takiego zdarzenia powinno nastpi w ci-gu 3 dni.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 29 wrzenia 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1688 ze zm.).4. Co to jest PESEL?PESEL, czyli numer Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludno-ci, jest to 11-cyfrowy, stay symbol numeryczny, jednoznacznie identyfikujcy oso-b fizyczn, w ktrym sze pierwszych cyfr oznacza dat urodzenia (rok, miesic, dzie), kolejne cztery liczb porzdkow i pe osoby, a ostatnia jest cyfr kontro-ln suc do komputerowej kontroli poprawnoci nadanego numeru ewidencyj-nego.I. Czowiek jako osoba6Codziennik prawnyNumer PESEL nadaje minister waciwy do spraw wewntrznych nastpujcym osobom: obywatelom polskim zameldowanym na pobyt stay lub czasowy trwajcy po-nad 3 miesice, a take osobom ubiegajcym si o wydanie dowodu osobistego. W wypadku nowonarodzonego dziecka, procedura nadania numeru PESEL uru-chamiana jest na wniosek organu gminy, po zgoszeniu narodzin tego dziecka do Urzdu Stanu Cywilnego; cudzoziemcom zameldowanym na pobyt stay lub czasowy trwajcy ponad 3 miesice na podstawie art. 26 ustawy; obywatelom polskim i cudzoziemcom, ktrzy podlegaj na terytorium Rzeczypo-spolitej Polskiej ubezpieczeniom spoecznym lub ubezpieczeniu zdrowotnemu, z wyczeniem osb, ktrym nadano ten numer na podstawie pkt. 1 i 2; obywatelom polskim zamieszkaym za granic, ubiegajcym si o wydanie pasz-portu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludnoci i dowodach osobistych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139 poz. 993 ze zm.).Ustawa z dnia 29 wrzenia 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1688 ze zm.).5. W jaki sposb nadaje si oraz zmienia imi lub nazwisko?Imi i nazwisko dziecka wpisuje si po jego urodzeniu do aktu urodzenia, na podstawie pisemnego zgoszenia urodzenia dziecka wystawionego przez lekarza, poon lub zakad opieki zdrowotnej. Dziecko moe nosi nazwisko ojca lub na-zwisko matki. O nazwisku dzieci zrodzonych z maestwa decyduj maonkowie przy zawieraniu maestwa (owiadczenia w sprawie nazwiska dziecka s skada-ne jednoczenie z owiadczeniami o nazwiskach, ktre bd nosi maonkowie). Jeli maonkowie nosz wsplne nazwisko, dziecko take otrzymuje to nazwisko. Jeli maonkowie maj rne nazwiska, jako nazwisko dziecka maonkowie mog wskaza nazwisko jednego z nich albo nazwisko utworzone przez poczenie na-zwiska matki z nazwiskiem ojca dziecka. Jeeli maonkowie nie zoyli zgodnych owiadcze w sprawie nazwiska dziecka, nosi ono nazwisko skadajce si z nazwi-ska matki i doczonego do niego nazwiska ojca.Zmiany wyboru nazwiska dziecka maonkowie mog dokona przy sporzdze-niu aktu urodzenia pierwszego wsplnego dziecka. Jeeli matka dziecka jest nieza-mna, dane dotyczce osoby ojca wpisuje si tylko w razie uznania dziecka przez ojca lub sdowego ustalenia ojcostwa. Jeeli nie nastpio uznanie dziecka lub s-dowe ustalenie ojcostwa, dziecko nosi nazwisko matki. 7Codziennik prawnyI. Czowiek jako osobaRodzice dziecka mog, w cigu 6 miesicy od daty sporzdzenia aktu urodze-nia, zoy kierownikowi urzdu stanu cywilnego pisemne owiadczenie o zmianie imienia (imion) dziecka wpisanego do aktu w chwili jego sporzdzenia.Zmiana nazwiska dziecka moliwa jest nawet pniej, gdy nastpi przeksztace-nie stosunkw rodzinnych, np.: ojciec dziecka zoy owiadczenie o uznaniu dziecka i dziecku nadaje si jego nazwisko; gdy sdownie ustalono ojcostwo bd dziecku nadaje si nazwisko ma matki; gdy dziecko zostao przysposobione (adoptowane); gdy stosunek przysposobienia zosta rozwizany; gdy matka dziecka wysza za m za mczyzn niebdcego ojcem. Zmiana imienia jest moliwa w przypadku adopcji. Na wniosek przysposabiaj-cego sd moe w orzeczeniu o przysposobieniu zmieni imi lub imiona przysposo-bionego. Jeeli przysposobiony ukoczy lat trzynacie, moe to nastpi tylko za jego zgod.Nazwisko i imi mona zmieni nie tylko na skutek przeksztace w stosunkach rodzinnych. Wniosek o zmian nazwiska lub imienia (tak dziecka, jak i osoby doro-sej) podlega jednak uwzgldnieniu tylko wwczas, gdy jest uzasadniony wanymi powodami. Wane powody zachodz przykadowo, gdy dotycz zmiany: imienia lub nazwiska omieszajcego albo nielicujcego z godnoci czowieka; na imi lub nazwisko uywane; na imi lub nazwisko, ktre zostao bezprawnie zmienione; na imi lub nazwisko noszone zgodnie z przepisami prawa pastwa, ktrego obywatelstwo rwnie si posiada.Wyliczenie przesanek warunkujcych zmian imienia lub nazwiska ma charak-ter przykadowy, a nie wyczerpujcy. Wobec tego mog to by te inne wane prze-sanki, ktre przemawiaj za zmian imienia bd nazwiska.W sprawie wniosku o zmian imienia lub nazwiska rozstrzyga w drodze decyzji administracyjnej kierownik urzdu stanu cywilnego waciwy ze wzgldu na miej-sce staego pobytu wnioskodawcy. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Ustawa z dnia 29 wrzenia 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1688 ze zm.).Ustawa z dnia 17 padziernika 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska (Dz.U. Nr 220, poz. 1414).I. Czowiek jako osoba8Codziennik prawny6. Jakie uprawnienia przysuguj rodzicom w zwizku z narodzeniem si dziecka?Kady rodzic bez wzgldu na to czy jest zatrudniony, czy te nie ma prawo ubiega si o wiadczenia rodzinne. wiadczeniami rodzinnymi s: zasiek rodzin-ny wraz z niektrymi dodatkami, jednorazowa zapomoga z tytuu urodzenia si dziecka oraz wiadczenia opiekucze, tj. zasiek pielgnacyjny i wiadczenie piel-gnacyjne, kiedy dziecko jest niepenosprawne. Przyznanie zasiku rodzinnego i do-datkw do zasiku uzalenione jest od indywidualnej sytuacji finansowej i rodzinnej osoby ubiegajcej si o to wiadczenie oraz od spenienia kryterium dochodowego. Wysoko zasiku rodzinnego zaley od wieku dziecka.Warunki przyznawania wiadcze rodzinnych omwione s w punkcie 2 rozdzia-u IX wiadczenia spoeczne. Natomiast warunki korzystania z urlopw w zwizku z urodzeniem si dziecka omwiono w punkcie 3 rozdziau X Praca. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o wiadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).7. Noworodek w domu o czym, od strony prawnej, warto pamita?W pierwszych dniach po powrocie ze szpitala rodzice mog si spodziewa wi-zyty poonej rodowiskowej, ktra udzieli stosownych porad oraz sprawdzi, czy warunki mieszkaniowe odpowiadaj wymogom opieki nad niemowlciem. Jeli ro-dzice zoyli wniosek o wiadczenia z pomocy spoecznej, odwiedzi ich pracownik socjalny w celu przeprowadzenia wywiadu rodowiskowego. Zameldowanie niemowlaka odbywa si bez osobnego wniosku, dokonywane jest automatycznie z dat sporzdzenia aktu urodzenia, w miejscu pobytu staego matki dziecka lub tego z rodzicw, u ktrego dziecko faktycznie przebywa, a w przypad-ku braku miejsca pobytu staego w miejscu pobytu czasowego trwajcego ponad 3 miesice. Narodziny dziecka zdarzaj si w rnych sytuacjach rodzinnych i nie zawsze s wydarzeniem upragnionym przez rodzicw. Wystpuj sytuacje, gdy rodzice nie chc peni tej funkcji w yciu dziecka. Rozwizaniem prawnym, uatwiajcym p-niejsze przysposobienie dziecka przez osob, ktra chce sta si jego rodzicem, jest blankietowa zgoda na przysposobienie pene nierozwizywalne bez wskazywania osoby przysposabiajcego. Zgod tak rodzice mog wyrazi najwczeniej po upy-9Codziennik prawnyI. Czowiek jako osobawie 6 tygodni od urodzenia dziecka. Owiadczenie woli w tym przedmiocie powin-no by zoone przed sdem opiekuczym swego miejsca zamieszkania lub poby-tu, ktry zamieszcza je w protokole rozprawy. Zgod t mona odwoa, ale tylko przed wszczciem sprawy o przysposobienie dziecka.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.).2. Penoletno8. Osignicie jakiego wieku ma znaczenie prawne?W wietle prawa cywilnego i rodzinnego, najwaniejsz cezur wiekow jest osignicie penoletnoci. Jak stanowi art. 10 1 Kodeksu cywilnego, penoletnim staje si ten, kto ukoczy lat 18. Jednake kobieta, ktra zawiera zwizek mae-ski przed ukoczeniem 18 roku ycia (a moe to zrobi najwczeniej po ukocze-niu 16 lat, o ile tylko sd wyrazi na to zgod), bdzie rwnie uznawana za oso-b penoletni i to nawet wtedy, gdy pniej dojdzie do uniewanienia maestwa (art. 10 2 k.c.).Jednak pierwszym progiem dorosoci jest 13 rok ycia od ukoczenia tego wieku maoletni uzyskuje ograniczon samodzielno w podejmowaniu rnych I. Czowiek jako osoba10Codziennik prawnydziaa (czynnoci) prawnych. Dysponuje on tzw. ograniczon zdolnoci do czyn-noci prawnych. W zalenoci od rodzaju czynnoci prawnej, maoletni pomidzy 13 a 18 rokiem ycia jest traktowany: jako osoba niezdolna do czynnoci prawnych. Maoletni nie moe np. sporzdzi i odwoa testamentu, nawet za zgod przedstawiciela ustawowego (art. 944 Ko-deksu cywilnego); jako osoba, ktrej czynno prawna aby bya wana wymaga zgody przed-stawiciela ustawowego. Za zgod przedstawiciela ustawowego maoletni moe uzna dziecko (art. 74 Kodeksu rodzinnego i opiekuczego), dokona czynnoci rozporzdzajcej bd zobowizujcej o wikszym znaczeniu (art. 17 Kodeksu cywilnego, np. zobowiza si do zakupu nieruchomoci); jako osoba posiadajca pen zdolno do czynnoci prawnych.Zupenie samodzielnie, jak osoba posiadajca pen zdolno do czynnoci prawnych, maoletni moe dokona nastpujcych czynnoci: zawarcia umowy w drobnych codziennych sprawach, np. dokonania zakupw ywnociowych (art. 20 Kodeksu cywilnego.); rozporzdzania zarobkiem, chyba e sd opiekuczy z wanych powodw ina-czej postanowi (art. 21 Kodeksu cywilnego); dokonywania czynnoci prawnych dotyczcych przedmiotw oddanych przez przedstawiciela ustawowego do swobodnego uytku z wyjtkiem tych, dla do-konania ktrych niezbdna jest zgoda sdu opiekuczego (art. 22 Kodeksu cy-wilnego); dokonywania czynnoci prawnych niebdcych zacigniciem zobowizania ani rozporzdzeniem prawem (art. 17 Kodeksu cywilnego, typowym przykadem jest zawarcie umowy darowizny bez jednoczesnych polece obciajcych obda-rowanego, gdy maoletni jest stron obdarowan); nawizania stosunku pracy jednake gdy stosunek pracy sprzeciwia si dobru tej osoby, przedstawiciel ustawowy za zezwoleniem sdu opiekuczego moe stosunek pracy rozwiza. (art. 22 3 Kodeksu pracy). We wszystkich sprawach wynikajcych z czynnoci prawnych, ktrych moe doko-nywa samodzielnie, maoletni pomidzy 13 a 18 rokiem ycia ma zdolno proceso-w czyli zdolno do samodzielnego podejmowania czynnoci w procesie cywilnym.Ponadto, osoba o ograniczonej zdolnoci do czynnoci prawnych moe podej-mowa czynnoci procesowe w postpowaniach nieprocesowych z zakresu prawa rodzinnego, opiekuczego i kurateli w sprawach jej dotyczcych (np. w sprawie o opiek rodzicielsk pomidzy ni a rodzicami).Pen zdolno do czynnoci prawnych uzyskuje osoba, ktra ukoczya 18 rok ycia.11Codziennik prawnyI. Czowiek jako osobaPodstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).9. Co wedug prawa oznacza penoletno?Wejcie w wiat dorosych wie si z osigniciem wikszej samodzielnoci, je-li chodzi o moliwo decydowania o sobie i swoich sprawach. Wie si to z tym, e osobie penoletniej pod warunkiem wszak, i nie zostanie ubezwasnowolnio-na cakowicie lub czciowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umyso-wego albo zaburze psychicznych innego rodzaju (np. uzalenienia od alkoholu lub narkotykw) przysuguje tzw. pena zdolno do czynnoci prawnych. Penoletni moe w szczeglnoci cakowicie swobodnie (a zwaszcza bez porednictwa rodzi-cw) dokonywa jednostronnych czynnoci prawnych oraz zawiera umowy i to bez wzgldu na to, czy bd one nalee do umw powszechnie zawieranych w drob-nych, biecych sprawach ycia codziennego (jak chociaby umw sprzeday pro-duktw ywnociowych, kosmetykw itd.), czy te do umw skutkujcych powa-nym obcieniem finansowym. Osoby penoletniej, a wic majcej pen zdolno do czynnoci prawnych, nie mona take ograniczy w monoci dowolnego rozpo-rzdzania swoim zarobkiem. Osignicie penoletnoci i uzyskanie penej zdolnoci do czynnoci prawnych jest rwnoznaczne ponadto z nabyciem penej zdolnoci procesowej (tj. zdolnoci do czynnoci procesowych). Oznacza to, e osoba majca pen zdolno proceso-w moe we wszystkich sprawach sdowych wystpowa samodzielnie (podczas gdy wczeniej musiaa by reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego, tzn. na og przez jednego z rodzicw). Po osigniciu penoletnoci (z wyczeniem wypadku ubezwasnowolnienia) kady moe pozywa inne osoby i w konsekwencji by te przez nie pozywanym. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).10. Czy penoletno to jedynie przywilej?Wiksza samodzielno pociga za sob wiksz odpowiedzialno. Osoba, kt-ra ma pen zdolno do czynnoci prawnych, nie moe ju zasania si rodzica-mi czy te twierdzi, e dana umowa jest sama przez si niewana, gdy pociga za sob jej race pokrzywdzenie. Zawierajc umow, tzn. zacigajc konkretne zo-bowizanie, penoletni staje si z punktu widzenia prawa dunikiem i nie ma tu I. Czowiek jako osoba12Codziennik prawnyznaczenia np. fakt, i jego rodzice nie akceptowali tego dziaania. Bdc dorosym, trzeba z wiksz ostronoci i rozwag podchodzi do tych wszystkich zachowa, ktre w przyszoci mog skutkowa odpowiedzialnoci cywilnoprawn (odpo-wiedzialnoci za dugi), a nadto naley mie piecz nad swoim majtkiem. Na pewne funkcje czy przywileje mody czowiek musi poczeka nieco duej np. posem moe by osoba, ktra najpniej w dniu wyborw koczy 21 lat, se-natorem gdy ukoczy 30 lat, a prezydentem dopiero w wieku lat 35. Emerytem moe zosta co do zasady kobieta w wieku 60 lat, a mczyzna w wieku lat 65. Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).3. Ubezwasnowolnienie13Codziennik prawnyI. Czowiek jako osoba11. Co to jest ubezwasnowolnienie?Ubezwasnowolnienie polega na pozbawieniu przez sd danej osoby zdolnoci do czynnoci prawnych z uwagi na chorob osoby lub psychiczne problemy. Osoba taka nie moe samodzielnie dokonywa m.in. adnych transakcji (zakupw, daro-wizn itp.), z wyjtkiem drobnych, biecych sprawunkw, np. osoba taka moe ku-pi gazet. Istniej dwa rodzaje ubezwasnowolnienia: ubezwasnowolnienie cakowite oznacza zupene pozbawienie danej osoby zdolnoci do czynnoci prawnych, czynnoci te podejmuje zamiast niej opiekun; ubezwasnowolnienie czciowe zasadniczo polega na tym, e ubezwa-snowolniony moe osobicie podejmowa czynnoci prawne jednak zgod na konkretn transakcj musi wyrazi jej kurator; ubezwasnowolniony czciowo moe samodzielnie rozporzdza swoim zarobkiem oraz przedmiotami oddany-mi do jej swobodnego uytku (np. moe sprzeda otrzymane radio, rower itp.). Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.). 12. Kiedy moe doj do ubezwasnowolnienia?Ubezwasnowolnienie cakowite nastpuje wwczas, gdy dana osoba wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysowego albo innego rodzaju zaburze psy-chicznych, w szczeglnoci pijastwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierowa swym postpowaniem.Ubezwasnowolnienie czciowe nastpuje w sytuacji, gdy dana osoba z powo-du choroby psychicznej, niedorozwoju umysowego albo innego rodzaju zaburze psychicznych, w szczeglnoci pijastwa lub narkomanii, potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw jednak jej stan nie jest na tyle ciki, e uzasadnia do-konanie ubezwasnowolnienia cakowitego. Samo upoledzenie umysowe lub stan psychiczny danej osoby nie jest podstaw ubezwasnowolnienia. Dodatkow podstaw ubezwasnowolnienia jest zagroenie interesw majtkowych lub niemajtkowych tej osoby. Ubezwasnowolnienie suy pomocy i opiece osobom, ktre nie potrafi same si o siebie zatroszczy w wystarczajcy sposb. Moe si wic zdarzy, e osoba niestwarzajca najmniejszego zagroenia fizycznego dla siebie bd osb trzecich I. Czowiek jako osoba14Codziennik prawnyzostanie ubezwasnowolniona, o ile nie jest w stanie samodzielnie np. prowadzi swojego leczenia bd zarzdza majtkiem. Ubezwasnowolnienie moe zosta uchylone, gdy stan zdrowia danej osoby na to pozwala (np. na skutek terapii porzuci nag). Jeli stan zdrowia cakowicie ubezwasnowolnionego si polepszy, ubezwasnowolnienie moe zosta zamienio-ne na czciowe. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.).13. Kto decyduje o ubezwasnowolnieniu?O ubezwasnowolnieniu orzeka sd okrgowy, wydzia cywilny. Wniosek o ubez-wasnowolnienie moe zgosi: maonek osoby, ktra ma by ubezwasnowolnio-na, jej krewni w linii prostej (rodzice, dziadkowie, dzieci, wnuki), rodzestwo, przedstawiciel ustawowy (opiekun), przysposabiajcy (ten, ktry adoptowa osob, ktra ma by ubezwasnowolniona) i prokurator. Jednak np. dziadkowie i rodze-stwo nie mog zoy wniosku o ubezwasnowolnienie w sytuacji, gdy osoba, ktrej dotyczy postpowanie, ma przedstawiciela ustawowego (opiekuna, rodzicw). Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.). 14. Jakie skutki prawne cz si z ubezwasnowolnieniem? W razie potrzeby dla osoby maoletniej (np. gdy adnemu z rodzicw nie przysu-guje wadza rodzicielska albo jeeli rodzice s nieznani) lub cakowicie ubezwasno-wolnionej naley ustanowi opiekuna. Dla osoby czciowo ubezwasnowolnionej powouje si kuratora. Kuratora powouje si take w szeregu innych przypadkw (dla osoby uomnej, dla dziecka pocztego, dla osoby nieobecnej) sytuacja prawna tych osb rni si od siebie, w zalenoci od celu ustanowienia kurateli.Gdy maoletni osignie penoletno lub gdy zostanie przywrcona nad nim wadza rodzicielska bd gdy zostanie uchylone ubezwasnowolnienie osoby pe-noletniej, opieka i kuratela ustaj z mocy prawa.15Codziennik prawnyI. Czowiek jako osobaPodstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).15. Kto moe by kuratorem lub opiekunem?Opiekunem i kuratorem powinna by osoba, ktra moe pomc podopieczne-mu (tj. osobie maoletniej lub ubezwasnowolnionej). Nie moe by ustanowiony opiekunem ten, w stosunku do kogo zachodzi prawdopodobiestwo, e nie wywi-e si naleycie z obowizkw opiekuna. Nie moe by take ustanowiona opieku-nem osoba, ktra nie ma penej zdolnoci do czynnoci prawnych albo zostaa po-zbawiona praw publicznych.Opiekunem maoletniego nie moe by ustanowiona take osoba, ktra: zostaa pozbawiona wadzy rodzicielskiej; zostaa skazana za przestpstwo przeciwko wolnoci seksualnej lub obyczajno-ci; zostaa skazana za umylne przestpstwo z uyciem przemocy wobec osoby lub przestpstwo popenione na szkod maoletniego lub we wspdziaaniu z nim; orzeczono wobec niej zakaz prowadzenia dziaalnoci zwizanej z wychowywa-niem, leczeniem, edukacj maoletnich lub opiek nad nimi; orzeczono wobec niej obowizek powstrzymywania si od przebywania w okre-lonych rodowiskach lub miejscach; orzeczono wobec niej zakaz kontaktowania si z okrelonymi osobami; orzeczono wobec niej zakaz opuszczania okrelonego miejsca pobytu bez zgody sdu.Dla osoby cakowicie albo czciowo ubezwasnowolnionej w pierwszej kolejno-ci na opiekuna czy kuratora powinien by powoany maonek lub jedno z rodzi-cw chyba e nie pozwala na to wzgld na dobro podopiecznego. W dalszej ko-lejnoci kandydatw naley poszukiwa wrd krewnych lub innych osb bliskich. W trakcie postpowania osoba ubezwasnowolniona moe zgasza, kogo najcht-niej widziaaby jako swego opiekuna czy kuratora.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). I. Czowiek jako osoba16Codziennik prawny16. Jakie relacje prawne cz kuratora lub opiekuna z ubezwasnowolnionym?Opiekun i kurator obowizani s obj powierzone przez sd funkcje i wykony-wa swe czynnoci z naleyt starannoci, jak tego wymaga dobro pozostajcego pod opiek i interes spoeczny. Opiekun sprawuje piecz nad osob i jej majtkiem pod nadzorem sdu opiekuczego, ktry zaznajamia si bieco z dziaalnoci opiekuna oraz udziela mu wskazwek i polece, a take da wyjanie i rachun-kw, jeli uzna to za potrzebne. Ponadto we wszelkich waniejszych sprawach opie-kun powinien uzyskiwa zezwolenie sdu opiekuczego. O decyzjach w waniej-szych sprawach, ktre dotycz osoby lub majtku maoletniego, opiekun powinien informowa jego rodzicw, ktrzy uczestnicz w sprawowaniu biecej pieczy nad osob dziecka i w jego wychowaniu.Sd opiekuczy przyznaje opiekunowi za sprawowanie opieki na jego danie stosowne wynagrodzenie okresowe albo wynagrodzenie jednorazowe w dniu usta-nia opieki lub zwolnienia go od niej.Wynagrodzenia nie przyznaje si, jeeli nakad pracy opiekuna jest nieznaczny lub gdy sprawowanie opieki jest zwizane z penieniem funkcji rodziny zastpczej albo czyni zado zasadom wspycia spoecznego.Jeeli opiekun nie sprawuje naleycie opieki, sd opiekuczy jest zobowizany wyda odpowiednie zarzdzenia, ponadto zwolni opiekuna, jeeli z powodu prze-szkd faktycznych lub prawnych jest on niezdolny do sprawowania opieki albo do-puszcza si czynw lub zaniedba, ktre naruszaj dobro pozostajcego pod opiek.Pozycja kuratora osoby czciowo ubezwasnowolnionej jest zasadniczo podob-na do pozycji opiekuna, jednak w przeciwiestwie do opiekuna kurator osoby czciowo ubezwasnowolnionej jest powoany do jej reprezentowania i do zarzdu jej majtkiem tylko wtedy, gdy sd opiekuczy tak postanowi, a sprawowanie przez niego funkcji jest generalnie odpatne.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). 17Codziennik prawnyI. Czowiek jako osoba4. Obywatelstwo17. W jaki sposb nabywa si obywatelstwo polskie?Dziecko nabywa obywatelstwo polskie przez sam fakt urodzenia w dwch przy-padkach: gdy oboje rodzice s obywatelami polskimi albo gdy jedno z rodzicw jest obywatelem polskim, a drugie jest nieznane bd nieokrelone jest jego obywatel-stwo lub nie posiada adnego obywatelstwa. Ponadto obywatelstwo polskie naby-wa dziecko urodzone lub znalezione w Polsce, gdy oboje rodzice s nieznani bd nieokrelone jest ich obywatelstwo lub nie posiadaj adnego obywatelstwa. Obywatelstwo polskie przez urodzenie nabywa take dziecko rodzicw, z kt-rych jedno posiada obywatelstwo polskie, drugie za obywatelstwo obce. Rodzice, w zgodnym owiadczeniu zoonym przed wojewod lub konsulem RP, mog jednak wybra dla dziecka obywatelstwo pastwa obcego, ktrego obywatelem jest jedno z rodzicw, o ile oczywicie moliwo tak przewiduje obowizujce w tym pa-stwie prawo. Owiadczenie w tej sprawie rodzice zoy mog w terminie 3 miesi-cy od urodzenia dziecka. Dziecko, ktre w ten sposb uzyskao obywatelstwo obce moe jednak po ukoczeniu 16 roku ycia, nie pniej ni przed upywem szeciu miesicy od dnia osignicia penoletnoci, zoy przed wojewod lub konsulem RP owiadczenie o nabyciu obywatelstwa polskiego. Obywatelstwo to nabywa po wydaniu przez waciwy organ decyzji administracyjnej o przyjciu owiadczenia. Obywatelstwo polskie mona nada cudzoziemcowi na jego wniosek, jeeli za-mieszkuje na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej co najmniej 5 lat na podstawie I. Czowiek jako osoba18Codziennik prawnyzezwolenia na osiedlenie si, zezwolenia na pobyt rezydenta dugoterminowe-go Wsplnot Europejskich lub posiadajc prawo staego pobytu. W przypadkach szczeglnie uzasadnionych mona nada cudzoziemcowi obywatelstwo polskie, nawet gdyby nie odpowiada powyszym warunkom. Nadanie obywatelstwa pol-skiego obojgu rodzicom rozciga si na dzieci pozostajce pod ich wadz rodziciel-sk. Nadanie obywatelstwa polskiego tylko jednemu z rodzicw rozciga si na jego dzieci, jeeli pozostaj one wycznie pod jego wadz rodzicielsk albo drugie z ro-dzicw jest obywatelem polskim lub drugie z rodzicw wyrazio zgod przed wa-ciwym organem na nabycie przez dziecko obywatelstwa polskiego. Obywatelstwo polskie moe naby rwnie cudzoziemiec pozostajcy co najmniej 3 lata w zwizku maeskim zawartym z osob posiadajc obywatelstwo polskie. Konieczne jest, by cudzoziemiec ten zamieszkiwa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na pod-stawie zezwolenia na osiedlenie si, zezwolenia na pobyt rezydenta dugotermino-wego Wsplnot Europejskich lub posiadajc prawo staego pobytu, w odpowiednim ustaw terminie zoy owiadczenie przed waciwym organem, a organ ten wyda decyzj o przyjciu owiadczenia. Osoba, ktra utracia obywatelstwo polskie przez nabycie obywatelstwa obcego wskutek zawarcia maestwa z cudzoziemcem lub w zwizku z zawarciem takie-go maestwa, odzyskuje obywatelstwo polskie, jeeli po ustaniu tego maestwa lub jego uniewanieniu zoy odpowiednie owiadczenie przed waciwym orga-nem i organ ten wyda decyzj o przyjciu owiadczenia. Natomiast osoba o nieokre-lonym obywatelstwie lub nieposiadajca adnego obywatelstwa moe by uznana za obywatela polskiego, jeeli co najmniej 5 lat zamieszkuje w Polsce na podstawie zezwolenia na osiedlenie si lub zezwolenia na pobyt rezydenta dugoterminowego Wsplnot Europejskich. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 ze zm.).18. W jaki sposb nadaje si obywatelstwo polskie? Obywatelstwo polskie mona nada cudzoziemcowi na jego wniosek, jeeli spe-nia on okrelone ustaw przesanki. Obywatelstwo nadaje Prezydent Rzeczypospo-litej Polskiej. Wniosek o nadanie obywatelstwa polskiego osoby zamieszkae na tery-torium Rzeczypospolitej Polskiej wnosz za porednictwem waciwego wojewody, a osoby zamieszkae za granic za porednictwem konsula. O waciwoci miej-scowej wojewody stanowi kolejno: miejsce zamieszkania osoby, ktrej postpowa-nie ma dotyczy, miejsce jej pobytu, wreszcie miejsce jej ostatniego zamieszkania 19Codziennik prawnyI. Czowiek jako osobalub pobytu. W razie braku tych podstaw, waciwy jest wojewoda mazowiecki. Wo-jewoda i konsul wnioski te, wraz z wasnym stanowiskiem, przekazuj ministrowi waciwemu do spraw wewntrznych, ktry z kolei przekazuje je, wraz ze swoim stanowiskiem, do Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej. Jeeli Prezydent tak za-decyduje, wnioski te wojewoda i konsul przekazuj bezporednio do Kancelarii Pre-zydenta Rzeczypospolitej Polskiej, informujc tylko ministra waciwego do spraw wewntrznych o ich przekazaniu.Szczegowy tryb postpowania w sprawach o nadanie lub wyraenie zgody na zrzeczenie si obywatelstwa polskiego oraz wzory zawiadcze i wnioskw okrela rozporzdzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z tym rozporzdze-niem cudzoziemiec, ubiegajcy si o nadanie obywatelstwa polskiego, musi wnio-sek o nadanie obywatelstwa polskiego, do ktrego zacza szereg dokumentw: wniosek o nadanie obywatelstwa polskiego; powiadczon urzdowo kopi wanego dokumentu potwierdzajcego tosa-mo i obywatelstwo wnioskodawcy; powiadczon urzdowo kopi karty staego lub czasowego pobytu, jeeli cu-dzoziemiec uzyska zezwolenie na osiedlenie si lub zamieszkanie na terytorium Polski; odpis aktu urodzenia; odpis aktu maestwa lub inny dokument okrelajcy stan cywilny; yciorys; owiadczenie o ubieganiu si o nadanie obywatelstwa w przeszoci; dokument (albo powiadczona kopia) stwierdzajcy brak obywatelstwa polskie-go lub zwolnienie bd zrzeczenie si obywatelstwa polskiego w przypadku, gdy wnioskodawca lub jego wstpni to obywatelstwo posiadali; zawiadczenie o braku przeszkd prawnych do nadania obywatelstwa polskiego, o ile tak stanowi ustawa midzynarodowa; aktualn fotogra formatu paszportowego; owiadczenie o znajomoci przepisw dotyczcych aktualnie posiadanego oby-watelstwa.Dokumenty wydane jest w jzyku obcym, skada si wraz z ich tumaczeniem na jzyk polski, sporzdzonym przez tumacza przysigego albo przez konsula Rze-czypospolitej Polskiej. Dodatkowe wymagania musi spenia wniosek o nadanie obywatelstwa polskiego obejmujce maoletnie dziecko.Postanowienia Prezydenta Rzeczypospolitej w sprawie o nadanie obywatelstwa polskiego s ostateczne. W przypadku podjcia przez Prezydenta Rzeczypospolitej takiego postanowienia, Szef Kancelarii Prezydenta wydaje zawiadczenie o nada-niu obywatelstwa polskiego. Oryginay zawiadcze Kancelaria Prezydenta przeka-zuje waciwemu wojewodzie lub ministrowi waciwemu do spraw zagranicznych I. Czowiek jako osoba20Codziennik prawnyw celu dorczenia wnioskodawcom za porednictwem starosty lub konsula Rzeczy-pospolitej Polskiej.W sposb uproszczony obywatelstwo polskie naby mog cudzoziemcy, ktrzy jednoczenie: posiadaj prawo staego pobytu lub przebywajcy w Polsce na podstawie zezwo-lenia na osiedlenie si bd zezwolenia na pobyt rezydenta dugoterminowego Wsplnot Europejskich; pozostaj co najmniej 3 lata w zwizku maeskim z osob posiadajc obywa-telstwo polskie. Cudzoziemcy speniajcy te kryteria nabywaj obywatelstwo, jeeli w odpo-wiednim terminie zo przed wojewod lub konsulem RP odpowiednie owiadcze-nie, a waciwy organ wyda decyzj administracyjn o jego przyjciu. Termin do zoenia owiadczenia wynosi 6 miesicy od dnia uzyskania przez cudzoziemca od-powiedniego zezwolenia lub prawa staego pobytu albo 3 lata i 6 miesicy od dnia zawarcia zwizku maeskiego.Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 ze zm.).Rozporzdzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 marca 2000 r. w spra-wie szczegowego trybu postpowania w sprawach o nadanie lub wyraenie zgo-dy na zrzeczenie si obywatelstwa polskiego oraz wzorw zawiadcze i wnioskw (Dz.U. Nr 18, poz. 231 ze zm.).19. Na czym polega procedura stwierdzenia obywatelstwa polskiego? Posiadanie i utrat obywatelstwa polskiego stwierdza wojewoda na wniosek osoby zainteresowanej uzyskaniem takiego potwierdzenia. Odmowa stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego lub jego utraty nastpuje w drodze decyzji ad-ministracyjnej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2000 r. Nr 28 poz. 353 ze zm.).21Codziennik prawnyI. Czowiek jako osoba20. W jaki sposb dochodzi do uznania osoby za repatrianta?Repatriantem jest osoba polskiego pochodzenia, ktra przybya do Rzeczypo-spolitej Polskiej na podstawie wizy krajowej w celu repatriacji z zamiarem osiedle-nia si na stae. Osoba taka nabywa obywatelstwo polskie z mocy prawa z dniem przekroczenia polskiej granicy.Za osob polskiego pochodzenia uznaje si osob deklarujc narodowo pol-sk i speniajc cznie nastpujce warunki: co najmniej jedno z jej rodzicw lub dziadkw albo dwoje pradziadkw byo na-rodowoci polskiej; wykae ona swj zwizek z polskoci, w szczeglnoci przez pielgnowanie pol-skiej mowy, polskich tradycji i zwyczajw. Za osob polskiego pochodzenia uznaje si rwnie osob deklarujc narodo-wo polsk, ktra posiadaa w przeszoci obywatelstwo polskie lub co najmniej jedno z jej rodzicw lub dziadkw albo dwoje pradziadkw posiadao obywatelstwo polskie oraz wykae ona swj zwizek z polskoci, w szczeglnoci przez pielgno-wanie polskiej mowy, polskich tradycji i zwyczajw.Wiza krajowa w celu repatriacji moe by wydana osobie polskiego pochodze-nia, ktra przed dniem wejcia w ycie ustawy zamieszkiwaa na stae na teryto-rium obecnej Armenii, Azerbejdanu, Gruzji, Kazachstanu, Kirgistanu, Tadyki-stanu, Turkmenistanu, Uzbekistanu albo azjatyckiej czci Federacji Rosyjskiej. Konsul waciwy ze wzgldu na miejsce zamieszkania osoby ubiegajcej si o wyda-nie wizy, po uzyskaniu zgody ministra waciwego do spraw wewntrznych, wydaje wiz krajow albo odmawia jej wydania, po przedstawieniu dowodu potwierdzaj-cego posiadanie lub zapewnienie lokalu mieszkalnego i rde utrzymania w Rze-czypospolitej Polskiej. Co do zasady, warunkiem uzyskania wizy jest przedstawie-nie dowodu potwierdzajcego posiadanie lub zapewnienie lokalu mieszkalnego i rde utrzymania na terytorium Polski. Osobie, ktra tego warunku nie spenia, konsul RP moe jednak wyda decyzj o przyrzeczeniu wydania wizy wjazdowej w celu repatriacji.Organem waciwym do wydania decyzji o uznaniu za repatrianta takiej osoby jest wojewoda waciwy ze wzgldu na zamierzone miejsce osiedlenia si tej oso-by. Osoba taka nabywa obywatelstwo polskie z dniem, w ktrym decyzja o uznaniu za repatrianta staa si ostateczna.Repatriantowi oraz przybywajcym z nim do Rzeczypospolitej Polskiej czonkom najbliszej rodziny, pozostajcym we wsplnym gospodarstwie domowym, udziela si jednorazowo pomocy ze rodkw budetu pastwa. I. Czowiek jako osoba22Codziennik prawnyPodstawa prawna:Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postpowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.).Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2000 r. Nr 28 poz. 353 ze zm.).Ustawa z dnia 13 lutego 1984 r. o funkcjach konsulw Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2002 r. Nr 215, poz. 1823 ze zm.).Ustawa z dnia 7 wrzenia 1991 r. o systemie owiaty (Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.).Ustawa z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji (Dz.U. z 2004 r. Nr 53, poz. 532 ze zm.).Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o cudzoziemcach (Dz.U. z 2006 r. Nr 234, poz. 1694 ze zm. ).21. Co to jest Karta Polaka?Karta Polaka jest dokumentem potwierdzajcym przynaleno do Narodu Pol-skiego i powiadczajcym uprawnienia przyznane ustaw z dnia 7 wrzenia 2007 r. o Karcie Polaka. Moe by ona przyznana osobie, ktra deklaruje przynaleno do Narodu Polskiego i speni cznie nastpujce warunki: wykae swj zwizek z polskoci przez przynajmniej podstawow znajomo jzyka polskiego, ktry uwaa za jzyk ojczysty, oraz znajomo i kultywowanie polskich tradycji i zwyczajw; w obecnoci konsula Rzeczypospolitej Polskiej, lub upowanionego pracownika uprawnionej organizacji, zoy pisemn deklaracj przynalenoci do Narodu Polskiego; wykae, e jest narodowoci polskiej lub posiadaa obywatelstwo polskie, lub co najmniej jedno z jej rodzicw lub dziadkw albo dwoje pradziadkw byo naro-dowoci polskiej lub posiadao obywatelstwo polskie albo przedstawi zawiad-czenie organizacji polskiej lub polonijnej dziaajcej na terenie jednego z pastw, o ktrych mowa w ustawie, potwierdzajce aktywne zaangaowanie w dziaal-no na rzecz jzyka i kultury polskiej lub polskiej mniejszoci narodowej przez okres co najmniej ostatnich 3 lat. Karta moe by przyznana wycznie osobie posiadajcej w dniu zoenia wniosku o wydanie Karty Polaka obywatelstwo Armenii, Azerbejdanu, Biaorusi, Estonii, Gruzji, Kazachstanu, Kirgistanu, Litwy, otwy, Republiki Modowy, Federa-cji Rosyjskiej, Tadykistanu, Turkmenistanu, Ukrainy lub Uzbekistanu albo posiada-jcej w jednym z tych pastw status bezpastwowca. Karta Polaka moe by take przyznana osobie bdcej obywatelem jednego z pastw, o ktrych mowa powyej, ktrej polskie pochodzenie zostao prawomocnie stwierdzone zgodnie z przepisa-23Codziennik prawnyI. Czowiek jako osobami ustawy z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji. Karta Polaka moe by przyznana wycznie osobie nieposiadajcej obywatelstwa polskiego albo zezwolenia na osie-dlenie si na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Posiadacz Karty Polaka moe ubiega si o zwolnienie z opaty za przyjcie i roz-patrzenie wniosku o wydanie wizy krajowej w celu korzystania z uprawnie wyni-kajcych z posiadania Karty Polaka lub o refundacj tej opaty. Ponadto posiadacz Karty Polaka ma prawo do: zwolnienia z obowizku posiadania zezwolenia na prac na zasadach okrelo-nych w ustawie z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy; podejmowania i wykonywania dziaalnoci gospodarczej na takich samych za-sadach jak obywatele polscy na zasadach okrelonych w ustawie z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie dziaalnoci gospodarczej; podejmowania i odbywania studiw, studiw doktoranckich oraz innych form ksztacenia, a take uczestniczenia w badaniach naukowych i pracach rozwojo-wych na zasadach okrelonych w ustawie z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkol-nictwie wyszym; korzystania z form ksztacenia na zasadach okrelonych w ustawie z dnia 7 wrze-nia 1991 r. o systemie owiaty; korzystania ze wiadcze opieki zdrowotnej w stanach nagych, w zakresie okre-lonym w ustawie z dnia 27 sierpnia 2004 r. o wiadczeniach opieki zdrowotnej nansowanych ze rodkw publicznych, chyba e umowa midzynarodowa, kt-rej Rzeczpospolita Polska jest stron, przewiduje zasady bardziej korzystne; ulgi 37% przy przejazdach rodkami publicznego transportu zbiorowego kole-jowego w pocigach osobowych, pospiesznych i ekspresowych, na podstawie biletw jednorazowych, na zasadach okrelonych w ustawie z dnia 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do ulgowych przejazdw rodkami publicznego trans-portu zbiorowego; bezpatnego wstpu do muzew pastwowych. Posiadacz Karty Polaka lub osoba, ktrej stwierdzono pochodzenie polskie zgod-nie z ustaw o repatriacji, korzysta z pierwszestwa przy ubieganiu si o pomoc fi-nansow udzielan osobom fizycznym ze rodkw budetu pastwa lub budetw samorzdw terytorialnych przeznaczonych na wspieranie Polakw za granic.Posiadacz Karty Polaka podejmujcy studia oraz inne formy ksztacenia, a take uczestniczenia w badaniach naukowych i pracach rozwojowych na zasadach okre-lonych w ustawie z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyszym, zachowu-je prawo do ubiegania si o stypendia i inn pomoc przewidzian dla cudzoziem-cw w odrbnych przepisach. I. Czowiek jako osoba24Codziennik prawnyPrzyznanie Karty Polaka nie oznacza nabycia polskiego obywatelstwa ani stwier-dzenia polskiego pochodzenia w rozumieniu odrbnych przepisw. Karta Polaka nie jest te dokumentem uprawniajcym do przekraczania granicy ani do osiedle-nia si na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.Przyznanie Karty Polaka nastpuje w drodze decyzji administracyjnej, na pisem-ny wniosek osoby ubiegajcej si o jej wydanie lub jej przedstawiciela ustawowe-go. Organem waciwym w tej sprawie jest konsul waciwy ze wzgldu na miej-sce zamieszkania wnioskodawcy. Czynnoci wykonywane przez konsula w zwizku ze zoeniem wniosku i wydaniem decyzji o przyznaniu Karty Polaka s wolne od opat konsularnych. Wnioskodawca ma w szczeglnoci obowizek przedstawi do-kumenty i inne dowody potwierdzajce spenianie warunkw, o ktrych bya mowa powyej. Maoletniemu Karta Polaka moe by przyznana na wniosek rodzicw i po spenieniu dodatkowych warunkw.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postpowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.).Ustawa z dnia 13 lutego 1984 r. o funkcjach konsulw Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2002 r. Nr 215, poz. 1823 ze zm.).Ustawa z dnia 7 wrzenia 1991 r. o systemie owiaty (Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.).Ustawa z dnia 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do ulgowych przejazdw rodkami publicznego transportu zbiorowego (Dz.U. z 2002 r. Nr 175, poz. 1440 ze zm.).Ustawa z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji (Dz.U. z 2004 r. Nr 53 poz. 532 ze zm.). Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415 ze zm.).Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie dziaalnoci gospodarczej (Dz.U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095).Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o wiadczeniach opieki zdrowotnej nansowanych ze rodkw publicznych (Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.).Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyszym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.).Ustawa z dnia 7 wrzenia 2007 r. o Karcie Polaka (Dz.U. Nr 180, poz. 1280 ze zm.).25Codziennik prawnyI. Czowiek jako osoba22. W jaki sposb mona zrzec si obywatelstwa polskiego i jakie s tego konsekwencje?Obywatel polski moe utraci obywatelstwo polskie wycznie na swj wniosek po uzyskaniu zgody Prezydenta Rzeczypospolitej na zrzeczenie si obywatelstwa polskiego. Wniosek o wyraenie zgody na zrzeczenie si obywatelstwa polskiego osoby zamieszkae na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wnosz za porednic-twem waciwego wojewody, a osoby zamieszkae za granic za porednictwem konsula. O waciwoci miejscowej wojewody stanowi kolejno: miejsce zamiesz-kania osoby, ktrej postpowanie ma dotyczy, miejsce jej pobytu, miejsce jej ostat-niego zamieszkania lub pobytu. W razie braku tych podstaw waciwy jest wojewo-da mazowiecki. Do wniosku (ktry powinien by sporzdzony wasnorcznie przez wnioskodawc w jzyku polskim) naley doczy: powiadczon urzdowo kopi wanego dokumentu potwierdzajcego tosa-mo i obywatelstwo wnioskodawcy; odpis aktu urodzenia; odpis aktu maestwa lub inny dokument okrelajcy stan cywilny; wasnorcznie sporzdzony w jzyku polskim yciorys; aktualn fotogra formatu paszportowego; owiadczenie o zrzeczeniu si obywatelstwa polskiego; dokument stwierdzajcy posiadanie obywatelstwa innego pastwa lub przyrze-czenie jego nadania, wydany przez waciwy organ pastwa, ktrego jest obywa-telem lub o ktrego obywatelstwo wystpuje; owiadczenie, e nie toczy si przeciwko niemu postpowanie sdowe; rozstrzygnicie polskiego sdu, w przypadku gdy zgoda na zrzeczenie si obywa-telstwa polskiego udzielona jednemu z rodzicw ma rozcign si na dziecko, ktrego drugie z rodzicw jest obywatelem polskim i nie wyraa zgody na utrat obywatelstwa polskiego przez dziecko lub gdy porozumienie pomidzy rodzica-mi napotyka trudne do przezwycienia przeszkody.Dokumenty wydane w jzyku obcym skada si wraz z ich tumaczeniem na j-zyk polski, sporzdzonym przez tumacza przysigego albo przez konsula Rzeczy-pospolitej Polskiej. Przepisy uzaleniaj moliwo otrzymania zgody Prezydenta na zrzeczenie si obywatelstwa polskiego od zoenia dokumentu stwierdzajcego posiadanie oby-watelstwa innego pastwa lub przyrzeczenie jego nadania, wydanego przez wa-ciwy organ pastwa, ktrego jest si obywatelem lub o ktrego obywatelstwo si wystpuje. Nie decyduje tylko sama ch zrzeczenia si obywatelstwa, ale te ko-nieczne jest spenienie innych okrelonych w przepisach warunkw, uniemoliwia-jcych w praktyce uzyskania przez obywatela polskiego statusu bezpastwowca.I. Czowiek jako osoba26Codziennik prawnyPostanowienie Prezydenta w sprawie zrzeczenia si obywatelstwa polskiego jest ostateczne.Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 ze zm.).Rozporzdzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 marca 2000 r. w spra-wie szczegowego trybu postpowania w sprawach o nadanie lub wyraenie zgo-dy na zrzeczenie si obywatelstwa polskiego oraz wzorw zawiadcze i wnioskw (Dz.U. Nr 18, poz. 231 ze zm.).5. Dobra osobiste23. Co to s dobra osobiste?Dobra osobiste to dobra niemajtkowe przysugujce kademu czowiekowi, zwizane z jego indywidualnym istnieniem. Kodeks cywilny w art. 23 wymienia przykadowe dobre osobiste, np. zdrowie, wolno, cze, swoboda sumienia, na-zwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalno miesz-27Codziennik prawnyI. Czowiek jako osobakania, twrczo naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska. Przyjmuje si take, e dobrami osobistymi s np. prawo do prywatnoci, prawo do pochowa-nia osoby bliskiej i do pielgnowania jej pamici, poczucie przynalenoci do pci. Katalog dbr osobistych jest wci rozbudowywany przez nauk i orzecznictwo s-dowe.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).24. W jaki sposb mona chroni wasne dobra osobiste?Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, dobra osobiste czowieka pozosta-j pod ochron prawa cywilnego niezalenie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Osoba, ktrej dobra osobiste zostay naruszone, moe da usuni-cia skutkw tego naruszenia, w szczeglnoci poprzez zoenie owiadczenia od-powiedniej treci i w odpowiedniej formie przez sprawc tego naruszenia. Ponadto, na zasadach przewidzianych w kodeksie, poszkodowanemu przysuguje roszcze-nie o zadouczynienie pienine lub o zapat odpowiedniej sumy pieninej na wskazany cel spoeczny, a jeeli wskutek naruszenia dobra osobistego zostaa wy-rzdzona szkoda majtkowa, poszkodowany moe da jej naprawienia na zasa-dach oglnych.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).I. Czowiek jako osoba28Codziennik prawny6. Dane osobowe25. Co to s dane osobowe?Za dane osobowe uwaa si wszelkie informacje dotyczce zidentyfikowanej lub moliwej do zidentyfikowania osoby fizycznej. Osob moliw do zidentyfikowania jest osoba, ktrej tosamo mona okreli bezporednio lub porednio, w szcze-glnoci przez powoanie si na numer identyfikacyjny albo jeden lub kilka specy-ficznych czynnikw okrelajcych jej cechy fizyczne, fizjologiczne, umysowe, eko-nomiczne, kulturowe lub spoeczne. Kady ma prawo do ochrony dotyczcych go danych osobowych.Przetwarzanie danych osobowych to wszystkie operacje wykonywane na danych osobowych, takie jak zbieranie, utrwalanie, przechowywanie, opracowywanie, zmienianie, udostpnianie i usuwanie, a zwaszcza te, ktre wykonuje si w syste-mach informatycznych.Przetwarzanie danych jest co do zasady dopuszczalne tylko wtedy, gdy osoba, ktrej dane dotycz, wyrazi na to zgod, chyba e: chodzi o usunicie dotyczcych jej danych; jest to niezbdne do zrealizowania uprawnienia lub spenienia obowizku wyni-kajcego z przepisu prawa; 29Codziennik prawnyI. Czowiek jako osoba jest to konieczne do realizacji umowy, gdy osoba, ktrej dane dotycz, jest jej stron lub gdy jest to niezbdne do podjcia dziaa przed zawarciem umowy na danie osoby, ktrej dane dotycz; jest niezbdne do wykonania okrelonych prawem zada realizowanych dla do-bra publicznego; jest to niezbdne dla wypenienia prawnie usprawiedliwionych celw realizowa-nych przez administratorw danych albo odbiorcw danych, a przetwarzanie nie narusza praw i wolnoci osoby, ktrej dane dotycz.W przypadku zbierania danych osobowych od osoby, ktrej one dotycz, admi-nistrator danych jest obowizany poinformowa t osob o: adresie swojej siedziby i penej nazwie, a w przypadku gdy administratorem danych jest osoba zyczna o miejscu swojego zamieszkania oraz imieniu i nazwisku; celu zbierania danych, a w szczeglnoci o znanych mu w czasie udzielania infor-macji lub przewidywanych odbiorcach lub kategoriach odbiorcw danych; prawie dostpu do treci swoich danych oraz ich poprawiania; dobrowolnoci albo obowizku podania danych, a jeeli taki obowizek istnieje, o jego podstawie prawnej.Ponadto co do zasady zakazane jest przetwarzanie danych ujawniajcych po-chodzenie rasowe lub etniczne, pogldy polityczne, przekonania religijne lub filo-zoficzne, przynaleno wyznaniow, partyjn lub zwizkow, jak rwnie danych o stanie zdrowia, kodzie genetycznym, naogach lub yciu seksualnym oraz danych dotyczcych skaza, orzecze o ukaraniu i mandatw karnych, a take innych orze-cze wydanych w postpowaniu sdowym lub administracyjnym.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (Dz.U. z 2002 r. Nr 101, poz. 926 ze zm.).26. W jaki sposb mona chroni dane osobowe?Pojcie ochrona danych osobowych oznacza oglnie te regulacje prawne i przewidziane w nich rozwizania organizacyjno-prawne oraz rodki prawne, su-ce realizacji przysugujcego osobom fizycznym prawa do prywatnoci.Organem pastwa waciwym w sprawach dotyczcych ochrony danych osobo-wych jest Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych. Podlega on ustawie, a jego decyzje podlegaj kontroli sdowej sprawowanej przez sdy administracyjne. W przypadku naruszenia przepisw o ochronie danych osobowych Generalny Inspektor z urzdu lub na wniosek osoby zainteresowanej, w drodze decyzji admi-I. Czowiek jako osoba30Codziennik prawnynistracyjnej, nakazuje przywrcenie stanu zgodnego z prawem, a w szczeglnoci: usunicie uchybie; uzupenienie, uaktualnienie, sprostowanie, udostpnienie lub nieudostpnienie danych osobowych; zastosowanie dodatkowych rodkw zabez-pieczajcych zgromadzone dane osobowe; wstrzymanie przekazywania danych osobowych do pastwa trzeciego; zabezpieczenie danych lub przekazanie ich in-nym podmiotom; usunicie danych osobowych.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (Dz.U. z 2002 r. Nr 101, poz. 926 ze zm.).7. mier27. W jaki sposb urzdowo stwierdza si mier osoby? Zgon osoby naley zgosi najpniej w cigu 3 dni od zajcia tego faktu do miej-scowego urzdu stanu cywilnego. Jeeli zgon nastpi w szpitalu lub innym zaka-dzie, do zgoszenia zgonu jest obowizany szpital lub zakad. Na podstawie zgo-szenia kierownik urzdu stanu cywilnego lub jego zastpca sporzdza akt zgonu. Jeeli mier danej osoby, mimo niesporzdzenia aktu zgonu, jest niewtpli-wa, kady zainteresowany moe zoy do sdu rejonowego ostatniego miejsca za-31Codziennik prawnyI. Czowiek jako osobamieszkania osoby wniosek o stwierdzenie jej zgonu. Sd ustala chwil mierci i zo-staje ona wpisana na podstawie postanowienia sdu do aktu zgonu. Osoba zaginiona, o ktrej nie wiadomo czy yje, moe by uznana za zmar. Za-giniony moe by uznany za zmarego zasadniczo po upywie 10 lat od koca roku kalendarzowego, w ktrym wedug istniejcych wiadomoci jeszcze y. Jednake gdyby w chwili uznania za zmarego zaginiony ukoczy lat 70, wystarcza upyw lat 5. Uznanie za zmarego nie moe nastpi przed kocem roku kalendarzowego, w ktrym zaginiony ukoczyby 23 lata. Osoba, ktra zagina w czasie podry po-wietrznej lub morskiej w zwizku z katastrof albo w zwizku z innym szczeglnym zdarzeniem, moe by uznana za zmarego po upywie 6 miesicy od dnia, w kt-rym nastpia katastrofa albo inne szczeglne zdarzenie. Postpowanie o stwierdzenie zgonu i uznanie za zmarego przeprowadza si przed sdem rejonowym waciwym dla ostatniego miejsca zamieszkania zagi-nionego. Domniemywa si, e zaginiony zmar w chwili oznaczonej w orzeczeniu o uznaniu za zmarego i t chwil wpisuje si nastpnie do aktu zgonu.Jeeli okae si, e osoba uznana za zmar albo ktrej zgon zosta stwierdzony pozostaje przy yciu lub e mier jej nastpia w innej chwili ni chwila oznaczo-na w orzeczeniu, moliwa jest zmiana postanowie sdu o stwierdzeniu zgonu lub uznaniu za zmarego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). Ustawa z dnia 29 wrzenia 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1688).28. Jakie wiadczenia przysuguj w zwizku z pogrzebem? Zasiek pogrzebowy przysuguje osobie, ktra pokrya koszty pogrzebu w razie mierci: ubezpieczonego; osoby pobierajcej emerytur lub rent; osoby, ktra w dniu mierci nie miaa ustalonego prawa do emerytury lub renty, lecz speniaa warunki do jej uzyskania i pobierania; osoby pobierajcej zasiek chorobowy, wiadczenie rehabilitacyjne, zasiek ma-cierzyski lub zasiek w wysokoci zasiku macierzyskiego za okres po ustaniu tytuu ubezpieczenia;I. Czowiek jako osoba32Codziennik prawny czonka rodziny ubezpieczonego lub wiadczeniobiorcy ZUS, czyli dzieci wa-snych, dzieci drugiego maonka oraz dzieci przysposobionych, przyjtych na wychowanie i utrzymanie przed osigniciem penoletnioci wnukw i rodze-stwa, oraz innych dzieci, w tym rwnie w ramach rodziny zastpczej, maonka (wdowa i wdowiec), rodzicw, w tym ojczyma, macochy oraz osoby przysposa-biajcej.W razie poniesienia kosztw pogrzebu przez wicej ni jedn osob lub pod-miot, zasiek pogrzebowy ulega podziaowi midzy te osoby lub podmioty propor-cjonalnie do poniesionych kosztw pogrzebu.Prawo do zasiku pogrzebowego wygasa w razie nie zgoszenia wniosku o jego przyznanie w okresie 12 miesicy od dnia mierci osoby, po ktrej zasiek przysu-guje. Jeeli zgoszenie wniosku o zasiek pogrzebowy w powyszym terminie byo niemoliwe z powodu pniejszego odnalezienia zwok lub zidentyfikowania osoby zmarej, prawo do zasiku pogrzebowego wygasa po upywie 12 miesicy od daty sporzdzenia aktu zgonu. Dokumentem potwierdzajcym takie okolicznoci, jest zawiadczenie Policji lub prokuratury albo odpis zupeny aktu zgonu.Zasiek pogrzebowy przysuguje w wysokoci 200% przecitnego miesicznego wynagrodzenia obowizujcego w dniu mierci osoby, ktrej koszty pogrzebu zo-stay poniesione. Od 1 czerwca 2009 r. do 31 sierpnia 2009 r., zasiek pogrzebowy wynosi 6371, 22 z.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpiecze Spoecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).33II. Rodzina Rodzina stanowi naturalne i niezastpione rodowisko narodzin i rozwoju czo-wieka. Tradycyjnie rozumiany model rodziny, ktr tworz maonkowie oraz dzie-ci, objty jest konstytucyjn ochron, opiek otoczone jest rwnie macierzystwo i rodzicielstwo. Na wadzach spoczywa obowizek prowadzenia polityki, majcej na celu dobro kadej rodziny. Na szczegln opiek powinny liczy rodziny znajdu-jce si w trudnej sytuacji, w tym rodziny niepene i wielodzietne.29. Kto to jest krewny i powinowaty?Krewnymi w linii prostej s osoby, z ktrych jedna pochodzi biologicznie od drugiej (np. ojciec i crka). Krewnymi w linii bocznej s osoby, ktre pochodz od wsplnego przodka, a nie s krewnymi w linii prostej (np. rodzestwo i potomstwo rodzestwa). Blisko pokrewiestwa wyznacza si stopniami. Okrela si je we-dug liczby urodze, wskutek ktrych powstao pokrewiestwo np. ojciec i crka to I stopie pokrewiestwa, brat i siostra II, wnuk i dziadek II, wujek i siostrze-nica III.Powinowatymi s natomiast krewni maonka (np. siostra ma jest powinowa-t ony). Powinowactwo nie ustaje po rozwodzie czy mierci jednego z maonkw.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.).roz-II.indd 33 2009-08-12 10:18:09II. Rodzina34Codziennik prawny1. Macierzystwo i ojcostwo30. Kto wedug prawa jest ojcem dziecka? Na czym polega domniemanie ojcostwa oraz zaprzeczenie ojcostwa?Ojcem, w wietle prawa, mona zosta na trzy sposoby: jako skutek domniema-nia ojcostwa, poprzez ustalenie ojcostwa bd uznanie ojcostwa. Jeli dziecko urodzio si w czasie trwania maestwa albo przed upywem 300 dni od jego ustania lub uniewanienia, domniemywa si, e pochodzi od ma matki (domniemania tego nie stosuje si, jeeli dziecko urodzio si po upywie 300 dni od orzeczenia separacji). Natomiast, jeeli dziecko urodzio si przed upy-wem 300 dni od ustania lub uniewanienia maestwa, lecz po zawarciu przez matk drugiego maestwa, domniemywa si, e pochodzi od drugiego ma. Domniemania te mog by obalone tylko w postpowaniu o zaprzeczenie ojco-stwa, w toku ktrego naley wykaza, e m matki nie jest ojcem dziecka. Powdz-two o zaprzeczenie ojcostwa moe wnie m matki (w cigu 6 miesicy od dnia, w ktrym dowiedzia si o urodzeniu dziecka przez on, nie pniej jednak ni do osignicia przez dziecko penoletnoci), matka (w cigu 6 miesicy od urodzenia dziecka) lub samo dziecko (po dojciu do penoletnoci w cigu 3 lat od jej osig-nicia). Powdztwo to mog wytoczy take prokurator i Rzecznik Praw Obywatel-skich, wystpujcy na prawach prokuratora, jeeli wymaga tego dobro dziecka oraz ochrona interesu spoecznego. Zaprzeczenie ojcostwa nie jest dopuszczalne, jeeli 35Codziennik prawnyII. Rodzinadziecko zostao poczte w nastpstwie zabiegu medycznego (czyli sztucznego za-podnienia), na ktry m matki wyrazi zgod. Zaprzeczenie ojcostwa nie jest rw-nie dopuszczalne po mierci dziecka.Nie jest dopuszczalne w wietle orzecznictwa Sdu Najwyszego zobowizanie przez sd opiekuczy matki oraz maoletniego dziecka do poddania si grupowemu badaniu krwi czy badaniu DNA w zwizku z ubieganiem si ojca dziecka o wytoc-zenie przez prokuratora powdztwa o zaprzeczenie ojcostwa. Zgodnie z orzeczni-ctwem sdowym przeszkody w przeprowadzeniu dowodu z badania krwi czy DNA, stwarzane przez stron zobowizan do poddania si temu badaniu, mog by pod-staw, opartego na domniemaniu faktycznym, ustalenia sdu zgodnego z twierdze-niami strony przeciwnej. Zasadniczo dziecka poniej lat 13 nie mona zobowiza do bada tego rodzaju. Jedynym wyjtkiem moe by sytuacja, gdy dobro dziecka tego wymaga. Taki nakaz mgby wyda jedynie sd. Ponadto, samo wykazanie, e maonkowie stosowali metody antykoncepcyjne, nie wystarcza do obalenia do-mniemania ojcostwa.Jeeli nie zachodzi domniemanie, e ojcem dziecka jest m jego matki, albo gdy domniemanie takie zostao obalone, ustalenie ojcostwa moe nastpi albo przez uznanie ojcostwa (wczeniej okrelanego jako uznanie dziecka), albo na mocy orzeczenia sdu (przez ustalenie ojcostwa). Sposoby te mog by wykorzysta-ne dla ustalenia pochodzenia dzieci ze zwizkw pozamaeskich. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). 31. Na czym polega ustalenie macierzystwa?Zgodnie z prawem matk dziecka jest kobieta, ktra je urodzia. Polskie ustawo-dawstwo wprost nie wypowiada si co do dopuszczalnoci macierzystwa zastp-czego (tzw. surogacji) oraz nie okrela wprost warunkw, jakim musz odpowia-da zabiegi sztucznego zapodnienia. Jeeli sporzdzono akt urodzenia dziecka nieznanych rodzicw albo macierzy-stwo kobiety wpisanej w akcie urodzenia dziecka zostao zaprzeczone, mona da ustalenia macierzystwa. Powdztwo o ustalenie macierzystwa wytacza dziecko przeciwko matce, a jeeli matka nie yje przeciwko kuratorowi ustanowionemu przez sd opiekuczy. Biologiczna matka, chcc formalnie potwierdzi swoje macie-rzystwo, musi wytoczy powdztwo o ustalenie macierzystwa przeciwko dziec-ku. Matka nie moe wytoczy powdztwa o ustalenie macierzystwa po osigniciu przez dziecko penoletnoci. Powdztwo o ustalenie macierzystwa moe take wy-II. Rodzina36Codziennik prawnytoczy prokurator oraz dziaajcy na jego prawach Rzecznik Praw Obywatelskich, jeeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu spoecznego. Ustalenie macierzystwa nie jest dopuszczalne po mierci dziecka. Jednak w ra-zie mierci dziecka, ktre wytoczyo powdztwo o ustalenie macierzystwa, ustale-nia tego mog dochodzi zstpni dziecka. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). 32. Na czym polega zaprzeczenie macierzystwa?Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuczym, jeeli w akcie urodzenia jest wpisana jako matka kobieta, ktra dziecka nie urodzia (np. nastpia zamiana no-worodkw w szpitalu) mona da zaprzeczenia macierzystwa. Powdztwo to wytoczy moe dziecko (w cigu 3 lat od osignicia penoletnoci), biologiczna matka dziecka (ktra pniej po zaprzeczeniu macierzystwa innej kobiety moe da ustalenia wasnego macierzystwa), kobieta niebdca matk, a wpisana do aktu urodzenia jako matka dziecka (obie w cigu 6 miesicy od dnia sporzdzenia aktu urodzenia dziecka), jak rwnie mczyzna, ktrego ojcostwo zostao ustalone z uwzgldnieniem macierzystwa kobiety wpisanej w akcie urodzenia dziecka jako jego matka (w cigu 6 miesicy od dnia, w ktrym dowiedzia si, e kobieta wpisa-na w akcie urodzenia nie jest matk dziecka, nie pniej jednak ni do osignicia przez dziecko penoletnoci). Powdztwo o zaprzeczenie macierzystwa moe wy-toczy take prokurator oraz dziaajcy na jego prawach Rzecznik Praw Obywatel-skich, jeeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu spoecznego. Zaprze-czenie macierzystwa nie jest dopuszczalne po mierci dziecka. Zaprzeczenie macierzystwa kobiety pierwotnie wpisanej w akcie urodzenia, skutkuje unicestwieniem ojcostwa zwizanego z macierzystwem matki, w szcze-glnoci ustaje domniemanie ojcostwa dziecka maeskiego. Sytuacja dziecka wy-maga wwczas ponownej regulacji prawnej (np. procesu o ustalenie macierzystwa i ojcostwa). Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). 37Codziennik prawnyII. Rodzina33. Na czym polega sdowe ustalenie ojcostwa? Co mona zrobi, gdy biologiczny ojciec nie chce uzna dziecka?Jednym ze sposobw ustalenia pochodzenia dziecka, co do ktrego nie ma za-stosowanie domniemanie ojcostwa lub zostao ono obalone, jest powdztwo o s-dowe ustalenie ojcostwa narodzonego dziecka. Do zoenia takiego powdztwa nie potrzeba niczyjej zgody, a strona dochodzca ustalenia ojcostwa nie ma obowiz-ku uiszczenia kosztw sdowych. Ustalenia mog da matka dziecka, dziecko lub potencjalny ojciec dziecka. Powdztwo o ustalenie ojcostwa mog rwnie wyto-czy, prokurator i Rzecznik Praw Obywatelskich, wystpujcy na prawach proku-ratora, jeeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu spoecznego. Matka ani domniemany ojciec nie mog wystpi z takim daniem po mierci dziecka lub po osigniciu przez nie penoletnoci. W razie mierci dziecka, ktre byo powo-dem w sprawie o ustalenie ojcostwa, ustalenia mog dochodzi jego zstpni.W toku postpowania o ustalenie ojcostwa domniemywa si, e ojcem dziecka jest ten, kto obcowa (utrzymywa stosunki cielesne) z matk dziecka nie dawniej ni w 300, a nie pniej ni w 181 dniu przed urodzeniem si dziecka. Nie wyklucza tego domniemania okoliczno, e matka w tym okresie obcowaa take z innym mczyzn czy mczyznami. W takim przypadku mona zakada ojcostwo inne-go mczyzny tylko wtedy, gdy z okolicznoci wynika, e ojcostwo innego mczy-zny jest bardziej prawdopodobne. Ciar wykazania, e ojcostwo innego mczy-zny jest bardziej prawdopodobne spoczywa na pierwszym domniemanym ojcu, gdy ciar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, ktra z faktu tego wywodzi skutki prawne.Sdowe ustalenie ojcostwa jest sposobem pozwalajcym matce dziecka na usta-lenie pochodzenia dziecka od swojego partnera, ktry nie chcia go uzna za swoje. Umoliwia take faktycznemu ojcu dziecka potwierdzenie swojego ojcostwa wobec dziecka, ktrego matka blokowaa moliwo uznania.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Zaczniki:Pozew o ustalenie ojcostwa i zasdzenie alimentw.II. Rodzina38Codziennik prawny34. Czy mona doprowadzi do ustalenia bezskutecznoci uznania ojcostwa?Uznanie ojcostwa przez mczyzn mona podway jedynie w drodze postpo-wania o ustalenia bezskutecznoci uznania. Okoliczno, e uznajcy nie jest biologicznym ojcem dziecka nie powoduje nie-wanoci uznania z mocy prawa, a jedynie umoliwia danie ustalenia bezsku-tecznoci jego uznania. Mczyzna moe wytoczy powdztwo o ustalenie bezskutecznoci uznania w terminie szeciu miesicy od dnia, w ktrym dowiedzia si, e dziecko od niego nie pochodzi. Jeeli uzna ojcostwo dziecka pocztego, bieg tego terminu nie moe rozpocz si przed urodzeniem dziecka. Analogiczne prawo przysuguje rwnie matce dziecka, ktra potwierdzia ojcostwo. Po dojciu dziecka do penoletnoci, ani ojciec, ani matka nie mog ju wytoczy powdztwa o bezskuteczno uzna-nia. Natomiast z momentem osignicia penoletnoci dziecko moe da ustale-nia bezskutecznoci uznania ojcostwa, jeeli mczyzna, ktre je uzna nie jest jego ojcem biologicznym. Prawo to wygasa po upywie 3 lat od osignicia przez dziecko penoletnoci. Ustalenie bezskutecznoci uznania ojcostwa po mierci dziecka, jest dopuszczalne tylko wtedy, jeeli ojcostwo zostao rwnie uznane po mierci dziecka. W tym wypadku powdztwo powinno by wytoczone nie pniej ni do dnia, w ktrym dziecko osignoby penoletno, przeciwko kuratorowi ustano-wionemu przez sd opiekuczy na miejsce dziecka.Powdztwo o ustalenie bezskutecznoci uznania moe wytoczy take prokura-tor i Rzecznik Praw Obywatelskich (na prawach prokuratora), jeeli wymaga tego dobro dziecka lub ochrona interesu spoecznego. Prokurator i Rzecznik mog da ustalenia bezskutecznoci uznania po mierci dziecka, tylko jeeli uznanie ojcostwa nastpio rwnie po mierci dziecka. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Zacznik:Pozew o ustalenie bezskutecznoci uznania ojcostwa.35. Czy fakt mierci ojca przed urodzeniem dziecka ma znaczenie prawne?W przypadku dziecka pozamaeskiego ojcostwo dziecka nie moe by uznane (chyba e zostao przez ojca uznane w trakcie ciy), a jego pochodzenie moe by ustalone tylko w trakcie postpowania sdowego. W przypadku narodzin dziecka 39Codziennik prawnyII. Rodzinamaeskiego domniemywa si jego pochodzenie od ma matki, a do 300 dni po mierci ma matki chyba e dziecko urodzio si po upywie 300 dni od orzecze-nia separacji bd po ustaniu maestwa z innych przyczyn i po zawarciu przez matk drugiego maestwa.Ponadto dziecko ju poczte w chwili otwarcia spadku po ojcu zmarym przed narodzinami dziecka moe by spadkobierc, jeeli urodzi si ywe.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).36. Co zrobi, by doszo do urzdowego stwierdzenia ojcostwa dziecka urodzonego w nieformalnym zwizku?Dzieci urodzone przez kobiet yjc w konkubinacie nie s z mocy prawa uzna-wane za bdce rwnie potomstwem jej partnera. Bierze si to std, e przy niefor-malnych zwizkach nie dziaa takie domniemanie, z jakim spotykamy si w przypad-ku maestw. W przypadku potomstwa urodzonego w konkubinacie konieczne jest wykazanie swego rodzaju aktywnoci: albo przez matk, albo te przez jej konku-benta, wzgldnie przez samo dziecko. W takiej sytuacji niezbdne staje si uznanie ojcostwa lub ewentualnie sdowe ustalenie ojcostwa. Dopiero formalne zaatwienie tej sprawy pociga za sob powstanie prawnie sankcjonowanej wizi rodzicielskiej, tym samym niesie okrelone prawa i obowizki w relacji ojciec dziecko.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). 37. Co to jest adopcja (przysposobienie)?Przysposobi (adoptowa, usynowi) mona osob maoletni tylko dla jej do-bra. Przysposobi moe osoba majca pen zdolno do czynnoci prawnych, jeeli jej kwalifikacje osobiste uzasadniaj przekonanie, e bdzie naleycie wywizywa-a si z obowizkw przysposabiajcego. Midzy przysposabiajcym a przysposo-bionym powinna istnie take odpowiednia rnica wieku. Przysposobienie przez jednego z maonkw nie moe nastpi bez zgody dru-giego maonka, chyba e ten nie ma zdolnoci do czynnoci prawnych albo e poro-zumienie si z nim napotyka trudne do przezwycienia przeszkody. Przysposobie-nie nastpuje przez orzeczenie sdu opiekuczego na danie przysposabiajcego. II. Rodzina40Codziennik prawnyDo przysposobienia potrzebna jest zgoda przysposabianego, ktry ukoczy lat 13. Sd opiekuczy powinien wysucha przysposabianego, ktry nie ukoczy lat 13, jeeli moe on poj znaczenie przysposobienia. Moe jednak wyjtkowo orzec przysposobienie bez dania zgody przysposabianego lub bez jego wysuchania, jeeli nie jest on zdolny do wyraenia zgody lub jeeli z oceny stosunku midzy przysposabiajcym a przysposabianym wynika, e uwaa si on za dziecko przy-sposabiajcego, a danie zgody lub wysuchanie byoby sprzeczne z dobrem przy-sposabianego. Do przysposobienia potrzebna jest take zgoda rodzicw przysposa-bianego, chyba e zostali oni pozbawieni wadzy rodzicielskiej lub s nieznani albo porozumienie si z nimi napotyka trudne do przezwycienia przeszkody. Nie jest te potrzebna zgoda ojca, jeeli jego ojcostwo zostao ustalone przez sd, a wadza rodzicielska nie zostaa mu przyznana. Rodzice mog wyrazi zgod na przysposo-bienie swojego dziecka bez wskazania osoby przysposabiajcej, czyli wyrazi tzw. zgod in blanco. Zarwno taka zgoda, jak i zgoda na konkretnego przysposabiaj-cego nie moe by przez rodzicw wyraona wczeniej ni po upywie 6 tygodni od urodzenia si dziecka. Sd opiekuczy moe ze wzgldu na szczeglne okolicznoci orzec przysposobienie mimo braku zgody rodzicw, ktrych zdolno do czynnoci prawnych jest ograniczona, jeeli odmowa zgody na przysposobienie jest oczywi-cie sprzeczna z dobrem dziecka.Przed orzeczeniem przysposobienia sd moe okreli sposb i okres wsplne-go pobytu dziecka z przysposabiajcym. Przy adopcji zagranicznej taki okres osobi-stej stycznoci jest obowizkowy. Okrelenie sposobu spdzenia tego okresu prea-dopcyjnego ma pomc w unikniciu pochopnego przysposabiania, ma take pomc w oswojeniu si dziecka i przyszych rodzicw z sytuacj. Jest to swoisty okres prb-ny, po upywie ktrego sd moe podj decyzj o orzeczeniu przysposobienia.Przez przysposobienie powstaje midzy przysposabiajcym a przysposobionym taki stosunek, jak midzy rodzicem a dzieckiem. Przysposobiony nabywa prawa i obowizki wynikajce z pokrewiestwa w stosunku do krewnych przysposabiaj-cego, a dotychczasowa wadza rodzicielska lub opieka nad przysposobionym usta-je. Utrata wadzy rodzicielskiej rodzicw dziecka jest definitywna i w zasadzie nie odywa. Niedopuszczalne jest przywrcenie wadzy rodzicielskiej rodzicom natu-ralnym nad dzieckiem, ktre zostao przysposobione.Jeeli jeden z maonkw przysposobi dziecko drugiego maonka, wadza ro-dzicielska przysuguje obojgu maonkom wsplnie.Wskutek przysposobienia ustaj prawa i obowizki przysposobionego wynika-jce z pokrewiestwa wzgldem jego biologicznych krewnych, jak rwnie prawa i obowizki tych krewnych wzgldem niego (np. obowizek alimentacyjny biolo-gicznego ojca wobec dziecka). Obowizek alimentacyjny przechodzi na przysposa-biajcego i jego krewnych.41Codziennik prawnyII. RodzinaPrzysposobiony otrzymuje nazwisko przysposabiajcego, a jeeli zosta przy-sposobiony przez maonkw wsplnie albo jeeli jeden z maonkw przysposa-bia dziecko drugiego maonka nazwisko, ktre nosz albo nosiyby dzieci zro-dzone z tego maestwa. Na danie osoby, ktra ma by przysposobiona, i za zgod przysposabiajcego, sd opiekuczy w orzeczeniu o przysposobieniu posta-nawia, e przysposobiony nosi bdzie nazwisko zoone z jego dotychczasowego nazwiska i z nazwiska przysposabiajcego. Jeeli przysposabiajcy albo przysposo-biony nosi zoone nazwisko, sd opiekuczy rozstrzyga, ktry czon tego nazwi-ska wejdzie w skad nazwiska przysposobionego, chyba e sporzdzono nowy akt urodzenia przysposobionego z wpisaniem przysposabiajcych jako jego rodzicw. Na wniosek przysposabiajcego sd moe w orzeczeniu o przysposobieniu zmieni imi lub imiona przysposobionego. Jeeli przysposobiony ukoczy lat 13, moe to nastpi tylko za jego zgod.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). 38. Gdzie osoba adoptowana moe uzyska informacje o swoich biologicznych rodzicach?W wypadku orzeczenia przysposobienia, do aktu urodzenia wpisuje si wzmian-k dodatkow o przysposobieniu, chyba e wskutek przysposobienia anonimowego (kiedy rodzice wydaj zgod na przysposobienie bez wskazania osoby przysposa-biajcej) lub na mocy decyzji sdu zosta sporzdzony nowy akt urodzenia, z da-nymi przysposabiajcych jako rodzicw. Zasadniczo przysposobienie jest objte ta-jemnic. Przysposobiony po uzyskaniu penoletnoci moe da udostpnienia ksigi stanu cywilnego w czci dotyczcej dotychczasowego aktu urodzenia i pozna za-pisane tam dane rodzicw biologicznych.Ksigi stanu cywilnego s przechowywane w archiwum waciwego urzdu sta-nu cywilnego przez 100 lat od zamknicia ksigi. Z kolei akta spraw o przysposobie-nie s przechowywane w sdach przez lat 50.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Ustawa z dnia 29 wrzenia 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1688). II. Rodzina42Codziennik prawny2. Wadza rodzicielska39. Jakie s podstawowe prawa i obowizki rodzicw?Rodzice maj wadz rodzicielsk nad dzieckiem. Oznacza to przede wszystkim obowizek i prawo do wykonywania pieczy nad osob i majtkiem dziecka. W tym celu mog i powinni dziaa jako przedstawiciele ustawowi dziecka. Obowizani s troszczy si o fizyczny i duchowy rozwj dziecka i przygotowywa je naleycie do pracy dla dobra spoeczestwa odpowiednio do jego uzdolnie. Rodzice maj prawo do wychowania i edukacji dzieci zgodnie z wasnymi przekona-niami moralnymi i religijnymi, ale z uwzgldnieniem stopnia dojrzaoci dziecka, wolno-ci jego sumienia i wyznania, przekona oraz z poszanowaniem jego godnoci i praw.Rodzice i dzieci s obowizani do wzajemnego szacunku i wspierania si. Po-midzy rodzicami a dziemi istnieje obowizek dostarczania rodkw utrzymania i wychowania (obowizek alimentacyjny).Rodzice maj prawo wymaga od dziecka posuszestwa. Mog take oczeki-wa od dziecka mieszkajcego z nimi pomocy w gospodarstwie domowym oraz w razie, gdy dziecko ma dochody z wasnej pracy przyczyniania si do pokrywa-nia kosztw utrzymania rodziny.43Codziennik prawnyII. RodzinaRodzice maj prawo do kontaktw z dzieckiem, niezalenie od wadzy rodzi-cielskiej. Ograniczenie lub pozbawienie praw rodzicielskich moe nastpi tylko w przypadkach okrelonych w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orze-czenia sdu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). 40. W jakiej sytuacji sd moe zadecydowa o wadzy rodzicielskiej?W przypadku rozwodu rodzicw sd okrgowy, koczc postpowanie rozwo-dowe, musi zdecydowa w wyroku rozwodowym o wadzy rodzicielskiej oraz orzec o koniecznoci i wysokoci kosztw utrzymania wsplnego dziecka maonkw. Sd moe ograniczy, a take zawiesi lub pozbawi wadzy rodzicielskiej w wy-roku rozwodowym. Te same reguy obowizuj w przypadku orzeczenia separacji. Jednak take to orzeczenie (w czci dotyczcej wadzy rodzicielskiej) moe zo-sta zmienione. Sd opiekuczy (sd rejonowy) moe w razie zmiany okolicznoci zmieni postanowienia dotyczce wadzy rodzicielskiej, zawarte w wyroku rozwo-dowym lub orzeczeniu o separacji, jeli wymaga tego interes dziecka czyli take pozbawi rodzica wadzy rodzicielskiej lub ograniczy j.Sd opiekuczy moe wszcz postpowanie z urzdu w kadym przypadku po-wzicia wiadomoci o okolicznociach uzasadniajcych jego ingerencj. Wszczy-najc i prowadzc postpowanie opiekucze, zobowizany jest kierowa si nad-rzdn zasad dobra dziecka. Kady, komu znane jest zdarzenie uzasadniajce wszczcie postpowania z urzdu, obowizany jest zawiadomi o nim sd opieku-czy. Obowizek ten ciy przede wszystkim na urzdach stanu cywilnego, sdach, prokuraturach, notariuszach, organach gminy, Policji, placwkach owiatowych, opiekunach spoecznych oraz organizacjach i zakadach zajmujcych si opiek nad dziemi lub osobami psychicznie chorymi.Kodeks rodzinny i opiekuczy nie definiuje pojcia wadzy rodzicielskiej, przyj-muje si jednak, e jest to zesp obowizkw i praw rodzicw wzgldem maolet-niego dziecka, majcych na celu zapewnienie mu naleytej pieczy i strzeenia jego interesw.Kodeks rodzinny i opiekuczy oraz obowizujca Polsk midzynarodowa Kon-wencja o prawach dziecka na pierwszym miejscu stawiaj dobro i interes dziecka. Zasada ta obowizuje zarwno sdy, urzdy, jak i rodzicw w wykonywaniu ich wa-dzy rodzicielskiej. Wszystkie sposoby ograniczenia wadzy rodzicielskiej bd wic II. Rodzina44Codziennik prawnyrozpatrywane przede wszystkim pod tym ktem. Poza tym Konstytucja stanowi, e ograniczenie lub pozbawienie praw rodzicielskich moe nastpi tylko w przypad-kach okrelonych w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sdu.Wadza rodzicielska ktregokolwiek z rodzicw nad dzieckiem moe zosta wy-rokiem sdu zawieszona, ograniczona bd odebrana.Waciwym sdem opiekuczym jest sd rejonowy miejsca zamieszkania, ewen-tualnie miejsca pobytu dziecka.Zawieszenie wadzy rodzicielskiej moe nastpi wskutek przemijajcej prze-szkody w wykonywaniu wadzy rodzicielskiej, na przykad w przypadku osadzenia rodzica w zakadzie karnym lub jego duszego wyjazdu za granic. Orzeka o tym sd opiekuczy. Ten sd ma take wyczno na orzekanie o uchyleniu zawiesze-nia, kiedy przeszkoda w wykonywaniu wadzy przestanie istnie.Ograniczenie wadzy rodzicielskiej moe zosta orzeczone, jeeli wadza rodzi-cielska przysuguje obojgu rodzicom niepozostajcym ze sob w zwizku mae-skim. Sd opiekuczy moe powierzy wykonywanie wadzy rodzicielskiej jedne-mu z nich, ograniczajc wadz rodzicielsk drugiego do okrelonych obowizkw i uprawnie w stosunku do osoby dziecka. Tak samo sd moe orzec w przypadku rodzicw nierozwiedzionych, lecz mieszkajcych oddzielnie.Sd opiekuczy moe rwnie wyda odpowiednie zarzdzenia ograniczajce wadz rodzicielsk w przypadku istnienia zagroenia dobra dziecka w szczegl-noci moe: zobowiza rodzicw oraz maoletniego do okrelonego postpowania lub skie-rowa rodzicw do placwek albo specjalistw zajmujcych si terapi rodzinn, poradnictwem lub wiadczcych rodzinie inn stosown pomoc z jednoczesnym wskazaniem sposobu kontroli wykonania wydanych zarzdze; okreli, jakie czynnoci nie mog by przez rodzicw dokonywane bez zezwole-nia sdu; podda wykonywanie wadzy rodzicielskiej staemu nadzorowi kuratora sdo-wego; skierowa maoletniego do organizacji lub instytucji powoanej do przygotowania zawodowego albo do innej placwki sprawujcej czciow piecz nad dziemi; zarzdzi umieszczenie maoletniego w rodzinie zastpczej albo w placwce opiekuczo-wychowawczej, moe take powierzy zarzd majtkiem maolet-niego ustanowionemu w tym celu kuratorowi. Ingerencja sdu na tej podstawie nie jest zalena od tego, czy zagroenie dobra dziecka zostao spowodowane zawinionym dziaaniem rodzicw i nie ma represyj-nego charakteru. Orzeczenie sdu opiekuczego ma na celu zabezpieczenie intere-sw dziecka i moe nastpi np. w przypadku, gdy problemy ze sprawowaniem wa-dzy rodzicielskiej wynikaj z okolicznoci obiektywnych, niezalenych od rodzicw.45Codziennik prawnyII. RodzinaPozbawienie wadzy rodzicielskiej jest najdalej posunit form ingerencji sdu opiekuczego w ycie rodziny. Sd pozbawi wadzy rodzicielskiej jednego lub oby-dwu rodzicw, jeeli wadza rodzicielska nie moe by wykonywana z powodu trwaej przeszkody (np. dugotrwaa choroba, w tym psychiczna, nierokujca po-prawy zdrowia, wyjazd na stae za granic, odbywanie kary dugoletniego pozba-wienia wolnoci, wyjazd na stae do innej miejscowoci w kraju przy cakowitym braku kontaktu z dzieckiem) albo jeeli rodzice naduywaj wadzy rodzicielskiej lub w sposb racy zaniedbuj swe obowizki wzgldem dziecka (nakanianie dziecka do niemoralnego ycia np. prostytucji, porzucenie dziecka, stosowanie kar cielesnych zagraajcych zdrowiu dziecka, pozbawienie dziecka poczucia bezpie-czestwa i kontaktu z rwienikami, pijastwo, rozwizo, narkomania, niezaspo-kajanie codziennych potrzeb dziecka). Taki sposb orzekania jest dla sdu obowiz-kowy, jeli tylko zajd opisane przeszkody lub naduycia. Natomiast sd moe, lecz nie musi, orzec o pozbawieniu wadzy rodzicielskiej w przypadku wczeniejszego umieszczenia maoletniego w rodzinie zastpczej albo w placwce opiekuczo-wy-chowawczej, ktre nie przynioso poprawy sytuacji, a w szczeglnoci, gdy rodzi-ce trwale nie interesuj si dzieckiem. Sd opiekuczy jak we wszystkich swoich dziaaniach zobowizany jest uwzgldni gwnie dobro dziecka.Obecnie sd karny w postpowaniu karnym nie moe orzec dodatkowej kary pozbawienia praw rodzicielskich. Natomiast sd karny moe zawiadomi waci-wy sd rodzinny o tym, e uznaje za celowe zastosowanie wszelkich rodkw z Ko-deksu rodzinnego i opiekuczego oraz z ustawy o postpowaniu w sprawach nie-letnich, w tym take orzeczenie pozbawienia lub ograniczenia praw rodzicielskich lub opiekuczych w razie popenienia przestpstwa na szkod maoletniego lub we wspdziaaniu z nim. W postpowaniu przygotowawczym takie uprawnienia po-siada prokurator.Sd opiekuczy moe zmieni swoje postanowienie, nawet prawomocne, jeli wy-maga tego dobro osoby, ktrej postpowanie dotyczy. Istnieje moliwo przywrce-nia odebranej wczeniej wadzy rodzicielskiej na wniosek pozbawionego jej rodzica. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.).Zaczniki:Wniosek o ograniczenie wadzy rodzicielskiej.Wniosek o przywrcenie wadzy rodzicielskiej.Wniosek o rozstrzygnicie istotnych spraw dla dziecka.Wniosek o ustanowienie kuratora.II. Rodzina46Codziennik prawny41. Czy dopuszczalne jest ograniczenie moliwoci widywania si z dzieckiem przez jednego z rodzicw lub dziadkw? Od wadzy rodzicielskiej niezalena jest moliwo kontaktowania si z dziec-kiem przez jego rodzicw (czyli konieczne jest stwierdzenie ojcostwa, ale nieko-nieczne posiadanie wadzy rodzicielskiej). Prawo do utrzymywania kontaktw jest nie tylko prawem obojga rodzicw, ale przede wszystkim prawem dziecka. Kontak-ty z dzieckiem obejmuj w szczeglnoci przebywanie z dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego staego pobytu) i bezporednie po-rozumiewanie si, utrzymywanie korespondencji, korzystanie z innych rodkw po-rozumiewania si na odlego, w tym ze rodkw komunikacji elektronicznej.W razie utrudniania nawizywania przez jednego z rodzicw kontaktw z dziec-kiem przez drugiego rodzica lub dalsz rodzin moliwe jest zoenie do sdu opie-kuczego wniosku o uregulowanie widywania si z dzieckiem, a w przypadku dal-szych utrudnie o ukaranie utrudniajcych grzywn (w skrajnych przypadkach moliwa jest nawet zamiana grzywny na areszt). Jednak oczywicie bardziej skutecz-ne i lepsze dla dziecka jest utrzymywanie takich stosunkw midzy rodzicami dziecka i czonkami ich rodzin, ktre pozwol na ustalenie satysfakcjonujcej obie strony for-my kontaktw i ktre nie doprowadz do koniecznoci stosowania egzekucji sdowej.Jeeli dziecko przebywa stale u jednego z rodzicw, sposb utrzymywania kon-taktw z dzieckiem przez drugiego z nich rodzice okrelaj wsplnie, kierujc si dobrem dziecka i biorc pod uwag jego rozsdne yczenia; w braku porozumienia rozstrzyga sd opiekuczy. Jeeli wymaga tego dobro dziecka, sd opiekuczy ograniczy utrzymywanie kontaktw rodzicw z dzieckiem. Sd opiekuczy moe w szczeglnoci: zakaza spotykania si z dzieckiem; zakaza zabierania dziecka poza miejsce jego staego pobytu; zezwoli na spotykanie si z dzieckiem tylko w obecnoci drugiego z rodzicw albo opiekuna, kuratora sdowego lub innej osoby wskazanej przez sd; ograniczy kontakty do okrelonych sposobw porozumiewania si na odlego; zakaza porozumiewania si na odlego.W przypadku wyjazdu dziecka za granic lub bezprawnego uprowadzenia go za granic przez jednego z rodzicw, drugi rodzic ma prawo dochodzi kontaktw z dzieckiem lub powrotu dziecka do kraju, na podstawie przepisw unijnych (w ra-mach UE) oraz midzynarodowych (o ile pastwo, do ktrego dziecko zostao wy-wiezione lub uprowadzone, jest stron Konwencji z dnia 25 padziernika 1980 r. dotyczcej cywilnych aspektw uprowadzenia dziecka za granic).47Codziennik prawnyII. RodzinaDziadkowie mog da uregulowania osobistych kontaktw z wnukami, jee-li ley to w interesie dzieci. Nie jest take wykluczone uprawnienia dalszych krew-nych do dania uregulowania kontaktw z maoletnimi dziemi, o ile ley to w interesie dziecka. Sd opiekuczy kwestie te bdzie ocenia w kontekcie caoci dotychczasowych relacji pomidzy krewnymi a dzieckiem (w tym istnienia midzy nimi wizi emocjonalnej, a take przebiegu dotychczasowych kontaktw czy nka-nia dziecka niechcianymi odwiedzinami), wedug wasnego przekonania i na pod-stawie wszechstronnego rozwaenia zebranego materiau. W trakcie postpowania sd wemie take pod uwag zdanie samego dziecka, szczeglnie jeli ma ono po-nad 13 lat. Jeli sd stwierdzi, e ustalenie kontaktw moe nie by zgodne z intere-sem dziecka, moe odmwi uregulowania kontaktw, a nawet zakaza tym krew-nym osobistej stycznoci z dzieckiem.W innej sytuacji s krewni, powinowaci i inne osoby, ktre sprawoway przez duszy czas piecz nad dzieckiem. Osoby te mog da ustalenia kontaktw z dzieckiem na analogicznych zasadach jak rodzice. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.). Konwencja z dnia 25 padziernika 1980 r. dotyczca cywilnych aspektw uprowadze-nia dziecka za granic (Dz.U. z 1995 r. Nr 108, poz. 528 ze zm.).II. Rodzina48Codziennik prawny3. Opieka nad dzieckiem42. Czym jest rodzina zastpcza?Rodzina zastpcza to forma opieki rodzinnej dla dziecka pozbawionego cako-wicie lub czciowo opieki rodzicielskiej. Po przezwycieniu przez rodzin natu-raln trudnoci, ktre byy powodem do umieszczenia dziecka w rodzinie zastp-czej, dziecko powraca do biologicznych rodzicw. Umieszczenie dziecka w rodzinie zastpczej nastpuje na podstawie orzeczenia sdu.Rodziny zastpcze maj rny charakter. Istniej rodziny przyjmujce dzieci nie-dostosowane spoecznie i z problemami zdrowotnymi, inne rodziny maj charakter pogotowia rodzinnego i przyjmuj dzieci jedynie na okres opanowania kryzysu y-ciowego i rodzinnego dziecka. Istniej take rodziny zastpcze spokrewnione i nie-spokrewnione z dzieckiem. Wszystkie rodziny zastpcze musz uzyska pozytyw-n opini orodka pomocy spoecznej, a take przeby indywidualne, dostosowane do ich potrzeb szkolenie i uzyska zawiadczenie kwalifikacyjne. Rodziny niespo-krewnione z dzieckiem otrzymuj wynagrodzenie za prowadzon dziaalno, za wszystkie rodziny zastpcze, take te spokrewnione z dzieckiem, otrzymuj pomoc 49Codziennik prawnyII. Rodzinapienin na czciowe pokrycie kosztw utrzymania dziecka, a do osignicia przez nie penoletnoci bd do czasu ukoczenia szkoy, ktr dziecko rozpoczo przed uzyskaniem penoletnoci.Zgodnie z ustaw o pomocy spoecznej funkcjonuj nastpujce typy rodzin za-stpczych: rodziny spokrewnione z dzieckiem; rodziny niespokrewnione z dzieckiem; niespokrewnione z dzieckiem zawodowe rodziny zastpcze, w tym wielodziet-ne (dla maksimum 6 dzieci; liczba ta w razie koniecznoci przyjcia licznego rodzestwa moe si zwikszy), specjalistyczne (dla dzieci niedostosowanych spoecznie lub z problemami zdrowotnymi wymagajce szczeglnej opieki i pie-lgnacji maksimum 3 dzieci), o charakterze pogotowia rodzinnego (dla mak-symalnie 3 dzieci na pobyt okresowy do czasu unormowania sytuacji yciowej dziecka, nie duej ni na 12 miesicy).Opiekunem prawnym osoby maoletniej, umieszczonej w rodzinie zastpczej, powinni by przede wszystkim ustanowieni rodzice zastpczy. Dla innych osb ma-oletnich opiekunem powinna by osoba wskazana przez rodzicw, jeeli nie byli oni pozbawieni wadzy rodzicielskiej, chyba e wzgld na dobro pozostajcego pod opiek stoi temu na przeszkodzie. Jeli taki przypadek zachodzi lub jeli nie ma osb wskazanych przez rodzicw, opiekun powinien zosta ustanowiony spord krewnych lub innych osb bliskich pozostajcego pod opiek albo jego rodzicw. Jeli take takich osb nie ma, sd opiekuczy poszukuje kandydatw na opiekuna, zwracajc si m.in. do organw gminy czy organizacji spoecznych. Opieka nad ro-dzestwem powinna by w miar moliwoci powierzona jednej osobie.W razie niemonoci umieszczenia dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej w rodzinie zastpczej lub adopcyjnej, moe ono zosta umieszczone w placwce opiekuczo-wychowawczej.Koszty pobytu dziecka w rodzinie zastpczej albo placwce opiekuczo-wycho-wawczej zasadniczo ponosz rodzice dziecka (poza przypadkiem pozostawienia przez matk dziecka w szpitalu po jego narodzinach). Wysoko opaty, uwzgld-niajc sytuacj rodzicw, ustala starosta, ktry moe take cakowicie lub czcio-wo zwolni z opaty. Na czciowe pokrycie kosztw utrzymania dziecka umieszczonego w rodzinie zastpczej przysuguje comiesiczna pomoc finansowa. Jej wysoko jest zrnico-wana w zalenoci od wieku dziecka, stanu zdrowia, stopnia niedostosowania spo-ecznego i dochodu dziecka.II. Rodzina50Codziennik prawnyOsoba, ktra opuszcza rodzin zastpcz albo placwk w zwizku z osigni-ciem penoletnoci, otrzymuje rnorak pomoc pienin, rzeczow i poradnicz w celu usamodzielnienia si i kontynuowania nauki, w ramach indywidualnego pla-nu usamodzielnienia si.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy spoecznej (Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 18 padziernika 2004 r. w sprawie rodzin zastpczych (Dz.U. Nr 233, poz. 2344 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Polityki Spoecznej z dnia 23 grudnia 2004 r. w sprawie udzielania pomocy na usamodzielnienie, kontynuowanie nauki oraz zagospodarowa-nie (Dz.U. z 2005 r. Nr 6, poz. 45 ze zm.). Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 19 padziernika 2007 r. w sprawie placwek opiekuczo-wychowawczych (Dz.U. Nr 201, poz. 1455).43. W jaki sposb mona zosta rodzin zastpcz?Umieszczenie dziecka w rodzinie zastpczej nastpuje na podstawie orzeczenia sdu lub w razie pilnej potrzeby na podstawie pisemnej umowy rodziny zastp-czej ze starost, ktry o jej podpisaniu niezwocznie zawiadamia sd. Przy doborze waciwej dla dziecka rodziny zastpczej bierze si pod uwag krewnych i powi-nowatych dziecka, przygotowanie kandydatw do penienia tej funkcji, odpowied-ni rnic wieku midzy potencjaln rodzin a dzieckiem, a take opini dziecka (w miar moliwoci).Funkcj rodziny zastpczej moe peni osoba, ktra spenia nastpujce wa-runki: daje rkojmi naleytego wykonywania zada rodziny zastpczej; ma stae miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej; korzysta z peni praw cywilnych i obywatelskich; sd nie ingerowa we wadz rodzicielsk tej osoby; realizuje obowizek alimentacji; jej stan zdrowia nie przeszkadza w penieniu funkcji rodziny zastpczej; ma odpowiednie warunki mieszkaniowe oraz stae rdo utrzymania; uzyska pozytywn opini orodka pomocy spoecznej.Kandydat na rodzin zastpcz uczestniczy w szkoleniu organizowanym przez powiatowe centrum pomocy rodzinie i uzyskuje zawiadczenie kwalifikacyjne.Szczegowe informacje w tym zakresie mona uzyska w powiatowym centrum pomocy rodzinie.51Codziennik prawnyII. RodzinaPodstawa prawna:Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy spoecznej (Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 18 padziernika 2004 r. w sprawie rodzin zastpczych (Dz.U. Nr 233, poz. 2344 ze zm.).44. Co to jest placwka opiekuczo-wychowawcza?Placwka opiekuczo-wychowawcza zapewnia dzieciom i modziey, pozbawio-nym opieki rodzicielskiej, dzienn lub caodobow, cig lub okresow opiek i wycho-wanie, jak rwnie wspiera dziaania rodzicw w wychowaniu i sprawowaniu opieki.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy spoecznej (Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 19 padziernika 2007 r. w sprawie placwek opiekuczo-wychowawczych (Dz.U. Nr 201, poz. 1455).45. Kiedy moe doj do umieszczenia dziecka w placwce opiekuczo-wychowawczej?Podstaw umieszczenia w placwce jest z zasady orzeczenie sdu opiekucze-go, ale bywa te tak, e dziecko jest w placwce na prob rodzica. Do caodobowej placwki opiekuczo-wychowawczej dziecko powinno by kierowane dopiero po wyczerpaniu innych moliwoci pomocy rodzinie naturalnej lub zapewnienia mu rodzinnych form opieki zastpczej.Pobyt w placwce powinien mie charakter przejciowy, tj. trwa do czasu po-wrotu dziecka do rodziny naturalnej lub ustanowienia rodziny zastpczej nie du-ej jak do osignicia penoletnoci.Bez wzgldu na podstaw i tryb umieszczenia pobyt dziecka w placwce jest obowizkowy, a rodzice ponosz odpatno. Nie dotyczy to tylko placwek wspar-cia dziennego, gdzie przebywa si dobrowolnie i nieodpatnie.Placwki, ze wzgldu na specyfik dziaa, dziel si na placwki wsparcia dziennego i placwki caodobowe.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.).II. Rodzina52Codziennik prawnyUstawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy spoecznej (Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 19 padziernika 2007 r. w sprawie placwek opiekuczo-wychowawczych (Dz.U. Nr 201, poz. 1455).46. Jakie s rodzaje caodobowych placwek opiekuczo-wychowawczych?Istnieje kilka typw placwek opiekuczo-wychowawczych: placwka interwencyjnaZapewnia dziecku pozbawionemu opieki rodzicw, znajdujcemu si w sytu-acji kryzysowej doran, caodobow opiek, ksztacenie dostosowane do jego wieku i moliwoci rozwojowych, opiek i wychowanie, pomoc psychologiczno-pedagogiczn. W placwce dziecko jest diagnozowane pod wzgldem stanu psy-chofizycznego i sytuacji yciowej, a nastpnie ustala si wskazania do dalszej pra-cy z dzieckiem.Do placwki przyjmowane s dzieci od 11 roku ycia.Dugo pobytu w placwce to 3 miesice z moliwoci przeduenia o kolejne 3 miesice. placwka rodzinnaZapewnia dzieciom caodobow opiek i wychowanie w warunkach zblionych do domu rodzinnego. Ma tworzy jedn, wielodzietn rodzin dla dzieci, ktrym nie znaleziono rodziny zastpczej lub przysposabiajcej, umoliwiajc jednoczenie wsplne wychowanie i opiek licznemu rodzestwu, stopniowo usamodzielniajc je. Ma zapewni ksztacenie i wyrwnywanie opnie szkolnych oraz umoliwi utrzymywanie kontaktu dziecka z rodzicami. placwka socjalizacyjnaZapewnia dzieciom caodobow opiek i wychowanie. W placwce prowadzi si zajcia rekompensujce braki w wychowaniu w rodowisku rodzinnym oraz przy-gotowujce wychowankw do ycia w spoeczestwie. Jej zadaniem jest rwnie zapewnienie ksztacenia i wyrwnywania opnie rozwojowych i szkolnych oraz organizowanie odpowiedniej rehabilitacji i zaj specjalistycznych dla dzieci nie-penosprawnych.Placwka musi podejmowa dziaania w celu powrotu dziecka do rodziny, zna-lezienia rodziny przysposabiajcej lub umieszczenia w rodzinie zastpczej.53Codziennik prawnyII. Rodzina placwka wielofunkcyjnaJest to placwka, ktra czy w sobie dziaania interwencyjne, socjalizacyjne i inne na rzecz pomocy dziecku i rodzinie. Rozwizanie takie daje moliwoci ela-stycznego dostosowania placwki do potrzeb.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy spoecznej (Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 19 padziernika 2007 r. w sprawie placwek opiekuczo-wychowawczych (Dz.U. Nr 201, poz. 1455).47. Co to s opiekuczo-wychowawcze placwki wsparcia dziennego?Placwki te wspieraj rodzin w sprawowaniu jej podstawowych funkcji. Za-pewniaj pomoc rodzinie i dzieciom sprawiajcym problemy wychowawcze, zagro-onym demoralizacj, przestpczoci lub uzalenieniami. Wsppracuj ze szko, orodkiem pomocy spoecznej i innymi instytucjami w rozwizywaniu problemw wychowawczych.Placwki wsparcia dziennego mog by: opiekucze ich celem jest pomaganie dzieciom w pokonywaniu trudnoci szkolnych i organizowanie czasu wolnego, prowadzone w formie wietlic, klu-bw, ognisk wychowawczych i k zainteresowa; specjalistyczne obok funkcji opiekuczej realizujce programy psychokorekcyj-ne i psychopro laktyczne, s to np. wietlice socjoterapeutyczne oraz ogniska wychowawcze.Pobyt dziecka w takiej placwce jest dobrowolny i bezpatny.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy spoecznej (Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 19 padziernika 2007 r. w sprawie placwek opiekuczo-wychowawczych (Dz.U. Nr 201, poz. 1455).II. Rodzina54Codziennik prawny4. Obowizek alimentacyjny48. Co to s alimenty i kto jest zobowizany do ich pacenia?Alimenty s to regularne, obligatoryjne wiadczenia najczciej na rzecz czon-kw rodziny, polegajce na dostarczaniu rodkw utrzymania, a w miar potrzeby take rodkw wychowania. Do wiadcze alimentacyjnych obowizani s krewni w linii prostej oraz rodze-stwo, przy czym krewni bliszego rzdu s zobowizani przed krewnymi dalszego rzdu. Obowizek alimentacyjny jednego maonka wobec drugiego po rozwiza-niu czy uniewanieniu maestwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obo-wizek krewnych tego drugiego maonka. Z kolei od wiadcze alimentacyjnych dla rodzestwa zobowizany moe si uchyli, jeeli s one poczone z nadmier-nym uszczerbkiem dla niego lub dla jego najbliszej rodziny.Obowizek alimentacyjny zobowizanego w dalszej kolejnoci powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowizanej w bliszej kolejnoci (np. osoby takie zmar-y) albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczyni zado swemu obowizkowi lub gdy 55Codziennik prawnyII. Rodzinauzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu rodkw utrzymania jest nie-moliwe lub poczone z nadmiernymi trudnociami.Rodzice s obowizani do wiadcze alimentacyjnych wzgldem dziecka, kt-re nie jest jeszcze w stanie utrzyma si samodzielnie, chyba e dochody z majtku dziecka wystarczaj na pokrycie kosztw jego utrzymania i wychowania. Rodzice nie mog uchyli si od obowizku alimentacyjnego na tej podstawie, e wykony-wanie tego obowizku stanowioby dla nich nadmierny ciar. Obowizani s dzie-li si z dzieckiem nawet najmniejszymi dochodami. W szczeglnych przypadkach, gdy wymaga tego sytuacja, na rodzicach ciy nawet obowizek wyzbywania si posiadanego majtku lub niektrych jego skadnikw, aby w ten sposb sprosta cicemu na nich obowizkowi, np. dla ratowania zdrowia dziecka. Jednak rodzi-ce mog uchyli si od wiadcze alimentacyjnych wzgldem dziecka penoletnie-go, jeeli s one poczone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeeli dziecko nie dokada stara w celu uzyskania monoci samodzielnego utrzymania si.Obowizek alimentacyjny rodzicw wobec dzieci jest najszerszy. Dziecko ma prawo do takiego samego poziomu ycia jak jego rodzice. W innych wypadkach (np. obowizek wobec rodzestwa, dziadkw) uprawnionym do wiadcze alimen-tacyjnych jest tylko ten, kto znajduje si w niedostatku.Zadania zwizane z opiek nad dzieckiem i rodzin realizowane s w ramach pomocy spoecznej poprzez m.in. zapewnianie dzieciom, ktre z rnych powodw nie mog by wychowywane przez swoich rodzicw, opieki w rodzinach zastp-czych i placwkach opiekuczo-wychowawczych oraz tworzenie i wdraanie pro-gramw pomocy dziecku i rodzinie.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Zaczniki:Pozew o alimenty.Pozew o obnienie alimentw.Pozew o podwyszenie alimentw.Pozew o stwierdzenie wyganicia obowizku alimentacyjnego.II. Rodzina56Codziennik prawny49. Czy istnieje obowizek alimentacyjny rodzicw wobec dzieci pochodzcych z nieformalnego zwizku?Tak, i to bezwarunkowo w wypadku matki, natomiast w przypadku ojca w za-sadzie dopiero po dokonaniu przez niego czynnoci uznania bd po wydaniu przez sd orzeczenia o ustaleniu ojcostwa (tyle e w razie dochodzenia ustalenia ojco-stwa, roszczenia majtkowe z nim zwizane mog by dochodzone cznie). Nie-mniej jednak ju samo uwiarygodnienie ojcostwa (rozumiane jako wykazanie ze znacznym stopniem prawdopodobiestwa, np. przy pomocy zezna wiadkw, i dany mczyzna jest ojcem dziecka) moe rodzi po stronie konkubenta obowizek finansowy polegajcy na wyoeniu jeszcze przed urodzeniem si dziecka odpo-wiedniej sumy na pokrycie kosztw utrzymania matki przez trzy miesice w okre-sie porodu, jak rwnie na poczet kosztw utrzymania dziecka przez pierwsze trzy miesice po jego urodzeniu. Termin i sposb zapaty tej sumy oznacza sd.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.).50. Czy obowizek alimentacyjny zaley od posiadania wadzy rodzicielskiej bd staej pracy zarobkowej? Okoliczno odebrania wadzy rodzicielskiej nad dziemi nie powoduje niemo-noci orzeczenia o obowizku alimentacyjnym. Odebranie wadzy rodzicielskiej nie jest bowiem zwolnieniem od obowizkw wobec dzieci ani zaprzeczeniem ich po-chodzenia od osoby, ktrej t wadz odebrano. Jest natomiast konsekwencj nie-waciwego sprawowania wadzy i opieki nad dzieckiem. Alimenty nie s za kar za takie niewaciwe sprawowanie wadzy, a s jedynie zabezpieczeniem bytu i do-bra dziecka.Okoliczno, e zobowizany do wiadcze alimentacyjnych jest bezrobotnym, nie przeszkadza ustaleniu obowizku alimentacyjnego wobec jego dziecka. Na za-kres moliwoci zarobkowych zobowizanego skadaj si nie tylko faktycznie osi-gane przez niego dochody (w tym take otrzymywanie wsparcia od pomocy spo-ecznej, dochody z pracy doranej, dorywczej), ale take i te zarobki lub profity, ktre mgby osign przy dooeniu naleytej starannoci i wykorzystaniu po-siadanych si i kwalifikacji, ale ich nie uzyskuje z przyczyn, ktre nie zasuguj na usprawiedliwienie. Zobowizanie alimentacyjne jest okrelane przy uwzgldnieniu usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz moliwoci zarobkowych i majtkowych 57Codziennik prawnyII. Rodzinazobowizanego do alimentw, a take zakresu ponoszonych wobec dziecka przez rodzica zobowizanego do alimentw osobistych stara o jego utrzymanie i wy-chowanie. Wykonanie obowizku alimentacyjnego wzgldem dziecka, ktre nie jest jeszcze w stanie utrzyma si samodzielnie, moe polega take, w caoci lub w czci, na osobistych staraniach o jego utrzymanie lub wychowanie. Ponadto je-eli w cigu ostatnich 3 lat przed sdowym dochodzeniem wiadcze alimentacyj-nych osoba, ktra bya ju do tych wiadcze zobowizana, bez wanego powodu zrzeka si prawa majtkowego lub w inny sposb dopucia do jego utraty albo je-eli zrzeka si zatrudnienia lub zmienia je na mniej zyskowne, nie uwzgldnia si wynikej std zmiany przy ustalaniu zakresu wiadcze alimentacyjnych.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). 51. W jakich sytuacjach obowizek alimentacyjny przejdzie z rodzicw na dziadkw dziecka?Prawo dopuszcza moliwo uzyskania alimentw od dalszych krewnych dziecka, nie tylko rodzicw. Obowizek alimentacyjny zobowizanego w dalszej kolejnoci powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowizanej w bliszej ko-lejnoci (np. osoby takie zmary) albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczyni zado swemu obowizkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnione-mu rodkw utrzymania jest niemoliwe lub poczone z nadmiernymi trudnocia-mi. Zobowizani do dostarczania rodkw utrzymania mog by take dziadkowie, bdcy krewnymi dziecka w linii prostej. Sam fakt lepszej sytuacji finansowej osb mogcych by zobowizanymi w dalszej kolejnoci nie moe stanowi podstawy do zdjcia susznego ciaru ponoszenia nakadw i stara o wychowanie dziecka z ro-dzicw i naoenia go na dalszych krewnych.Istnieje rwnie moliwo uzyskania przez dziecko alimentw od ojczyma lub macochy, jeeli odpowiada to zasadom wspycia spoecznego. Z kolei po uzy-skaniu przez dziecko moliwoci samodzielnego utrzymania macocha oraz oj-czym mog domaga si od niego alimentw, jeeli przyczyniali si do wychowania i utrzymania dziecka i jeli odpowiada to zasadom wspycia spoecznego. Obo-wizek alimentacyjny nie przechodzi na spadkobiercw zobowizanego. Osoba pacca alimenty, nie bdc do tego zobowizana albo bdc zobowizana z tego powodu, e uzyskanie na czas alimentw od osoby zobowizanej w bliszej lub tej samej kolejnoci byoby dla uprawnionego niemoliwe lub poczone z nadmier-II. Rodzina58Codziennik prawnynymi trudnociami, moe da zwrotu od osoby, ktra powinna te wiadczenia spenia.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.).52. W jakiej sytuacji moe doj do zwery kowania wysokoci orzeczonych alimentw? W razie zmiany okolicznoci mona da zmiany orzeczenia lub umowy doty-czcej obowizku alimentacyjnego. Zmian tak moe by zarwno zmiana zarob-kw, jak i zmiany zasze w yciu od wydania ostatniego prawomocnego wyroku ali-mentacyjnego (np. zwikszenie si usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego lub istotne zmniejszenie albo ustanie moliwoci zarobkowych zobowizanego). Po-wdztwo to jest jednake uwzgldniane dopiero od chwili zmiany okolicznoci i tyl-ko wwczas, gdy zmiana jest istotna. W kadym jednak przypadku sd bdzie bra pod uwag konkretn sytuacj uprawnionego i zobowizanego, ich warunki spo-eczno-ekonomiczne oraz cele i funkcje obowizku alimentacyjnego.Nie jest moliwe samodzielne zaliczenie przez zobowizanego na poczet ali-mentw (z zaoenia przeznaczonych na pokrycie biecych kosztw utrzymania dzieci) prezentw dla dzieci, chyba e na takie rozliczenie wyda zgod drugi rodzic, co byoby moliwe w sytuacji umowy midzy rodzicami lub dobrowolnego (bez in-gerencji komornika) spacania alimentw. Zmiana dotychczasowego zakresu obowizku alimentacyjnego nastpuje bd na mocy orzeczenia sdu, bd umowy zawartej pomidzy zobowizanym a upraw-nionym.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.).53. W jaki sposb mona dochodzi wykonania zasdzonych alimentw? Roszczenia o wiadczenia alimentacyjne przedawniaj si z upywem lat 3. Nie oznacza to jednak utraty prawa do dania alimentw, a jedynie moliwo uchyle-nia si zobowizanego od wiadcze za wczeniejszy okres. Niezaspokojone potrze-59Codziennik prawnyII. Rodzinaby uprawnionego z czasu przed wniesieniem powdztwa o alimenty sd uwzgld-nia zasdzajc odpowiedni sum pienin (w uzasadnionych wypadkach sd moe rozoy zasdzone wiadczenie na raty).Zobowizany do alimentw, ktry nie wykonuje zobowizania w orzeczonej wy-sokoci i terminie, moe spodziewa si wszczcia postpowania egzekucyjnego. Postpowanie to moe by wszczte nawet wwczas, gdy zobowizany dobrowolnie wypenia obowizek. Podstaw egzekucji jest tytu wykonawczy, w tym przypadku tytu egzekucyjny zaopatrzony w klauzul wykonalnoci. Komornik jest zwizany wnioskiem egzekucyjnym wierzyciela, nie ma prawa bada zasadnoci i wymagal-noci obowizku objtego tytuem wykonawczym. Jest zobowizany wszcz i pro-wadzi postpowanie egzekucyjne zgodnie z wnioskiem wierzyciela i zoonym wyrokiem lub postanowieniem zaopatrzonym w klauzul wykonalnoci. Nawet zoenie przez dunika dowodu zapaty egzekwowanej nalenoci nie daje prawa komornikowi do odstpienia od prowadzenia egzekucji. Komornik wstrzyma si z czynnociami, ale dalszy bieg egzekucji uzaleniony jest od decyzji wierzyciela. Wstrzymujc si z dokonaniem czynnoci, komornik zawiadamia o tym wierzycie-la, ktry moe zachowa si w trojaki sposb, tj.: moe da dalszego prowadze-nia egzekucji, zoy wniosek o jej umorzenie albo zachowa si biernie. danie wierzyciela jest dla komornika wice, wobec decyzji o prowadzeniu egzekucji ko-mornik bdzie prowadzi j w dalszym cigu.Jeeli egzekucja jest prowadzona z wynagrodzenia za prac lub niektrych in-nych wierzytelnoci, dunik, przeciwko ktremu wszczta zostaa egzekucja ali-mentw, mimo e dobrowolnie zaspokaja alimenty w terminie i wysokoci okrelo-nych w tytule wykonawczym, moe jednak skutecznie stosownie do okolicznoci w drodze skargi kwestionowa czynnoci komornika w zakresie obcienia go kosztami egzekucyjnymi.Na wniosek dunika egzekucja komornicza moe by umorzona, jeeli uici on wszystkie wymagane wiadczenia i zoy do depozytu sdowego za pored-nictwem komornika sum rwnowan 6-miesicznym alimentom oraz upowa-ni komornika do podjcia tej sumy w przypadku zwoki w spenianiu zobowiza. Komornik korzysta z tego umocowania, gdy stwierdzi, e dunik popad w zwo-k z uiszczeniem wiadcze wymagalnych, rwnoczenie wszczyna z urzdu egze-kucj.Ewentualne zastrzeenia co do czynnoci komornika mona wnie w ramach skargi na t czynno do sdu rejonowego przy ktrym dziaa komornik w terminie tygodniowym od daty czynnoci. Jeli zobowizany do alimentw wyjecha za granic, sdy okrgowe s organa-mi poredniczcymi w egzekwowaniu alimentw zagranicznych i maj obowizek II. Rodzina60Codziennik prawnyudziela wszystkim zainteresowanym wyczerpujcych informacji o tym, jakie czyn-noci naley podj, aby doszo do wykonania wyroku alimentacyjnego za granic oraz jakie dokumenty, gdzie i w jakiej formie naley w tym celu zoy (kady kraj i kada z umw midzynarodowych mog mie wasne wymagania formalne).Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.).54. Jakie sankcje gro za niepacenie zasdzonych alimentw? Uporczywe uchylanie si od wykonania cicego na zobowizanym z mocy ustawy lub orzeczenia sdowego obowizku opieki, polegajcego na oeniu na utrzymanie osoby najbliszej lub innej osoby, przez co osoba ta naraona jest na niemono zaspokojenia podstawowych potrzeb yciowych, jest karane jako prze-stpstwo. Jednake dla zaistnienia tego przestpstwa niezbdne jest ustalenie, e sprawca umylnie uchyla si od spenienia naoonego na niego obowizku ali-mentacji, w sytuacji, gdy ma obiektywn moliwo wykonania tego obowizku. W istocie pojcia uchylanie si ley bowiem stwierdzenie, e sprawca nie oy na utrzymanie osoby uprawnionej, mimo e ma ku temu moliwoci. Nie moe wic by mowy o uchylaniu si w sytuacji, gdy zobowizany do alimentw nie oy ich wobec braku moliwoci zarobkowania (gdy np. jest on osob cakowicie niezdoln do pracy i nieotrzymujc adnych wiadcze z ubezpieczenia spoecznego). Nie kade uchylanie si od obowizku alimentacji stanowi przestpstwo, a jedy-nie takie, ktre nosi cechy uporczywoci. O uporczywoci wiadczy przede wszyst-kim dugotrwao niealimentacji oraz prezentowana przez sprawc za wola (np. niepodejmowanie pracy zarobkowej, mimo istniejcych warunkw, porzuca-nie pracy, zmiany miejsca pobytu w celu udaremnienia egzekucji alimentw). Nie mona natomiast mwi o uporczywoci w takiej sytuacji, gdy sprawca wprawdzie nie oy na utrzymanie uprawnionej osoby, ale postpuje tak bez zej woli, np. z po-wodu pogorszenia sytuacji materialnej czy skomplikowania si sytuacji yciowej. ciganie przestpstwa niealimentacji nastpuje na wniosek pokrzywdzonego, organu opieki spoecznej lub waciwej instytucji. Jeeli pokrzywdzonemu przy-znano odpowiednie wiadczenia rodzinne albo wiadczenia pienine wypacane w przypadku bezskutecznoci egzekucji alimentw ciganie odbywa si z urzdu. 61Codziennik prawnyII. RodzinaOdbycie kary pozbawienia wolnoci orzeczonej za uchylanie si od wypeniania obowizku alimentacji nie zwalnia zobowizanego od pacenia alimentw tak bie-cych, jak i zalegych. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).55. W jaki sposb realizowana jest pomoc spoeczna na rzecz dziecka i rodziny? Zadania zwizane z opiek nad dzieckiem i rodzin realizowane s w ramach pomocy spoecznej poprzez m.in. zapewnianie dzieciom, ktre z rnych powodw nie mog by wychowywane przez swoich rodzicw, opieki w rodzinach zastp-czych i placwkach opiekuczo-wychowawczych oraz tworzenie i wdraanie pro-gramw pomocy dziecku i rodzinie.Pomoc spoeczna przewiduje nastpujce wiadczenia w tym zakresie: pomoc pienin na czciowe pokrycie kosztw utrzymania dzieci umieszczo-nych w rodzinach zastpczych; jednorazowe wiadczenie pienine na pokrycie wydatkw zwizanych z potrze-bami przyjmowanego do rodziny zastpczej dziecka; jednorazowe lub okresowe wiadczenie pienine przyznawane na skutek zda-rzenia losowego majcego miejsce w rodzinie zastpczej; pomoc pienin na usamodzielnienie dla osb opuszczajcych niektre typy placwek; pomoc pienin na kontynuowanie nauki dla osb opuszczajcych niektre typy placwek; pomoc rzeczow na zagospodarowanie.Szerzej na ten temat zobacz rozdzia IX wiadczenia spoeczne.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy spoecznej (Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.).II. Rodzina62Codziennik prawny5. Maestwo56. W jaki sposb prawo de niuje maestwo? Konstytucja definiuje maestwo jako zwizek mczyzny i kobiety. Definicj tak mona jednake ustali na podstawie caoksztatu uregulowa Kodeksu ro-dzinnego i opiekuczego. Na tej podstawie mona okreli maestwo jako po-wstay z woli maonkw, w sposb sformalizowany, trway zwizek kobiety i m-czyzny, bdcy rwnie stosunkiem prawnym o charakterze wzajemnym. Zwizek ten polega zarwno na powizaniu maonkw w sferze ich stosunkw osobistych, jak i na powanym powizaniu w sferze stosunkw majtkowych. Z tak sformuo-wanej definicji wynika, i maestwo polega w szczeglnoci na intymnoci sto-sunkw, na staym i codziennym wspdziaaniu i wiadczeniu sobie wzajemnej po-mocy, a take zamieszkiwaniu w jednym lokalu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). 57. W jaki sposb zawiera si maestwo? Zawarcie maestwa moe nastpi w formie cywilnej albo w formie wyzna-niowej okrelanej te czasami konkordatow.63Codziennik prawnyII. RodzinaW przypadku formy cywilnej maestwo zostaje zawarte, gdy mczyzna i ko-bieta zo przed kierownikiem urzdu stanu cywilnego zgodne owiadczenia, e wstpuj ze sob w zwizek maeski.W przypadku formy wyznaniowej maestwo zostaje zawarte, gdy mczyzna i kobieta, zawierajcy zwizek maeski podlegajcy prawu wewntrznemu ko-cioa albo innego zwizku wyznaniowego w obecnoci duchownego, owiadcz wol jednoczesnego zawarcia maestwa podlegajcego prawu polskiemu i kie-rownik urzdu stanu cywilnego nastpnie sporzdzi akt maestwa. Gdy zostan spenione powysze przesanki, maestwo uwaa si za zawarte w chwili zoe-nia owiadczenia woli w obecnoci duchownego.W wypadku, gdy polscy obywatele zamierzajcy zawrze zwizek maeski przebywaj poza granicami kraju, moliwe jest zawarcie maestwa przed polskim konsulem lub osob wyznaczon do wykonywania funkcji konsula.Osoby zamierzajce zawrze maestwo w formie wyznaniowej winny przed-stawi duchownemu zawiadczenie sporzdzone przez kierownika urzdu stanu cy-wilnego i stwierdzajce brak okolicznoci wyczajcych zwarcie maestwa oraz tre i dat owiadcze w sprawie nazwisk przyszych maonkw oraz ich dzieci. Zawiadczenie to jest wane przez okres 3 miesicy od daty jego wydania.Dodatkowymi wymogami w przypadku maestwa zawieranego w formie wy-znaniowej s: zawarcie maestwa podlegajcego prawu wewntrznemu kocioa lub zwizku wyznaniowego (czyli z dopenieniem ceremoniau waciwego dla tego kocioa czy te zwizku wyznaniowego), nastpnie przekazanie przez duchowne-go do urzdu stanu cywilnego w terminie 5 dni zawiadczenia potwierdzajcego, i zostay przed nim zoone zgodne owiadczenia o wstpieniu w zwizek mae-ski (zawiadczenie to musi by podpisane przez duchownego udzielajcego lubu, maonkw oraz dwch penoletnich wiadkw), a nadto konieczne jest sporzdze-nie aktu maestwa przez kierownika urzdu stanu cywilnego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Zaczniki:Wniosek o udzielenie zezwolenia na maestwo nieletniej.II. Rodzina64Codziennik prawny58. Jakie prawa i obowizki wynikaj z zawarcia maestwa?Z faktu zawarcia zwizku maeskiego wynika dla maonkw zarwno szereg praw, jak i obowizkw: obowizek wsplnego poycia na obowizek ten skadaj si trzy rodzaje wizi: wsplnota duchowa (oznacza wewntrzn wie psychiczn miedzy maonkami i pen wzajemn lojalno), wsplnota zyczna (nakada na maonkw obo-wizek zycznego wspycia, z tym e konkretne okolicznoci mog uzasadni niewykonywanie tego obowizku), wsplnota gospodarcza (polega na prowa-dzeniu wsplnego gospodarstwa domowego, chyba e maonkowie z koniecz-noci pozostaj w rozczeniu); obowizek wzajemnej pomocy obejmuje zarwno wiadczenie codziennych usug, jak i pomoc wyjtkow, np. w wypadku cikiej choroby (pomoc tak maonkowie s obowizani wiadczy nawet wtedy, jeeli wymaga to wyjtko-wego wysiku, a nawet pewnych powice); obowizek wiernoci o jego naruszeniu mona mwi nie tylko wtedy, gdy ma miejsce nawizanie poycia zycznego z inn osob, ale take wwczas gdy ma-onek przestaje by lojalny wzgldem wspmaonka, cho nie mona mu jesz-cze zarzuci zdrady w wyej wskazanym sensie (przykadowo: wyprowadza si od swego maonka i zamieszkuje u innej osoby); obowizek wspdziaania dla dobra rodziny obejmuje wszystkie te czynnoci, ktre s potrzebne dla prawidowego funkcjonowania rodziny, w tym take dla waciwego wychowania dzieci; obowizek zamieszkiwania maonkw w jednym mieszkaniu tylko bowiem takie zamieszkiwanie pozwala na prawidowe wykonywanie codziennych osobi-stych i majtkowych obowizkw maeskich.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). 59. W jaki sposb prawo reguluje sytuacj majtkow maonkw?Wyrni mona dwa rodzaje ustrojw majtkowych, okrelajcych wzajemne stosunki midzy maonkami, w zwizku z zawarciem przez nich zwizku mae-skiego, a mianowicie:65Codziennik prawnyII. Rodzina ustrj wsplnoci ustawowej (powstajcy z mocy samego prawa wtedy, gdy ma-onkowie nie przejawi w tym zakresie woli odmiennej, tzn. nie zdecyduj si na podpisanie tzw. intercyzy); ustroje majtkowe umowne, ktre mog by wprowadzane nie tylko przed za-warciem maestwa, ale take ju w czasie jego trwania (a wic w miejsce wsplnoci ustawowej bd te w miejsce innego ustroju umownego).W systemie ustawowej wsplnoci majtkowej istniej zazwyczaj trzy majtki: majtek wsplny, osobisty ma oraz osobisty ony. Z chwil zawarcia maestwa powstaje midzy maonkami wsplno obejmujca ich dorobek, natomiast pozo-stae przedmioty majtkowe, ktre nie wejd w skad takiego majtku wsplnego, bd stanowi majtki osobiste maonkw. Co do zasady dorobkiem maonkw s te przedmioty i prawa, ktre zostay nabyte w trakcie maestwa (w okresie ist-nienia wsplnoci ustawowej) przez oboje maonkw lub przez jednego z nich. W szczeglnoci do dorobku wypada zaliczy: wynagrodzenie za prac oraz za inne usugi wiadczone osobicie przez ktrego-kolwiek z maonkw; dochody z majtku wsplnego, jak rwnie z majtku osobistego kadego z ma-onkw; rodki zgromadzone przez nich na rachunkach otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego.Z kolei do majtkw osobistych maonkw nale: przedmioty majtkowe nabyte przez nich przed powstaniem wsplnoci ustawo-wej; przedmioty majtkowe nabyte w drodze dziedziczenia, zapisu lub darowizny, chyba e spadkodawca lub darczyca inaczej postanowi (a zatem wyranie przesdzi, e dany przedmiot wejdzie do wsplnego dorobku maonkw); przedmioty uzyskane z tytuu odszkodowania za uszkodzenie ciaa lub wywoa-nie rozstroju zdrowia albo z tytuu zadouczynienia za doznan krzywd; nie dotyczy to jednak renty nalenej poszkodowanemu maonkowi z powodu cako-witej lub czciowej utraty zdolnoci do pracy zarobkowej albo z powodu zwik-szenia si jego potrzeb lub zmniejszenia widokw powodzenia na przyszo; prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa wasnoci przemysowej oraz inne prawa twrcy; przedmioty majtkowe nabyte w zamian za skadniki majtku osobistego, chyba e przepis szczeglny stanowi inaczej.Jednake przedmioty zwykego urzdzenia domowego suce do uytku oboj-ga maonkw s objte wsplnoci ustawow take w wypadku, gdy zostay na-byte przez dziedziczenie, zapis lub darowizn, chyba e spadkodawca lub darczy-ca inaczej postanowi.II. Rodzina66Codziennik prawnyWsplnoci majtkowej maeskiej kadzie kres rozwd lub separacja albo ustanie maestwa w zwizku ze mierci jednego z maonkw. Nadto wsplno ustawowa moe przesta istnie jeszcze w trakcie trwania maestwa albo z woli obojga maonkw (poprzez zawarcie stosownej umowy), albo z mocy orzeczenia sdu wydanego na danie jednego z maonkw, albo te wskutek zajcia innych, okrelonych w ustawie, zdarze prawnych (ubezwasnowolnienie lub ogoszenie upadoci jednego z maonkw). Roszczenie o ustanowienie rozdzielnoci majt-kowej mona zgosi do sdu tylko z wanych powodw.Ustrj umowny. Maonkowie mog przez umow wsplno ustawow roz-szerzy, ograniczy lub wyczy. Umowa powinna by zawarta w formie aktu no-tarialnego. Mona j zawrze take przed zawarciem maestwa. Maonkowie mog powoywa si wzgldem osb trzecich na rozszerzenie, ograniczenie lub wy-czenie wsplnoci tylko wtedy, gdy zawarcie przez nich umowy majtkowej oraz jej rodzaj byy tym osobom wiadome.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Zaczniki:Pozew o ustanowienie rozdzielnoci majtkowej midzy maonkami.5.1. Separacja67Codziennik prawnyII. Rodzina60. Co to jest separacja?Separacja to rozdzielenie maonkw na skutek zerwania czcych ich wizi: duchownej fizycznej i majtkowej. Rozkad poycia musi tu by zupeny, tak samo jak i przy rozwodzie, ale nie musi by jeszcze trway. Wyrniamy: separacj faktyczn jest ona bezporednim nastpstwem zachowa samych maonkw, nie za skutkiem rozstrzygnicia sdu; separacj sdow jej wystarczajc przesank jest zupeny rozkad poycia, a polega na usankcjonowaniu orzeczeniem sdowym stanu separacji faktycznej ze skutkami typowymi dla orzeczenia rozwodu, z wyjtkiem wszak cakowitego zniesienia wizi maeskiej (rozwizania maestwa). Maonkowie pozosta-jcy w separacji nie mog zatem zawrze kolejnych zwizkw maeskich, a ich stan cywilny nie ulega zmianie.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Zaczniki:Wniosek o separacj.Wniosek o zniesienie separacji.61. Jakie s przesanki orzeczenia separacji?Wystarczajc przesank orzeczenia separacji jest zupeny rozkad poycia maeskiego. Separacja nie moe by orzeczona mimo zupenego rozkadu poy-cia w dwu wypadkach: jeeli wskutek niej miaoby ucierpie dobro wsplnych maoletnich dzieci ma-onkw; gdy z innych powodw orzeczenie separacji byoby sprzeczne z zasadami wsp-ycia spoecznego.O separacji orzeka sd. Orzeczenia separacji moe domaga si kady z maon-kw. Jeeli o orzeczenie separacji wystpuje tylko jeden z maonkw, to spraw t rozpoznaje w trybie procesowym sd okrgowy. Z kolei jeli oboje maonkowie do-magaj si separacji, a nie maj wsplnych maoletnich dzieci, toczy si tzw. post-powanie nieprocesowe, a prowadzi je sd, w ktrego okrgu maonkowie wsplnie zamieszkuj lub przebywaj (ewentualnie gdy yj ju w rozdzieleniu sd wa-ciwy z uwagi na miejsce zamieszkania jednego z nich).II. Rodzina68Codziennik prawnyPodstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.). 62. Jakie skutki prawne wywouje orzeczenie separacji?W czasie trwania orzeczonej przez sd separacji: maonkowie pozostajcy w separacji nie mog zawrze kolejnego zwizku ma-eskiego, separacja nie zrywa bowiem wza maeskiego; maonkowie pozostajcy w separacji nadal zobowizani s do wzajemnej po-mocy, o ile wymagaj tego wzgldy susznoci; obowizki alimentacyjne ksztatuj si tak, jak w przypadku rozwodu, z tym e obowizek alimentacyjny maonka nieuznanego za winnego rozkadu poycia trwa take po upywie 5 lat od orzeczenia separacji; maonkowie nie dziedzicz po sobie (chyba e na podstawie testamentu); domniemanie pochodzenia dziecka od ma matki nie ma zastosowania, jeeli dziecko urodzi si po upywie 300 dni od orzeczenia separacji; nastpuje ustanie wsplnoci majtkowej midzy maonkami.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). 63. Jakie skutki powoduje orzeczenie separacji wobec wadzy rodzicielskiej? Separacja prawna maonkw wie si z obowizkiem rozstrzygnicia o wadzy rodzicielskiej w stosunku do maoletnich dzieci i o kontaktach rodzicw z dziemi. W praktyce sd moe: powierzy wykonywanie wadzy rodzicielskiej jednemu z rodzicw, ogranicza-jc wadz rodzicielsk drugiego rodzica do okrelonych uprawnie i obowiz-kw (np. wspdecydowaniu o edukacji dziecka i jego istotnych sprawach ycio-wych); powierzy wadz rodzicielsk obojgu rodzicom na ich zgodny wniosek, jeeli porozumieli si oni w tym wzgldzie, i jest zasadne oczekiwanie, e bd wsp-dziaa w sprawach dziecka.69Codziennik prawnyII. RodzinaSd uwzgldnia porozumienie maonkw o sposobie wykonywania wadzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktw z dzieckiem po separacji, jeeli jest ono zgodne z dobrem dziecka. Rodzestwo powinno wychowywa si wsplnie, chyba e dobro dziecka wymaga innego rozstrzygnicia. Niezalenie od orzeczenia o wadzy rodzicielskiej, sd orzeka o formie kontak-tw dziecka z tym rodzicem, z ktrym stale nie zamieszkuje. Sd zasdza rwnie alimenty na dziecko od tego rodzica, z ktrym dziecko nie mieszka. W razie p-niejszej zmiany okolicznoci yciowych, sd rodzinny zawsze moe zmieni orze-czenie o sposobie wykonywania wadzy rodzicielskiej i wysokoci alimentw.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). 64. Jakie skutki prawne wywouje zniesienie separacji? Zniesienie separacji moe nastpi wycznie na zgodne danie maonkw. O zniesieniu separacji decyduje sd okrgowy w oparciu o przepisy o postpowaniu nieprocesowym.Z chwil zniesienia separacji ustaj jej skutki, a sd rozstrzyga w takim wypadku o wadzy rodzicielskiej nad wsplnym maoletnim dzieckiem obojga maonkw.Z mocy prawa powstaje wwczas midzy maonkami ustawowy ustrj majt-kowy (czyli wsplno ustawowa), chyba e maonkowie zgosz sdowi wniosek o utrzymanie miedzy nimi rozdzielnoci majtkowej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 64, poz. 269 ze zm.). II. Rodzina70Codziennik prawny5.2. Rozwd65. Co to jest rozwd?Przez rozwd naley rozumie rozwizanie istniejcego, wanego zwizku ma-eskiego. Moe dokona tego tylko i wycznie sd. Jest nim sd okrgowy, na ob-szarze dziaania ktrego maonkowie mieli ostatnie wsplne miejsce zamieszka-nia, a gdy aden z nich ju tam nie przebywa sd okrgowy waciwy dla miejsca zamieszkania strony pozwanej lub ostatecznie, w braku takiej podstawy, dla miej-sca zamieszkania powoda. Wniosek o orzeczenie rozwodu ma prawo zgosi kady z maonkw.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Zaczniki:Pozew o rozwd bez orzekania o winie.Pozew o rozwd i eksmisj.Pozew o rozwd.Pozew o rozwd z winy pozwanego.71Codziennik prawnyII. Rodzina66. Jakie s przesanki orzeczenia rozwodu?W Kodeksie rodzinnym i opiekuczym okrelono cztery przesanki dopuszczal-noci orzeczenia rozwodu. Przesank pozytywn stanowi zupeny i trway rozkad poycia maeskiego, wyraajcy si w ustaniu trzech wizi: duchowej (emocjo-nalnej), fizycznej oraz gospodarczej. Natomiast do przesanek negatywnych nale: wina maonka dajcego rozwodu; dobro maoletniego wsplnego dziecka stron; zasady wspycia spoecznego.Sd nie orzeknie rozwodu mimo zupenego i trwaego rozkadu poycia ma-eskiego, jeli bdzie tego dochodzi maonek wycznie winny tej sytuacji (chy-ba e drugi maonek wyrazi zgod na rozwizanie maestwa) albo jeli wskutek rozwodu miaoby ucierpie dobro wsplnych maoletnich dzieci maonkw, albo te gdyby udzielenie maonkom rozwodu byo z innych przyczyn sprzeczne z zasa-dami wspycia spoecznego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). 67. Jakie skutki prawne wywouje orzeczenie rozwodu?Orzeczenie rozwodu powoduje rozwizanie maestwa, przy czym skutek taki nastpuje z chwil uprawomocnienia si wyroku sdu.Od tego momentu: byli maonkowie mog zawrze nowe zwizki maeskie; ustaje midzy maonkami ustawowa wsplno majtkowa i w konsekwencji mog oni da podziau majtku wsplnego (chyba e stosunki majtkowe ma-onkw byy uoone w inny sposb, np. istniaa midzy nimi rozdzielno ma-jtkowa); nastpuje wyczenie dziedziczenia ustawowego (byli maonkowie mog dzie-dziczy po sobie jedynie na podstawie testamentu); moe powsta szczeglny obowizek alimentacyjny jednego z rozwiedzionych maonkw wzgldem drugiego; moe istnie nadto okrelony obowizek alimentacyjny wzgldem dzieci; moe wchodzi w gr oznaczenie sposobu korzystania ze wsplnego mieszkania maonkw;II. Rodzina72Codziennik prawny konieczne bdzie uregulowanie kwestii wadzy rodzicielskiej, bo sd musi w wy-roku rozwodowym rozstrzygn o wadzy rodzicielskiej nad wsplnym maolet-nim dzieckiem obojga maonkw (moe przykadowo powierzy wykonywanie wadzy jednemu z rodzicw, ograniczajc jednoczenie wadz rodzicielsk dru-giego do okrelonych obowizkw i uprawnie w stosunku do osoby dziecka). W wyroku orzekajcym rozwd sd rozstrzyga o wadzy rodzicielskiej nad wsplnym maoletnim dzieckiem obojga maonkw oraz orzeka, w jakiej wy-sokoci kady z maonkw obowizany jest do ponoszenia kosztw utrzymania i wychowania dziecka. Obowizuj przy tym analogiczne zasady jak w przypad-ku orzeczenia o separacji, omwione powyej. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). 6. Zwizki partnerskie73Codziennik prawnyII. Rodzina68. Co to jest zwizek nieformalny?Wedug polskiego prawa, tylko zwizek kobiety i mczyzny, zawarty z zacho-waniem ustawowych wymogw (a wic w odpowiedniej formie), moe by okre-lany mianem maestwa. Zdarzaj si jednak sytuacje, w ktrych dwoje ludzi postanawia ze sob zamieszka i prowadzi razem gospodarstwo domowe. Takie niezalegalizowane zwizki (nazywane konkubinatami, a take zwizkami wolny-mi) generalnie nie s objte ochron prawn i nie wi si z nimi adne szcze-glne regulacje w zakresie spraw majtkowych czy te pochodzenia dzieci, jak to jest w przypadku maestwa. Niemniej nie mona powiedzie, by normy prawne w ogle pomijay istnienie zwizkw nieformalnych. Wrcz przeciwnie ustawo-dawca czy z nimi czasem pewne skutki, a to dlatego e pomidzy osobami bd-cymi w takich zwizkach zachodzi stosunek bliskoci podobny stosunkowi maon-kw. Std te niejednokrotnie w przepisach mona spotka si z pojciem osoby pozostajcej we wsplnym poyciu.Osoby pozostajce w nieformalnym zwizku nie nale wic do krgu ustawo-wych spadkobiercw po zmarym partnerze, nie mog korzysta ze wsplnego opo-datkowania, nie mog wsplnie adoptowa dziecka itp. Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). 69. Jak prawo reguluje stosunki majtkowe osb pozostajcych w zwizku nieformalnym?W przeciwiestwie do maonkw, ktrych dotycz maeskie ustroje majt-kowe (a wic w pierwszej kolejnoci tzw. wsplno ustawowa albo te ustalony przez nich ustrj umowny, bd wreszcie przymusowy ustrj rozdzielnoci majt-kowej), dla konkubentw nie zostao przewidziane jakiekolwiek osobne unormo-wanie co do tego, jak maj si ukada ich relacje finansowe lub szerzej majtko-we. Z tego powodu w rachub wchodz tu przepisy oglne, a zwaszcza te, ktre mwi o wspwasnoci w czciach uamkowych. Oczywicie, kada z osb pozo-stajcych w nieformalnym zwizku zachowuje prawo do swobodnego dysponowa-nia wasnym majtkiem. Jeli z kolei obie osoby bd stronami umowy sprzeday (przykadowo gdy na tej drodze nabd mieszkanie, samochd albo inny przed-miot), to powstanie midzy nim wspwasno. W takim wypadku maj one prawo niezalenie od siebie rozporzdza przypadajcymi im udziaami, ale w powaniej-II. Rodzina74Codziennik prawnyszych kwestiach, majcych znaczenie dla rzeczy objtej wspwasnoci jako dla jednej caoci (w tym w razie zamiaru zbycia takiej rzeczy wsplnej), musz si ju ze sob konsultowa. Ponadto konkubenci s w takiej sytuacji na rwni uprawnieni do korzystania z danej rzeczy i czerpania z niej przychodw, a zwaszcza pobiera-nia jej podw naturalnych (o ile owa rzecz takie pody w ogle przynosi) oraz do-chodw przysugujcych wacicielowi na podstawie okrelonego stosunku praw-nego (jak chociaby czynszu z tytuu najmu lub dzierawy).Wsplne poycie dwojga osb moe rodzi okrelone konsekwencje prawne. Osoba, ktra pozostawaa w nieformalnym zwizku, moe da renty alimenta-cyjnej od osoby trzeciej, ktra spowodowaa mier partnera, jeli partner ten przed mierci dobrowolnie i stale dostarcza drugiemu rodkw utrzymania jeeli z okolicznoci wynika, e wymagaj tego zasady wspycia spoecznego. Z kolei osoba, ktra pozostawaa faktycznie we wsplnym poyciu z najemc, wstpuje po jego mierci w stosunek najmu lokalu. Poniewa do istoty zwizku wolnego naley to, e do jego zawizania nie docho-dzi w uznany przez pastwo sposb (tzn. formalnie), rwnie dla zakoczenia jego bytu nie jest potrzebna adna sankcja prawna. Wystarczy zatem, e konkubenci po-dejm decyzj o rozstaniu i nie musz ju szuka adnego potwierdzenia czy przy-zwolenia w tym zakresie Najwiksze trudnoci powstaj wwczas, gdy partnerzy postanawiaj si roz-sta, a w trakcie trwania zwizku zgromadzili okrelony majtek. Konieczne jest wwczas dokonanie szczegowych rozlicze. Ze wzgldu na to, e prawo nie reguluje ich statusu oraz e niedopuszczalne jest stosowanie do nich przepisw dotyczcych stosunkw majtkowych wynikajcych z zawarcia maestwa, konieczne jest poszukiwanie podstaw rozlicze w obrbie prawa cywilnego. Wymaga to kadorazowo uwzgldnienia konkretnych okoliczno-ci sprawy oraz specyfiki wynikajcej ze splotu stosunkw osobisto-majtkowych, uksztatowanych w ramach danego zwizku. W ramach osobisto-majtkowej wsplnoty partnerw, niebdcej wsplno-t w znaczeniu prawnym, moliwe jest regulowanie okrelonych kwestii w drodze czynnoci prawnych, w tym umw. Przysporzenia w ramach takiego zwizku mog te nastpowa bez umowy i mie charakter odpatny lub nieodpatny. Nie jest wy-kluczone powstanie wspwasnoci okrelonych skadnikw majtkowych. Roz-liczenia takie mog te przybiera posta rozlicze wyrwnawczych, zwizanych z przyczynieniem si przez jednego z czonkw nieformalnej wsplnoty osobisto-majtkowej do powikszenia majtku drugiego z nich. Jeeli wsplna aktywno uczestnikw takiego zwizku, ze wzgldu na brak wymaganych przez prawo prze-sanek, nie doprowadzia do wsplnoci okrelonych przedmiotw majtkowych, 75Codziennik prawnyII. Rodzinawzajemne rozliczenia mog by dokonane na podstawie przepisw o bezpodstaw-nym wzbogaceniu, o rozliczeniu nakadw i wydatkw na cudz rzecz. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).70. Czy osoby pozostajce w zwizku nieformalnym mog dziedziczy po sobie?Jeeli jedna z osb yjcych w wolnym zwizku umrze nie pozostawiajc testa-mentu, to jej konkubent nie zostanie jej spadkobierc. Przepisy ustawy nie zaliczaj bowiem takich osb do krgu uprawnionych do dziedziczenia z mocy samego pra-wa (tzn. wedug tzw. porzdku ustawowego). Pewnym wyjciem z tej sytuacji jest jednake zapewnienie drugiej osobie moliwoci dziedziczenia: mona ustanowi si nawzajem swoimi jedynymi spadkobiercami.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).71. Czy s prawne regulacje zwizkw osb tej samej pci?Przewidziana w art. 18 Konstytucji ochrona maestwa oznacza, e prawnie zalegalizowany zwizek kobiety i mczyzny pozostaje pod ochron i opiek Rzecz-pospolitej Polskiej. Ochrona maestwa przejawia si midzy innymi w tym, e do innych zwizkw nie stosuje si skutkw prawnych wynikajcych z zawarcia ma-estwa oraz e nie dopuszcza si takiej interpretacji i stosowania przepisw, kt-re prowadziyby do zrwnania pod wzgldem prawnym maestwa i innych form poycia.Do zwizkw osb tej samej pci mona odpowiednio odnie uwagi zawarte w punktach 69 i 70.Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).II. Rodzina76Codziennik prawny7. Przemoc w rodzinie72. Jak prawo odnosi si do przemocy w rodzinie?Przemoc w rodzinie oznacza jednorazowe albo powtarzajce si umylne dziaa-nie lub zaniechanie naruszajce prawa lub dobra osobiste czonkw rodziny (czyli osb najbliszych, wymienionych w art. 115 1 Kodeksu karnego), a take innych osb wsplnie zamieszkujcych lub gospodarujcych, w szczeglnoci naraajce te osoby na niebezpieczestwo utraty ycia, zdrowia, naruszajce ich godno, niety-kalno cielesn, wolno, w tym seksualn, powodujce szkody na ich zdrowiu fi-zycznym lub psychicznym, a take wywoujce cierpienia i krzywdy moralne u osb dotknitych przemoc.Przemoc w rodzinie jest wyraeniem sugerujcym, e do opisanych wyej za-chowa moe dochodzi wycznie w rodzinie. Tymczasem jej ofiarami mog pa osoby niebdce czonkiem rodziny sprawcy, ale za to poczone z nim tzw. sto-sunkiem zalenoci (np. student wynajmujcy mieszkanie razem z innym studen-tem-sprawc przemocy, jest zaleny od niego, gdy nie ma moliwoci zamieszkania gdzie indziej i nie sta go na samodzielne wynajcie mieszkania) i niepotrafice sa-modzielnie przeciwstawi si aktom agresji lub psychicznemu drczeniu (nie cho-dzi o fizyczn moliwo odparcia ataku, ale niemoliwo wywarcia na sprawc takiego wypywu, by ju wicej nie podejmowa krzywdzcych inne osoby zacho-77Codziennik prawnyII. Rodzinawa). Dlatego w Kodeksie karnym zamiast przestpstwa przemocy w rodzinie, znajdujemy wyraenie oglniejsze, czyli przestpstwo zncania si.Przestpstwa tego typu s cigane z urzdu. Zgodnie z art. 207 1 k.k., kto zn-ca si fizycznie lub psychicznie nad osob najblisz lub nad inn osob pozostajc w staym lub przemijajcym stosunku zalenoci od sprawcy albo nad maoletnim lub osob nieporadn ze wzgldu na jej stan psychiczny lub fizyczny, podlega karze pozbawienia wolnoci od 3 miesicy do lat 5.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziaaniu przemocy w rodzinie (Dz.U. Nr 180, poz.1493) oraz Krajowy Program Przeciwdziaania Przemocy w Rodzinie uchwalony na jej podstawie.73. Czy wszystkie przejawy przemocy w rodzinie wyczerpuj si w de nicji przestpstwa zncania?Postpowanie osb zncajcych si wymyka si czsto wyobrani osb tworz-cych przepisy kodeksu karnego i stosujcym je przedstawicielom organw wymiaru sprawiedliwoci. Przykadowo rodzic dziecka dokonujc samouszkodzenia lub pr-by samobjczej, moe nie dziaa w celu skrzywdzenia samego siebie, ale psychicz-nego udrczenia swej maoletniej ofiary, ktra nie potrafi jeszcze rozpozna w jego zachowaniu sadystycznej manipulacji.Cz czynw osb zncajcych si jest zatem kwalifikowana oddzielnie mimo, e mog by popeniane w tym samym celu, co zncanie np. zgwacenie, wykorzy-stanie seksualne osoby poniej 15 roku ycia i kazirodztwo, uchylanie si od obo-wizku utrzymywania osb od siebie zalenych finansowo z mocy ustawy lub na podstawie wyroku sdu, oskaranie m.in. przed urzdem skarbowym czy praco-dawc o popenienie przestpstwa skarbowego czy przewinienia dyscyplinarnego, pomawianie osoby w celu ponienia jej w opinii innych osb. Zncajcy si mog rwnie popenia pozornie wycznie wykroczenia np. zakca spoczynek nocny swojemu wspmaonkowi, haasujc pod oknem picej osoby, zoliwie j niepo-koi, zmusza swoje dziecko czy inn osob od siebie zalen do ebrania, szczu t osob psem. Co wicej, moe dziaa w sposb, ktry uniemoliwia ukaranie go z perspektywy przepisw Kodeksu karnego i Kodeksu wykrocze, np. sprawca zmienia zamki w drzwiach wsplnie zajmowanego domu/mieszkania i zapomina przekaza nowego kompletu kluczy swojej ofierze.II. Rodzina78Codziennik prawnyKwalifikowanie oddzielnie kadego zachowania sprawcy zncania moe dopro-wadzi do umorzenia sprawy lub skierowania jej na niewaciwy tor. Wane jest za-tem, aby osoba skadajca zawiadomienie o popenieniu przestpstwa szczegowo opisywaa zachowania sprawcy i nie dokonywaa samodzielnej kwalifikacji praw-nej czynu. Wiedz o niej naley zachowa do ewentualnej kontroli dziaania orga-nw cigania pod ktem prawidowej oceny czynu, np. w wystpieniu do prokura-tury okrgowej podczas toczcego si postpowania przygotowawczego czy ju na etapie ewentualnego zaalenia na umorzenie postpowanie.Zncaniu si mog towarzyszy te czyny niemajce na celu udrczenia ofiary, ale uniknicie odpowiedzialnoci karnej. Sprawca moe prosi o interwencj Po-licji i skada zawiadomienia o popenieniu przez pokrzywdzonego rnych prze-stpstw (w tym rwnie zncania). Ma to na celu stworzenie materiau wiadcz-cego o niewiarygodnoci pokrzywdzonego. Sprawca moe rwnie grozi swojej ofierze np. pozbawieniem ycia, aby zmusi j do nieskadania zezna. Moe rw-nie skada faszywe zeznania jako wiadek. Czyny takie s przestpstwami.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).74. Co naley zrobi, gdy staniemy si o arami lub jestemy wiadkami zncania?Najbardziej podana jest taka reakcja, ktra ma na celu przerwanie przemocy, ukaranie sprawcy i popraw jego postpowania.Podstaw wszczcia dziaa w sprawie dotyczcej zncania moe by zarwno zawiadomienie o popenieniu przestpstwa, zoone przez sam ofiar zncania (np. w najbliszym komisariacie Policji) czy te wiadka (np. ssiadk), jak i wasna inicjatywa organw cigania (Policji, ktra podczas interwencji, na og wywoanej telefoniczn prob o pomoc, stwierdza, e w danym domu dochodzi do zncania).Kady, dowiedziawszy si o popenieniu przestpstwa zncania (i w ogle przestpstwa ciganego z urzdu), ma spoeczny obowizek zawiadomi o tym pro-kuratora lub Policj.Zawiadomienie mona zoy w najbliszym komisariacie Policji, mona wysa pisemne powiadomienie do prokuratury. O swoich podejrzeniach mona te powia-domi anonimowo.Szczeglny obowizek powiadomienia o popenieniu czy podejrzeniu popenie-nia przestpstwa zncania spoczywa na instytucjach, w tym urzdnikach i funkcjo-79Codziennik prawnyII. Rodzinanariuszach sub publicznych, ktrzy podczas swojej pracy dowiedzieli si o pope-nieniu tego przestpstwa.Zncanie si jest czynem ciganym z urzdu, co oznacza, e wszczcie dziaa przez Policj i Prokuratur nie jest zalene od zoenia formalnego zawiadomienia o popenieniu przestpstwa przez ofiar, a kontynuowanie postpowania karnego nie moe by uzalenione od jej woli.W przypadku, gdy aktom przemocy towarzyszy picie alkoholu, naley powia-domi gminn komisj rozwizywania problemw alkoholowych, ktra powinna m.in.: przeprowadzi dokadne rozeznanie sytuacji (wywiad rodowiskowy); wezwa osob naduywajca alkoholu i stosujc przemoc na rozmow ostrze-gawcz, informujc o prawnych konsekwencjach stosowania przemocy wobec bliskich; udzieli wsparcia socjalnego, psychologicznego, prawnego osobom poszkodo-wanym; poinformowa czonkw rodzin o moliwociach szukania pomocy w zakresie problemw alkoholowych i przemocy domowej; wnioskowa do sdu rejonowego o zastosowanie wobec osoby uzalenionej od alkoholu obowizku poddania si leczeniu w zakadzie lecznictwa odwykowego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 26 padziernika 1982 r. o wychowaniu w trzewoci i przeciwdziaaniu alkoholizmowi (Dz.U. z 2007 r. Nr 70, poz. 473).Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).75. Do kogo mona si zwrci w przypadku zetknicia si z przemoc w rodzinie? Rozmaite instytucje s zobowizane do przeciwdziaania przemocy w rodzinie i reagowania w sytuacji, gdy do niej ju doszo. Nie wszystkie jednak instytucje za-angaowane w walk z przemoc w rodzinie zajmuj si dziaaniem w sprawach in-dywidualnych.Zadania wynikajce z przepisw ustawy o przeciwdziaaniu przemocy w rodzi-nie s realizowane przy pomocy Krajowego Programu Przeciwdziaania Przemocy w Rodzinie.Wszelkie instytucje w przypadku stwierdzenia bd podejrzenia popenienia przestpstwa zncania, powinny powiadomi organy cigania i wnioskowa o obj-cie rodziny dziaaniami zgodnie z ich kompetencjami. Nie zwalnia to samych insty-II. Rodzina80Codziennik prawnytucji z obowizku prowadzenia dziaa dotyczcych przemocy domowej we was-nym zakresie, zgodnie ze swoimi kompetencjami i moliwociami, a w przypadku ich braku poszukiwania i powiadamiania innych instytucji (dotyczy rwnie or-ganizacji pozarzdowych) o potrzebie udzielenia pomocy czy wszczcia dziaa (np. Miejski Orodek Pomocy Spoecznej powiadamia Gminn Komisj Rozwizy-wania Problemw Alkoholowych w przypadku, gdy stwierdzi, e przemocy towa-rzyszy naduywanie alkoholu przez sprawc). W niektrych gminach w tym celu tworzone s zespoy interdyscyplinarne (tzw. lokalne koalicje przeciwdziaajce przemocy w rodzinie), w ktrych dziaaj przedstawiciele wybranych instytucji, mogcych zetkn si z przemoc.Na terenie Polski dziaa te Oglnopolskie Porozumienie Osb, Organizacji i In-stytucji Pomagajcych Ofiarom Przemocy Niebieska Linia. Skupia ono osoby i in-stytucje, ktre popieraj program przeciwdziaania przemocy w rodzinie, a w szcze-glnoci suby spoeczne, wymiar sprawiedliwoci, dziennikarzy oraz ludzi dobrej woli, ktrzy si przeciwstawiaj przemocy domowej i wspdziaaj w udzielaniu pomocy osobom pokrzywdzonym. Aby uzyska szczegowe informacje o usugach tej sieci mona zadzwoni tel. 22 823 96 64 lub skorzysta z informacji zamieszczo-nych na stronie internetowej www.niebieskalinia.pl W Polsce powstaje coraz wicej organizacji pomagajcych ofiarom przemocy w rodzinie, zarwno o zasigu lokalnym, jak i oglnopolskim (np. Oglnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie Niebieska Linia). Informacja o dziaalno-ci lokalnych organizacji pozarzdowych powinna by dostpna w kadej gminie, w przychodni, poradni, szkole, komisariacie. Aby znale waciw swojemu miej-scu zamieszkania organizacj pozarzdow, mona skorzysta m.in. z tzw. wyszu-kiwarki pomocy prowadzonej przez Rzecznika Praw Obywatelskich www.pomoc.rpo.gov.pl Zakres usug wiadczonych przez organizacje pozarzdowe dla ofiar przemocy domowej zaley od samych organizacji. Organizacje pozarzdowe mog prowadzi m.in. telefony zaufania, schroniska, hostele, wietlice dla dzieci.W ramach swojej dziaalnoci oferuj gwnie: pomoc psychologiczn, w grupie i kontakcie indywidualnym; pomoc prawn, w tym pisanie pozww, wnioskw; pomoc materialn; pilotowanie przypadkw; pomoc w zaatwianiu spraw urzdowych i innych.Organizacje pozarzdowe mog wspiera ofiary zncania w toku caego post-powania karnego i wstpowa do niego na etapie sdowym, stajc si tym samym istotnym obok prokuratora partnerem dla ofiary przestpstwa w procesie.81Codziennik prawnyII. RodzinaNie zawsze swoje usugi wiadcz bezpatnie. Na og jednak organizacje ko-rzystaj ze rodkw publicznych (w ramach realizowania konkretnych programw) czy nawizek. Wwczas oferowane usugi s tasze lub nie s odpatne.76. Czego mona wymaga od Policji i innych instytucji w przypadku zawiadomienia o przypadku zncania?Osoby wzywajce Policj w przypadku zncania maj prawo do: uzyskania od policjantw zapewnienia doranego bezpieczestwa (np. poprzez zatrzymanie sprawcy i wywiezienie go do policyjnej izby zatrzyma); uzyskania od policjantw zapewnienia pomocy lekarskiej (np. wezwania pogo-towia ratunkowego); uzyskania informacji, kto przyjecha na wezwanie (numery identy kacyjne poli-cjantw, nazwa i siedziba jednostki), aby np. w przyszoci mc ich wskaza jako wiadkw przemocy; wypenienia przez interweniujcych policjantw formularza tzw. Niebieskiej Karty, czyli dokumentu, w ktrym opisane s w formie tabelek szczegy zastanej sytuacji (np. ktre z zastanych osb s pokrzywdzonymi, czy maj obraenia, czy zgaszaj, e zncanie przybiera form psychiczn, jakie czyny towarzysz znca-niu np. przemoc seksualna, jak zachowuje si sprawca podczas interwencji itd.).Niebieska Karta nastpnie jest przekazywana dzielnicowemu, ktry ma obowi-zek prowadzi dalsz dokumentacj w jej zakresie, w tym zbiera informacje od ssiadw i z bezporedniego kontaktu z dan rodzin o sytuacji, jaka ma miej-sce w domu. Karta jest rwnie przekazywana lokalnemu orodkowi pomocy spoecznej. Uwaga! Dokument tzw. Niebieskiej Karty jest narzdziem dziaania w procedurze obligujcej instytucje pomagajce o arom przemocy do wzajem-nej wsppracy w celu udzielenia kompleksowej pomocy rodzinie. W toku po-stpowania karnego Karta jest wanym rdem dowodowym, dlatego powinna znale si w aktach sprawy karnej, co wicej moe stanowi podstaw do wsz-czcia dziaa w sprawie karnej z urzdu, w przypadku braku zawiadomienia o popenieniu przestpstwa zncania; uzyskania informacji o instytucjach i organizacjach, mogcych udzieli pomocy bdcej poza zakresem moliwoci Policji.Interweniujcy policjanci mog nadto przeprowadzi, jeeli sytuacja na to po-zwala, rozmow pouczajc ze sprawc przemocy domowej. Jeeli na miejscu zda-rzenia obecne s dzieci, w sytuacji, gdy grozi im bezporednie niebezpieczestwo lub pozostawienie bez opieki, policjant podejmuje decyzj o zabraniu dzieci i po-wierza je opiece kogo z rodziny, a gdy jest to niemoliwe, opiece placwki opie-kuczo-wychowawczej. Prawo dopuszcza moliwo udzielenia pomocy dzieciom II. Rodzina82Codziennik prawnyprzez osoby lub instytucje wbrew woli rodzicw lub opiekunw bdcych w stanie nietrzewym.Po interwencji domowej, podczas ktrej zaoona zostaa tzw. Niebieska Karta, przepisy zobowizuj funkcjonariusza Policji dzielnicowego do: niezwocznego podjcia (do 7 dni) kontaktu z rodzin, w ktrej wystpia prze-moc w celu bliszego rozpoznania sytuacji i zorientowania si w potrzebach rodziny; systematycznego (co najmniej raz w miesicu) wizytowania rodziny w celu sprawdzenia stanu bezpieczestwa domownikw i zachowania sprawcy; wszyst-kie kontakty z rodzin powinny by dokumentowane w formie notatki urzdo-wej; podejmowania dziaa prewencyjnych wobec sprawcw przemocy; nawizania wsppracy z instytucjami i organizacjami zajmujcymi si udziela-niem wsparcia i pomocy osobom dowiadczajcym przemocy.Dzielnicowy powinien realizowa takie postpowanie do momentu rozwizania problemu, tzn. uznania, na podstawie posiadanej dokumentacji i uzyskanych infor-macji, e przemoc w rodzinie ustaa.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 29 lipca o przeciwdziaaniu przemocy w rodzinie (Dz.U. Nr 180, poz. 1493 ze zm.)Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 6 lipca 2006 r. w sprawie standardu podstawowych usug wiadczonych przez specjalistyczne osrodki wsparcia dla o ar przemocy w rodzinie, a take szczegowych kierunkw prowadzenia od-dziaywa korekcyjno-edukacyjnych (Dz.U. Nr 127, poz. 890).77. Jakiej pomocy spoecznej moe oczekiwa osoba dotknita przemoc w rodzinie? Celem dziaania pomocy spoecznej jest umoliwienie osobom i rodzinom prze-zwycienia trudnych sytuacji yciowych, ktrych same nie s w stanie pokona, a take zapobieganie powstawaniu tych sytuacji. Pomoc spoeczna jest udzielania m.in. w przypadku przemocy w rodzinie, ktra powoduje zaburzenia funkcjono-wania rodziny lub jest konsekwencj dysfunkcji o innym podou, bdcych rw-nie w zainteresowaniu pomocy spoecznej (np. ubstwa, uzalenie czy bezrad-noci w sprawach opiekuczo-wychowawczych). W strukturach lokalnych dziaaj Miejskie lub Gminne Orodki Pomocy Spoecznej, w ramach ktrych mog dziaa np. punkty informacyjne, orodki pomocy, grupy wsparcia dla ofiar przemocy do-mowej, wietlice dla dzieci.83Codziennik prawnyII. RodzinaBezporedni pomoc rodzinom i osobom potrzebujcym zajmuj si pracowni-cy socjalni dziaajcy zgodnie z ustalon rejonizacj.Kada osoba bdca w trudnej sytuacji yciowej, rwnie osoba z problemem przemocy, moe zwrci si o pomoc do pracownika socjalnego, ktry: przeprowadza wywiad rodowiskowy umoliwiajcy diagnoz sytuacji rodziny lub osoby i w przypadku stwierdzenia przemocy w rodzinie wypenia formularz Pomoc Spoeczna Niebieska Karta; w sytuacji, kiedy istnieje bezporednie zagroenie dla ycia lub zdrowia dziecka, odbiera dziecko z rodziny i umieszcza je w rodzinie zastpczej lub w caodobo-wej placwce opiekuczo-wychowawczej; przygotowuje wszechstronny plan pomocy; monitoruje efekty podjtych dziaa; pomaga w zaatwianiu spraw urzdowych i innych wanych spraw bytowych; udziela szeroko rozumianego poradnictwa, np. prawnego, psychologicznego lub wskazuje miejsca, gdzie mona uzyska tak pomoc; udziela informacji o przysugujcych wiadczeniach i formach pomocy (m.in. moliwoci udziau w mediacji, terapii czy treningach umiejtnoci radzenia so-bie w kon ikcie).W uzasadnionych przypadkach z pomocy spoecznej moe by m.in.: udzielona pomoc nansowa w formie zasikw staych, okresowych, celowych; udzielona pomoc rzeczowa np. przekazanie odziey, ywnoci; udzielone zasiki i poyczki na ekonomiczne usamodzielnienie si.Szerzej zobacz rozdzia IX wiadczenia spoeczne.Formularz Pomoc Spoeczna Niebieska Karta zawiera informacje podobne do tych, ktre zawarte s w formularzu wypenianym przez Policj. Zawiera nad-to pytania dotyczce korzystania z pomocy instytucjonalnej Policji, prokuratury, sdu, innych instytucji oraz rezultatw uzyskania pomocy. Zawiera rwnie ocen sytuacji, sporzdzon przez pracownika socjalnego na podstawie zebranych infor-macji oraz plan dziaa na rzecz rodziny.Wypenienie formularza Niebieska Karta wymaga od pracownika socjalne-go podjcia dziaa zmierzajcych do pomocy rodzinie (odnotowywanych rwnie w formularzu), takich jak: udzielanie wsparcia, poradnictwo, motywowanie rodzi-ny do zmiany sytuacji, podejmowanie interwencji, nawizywanie wsppracy z in-stytucjami i organizacjami mogcymi wspuczestniczy w procesie pomagania.Naley zaznaczy, e osobom dotknitym przemoc udziela si wiadcze z pomocy spoecznej przede wszystkim w formie poradnictwa (psychologicz-nego i prawnego) oraz interwencji kryzysowej, w tym interwencji polegajcej na udzieleniu schronienia majcego na celu oddzielenie od sprawcy przemocy po-II. Rodzina84Codziennik prawnyprzez umieszczenie w specjalistycznym orodku wsparcia (np. domu dla matek z dziemi). Warto jednak podnie, e to nie pokrzywdzeni powinni ucieka z domu, w oba-wie przed dalsz agresj, ale wsplnie zajmowany lokal powinien opuci sprawca (niezalenie od etapu postpowania karnego i jego tytuu prawnego do lokalu pod-legajcego opuszczeniu).Podstawa prawna:Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy spoecznej (Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Polityki Spoecznej z dnia 19 kwietnia 2005 r. w sprawie rodzinnego wywiadu rodowiskowego (Dz.U. Nr 77, poz. 672).78. Jakiej pomocy zdrowotnej moe oczekiwa osoba dotknita przemoc w rodzinie? Gwnym zadaniem suby zdrowia jest ochrona zdrowia pacjenta. Ponie-wa zncaniu czsto towarzysz wyrane uszkodzenia fizyczne (tzw. uszkodzenia zdrowia somatycznego) i uszkodzenia zdrowia psychicznego (wystpuje tzw. ze-sp stresu pourazowego), dziaania suby zdrowia w sytuacji zncania si s nie-odzowne. W pomocy ofiarom przemocy domowej, oprcz zada podstawowych, ta-kich jak np. udzielenie pomocy medycznej, istotne jest: rozpoznanie sygnaw wiadczcych o wystpowaniu przemocy, szczeglnie gdy o ary bd wiadkowie prbuj to ukry oraz umiejtno przeprowadzenia rozmowy umoliwiajcej rozpoznanie form przemocy i czstotliwoci jej wyst-powania; wystawienie na prob poszkodowanych zawiadczenia lekarskiego o stwier-dzonych obraeniach ew. udostpnienie kopii z karty pacjenta, w ktrej opisane zostay obraenia (opis przez lekarza POZ jest bezpatny, kosztowa moe wy-cznie wykonanie ksero, ale i temu mona zaradzi wskazujc w zoonych ze-znaniach, e dokumentacja ta jest dostpna w danej przychodni to prokuratura sama wystpi o jej udostpnienie, nie obciajc kosztami tej operacji pokrzyw-dzonego przestpstwem).Podstawa prawna:Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o wiadczeniach opieki zdrowotnej nansowanych ze rodkw publicznych (Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.).85Codziennik prawnyII. Rodzina79. Co robi, kiedy zncanie trwa, mimo zawiadomienia o zncaniu waciwych organw wadzy publicznej?Organy cigania maj obowizek przerwa przestpstwo.Poza przepisami Kodeksu postpowania karnego, odnoszcymi si do zatrzy-mania i rodkw zapobiegawczych, zgodnie z Zarzdzeniem nr 162 Komendanta Gwnego Policji z dnia 18 lutego 2008 r. w sprawie metod i form wykonywania przez Policj zada w zwizki z przemoc w rodzinie w ramach procedury Niebie-skie Karty, Policjant ma obowizek podjcia w razie potrzeby innych niezbdnych czynnoci zapewniajcych ochron ycia, zdrowia i mienia osb bdcych ofiarami przemocy, wcznie z zastosowaniem, na podstawie odrbnych przepisw, wobec sprawcy przemocy rodkw przymusu bezporedniego i zatrzymania.Policja moe zatem zatrzyma sprawc i umieci go najpierw w policyjnej iz-bie zatrzyma, a nastpnie wystpi do prokuratora w sprawie skierowania do sdu wniosku o tymczasowe aresztowanie, ktry powinien by przekazany do sdu w ci-gu 48 godzin od chwili zatrzymania.Nie zawsze jednak zachowanie sprawcy w obecnoci funkcjonariuszy Policji daje ku temu podstawy. W takiej sytuacji o problemie dalszej przemocy naley powiado-mi prokuratora nadzorujcego postpowanie przygotowawcze lub zoy wniosek o zastosowanie rodka zapobiegawczego.Zaznaczy naley, e rodki zapobiegawcze (do ktrych, poza tymczasowym aresztowaniem, naley m.in. zakaz zbliania si do pokrzywdzonego i kontaktu z nim, tzw. warunkowy dozr Policji poczony z nakazem opuszczenia przez po-dejrzanego wsplnie zajmowanego ze sprawc lokalu), mog by zastosowane wy-cznie po postawieniu zarzutw sprawcy. Decyzja w tym zakresie moe by jednak byskawiczna. Ju w chwili wszczcia ledztwa mog istnie dane uzasadniaj do-statecznie podejrzenie, e czyn popenia okrelona osoba, co pozwala na postawie-nie jej formalnego zarzutu popenienia przestpstwa.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).roz-II.indd 85 2009-08-12 10:21:36II. Rodzina86Codziennik prawny80. Jak zareagowa, gdy zncaniu towarzysz inne, negatywne zachowania sprawcy?Zncanie przybiera rn form, czsto wyrafinowan i umykajc uwadze or-ganom postpowania karnego. Przykadowo niemal standardowym zachowaniem sprawcy jest wymiana zamkw w drzwiach domu, o ktrej zapomina powiedzie swoim ofiarom.Jeeli pokrzywdzony jest wacicielem bd wspwacicielem mieszkania, moe natychmiast otworzy zamki przy pomocy lusarza, do czego podstaw praw-n daj przepisy o tzw. dozwolonej samopomocy.Mona prosi o asyst funkcjonariuszy Policji, ktrzy powinni, wobec zgoszonej sprawy dotyczcej zncania zadba, aby nie doszo przy tej okazji do naruszenia po-rzdku publicznego.Posiadanie i jego ochrona podlega unormowaniom Kodeksu cywilnego. Jeeli nie zdecydowalimy si na natychmiastowe otwarcie drzwi do domu za pomoc lu-sarza, swoich roszcze moemy dochodzi na zasadach okrelonych w przepisach Kodeksu cywilnego. Prawomocny wyrok sdowy wydany w sprawie naruszenia po-siadania umoliwi wyegzekwowanie przez komornika sdowego w sposb prze-widziany prawem przywrcenia naruszonego posiadania.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.).81. Na czym polega interwencja kryzysowa?Interwencja kryzysowa stanowi zesp dziaa podejmowanych na rzecz osb i rodzin, w tym dotknitych przemoc, w celu zapobiegania lub zapobiegania po-gbianiu si wystpujcych dysfunkcji (tzn. nieprawidowoci). Interwencj kryzy-sow obejmuje si osoby i rodziny bez wzgldu na posiadany dochd. Zaliczana jest do wiadcze niepieninych z pomocy spoecznej.W ramach interwencji kryzysowej udziela si w szczeglnoci poradnictwa specja-listycznego, pomocy terapeutycznej oraz schronienia dostpnego przez ca dob.Matki z maoletnimi dziemi oraz kobiety w ciy dotknite przemoc lub znaj-dujce si w innej sytuacji kryzysowej mog w ramach interwencji kryzysowej zna-le schronienie i wsparcie w domach dla matek z maoletnimi dziemi i kobiet w ciy. Do tych domw mog by rwnie przyjmowani ojcowie z maoletnimi dziemi albo inne osoby sprawujce opiek prawn nad dziemi.87Codziennik prawnyII. RodzinaRol orodkw interwencji kryzysowej jest udzielanie wsparcia osobom bd-cym w trudnych emocjonalnie sytuacjach, wywoanych kryzysami rodzinnymi, trudnociami wychowawczymi, problemami psychospoecznymi (brak rodkw fi-nansowych, bezrobocie, przemoc w rodzinie, naduywanie alkoholu), kopotami emocjonalnymi (lki, poczucie osamotnienia). Interwencje kryzysowe, podejmo-wane przez orodki, polegaj w szczeglnoci na udzieleniu wsparcia osobie lub ro-dzinie dotknitej traumatycznym wydarzeniem. Pomoc ma na celu poszukiwanie metod pozwalajcych przezwyciy trudn sytuacj.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy spoecznej (Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Polityki Spoecznej z dnia 8 marca 2005 r. w sprawie domw dla matek z maoletnimi dziemi i kobiet w ciy (Dz.U. Nr 43, poz. 418).89III. EdukacjaNauczanie powinno sprzyja penemu rozwojowi osobowoci oraz poszanowa-niu praw innych czonkw spoeczestwa. W tym te duchu uksztatowany jest pol-ski system edukacji. Zgodnie z Konstytucj, do podstawowych praw czowieka zalicza si prawo do nauki. Konstytucja gwarantuje kademu prawo do bezpatnej nauki w szkoach publicznych, za wyjtkiem odpatnoci niektrych usug edukacyjnych w publicz-nych szkoach wyszych, moliwo wyboru szkoy przez rodzicw dla swoich dzie-ci oraz swobod zakadania szk. Gwarancja bezpatnej nauki w publicznej szkole wyszej nie moe by jednak rozumiana jako absolutna i nieograniczona. Dostp do bezpatnych studiw w publicznej szkole wyszej musi by wic z natury rzeczy li-mitowany, uwzgldnia realne moliwoci finansw publicznych pastwa.Jednoczenie konstytucyjnym wymogiem naoonym na wadze publiczne jest zapewnienie szerokiego dostpu do wyksztacenia. Ma temu suy obowizek two-rzenia i wspierania indywidualnych systemw pomocy finansowej oraz organiza-cyjnej dla uczniw i studentw.III. Edukacja90Codziennik prawny1. obki i przedszkole82. Od kiedy nastpuje objcie obowizkiem przedszkolnym?Do chwili obecnej obowizek przedszkolny rozpoczyna si z pocztkiem roku szkolnego w tym roku kalendarzowym, w ktrym dziecko koczy sze lat. Dzieci w wieku lat szeciu s obowizane do odbycia rocznego przygotowania przedszkol-nego. Planowana zmiana obowizujcych w tym zakresie przepisw spowoduje jed-nak obnienie wieku obowizkowego nauczania. Po wprowadzeniu uchwalonych zmian przygotowanie przedszkolne bd mogy odby dzieci w wieku lat piciu, na-tomiast od roku 2012 obowizek przedszkolny obejmie wszystkie piciolatki. Usta-wa przewiduje dwie moliwe formy realizacji obowizku rocznego przygotowania przedszkolnego: w przedszkolu lub w oddziale przedszkolnym szkoy podstawo-wej. Kada z tych form jest rwnouprawniona, a wybr pomidzy nimi przysuguje co do zasady rodzicom dziecka. W szczeglnych przypadkach dyrektor szkoy moe zezwoli na spenienie przez dziecko obowizku przedszkolnego poza przedszko-lem albo oddziaem przedszkolnym.Naley zwrci uwag, e wczeniejsze podjcie speniania przez dziecko sze-cioletnie obowizku szkolnego zwalnia je z obowizku rocznego przygotowania przedszkolnego.91Codziennik prawnyIII. EdukacjaPodstawa prawna:Ustawa z dnia 7 wrzenia 1991 r. o systemie owiaty (Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.).2. Szkoa83. Na czym polega obowizek szkolny?W myl obowizujcych przepisw nauka jest obowizkowa do ukoczenia 18 roku ycia. Prawo do nauki rozumiane jako moliwo zdobywania wiedzy uznano za na tyle istotne, e nadano mu rwnoczenie posta powszechnego obo-wizku, kierowanego zarwno do osb uprawnionych (dzieci i modzie), jak rw-nie do ich rodzicw i prawnych opiekunw.Charakter obowizku szkolnego okrela si mianem cigego lub trwaego, co oznacza, e do jego spenienia nie wystarczy zgoszenie dziecka do szkoy. Obowi-zek szkolny polega przede wszystkim na uczszczaniu na zajcia w szkole okrelo-nego typu (szkoy podstawowe i gimnazjalne). Obowizek szkolny dziecka rozpoczyna si z pocztkiem roku szkolnego w tym roku kalendarzowym, w ktrym dziecko koczy 7 lat (po zmianie przepisw odpo-III. Edukacja92Codziennik prawnywiednio 6 lat), oraz trwa do ukoczenia gimnazjum, nie duej jednak ni do uko-czenia 18 roku ycia. Na wniosek rodzicw dziecka nauk w szkole podstawowej moe take rozpocz dziecko, ktre przed dniem 1 wrzenia koczy 6 lat (po zmia-nie odpowiednio 5 lat), jeeli wykazuje psychofizyczn dojrzao do podjcia na-uki szkolnej. W przypadkach uzasadnionych wanymi przyczynami rozpoczcie speniania przez dziecko obowizku szkolnego moe by odroczone, nie duej jed-nak ni o jeden rok.Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 7 wrzenia 1991 r. o systemie owiaty (Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.).84. Jakie s podstawowe prawa i obowizki uczniw?Ustawa o systemie owiaty za podstawowe prawa uczniw uznaje: prawo do zapoznawania si z programem nauczania, z jego treci, celem i sta-wianymi wymaganiami; prawo do jawnej i umotywowanej oceny postpw w nauce i zachowaniu; prawo do organizacji ycia szkolnego, umoliwiajce zachowanie waciwych proporcji midzy wysikiem szkolnym a moliwoci rozwijania i zaspokajania wasnych zainteresowa; prawo redagowania i wydawania gazety szkolnej; prawo organizowania dziaalnoci kulturalnej, owiatowej, sportowej oraz roz-rywkowej zgodnie z wasnymi potrzebami i moliwociami organizacyjnymi, w porozumieniu z dyrektorem; prawo wyboru nauczyciela penicego rol opiekuna samorzdu.Zgodnie z ustaw o systemie owiaty, samorzd uczniowski moe przedstawia radzie szkoy lub placwki, radzie pedagogicznej oraz dyrektorowi wnioski i opinie we wszystkich sprawach szkoy, w szczeglnoci dotyczcych realizacji podstawo-wych praw uczniw. Moe wypowiada si take w kwestiach, ktre reguluje statut szkoy w tym dotyczcych zasad usprawiedliwiania nieobecnoci w szkole przez penoletnich uczniw.W gimnazjach oraz w szkoach ponadgimnazjalnych samorzd uczniowski moe wnioskowa do dyrektora szkoy o utworzenie rady szkoy. W skad rady szkoy mog wchodzi uczniowie wybrani przez og uczniw (z wyczeniem szk pod-stawowych).93Codziennik prawnyIII. EdukacjaPodstawowym obowizkiem uczniw jest przestrzeganie przepisw obowizu-jcych w szkole, do ktrej uczszczaj. Istotne znaczenie ma tutaj statut szkoy, on bowiem obok praw okrela obowizki ucznia w zakresie: udziau w zajciach edukacyjnych, przygotowywania si do nich oraz waciwe-go zachowania w ich trakcie; usprawiedliwiania, w okrelonym terminie i formie, nieobecnoci na zajciach edukacyjnych; dbania o schludny wygld oraz noszenia odpowiedniego stroju; warunkw korzystania z telefonw komrkowych i innych urzdze elektronicz-nych na terenie szkoy; waciwego zachowania wobec nauczycieli i innych pracownikw szkoy oraz pozostaych uczniw.Przepisy statutu szkoy musz by oczywicie zgodne z powszechnie obowizu-jcymi przepisami prawa.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 7 wrzenia 1991 r. o systemie owiaty (Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.).Rozporzdzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2007 r. w sprawie warunkw i sposobu oceniania, klasy kowania i promowania uczniw i suchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianw i egzaminw w szkoach publicznych (Dz.U. Nr 83, poz. 562 ze zm.). 85. Czy penoletni ucze moe sam usprawiedliwia nieobecno w szkole?Zgodnie z obowizujcymi przepisami wadza rodzicielska trwa do penoletno-ci, ktr osiga si w wieku lat 18. W wieku 18 lat dziecko osiga pen zdolno do czynnoci prawnych. Zatem rodzice, nawet gdyby chcieli tak osob reprezen-towa przed organami publicznymi, to bez odpowiedniego upowanienia nie maj do tego prawa. Penoletni ucze samodzielnie ju decyduje o swoim postpowaniu, w tym o obecnoci w szkole, tym bardziej, i obowizek szkolny trwa do ukocze-nia 18 lat.Modzie w wieku obowizkowego nauczania, jak rwnie uczniowie dobro-wolnie kontynuujcy nauk w danej szkole lub placwce owiatowej, a take dyrek-cja szkoy oraz grono pedagogiczne maj obowizek stosowa si do zasad okrelo-nych w statucie szkoy. Statut szkoy okrela obowizki ucznia, w tym m.in. sposb usprawiedliwiania, w okrelonym terminie i formie, nieobecnoci na zajciach edu-kacyjnych. Oznacza to, e sposb i forma usprawiedliwiania nieobecnoci w szkole III. Edukacja94Codziennik prawnynie moe by arbitraln decyzj wychowawcy danej klasy, ale musi by uregulowa-na w statucie szkoy. Mona sobie wyobrazi, e szkoa okreli w statucie termin do zoenia wniosku o usprawiedliwienie godzin nieobecnych, form takiego wniosku, a nawet zastrzee, e dla usprawiedliwienia godzin nieobecnych wymagana jest forma zwolnienia lekarskiego. Statut szkoy nie moe jednak narusza obowizuj-cych przepisw prawa. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 7 wrzenia 1991 r. o systemie owiaty (Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 maja 2001 r. w sprawie ramo-wych statutw publicznego przedszkola oraz publicznych szk (Dz.U. Nr 61, poz. 624 ze zm.).86. Co zobowizane s zapewnia uczniom szkoy i inne placwki owiatowe?Zgodnie z ustaw o systemie owiaty, szkoy i placwki owiatowe powinny za-pewni uczniom m.in.: dostosowanie treci, metod i organizacji nauczania do moliwoci psycho zycz-nych uczniw, a take moliwo korzystania z pomocy psychologiczno-pedago-gicznej i specjalnych form pracy dydaktycznej; moliwo pobierania nauki we wszystkich typach szk przez dzieci i modzie niepenosprawn oraz niedostosowan spoecznie, zgodnie z indywidualnymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi oraz predyspozycjami; opiek nad uczniami niepenosprawnymi przez umoliwianie realizowania zin-dywidualizowanego procesu ksztacenia, form i programw nauczania oraz za-j rewalidacyjnych; opiek nad uczniami szczeglnie uzdolnionymi poprzez umoliwianie realizo-wania indywidualnych programw nauczania oraz ukoczenia szkoy kadego typu w skrconym czasie; utrzymywanie bezpiecznych i higienicznych warunkw nauki, wychowania i opieki w szkoach i placwkach; opiek uczniom pozostajcym w trudnej sytuacji materialnej i yciowej; dostosowywanie kierunkw i treci ksztacenia do wymogw rynku pracy; ksztatowanie u uczniw postaw przedsibiorczoci sprzyjajcych aktywnemu uczestnictwu w yciu gospodarczym; przygotowywanie uczniw do wyboru zawodu i kierunku ksztacenia;95Codziennik prawnyIII. Edukacja warunki do rozwoju zainteresowa i uzdolnie uczniw przez organizowanie zaj pozalekcyjnych i pozaszkolnych oraz ksztatowanie aktywnoci spoecznej i umiejtnoci spdzania czasu wolnego.Szkoy i placwki publiczne maj obowizek umoliwi uczniom podtrzymywa-nie poczucia tosamoci narodowej, etnicznej, jzykowej i religijnej, a w szczegl-noci nauk jzyka oraz wasnej historii i kultury.Uczniowie maj prawo do dziaania w funkcjonujcych na terenie szkoy organi-zacjach i stowarzyszeniach. Na terenie szkoy nie mog jednak dziaa partie i orga-nizacje polityczne.Zgod na dziaania na terenie szkoy organizacji i stowarzysze wydaje dyrektor szkoy po uprzednim uzgodnieniu warunkw takiej dziaalnoci oraz po uzyskaniu pozytywnej opinii rady szkoy i rady rodzicw.Ustawa o systemie owiaty zobowizuje rodzicw do zapewnienia uczniom wa-runkw umoliwiajcych przygotowanie si do zaj szkolnych. Zgodnie z ustaw o systemie owiaty ucze ma prawo do bezpatnej nauki w szkoach publicznych. Take tzw. opata na rad rodzicw jest cakowicie dobrowolna.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 7 wrzenia 1991 r. o systemie owiaty (Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.).87. Kto i kiedy moe zoy egzamin maturalny?Egzamin maturalny jest przeprowadzany dla absolwentw szk ponadgimna-zjalnych: licew oglnoksztaccych, licew profilowanych, technikw, uzupenia-jcych licew oglnoksztaccych i technikw uzupeniajcych. Egzamin maturalny mona zdawa raz w roku w maju wedug szczegowego harmonogramu usta-lonego przez dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej.Zdajcy, ktry zamierza przystpi do egzaminu maturalnego, skada stosow-n deklaracj przewodniczcemu zespou egzaminacyjnego, ktrym jest dyrektor szkoy. Absolwent, ktry ukoczy szko w latach wczeniejszych, skada deklara-cj dyrektorowi szkoy, ktr ukoczy. W przypadku likwidacji lub przeksztacenia szkoy absolwent, ktry ukoczy szko we wczeniejszych latach, skada deklara-cj dyrektorowi komisji okrgowej. Osoby, ktre z powanych przyczyn zdrowotnych lub losowych nie mog przy-stpi do egzaminu maturalnego z jednego lub wicej przedmiotw w wyznaczo-nym terminie, mog w dniu egzaminu zoy do dyrektora Okrgowej Komisji Eg-zaminacyjnej wniosek, za porednictwem dyrektora szkoy, o wyraenie zgody III. Edukacja96Codziennik prawnyna przystpienie przez nich do egzaminu z danego przedmiotu lub przedmiotw w inny terminie.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 7 wrzenia 1991 r. o systemie owiaty (Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.).Rozporzdzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2007 r. w sprawie warunkw i sposobu oceniania, klasy kowania i promowania uczniw i suchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianw i egzaminw w szkoach publicznych (Dz.U. Nr 83, poz. 562 ze zm.). 88. Czy mona poprawia wynik egzaminu maturalnego?Zdajcy egzamin maturalny, ktry przystpi do wszystkich egzaminw z przed-miotw obowizkowych w czci ustnej i pisemnej i nie zda jednego egzaminu (ust-nego lub pisemnego), moe przystpi ponownie do egzaminu z tego przedmiotu, na tym samym poziomie w sesji poprawkowej w okresie od sierpnia do wrzenia (dokadny termin ustala dyrektor Centralnej Komisji Egzaminacyjnej). Zdajcy, ktry nie zda egzaminu z okrelonego przedmiotu lub przedmiotw, moe przystpi ponownie do egzaminu z tego przedmiotu w kolejnych sesjach eg-zaminacyjnych przez 5 lat od daty pierwszego egzaminu maturalnego. Po upywie 5 lat od daty pierwszego egzaminu absolwent zdaje powtrny egzamin w penym zakresie. Absolwent, ktry chce podwyszy wynik egzaminu z jednego lub kilku przed-miotw, ma prawo przystpi ponownie do egzaminu w kolejnych latach.Podstawa prawna:Rozporzdzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2007 r. w sprawie warunkw i sposobu oceniania, klasy kowania i promowania uczniw i suchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianw i egzaminw w szkoach publicznych (Dz.U. Nr 83, poz. 562 ze zm.).97Codziennik prawnyIII. Edukacja3. Studia89. Jaki jest tryb ubiegania si o przyjcie na studia w publicznej szkole wyszej?Zasady funkcjonowania wyszych uczelni, w tym kwestie rekrutacji na studia, okrela Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyszym. Podsta-wowym warunkiem rozpoczcia studiw pierwszego stopnia (licencjackie lub jed-nolite studia magisterskie) jest posiadanie wiadectwa dojrzaoci. Warunki i tryb rekrutacji na poszczeglne kierunki ustala senat danej uczelni i podaje je do pu-blicznej wiadomoci nie pniej ni do 31 maja roku poprzedzajcego rok akade-micki, ktrego uchwaa senatu dotyczy.Podstawowym kryterium przyjcia na studia s wyniki egzaminu maturalnego. Senat uczelni ustala, jakie wyniki egzaminu maturalnego stanowi podstaw przy-jcia na studia. Uczelnia moe za zgod ministra waciwego do spraw szkolnictwa wyszego przeprowadzi dodatkowe egzaminy wstpne tylko w przypadku koniecz-noci sprawdzenia wiedzy lub umiejtnoci, ktre nie byy sprawdzane w trybie eg-zaminu maturalnego lub gdy osoba ubiegajca si o przyjcie na studia posiada wiadectwo dojrzaoci uzyskane za granic. Analogicznie postpuje si w przypad-ku posiadaczy tzw. matury midzynarodowej.III. Edukacja98Codziennik prawnyZasady przyjmowania na studia w uczelni publicznej laureatw oraz finalistw olimpiad stopnia centralnego okrela senat uczelni na okres co najmniej 3 lat.W przypadku, gdy wstp na studia uzaleniony jest od wynikw egzaminu wstpnego, rekrutacj przeprowadzaj komisje rekrutacyjne powoane przez kie-rownika podstawowej jednostki organizacyjnej uczelni. Komisje te, po przeprowa-dzeniu egzaminu, podejmuj decyzje w sprawach przyjcia na studia, a od ich decy-zji przysuguje, w terminie 14 dni, odwoanie do uczelnianej komisji rekrutacyjnej. Ostateczn decyzj, na wniosek uczelnianej komisji rekrutacyjnej, podejmuje rek-tor uczelni. Wyniki postpowania rekrutacyjnego s jawne.W uczelni wojskowej i w uczelni sub pastwowych warunki i tryb przyjcia na studia kandydatw na onierzy zawodowych i funkcjonariuszy sub pastwowych ustala, na wniosek senatu, odpowiednio Minister Obrony Narodowej lub minister waciwy do spraw wewntrznych.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyszym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.).90. Czy dopuszczalne jest pobieranie opat za studia? Istotnym zagadnieniem warunkujcym odpowied na to pytanie jest kwestia, czy studia maj miejsce na uczelni publicznej czy niepublicznej. Konstytucja zapew-nia bezpatn nauk jedynie w szkoach publicznych. Szkoy niepubliczne mog po-biera opaty za wiadczone usugi edukacyjne. Opaty musz jednak wynika z re-gulaminu studiw i umowy, jak kady student podpisuje ze szko.Uczelnia publiczna moe pobiera opaty za wiadczone usugi edukacyjne zwizane z: ksztaceniem studentw na studiach niestacjonarnych oraz uczestnikw niesta-cjonarnych studiw doktoranckich; powtarzaniem okrelonych zaj na studiach stacjonarnych oraz stacjonarnych studiach doktoranckich z powodu niezadowalajcych wynikw w nauce; prowadzeniem studiw w jzyku obcym; prowadzeniem zaj nieobjtych planem studiw; prowadzeniem studiw podyplomowych oraz kursw doksztacajcych.Wysoko opat ustala rektor szkoy wyszej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyszym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.).99Codziennik prawnyIII. Edukacja91. Jakie formy pomocy nansowej dla studentw przewiduje prawo? System stypendialny obejmuje rne moliwoci pomocy dla osb studiujcych.Ustawa wymienia nastpujce rodzaje stypendiw: stypendium socjalne; stypendium specjalne dla osb niepenosprawnych; stypendium za wyniki w nauce lub sporcie; stypendium na wyywienie; stypendium mieszkaniowe; zapomogi.wiadczenia przyznaje si ze rodkw funduszu pomocy materialnej dla stu-dentw i doktorantw, ktry uczelnia otrzymuje z budetu pastwa. Podziau do-tacji dokonuje rektor w porozumieniu z uczelnianym organem samorzdu studenc-kiego i uczelnianym organem samorzdu doktorantw. Stypendia przyznaje si na wniosek studenta, z wyjtkiem stypendium za wyniki w nauce, ktre moe (ale nie musi) by przyznane bez wniosku, na skutek decyzji wadz uczelni.Istnieje take moliwo przyznania studentowi stypendiw ministra za osi-gnicia w nauce oraz za wybitne osignicia sportowe.Prawo przewiduje rwnie system kredytw i poyczek studenckich. Mog z nich skorzysta studenci, ale tylko uczelni cywilnych lub osoby cywilne studiujce na uczelniach wojskowych.Poyczk lub kredyt moe otrzyma osoba, ktra rozpocza studia przed uko-czeniem 25 roku ycia. Kwota kredytu lub poyczki nie moe przekroczy w cigu jednego roku studiw 6-krotnoci przecitnego miesicznego wynagrodzenia w sek-torze przedsibiorstw. Poyczk lub kredyt mona zacign na okres nie duszy ni okres studiw, ale maksimum 6 lat (w przypadku doktorantw 4 lata).Poyczki i kredyty wypacane s w ratach miesicznych nie duej ni przez 10 miesicy w roku z wyczeniem okresu urlopw udzielonych zgodnie z regulami-nem studiw. Poyczki i kredyty studenckie s oprocentowane. Oprocentowanie wy-nosi nie mniej ni poow stopy redyskontowej NBP. Spata odsetek nastpuje od mo-mentu spaty samego kredytu lub poyczki. Oczywicie w terminie od otrzymania kredytu lub poyczki do chwili rozpoczcia spaty nie s naliczane odsetki za zwok.Spata zobowiza rozpoczyna si po upywie 2 lat od zakoczenia studiw i trwa nie krcej ni dwukrotno okresu, na jaki zostay udzielone, chyba e zainte-resowany poyczkobiorca lub kredytobiorca wnioskuje o krtszy termin. Wysoko raty nie moe przekroczy 20% miesicznego dochodu zainteresowanego.III. Edukacja100Codziennik prawnyPoyczki i kredyty mog by czciowo lub w caoci umorzone w przypadku: trudnej sytuacji yciowej poyczkobiorcy lub kredytobiorcy; trwaej utraty zdolnoci do spaty zobowiza; braku prawnych moliwoci dochodzenia roszcze; dobrych wynikw ukoczenia studiw.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 lipca 1998 r. o poyczkach i kredytach studenckich (Dz.U. Nr 108, poz. 685 ze zm.).Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyszym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.).92. Jakie uprawnienia przysuguj doktorantom?Uregulowania dotyczce studiw doktoranckich zawarte s w licznych ak-tach prawnych. W przypadku wyszych uczelni s to: ustawa Prawo o szkolnic-twie wyszym oraz rozporzdzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego z dnia 19 grudnia 2006 r. w sprawie studiw doktoranckich prowadzonych przez jednost-ki organizacyjne uczelni. Natomiast w przypadku placwek naukowych innych ni uczelnie wysze, uprawnienia doktorantw wynikaj z ustawy z dnia 14 marca 2003 r. o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakre-sie sztuki oraz z rozporzdzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa wyszego w sprawie studiw doktoranckich prowadzonych przez placwki naukowe.Doktoranci maj prawo do: urlopu wypoczynkowego w wymiarze nieprzekra-czajcym 8 tygodni w cigu roku, prawo do ubezpieczenia spoecznego i powszech-nego ubezpieczenia zdrowotnego na zasadach przysugujcych powszechnie. Dok-toranci studiujcy na uczelniach maj take prawo do pomocy materialnej w formie m.in. stypendium socjalnego, stypendium za wyniki w nauce, stypendium na wyy-wienie, stypendium mieszkaniowego, stypendium dla osb niepenosprawnych i za-pomogi. Do tych form pomocy stosuje si przepisy analogiczne jak dla studentw. Doktorantom niebdcym nauczycielami akademickimi lub pracownikami na-ukowym, ktrzy przygotowuj rozpraw doktorsk, przysuguje, na ich wniosek, w uzgodnionym z pracodawc terminie, urlop w wymiarze dwudziestu omiu dni, ktre s dla tych pracownikw dniami pracy, na przygotowanie obrony rozprawy doktorskiej. Przysuguje im take zwolnienie od pracy na przeprowadzenie obrony rozprawy doktorskiej. Za okres urlopu oraz za czas zwolnienia od pracy, przysu-guje pracownikowi wynagrodzenie jak za urlop wypoczynkowy.Suchacze studiw stacjonarnych i doktoranci z innych ni uczelnia placwek naukowych mog ubiega si o stypendium doktoranckie, ale jego przyznanie nie 101Codziennik prawnyIII. Edukacjajest obligatoryjne. Doktoranci otrzymujcy stypendium mog podejmowa inn prac zarobkow w niepenym wymiarze czasu pracy. W przypadku doktorantw z placwek naukowych potrzebna jest zgoda kierownika studiw. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 14 marca 2003 r. o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stop-niach i tytule w zakresie sztuki (Dz.U. Nr 65, poz. 595 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa wyszego z dnia 19 grudnia 2006 r. w sprawie studiw doktoranckich prowadzonych przez placwki naukowe (Dz.U. z 2007 r. Nr 1, poz. 2).Rozporzdzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyszego z dnia 19 grudnia 2006 r. w sprawie studiw doktoranckich prowadzonych przez jednostki organizacyjne uczel-ni (Dz.U. z 2007 r. Nr 1, poz. 3).103IV. Udzia w yciu spoecznym i politycznymJedn z podstawowych zasad polskiego systemu ustrojowego jest zasada suwe-rennoci Narodu. Oznacza ona, i to Nard wszyscy obywatele Rzeczypospolitej jest najwaniejszym podmiotem decydujcym o sprawach kraju. Jego wola determi-nuje dziaania organw wadzy pastwowej. Nard moe sprawowa wadz przez swoich przedstawicieli (demokracja porednia czy przedstawicielska) albo bezpo-rednio (demokracja bezporednia), czyli wtedy, gdy grono wyborcw podejmuje bezporednio jak decyzj bez porednictwa organw pastwowych. Pozycj jed-nostki w pastwie ujmuje rwnie zasada spoeczestwa obywatelskiego. Zakada ona aktywno obywateli w deniu do urzeczywistnienia swoich interesw. Aktyw-no ta moe przybra rnorak posta (zrzesze w stowarzyszeniach i innych for-mach samoorganizacji, dziaalnoci w komitetach inicjatywy obywatelskiej, itd.). Jednym z istotnych atrybutw demokratycznego pastwa jest moliwo aktyw-nego uczestnictwa obywateli w yciu spoecznym i politycznym. Konstytucja gwa-rantuje kademu moliwo organizowania zgromadze oraz zrzeszania si. Dziki swobodzie tworzenia i dziaalnoci partii politycznych moliwe stao si zapewnie-nie pluralizmu politycznego. Jest on warunkiem funkcjonowania demokratycznego systemu rzdw w pastwie. IV. Udzia w yciu spoecznym i politycznym104Codziennik prawny93. Na czym polega wolno zgromadze?Wolno zgromadze ustanowiona jest wyranie w art. 57 Konstytucji, ktry sta-nowi, i kademu zapewnia si wolno organizowania pokojowych zgromadze i uczestniczenia w nich. Ograniczenia tej wolnoci moe jednak okrela ustawa. Ustaw regulujc podstawowe kwestie dotyczce wolnoci zgromadze jest usta-wa z dnia 5 lipca 1990 r. Prawo o zgromadzeniach. Zgromadzeniem jest zgrupo-wanie co najmniej 15 osb w celu wsplnych obrad lub w celu wsplnego wyrae-nia stanowiska.Wolno zgromadzania si podlega ograniczeniom, przewidzianym przez usta-wy, niezbdnym do ochrony bezpieczestwa pastwowego lub porzdku publicz-nego oraz ochrony zdrowia lub moralnoci publicznej albo praw i wolnoci innych osb, a take ochrony Pomnikw Zagady. Uczestnikom zgromadze nie wolno po-siada przy sobie broni, materiaw wybuchowych ani innych niebezpiecznych na-rzdzi.Prawo organizowania zgromadze przysuguje osobom majcym pen zdol-no do czynnoci prawnych, osobom prawnym, innym organizacjom lub grupie osb. Do zorganizowania zgromadzenia nie jest potrzebna specjalna zgoda. O zamiarze zorganizowania zgromadzenia podmiot, planujc jego zwoanie, za-wiadamia organ gminy w taki sposb, aby wiadomo o tym fakcie dotara do niego nie pniej ni na 3 dni, a najwczeniej na 30 dni przed dat zgromadzenia. Organ gminy zakazuje zgromadzenia publicznego, jeeli jego cel lub odbycie sprzeciwiaj si niniejszej ustawie lub naruszaj przepisy ustaw karnych lub gdy od-bycie planowanego zgromadzenia moe zagraa yciu lub zdrowiu ludzi albo mie-niu w znacznych rozmiarach. Od decyzji zakazujcej odbycia zgromadzenia przy-suguje odwoanie do wojewody. W przypadku organizowania zgromadzenia na terenie wyszej uczelni wymaga-na jest zgoda rektora.Przepisw ustawy Prawo o zgromadzeniach nie stosuje si do zgromadze or-ganizowanych przez organy wadzy pastwowej lub organy samorzdu terytorial-nego oraz odbywanych w ramach dziaalnoci kociow i innych zwizkw wyzna-niowych.Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 5 lipca 1990 r. Prawo o zgromadzeniach (Dz.U. Nr 51, poz. 297 ze zm.).105Codziennik prawnyIV. Udzia w yciu spoecznym i politycznym94. Czemu su fundacje, stowarzyszenia i partie polityczne?Denie do realizacji rnorodnych celw spoeczestwa obywatelskiego czy programw spoecznych, politycznych, owiatowych, kulturalnych i innych wy-maga wykorzystania w szerokim zakresie zorganizowanych struktur. Kade spoe-czestwo cechuje ogromne zrnicowanie form organizacji ycia, czego wyrazem s liczne organizacje, dziaajce w rnych jego sferach. W celu umoliwienia spo-eczestwu organizowania si i prowadzenia rnorodnej dziaalnoci, Konstytucja deklaruje w art. 58 wolno zrzeszania si. Wolno ta stanowi wany element wol-noci politycznych. Fundacje, stowarzyszenia i partie polityczne s za wyrazem re-alizowania tej wolnoci.Wolno zrzeszania si w stowarzyszeniach czy partiach politycznych, a take powoywanie do ycia fundacji stanowi przejaw de ludzkich do wsplnego reali-zowania okrelonych celw czy te dziaania na rzecz okrelonej sprawy bd idei. Wolno zrzeszania si gwarantuje swobod tworzenia zrzesze, wolno przy-stpowania do zrzesze ju istniejcych oraz wolno do wystpowania z nich. Kon-stytucja nie czyni z wolnoci zrzeszania wartoci absolutnej. Ograniczenia w tym za-kresie zostay wpisane w art. 58 ust. 2 Konstytucji, zgodnie z ktrym zakazane s zrzeszenia, ktrych cel lub dziaalno pozostaje w sprzecznoci z Konstytucj lub ustaw (ustawami). Organizacje te maj wic powstawa w oparciu o prawo i na jego podstawie prowadzi dziaalno w ramach, jakie ustanawiaj Konstytucja i ustawy.Zrzeszenia podlegaj rejestracji. Jeli cel zrzeszenia nie jest zgodny z prawem, organ prowadzcy rejestracj odmawia jego zarejestrowania. Te same przyczyny mog powodowa wydanie zakazu dziaania zrzeszenia. O odmowie rejestracji lub o zakazie dziaalnoci orzeka waciwy sd. Rodzaje zrzesze, tryb ich rejestrowa-nia, a take formy nadzoru nad dziaalnoci zrzesze okrelaj ustawy. Stowarzyszenia, obok fundacji i partii politycznych, s jednostkami organizacyj-nymi, ktrych podstawowy cel nie wie si z celem gospodarczym. Fundacje mog by ustanowione dla realizacji celw spoecznie lub gospodar-czo uytecznych, w szczeglnoci takich jak: ochrona zdrowia, rozwj gospodarki i nauki, owiata i wychowanie, kultura i sztuka, opieka i pomoc spoeczna, ochrona rodowiska oraz opieka nad zabytkami.Stowarzyszenie jest dobrowolnym, samorzdnym, trwaym zrzeszeniem o ce-lach niezarobkowych umoliwiajcym obywatelom rwne, bez wzgldu na przeko-nania, prawo do czynnego uczestniczenia w yciu publicznym i wyraania zrnico-wanych pogldw oraz realizacji indywidualnych zainteresowa. IV. Udzia w yciu spoecznym i politycznym106Codziennik prawnyPartia polityczna jest dobrowoln organizacj, wystpujc pod okrelon na-zw, stawiajc sobie za cel udzia w yciu publicznym poprzez wywieranie meto-dami demokratycznymi wpywu na ksztatowanie polityki pastwa lub sprawowa-nie wadzy publicznej. Stosownie do treci art. 13 Konstytucji zakazane jest istnienie partii politycz-nych i innych organizacji odwoujcych si w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk dziaania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a take tych, ktrych program lub dziaalno zakada lub dopuszcza nienawi rasow i narodowocio-w, stosowanie przemocy w celu zdobycia wadzy lub wpywu na polityk pastwa albo przewiduje utajnienie struktur lub czonkostwa. Istnienie jak te dziaalno partii politycznych jest z pewnoci warunkiem funkcjonowania demokratyczne-go pastwa. Jednak wpyw dowiadcze historii, zwizanych m.in. z moliwoci posiadania monopolu na sprawowanie wadzy przez tylko jedn parti, wprowa-dzi na gruncie Konstytucji zakaz istnienia partii politycznych, ktrych cel byby niezgodny z funkcjonowaniem demokratycznego pastwa. Trybuna Konstytucyjny moe wic orzec niezgodno z Konstytucj celw lub dziaa partii, ktra gosi nie-tolerancj, brak poszanowania praw czowieka, propaguje rasizm, uycie przemocy lub narusza obowizujce prawo.Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (Dz.U. z 1991 r. Nr 46, poz. 203 ze zm.).Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.).Ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych (Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 857 ze zm.).95. Jak zaoy fundacj, stowarzyszenie lub parti polityczn?Fundacje Fundacj mog zaoy osoby fizyczne niezalenie od ich obywatelstwa i miej-sca zamieszkania bd osoby prawne majce siedziby w Polsce lub za granic. Jee-li fundatorem jest osoba fizyczna, to powinna ona posiada pen zdolno do czyn-noci prawnych. Akt fundacyjny powinien zosta dokonany osobicie. Wykluczona jest moliwo dokonania tej czynnoci za porednictwem przedstawiciela. 107Codziennik prawnyIV. Udzia w yciu spoecznym i politycznymAkt fundacyjny moe zosta dokonany rwnie przez krajow bd zagraniczn osob prawn. Do wyraenia woli w imieniu osoby prawnej powoane s osoby fi-zyczne, bdce organem danej osoby prawnej lub wchodzce w jego skad. Owiadczenie fundatora o ustanowieniu fundacji powinno by zoone w for-mie aktu notarialnego, chyba e ustanowienie fundacji nastpuje w testamencie. W owiadczeniu tym fundator powinien wskaza cel fundacji oraz skadniki majt-kowe przeznaczone na jego realizacj. Ponadto fundator ustala statut fundacji, kt-ry powinien okrela jej nazw, siedzib, majtek, cele, zasady, formy i zakres dzia-alnoci fundacji, skad i organizacj zarzdu oraz obowizki i uprawnienia tego organu jak te jego czonkw. Fundator moe odstpi od osobistego ustalenia sta-tutu i upowani do jego ustalenia inn osob fizyczn lub osob prawn. Siedziba fundacji powinna znajdowa si na terytorium Rzeczypospolitej Pol-skiej. Fundacja podlega obowizkowemu wpisowi do Krajowego Rejestru Sdowego i z chwil wpisania jej do Rejestru uzyskuje osobowo prawn.Stowarzyszenia Stowarzyszenie to dobrowolne, samorzdne i trwae zrzeszenie o celach nieza-robkowych. Prawo tworzenia stowarzysze maj obywatele polscy oraz cudzoziemcy maj-cy miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (cudzoziemcy nie-majcy miejsca zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mog wst-powa do stowarzysze, ktrych statuty przewiduj tak moliwo).Moliwo tworzenia stowarzysze maj obywatele posiadajcy pen zdolno do czynnoci prawnych i nie pozbawieni praw publicznych. Maoletni w wieku od 16 do 18 lat, ktrzy maj ograniczon zdolno do czynnoci prawnych, mog nale-e do stowarzysze i korzysta z czynnego i biernego prawa wyborczego, z tym e w skadzie zarzdu stowarzyszenia wikszo wtedy musz stanowi osoby o penej zdolnoci do czynnoci prawnych. Maoletni poniej 16 lat mog nalee do stowa-rzysze tylko za zgod przedstawicieli ustawowych, bez prawa udziau w gosowaniu na walnych zebraniach czonkw oraz bez korzystania z czynnego i biernego prawa wyborczego do wadz stowarzyszenia. Jeeli jednostka organizacyjna stowarzyszenia zrzesza tylko maoletnich mog oni wybiera i by wybierani do wadz tej jednostki. Ustawa Prawo o stowarzyszeniach przewiduje tworzenie dwch rodzajw zrzesze: stowarzysze posiadajcych osobowo prawn, zwanych niekiedy reje-strowymi oraz stowarzysze zwykych, ktre nie posiadaj osobowoci prawnej.Stowarzyszenie rejestrowe moe zaoy co najmniej 15 osb, ktre w tym celu uchwalaj statut stowarzyszenia i wybieraj komitet zaoycielski. Statut takiego IV. Udzia w yciu spoecznym i politycznym108Codziennik prawnystowarzyszenia okrela powinien w szczeglnoci: nazw stowarzyszenia (odr-niajc je od innych stowarzysze, organizacji i instytucji), teren dziaania, siedzib stowarzyszenia, cele i sposoby ich realizacji, sposb nabywania i utraty czonkostwa, wadze stowarzyszenia, tryb dokonywania ich wyboru, sposb reprezentowania stowarzyszenia oraz zacigania zobowiza majtkowych. Stowarzyszenie podlega obowizkowemu wpisowi do Krajowego Rejestru Sdowego, chyba e przepis usta-wy stanowi inaczej. Z chwil wpisania do Krajowego Rejestru Sdowego stowarzy-szenie uzyskuje osobowo prawn i moe rozpocz swoj dziaalno. Uproszczon form stowarzyszenia jest natomiast stowarzyszenie zwyke. Tego rodzaju zrzeszenie mog zaoy, co najmniej 3 osoby, ktre w tym celu uchwalaj regulamin dziaalnoci. Regulamin dziaalnoci powinien okrela w szczeglnoci nazw, cel, teren i rodki dziaania, siedzib oraz przedstawiciela reprezentujcego stowarzyszenie. Zaoyciele stowarzyszenia zwykego s obowizani o tym fakcie poinformowa na pimie waciwy ze wzgldu na przysz siedzib organ nadzoru-jcy. Jeeli w cigu 30 dni od dnia uzyskania informacji o zaoeniu stowarzyszenia zwykego nie zakazano jego dziaalnoci, moe ono j rozpocz. Partie polityczne Partia polityczna jest dobrowoln organizacj, dziaajc pod okrelon nazw, stawiajc sobie za cel udzia w yciu publicznym poprzez wywieranie wpywu, metodami demokratycznymi, na ksztatowanie polityki pastwa lub sprawowanie wadzy publicznej. Czonkami partii politycznej mog by obywatele polscy, kt-rzy ukoczyli 18 lat. Zakaz przynalenoci do partii politycznych okrelaj przepisy Konstytucji i szeregu innych ustaw. Parti polityczn zgasza si do ewidencji partii politycznych, prowadzonej przez Sd Okrgowy w Warszawie. Zgoszenie to powinno zawiera nazw, skrt nazwy i okrelenie adresu siedziby partii politycznej oraz imiona, nazwiska i adre-sy osb wchodzcych w skad organw uprawnionych w statucie do reprezentowa-nia partii na zewntrz oraz do zacigania zobowiza majtkowych. Do zgoszenia mona rwnie zaczy wzorzec symbolu graficznego partii. Do zgoszenia kierowanego do Sdu Okrgowego naley zaczy ponadto: sta-tut partii politycznej oraz wykaz zawierajcy imiona, nazwiska, adresy zamieszka-nia, numery ewidencyjne PESEL i wasnorczne podpisy popierajcych zgoszenie, co najmniej 1000 obywateli polskich, ktrzy ukoczyli 18 lat i maj pen zdolno do czynnoci prawnych. Sd Okrgowy dokonuje wpisu partii politycznej do ewidencji niezwocznie, je-eli zgoszenie jest zgodne z przepisami obowizujcego prawa. Partia polityczna moe korzysta z peni praw po uzyskaniu wpisu do ewidencji partii politycznych, z tym momentem nabywa te osobowo prawn. Prawomocne postanowienie 109Codziennik prawnyIV. Udzia w yciu spoecznym i politycznymo wpisie partii do ewidencji partii politycznych ogasza si nieodpatnie w ,,Monito-rze Sdowym i Gospodarczym oraz przekazuje Pastwowej Komisji Wyborczej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (Dz.U. z 1991 r. Nr 46, poz. 203 ze zm.).Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.).Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych (Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 857 ze zm.).96. Jak realizuje si wolno sumienia i wyznania?Wolno sumienia i religii jest wprost wyraona w art. 53 ust. 1 Konstytucji. Ten sam artyku zawiera take niektre postanowienia dotyczce realizacji tej wolno-ci. S to: wolno wyznawania lub przyjmowania religii wedug wasnego wyboru oraz uzewntrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swo-jej religii przez uprawianie kultu, modlitw, uczestniczenie w obrzdach, prakty-kowanie i nauczanie. Wolno religii obejmuje take posiadanie wity i innych miejsc kultu w zalenoci od potrzeb ludzi wierzcych oraz prawo osb do korzy-stania z pomocy religijnej tam, gdzie si znajduj.Rodzice maj prawo zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania moralne-go i religijnego zgodnie ze swoimi przekonaniami. Wolno sumienia i religii obej-muje rwnie prawo do nauczania religii w szkole w przypadku kocioa lub inne-go zwizku wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej. Z tym jednak, i nie wolno narusza wolno sumienia i religii innych osb. Zasad t naley odnosi do wszystkich aspektw realizacji wolnoci sumienia i religii.Kady ma prawo do uzewntrzniania wyznawanej przez siebie religii. Prawo to moe by ograniczone jedynie w drodze ustawy i tylko wtedy, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczestwa pastwa, porzdku publicznego, zdrowia, moralnoci lub wolnoci i praw innych osb. Nikt nie moe by zmuszany do uczestniczenia ani do nieuczestniczenia w praktykach religijnych ani nie moe by obowizany przez organy wadzy publicznej do ujawnienia swojego wiatopogldu, przekona religij-nych lub wyznania. Z przepisw Kodeksu karnego wynika, i przestpstwami s niektre czyny na-ruszajce wolno sumienia i religii jak np. ograniczanie czowieka w jego prawach ze wzgldu na wyznanie lub przekonania (art. 194), przeszkadzanie w wykonywa-niu kultu religijnego (art. 195), obraanie uczu religijnych innych osb (art. 196).IV. Udzia w yciu spoecznym i politycznym110Codziennik prawnyKocioy i zwizki wyznaniowe s rwnouprawnione (art. 25 ust. 1 Konstytucji). Korzystajc z zasady wolnoci sumienia i wyznania (religii), wierni adnego z wyzna nie mog by uprzywilejowani w stosunku do osb niepodzielajcych danej wiary.Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolnoci sumienia i wyznania (Dz.U. z 2005 r. Nr 231, poz. 1965 ze zm.).97. Kto ma prawo do udziau w wyborach i referendum? Na czym polega czynne i bierne prawo wyborcze?W wietle art. 62 Konstytucji prawo udziau w referendum oraz prawo wybiera-nia Prezydenta, posw, senatorw i przedstawicieli do organw samorzdu tery-torialnego ma obywatel polski, ktry najpniej w dniu gosowania koczy 18 lat. Jest to granica wieku, od ktrej uwaa si czowieka za przygotowanego do podej-mowania wanych decyzji w sposb wiadomy i odpowiedzialny. Jest to granica tzw. czynnego prawa wyborczego, czyli prawa wybierania.Konstytucja przewiduje jednak pewne wyczenia. Mianowicie prawo udziau w referendum oraz prawo wybierania nie przysuguje osobom, ktre prawomoc-nym orzeczeniem sdowym s ubezwasnowolnione lub pozbawione praw publicz-nych albo wyborczych.Krg osb posiadajcych bierne prawo wyborcze (prawo wybieralnoci) jest uksztatowany rnie w zalenoci od rodzaju wyborw. Zawsze przesank jest posiadanie czynnego prawa wyborczego. Tym co rnicuje prawo kandydowania w rnego rodzaju wyborach, jest granica wieku. Tylko w wyborach do rad gmi-ny wynosi ona 18 lat, tyle samo co w odniesieniu do czynnego prawa wyborczego. W wyborach do Sejmu wynosi ona lat 21. Natomiast w wyborach do Senatu grani-ca ta wynosi lat 30. W wyborach prezydenckich granic wieku ustalono natomiast na 35 lat. Szczegowe zasady, tryb zgaszania kandydatw, przeprowadzania wyborw oraz warunki wanoci wyborw okrelaj poszczeglne ordynacje wyborcze.Jedn z najwaniejszych gwarancji czynnego prawa wyborczego jest instytucja rejestrw i spisw wyborcw. Kada gmina prowadzi stay rejestr wyborcw, obej-mujcy wszystkie, stale zamieszkae na terenie gminy osoby, ktrym przysuguje prawo wybierania. Rejestr ten jest wykorzystywany przy wszystkich wyborach i re-ferendach, a jego aktualizacja nastpuje na bieco, niezalenie od terminw kolej-nych wyborw. Mona by ujtym tylko w jednym rejestrze wyborcw.111Codziennik prawnyIV. Udzia w yciu spoecznym i politycznymRejestr jest udostpniany do wgldu w urzdzie gminy. Kady moe wnie do urzdu gminy reklamacj na nieprawidowoci w rejestrze wyborcw (a wic przede wszystkim na pominicie jakiej osoby). Decyzj w sprawie reklamacji po-dejmuje wjt (burmistrz, prezydent miasta), a od decyzji nieuwzgldniajcej rekla-macji, lub powodujcej skrelenie z rejestru przysuguje odwoanie do sdu rejono-wego, ktrego rozstrzygnicie jest ostateczne.Dla kadych wyborw (referendw) sporzdzany jest na podstawie rejestru spis wyborcw, obejmujcy osoby uprawnione do gosowania w poszczeglnych obwodach gosowania. Spis ten jest wyoony do wgldu w urzdzie gminy, a na nieprawidowoci spisu mona wnosi reklamacje, ktre s rozpatrywane w takim samym trybie co reklamacje dotyczce rejestru wyborcw.Spis wyborcw obejmuje tylko osoby stale zamieszkujce na terenie danego ob-wodu. Moliwe jest dopisanie do spisu na wniosek wyborcy przebywajcego czaso-wo na obszarze gminy bd wyborcy nigdzie niezamieszkaego, a przebywajcego na terenie gminy. Uzupenienie spisu wyborcw moliwe jest te w dniu gosowa-nia w przypadku wyborcy omykowo pominitego bd ktry wykae si zawiad-czeniem o prawie do gosowania. Dokonuje tego wwczas obwodowa komisja wy-borcza. Prawo wyborcze przewiduje take instytucj zawiadczenia o prawie do go-sowania, ktre wyborca moe pobra w swoim urzdzie gminy. Wyborca moe wwczas gosowa poza miejscem staego zamieszkania.Gosowa mona tylko osobicie i tylko jeden raz w danym gosowaniu.Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 12 kwietnia 2001 r. Ordynacja wyborcza do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i do Senatu Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2007 r. Nr 190, poz. 1360 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Spraw Wewntrznych i Administracji z dnia 8 sierpnia 2001 r. w sprawie spisu wyborcw w wyborach do Sejmu i Senatu (Dz.U. Nr 84, poz. 922 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Spraw Wewntrznych i Administracji z dnia 11 marca 2004 r. w sprawie rejestru wyborcw oraz trybu przekazywania przez Rzeczpospolit Polsk innym pastwom Unii Europejskiej danych zawartych w tym rejestrze (Dz.U. Nr 42, poz. 388 ze zm.).roz-IV.indd 111 2009-08-12 10:20:34IV. Udzia w yciu spoecznym i politycznym112Codziennik prawny98. Jakie sprawy mog rozstrzyga obywatele w referendum?Referendum definiuje si jako form demokracji bezporedniej, polegajc na wypowiadaniu si wyborcw, w drodze gosowania, na tematy dotyczce spraw ca-ego pastwa lub jego okrelonej czci. Na tej podstawie mona wskaza dwie pod-stawowe kategorie problemw, o ktrych wypowiadaj si obywatele: sprawy ogl-nopastwowe oraz sprawy lokalne (samorzdowe).Zgodnie z art. 125 Konstytucji, referendum oglnokrajowe mona przeprowa-dzi tylko i wycznie w sprawach o szczeglnym znaczeniu dla pastwa. Trudno precyzyjnie wskaza, jakie kwestie bd si mieci w zakresie powyszego pojcia. Ostateczna ocena pozostawiona zostaa podmiotom zarzdzajcym referendum (Sejmowi oraz Prezydentowi dziaajcemu za zgod Senatu). Trzeba jednak zauwa-y, i poddawany pod gosowanie problem musi dotyczy interesw pastwa jako caoci, nie moe by ograniczony do pewnych rodowisk, grup czy terytoriw. Po-nadto nie moe to by kwestia baha, o drugorzdnym znaczeniu. Konstytucja reguluje odrbnie dwa szczeglne rodzaje spraw, ktre mog by konsultowane z obywatelami drog referendum oglnokrajowego. Zgodnie z art. 90 ust. 3, w referendum takim moe zosta wyraona zgoda na ratyfikacj umowy midzynarodowej, na podstawie ktrej nastpuje przekazanie organizacji midzy-narodowej albo organowi midzynarodowemu kompetencji organw wadzy pa-stwowej w niektrych sprawach. Jak wiadomo, w tym wanie trybie w dniach 7 i 8 czerwca 2003 r. obywatele upowanili Prezydenta RP do ratyfikacji Traktatu doty-czcego przystpienia Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Europejskiej.W formie referendum oglnokrajowego obywatele maj take moliwo wy-razi swoj wol co do zmian w Konstytucji, ktre dotycz zasad oglnych ustroju pastwa polskiego, praw i wolnoci czowieka i obywatela oraz samego trybu zmia-ny ustawy zasadniczej. Stanowi o tym art. 235 ust. 6 Konstytucji. Referendum to za-rzdza Marszaek Sejmu.Sprawy nieodnoszce si do interesw pastwa jako caoci, za to dotyczce wy-cznie kwestii lokalnych (regionalnych), konsultowane mog by z mieszkacami jednostek samorzdu terytorialnego w drodze referendum lokalnego. Od roku 2000 moliwe jest zorganizowanie tego typu konsultacji zarwno na poziomie gmin, jak i powiatw oraz wojewdztw. Sprawy mog mie rny charakter. Moliwe jest nawet odwoanie poprzez referendum organw jednostek samorzdu terytorialnego pocho-dzcych z wyborw bezporednich (tj. rad gmin i powiatw, sejmikw wojewdztw, wjtw, burmistrzw bd prezydentw miast). W gminach zdarzaj si przypadki, i mieszkacy w tej formie wyraaj swoj zgod na samoopodatkowanie.113Codziennik prawnyIV. Udzia w yciu spoecznym i politycznymPodstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 15 wrzenia 2000 r. o referendum lokalnym (Dz.U. Nr 88, poz. 985 ze zm.).Ustawa z dnia 14 marca 2003 r. o referendum oglnokrajowym (Dz.U. Nr 57, poz. 507 ze zm.).99. Czemu suy prawo obywateli do wniesienia projektu ustawy lub zoenia wniosku o zarzdzenie referendum?Moliwo wniesienia projektu ustawy (czyli tzw. obywatelska lub ludowa inicja-tywa ustawodawcza) oraz moliwo zoenia wniosku o zarzdzenie referendum maj w istocie suy realizacji dwch podstawowych zasad ustrojowych pastwa polskiego: zasady suwerennoci Narodu oraz zasady spoeczestwa obywatelskie-go. Pozwalaj one obywatelom na zainicjowanie takich zmian prawnych, ktre z r-nych powodw nie stanowi przedmiotu prac organw wadzy pastwowej. Prawo zoenia wniosku o zarzdzenie referendum daje moliwo domagania si przedoenia danej kwestii do konsultacji Narodu, a w konsekwencji umoliwia temu ostatniemu bezporednie wyraenie swojego stanowiska w sprawie. Trudno nie spostrzec, i zarwno obywatelska inicjatywa ustawodawcza, jak i prawo zoenia wniosku o referendum stanowi rodek prezentowania pogldw oraz ochrony interesw grup obywateli, ktrzy korzystaj z tych mechanizmw (trzeba pamita, i z obywatelsk inicjatyw ustawodawcz moe wystpi grupa co najmniej 100.000 wyborcw, natomiast z wnioskiem o zarzdzenie referendum 500.000). Jak do tej pory instrumenty te byy rzadko wykorzystywane w Polsce.Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 24 czerwca 1999 r. o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli (Dz.U. Nr 62, poz. 688 ze zm.).100. W jaki sposb obywatele mog odwoa organy gminy?Rada gminy oraz organy wykonawcze gminy (wjt, burmistrz, prezydent mia-sta) mog by odwoane w wyniku referendum lokalnego. Referendum w sprawie odwoania obu albo tylko jednego z tych organw prze-prowadza si na wniosek co najmniej 10% uprawnionych do gosowania miesz-kacw gminy, a w przypadku odwoania wjta (burmistrza, prezydenta miasta) IV. Udzia w yciu spoecznym i politycznym114Codziennik prawny z inicjatywy rady gminy. Wniosek mieszkacw moe zosta zoony po upywie 10 miesicy od dnia wyboru organu albo 10 miesicy od dnia ostatniego referen-dum w sprawie jego odwoania i nie pniej ni na 8 miesicy przed zakoczeniem jego kadencji.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorzdzie gminnym (Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 ze zm.). Ustawa z dnia 16 lipca 1998 r. Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatw i sej-mikw wojewdztw (Dz.U. z 2003 r. Nr 159 poz. 1547 ze zm.). Ustawa z dnia 15 wrzenia 2000 r. o referendum lokalnym (Dz.U. Nr 88 poz. 985 ze zm.).Ustawa z dnia 15 marca 2002 r. o ustroju miasta stoecznego Warszawy (Dz.U. Nr 41 poz. 361 ze zm.). Ustawa z dnia 20 czerwca 2002 r. o bezporednim wyborze wjta, burmistrza i prezy-denta miasta (Dz.U. Nr 113 poz. 984 ze zm.). Ustawa z dnia 18 padziernika 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach orga-nw bezpieczestwa pastwa z lat 19441990 oraz treci tych dokumentw (Dz.U. z 2007 r. Nr 63 poz. 425 ze zm.).101. Jak realizuje si prawo do informacji publicznej? Informacj publiczn jest kada wiadomo wytworzona lub odnoszona do wadz publicznych, a take wytworzona lub odnoszona do innych podmiotw wy-konujcych funkcje publiczne, w zakresie wykonywania przez nie zada wadzy pu-blicznej i gospodarowania mieniem komunalnym lub mieniem Skarbu Pastwa.Zgodnie z obowizujcym prawem, prawo dostpu do informacji publicznej przysuguje kademu. Nie istnieje przy tym obowizek wykazywania przez zainte-resowanego interesu prawnego czy faktycznego w uzyskaniu tej informacji. Prawu osoby zainteresowanej uzyskaniem informacji publicznej towarzyszy obowizek podmiotu wykonujcego zadania publiczne do ujawniania i rozpowszechniania in-formacji publicznej.Jeeli organ wadzy publicznej nie chce udzieli informacji publicznej, istnieje wwczas moliwo wniesienia, skargi na bezczynno organu do wojewdzkiego sdu administracyjnego. By j wnie, naley wczeniej wezwa organ do udostp-nienia informacji publicznej. Skarga na bezczynno organu ma bowiem na celu zo-bowizanie wyrokiem sdowym wskazanego organu do udostpnienia informacji publicznej.115Codziennik prawnyIV. Udzia w yciu spoecznym i politycznymPodstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 6 wrzenia 2001 r. o dostpie do informacji publicznej (Dz.U. Nr 112, poz. 1198 ze zm.).117V. Obywatel przed organami pastwaNiemal kada osoba dowiadczya w swoim yciu koniecznoci zaatwienia swoich spraw w urzdzie lub sdzie. By nie zagubi si w gszczu biurokratycznej machiny, dobrze jest zna podstawowe zasady postpowania administracyjnego i sdowego. W przypadku naruszenia wolnoci lub praw Konstytucja gwarantuje kademu moliwo wystpienia do niezalenego sdu z daniem udzielenia ochrony praw-nej. Nie rnicuje tym samym osb fizycznych: obywateli, obcokrajowcw czy osb prawnych. Prawo to okrelane jako prawo do sdu oznacza, e kady podmiot praw i wolnoci ma nieskrpowany dostp do procedur pozwalajcych zaskary ka-de ostateczne rozstrzygnicie organu pastwowego, pochodzce od wadzy usta-wodawczej, wykonawczej i sdowniczej, ze wzgldu na niezgodno tego orzecze-nia z ustanowionymi w Konstytucji prawami i wolnociami. Tylko poprzez prawo do sdu konstytucyjne prawa i wolnoci mog sta si realne i prawidowo zagwaranto-wane. Konstytucja okrela rwnie fundamentalne zasady wymiaru sprawiedliwo-ci, takie jak niezawiso sdziego, sprawiedliwo czy dwuinstancyjno postpo-wania. Rozwinicie tych postanowie zawarte jest w szeregu ustaw szczegowych.1. Postpowanie administracyjneV. Obywatel przed organami pastwa118Codziennik prawny102. W jaki sposb dorcza si pisma urzdowe w postpowaniu administracyjnym? Przekazanie pism (dorczenie) zawiadomienia, decyzji, postanowienia, itp. obywatelowi, w sposb umoliwiajcy mu zapoznanie si z nim, stanowi warunek by nie by on jedynie przedmiotem postpowania, a osob, ktr organ pastwa ma obsuy. W toku postpowania administracyjnego dorcze dokonuje organ admi-nistracji publicznej. Organ administracji publicznej dorcza pisma za pokwitowa-niem przez poczt, przez swoich pracownikw lub przez inne upowanione osoby lub organy. W myl przepisw kodeksu postpowania administracyjnego dorcze-nie moe nastpi za pomoc rodkw komunikacji elektronicznej w rozumieniu przepisw o wiadczeniu usug drog elektroniczn (e-mail), jeeli strona wystpi-a do organu administracji publicznej o dorczenie albo wyrazia zgod na dorcze-nie jej pism za pomoc tych rodkw.Pisma dorcza si stronie, a gdy strona dziaa przez przedstawiciela temu przed-stawicielowi. Jeeli strona ustanowia penomocnika, pisma dorcza si penomocni-kowi, a nie stronie. W sprawie, ktra zostaa wszczta na skutek podania zoonego przez dwie lub wicej stron pisma dorcza si wszystkim stronom. Gdy w postpowa-niu bierze udzia kilka stron moliwe jest wskazanie w podaniu jednej z nich jako upo-wanionej do odbioru pism. Pisma dorcza si osobom fizycznym w ich mieszkaniu lub miejscu pracy. Istotne jest to, aby pamita o powiadomieniu urzdu, w ktrym to-czy si postpowanie o kadej zmianie adresu. W przeciwnym razie, pismo dorczone na wskazany przez stron adres (choby ju nie by aktualny) uwaa si za skutecznie dorczone. Dorczenie moe nastpi take w lokalu organu administracji publicznej. W razie niemonoci dorczenia pisma w opisany powyej sposb, a take w razie ko-niecznej potrzeby, pisma dorcza si w kadym miejscu, gdzie si adresata zastanie. W przypadku nieobecnoci adresata pismo dorcza si, za pokwitowaniem, do-rosemu domownikowi, ssiadowi lub dozorcy domu, jeeli osoby te podjy si od-dania pisma adresatowi. O dorczeniu pisma ssiadowi lub dozorcy zawiadamia si adresata, umieszczajc zawiadomienie w oddawczej skrzynce pocztowej lub, gdy to nie jest moliwe, w drzwiach mieszkania. W razie niemonoci dorczenia pisma nawet w ten sposb, poczta przecho-wuje pismo przez 14 dni, w takim wypadku pozostawia si tzw. awizo informuj-ce o moliwoci odebrania pisma w terminie 7 dni na poczcie, po upywie tego ter-minu, w skrzynce pocztowej adresata poczta pozostawia zawiadomienie powtrne o moliwoci odbioru pisma w terminie nie duszym ni 14 dni liczone od daty pierwszego zawiadomienia. Po upywie wyznaczonego terminu, pismo uwaa si za dorczone, nawet jeli adresat nie odebra przesyki z poczty.119Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwaPodstawa prawna:Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postpowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.).Zacznik:Penomocnictwo administracyjne.103. W jaki sposb dorcza si pisma w postpowaniu przed sdem administracyjnym? W postpowaniu sdowoadministracyjnym zasad jest zatem dorczanie pisma za pokwitowaniem, za porednictwem poczty. Pisma dorcza si stronie postpowa-nia osobicie, jej przedstawicielowi albo ustanowionemu przez stron penomocni-kowi. Bardzo wane jest to, aby pamita o powiadomieniu sdu, w ktrym toczy si postpowanie o kadej zmianie adresu. W przeciwnym razie, pismo dorczone na wskazany przez stron adres (choby ju nie by aktualny) uwaa si za skutecz-nie dorczone. Pismo dorcza si przede wszystkim w miejscu zamieszkania. W razie nieobecnoci strony pismo mona dorczy dorosemu domownikowi, a gdyby go nie byo administracji domu lub dozorcy, jeeli osoby te nie maj sprzecznych interesw w sprawie i podjy si oddania mu pisma. W razie niemonoci dorczenia pisma na-wet w ten sposb, poczta przechowuje pismo przez 14 dni, w takim wypadku pozo-stawia si tzw. awizo informujce o moliwoci odebrania pisma w terminie 7 dni na poczcie, po upywie tego terminu, w skrzynce pocztowej adresata poczta pozostawia zawiadomienie powtrne o moliwoci odbioru pisma w terminie nie duszym ni 14 dni liczone od daty pierwszego zawiadomienia. Po upywie wyznaczonego termi-nu, pismo uwaa si za dorczone, nawet jeli adresat nie odebra przesyki z poczty.Procedura dopuszcza dorczenie take za porednictwem telefaksu lub poczty elektronicznej. W takim wypadku dowodem dorczenia jest potwierdzenie trans-misji danych.W toku postpowania przed sdami administracyjnymi istnieje moliwo przy-wrcenia terminu na wniosek strony, jeeli uprawdopodobni, e uchybienie nast-pio bez jej winy.Wniosek o przywrcenie terminu naley wnie do sdu, w ktrym czynno miaa by dokonana, w cigu siedmiu dni od dnia ustania przyczyny uchybienia ter-minu. Jednoczenie z wniesieniem wniosku w tej sprawie naley dopeni czynno-ci, dla ktrej okrelony by termin. Wniosek o przywrcenie terminu do wniesienia skargi wnosi si za porednictwem organu, ktrego dziaanie lub bezczynno s przedmiotem skargi, nie za bezporednio do sdu.V. Obywatel przed organami pastwa120Codziennik prawnyOd postanowienia o przywrceniu terminu oraz o odmowie przywrcenia ter-minu suy zaalenie.Podstawa prawa: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postpowaniu przed sdami administracyj-nymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).104. Kiedy przysuguje odwoanie od decyzji organu administracyjnego?Od decyzji wydanej w I instancji przysuguje stronie odwoanie tylko do jednej instancji. Waciwy do rozpatrzenia odwoania jest zwykle organ administracji pu-blicznej wyszego stopnia.Jedynie od decyzji wydanej w I instancji przez ministra lub samorzdowe ko-legium odwoawcze nie przysuguje odwoanie, jednake strona niezadowolona z decyzji moe zwrci si do tego organu z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy.Odwoanie nie wymaga szczegowego uzasadnienia. Wystarczy, jeeli z odwo-ania wynika, e strona nie jest zadowolona z wydanej decyzji. Odwoanie wnosi si w terminie czternastu dni od dnia dorczenia decyzji stronie, a gdy decyzja zosta-a ogoszona ustnie od dnia jej ogoszenia stronie. Odwoanie kierowane jest do waciwego organu odwoawczego za porednictwem organu, ktry wyda decyzj.Jeeli odwoanie wniosy wszystkie strony, a organ administracji publicznej, ktry wyda decyzj, uzna, e to odwoanie zasuguje w caoci na uwzgldnienie, moe wyda now decyzj, w ktrej uchyli lub zmieni zaskaron decyzj. Tryb ten ma zastosowanie take w przypadku, gdy odwoanie wniosa jedna ze stron, a po-zostae strony wyraziy zgod na uchylenie lub zmian decyzji zgodnie z daniem odwoania. Od nowej decyzji przysuguje stronom odwoanie.Jeeli nie doszo do wydania nowej decyzji, organ ktry wyda decyzj, obowi-zany jest przesa odwoanie wraz z aktami sprawy organowi odwoawczemu w ter-minie siedmiu dni od dnia otrzymania odwoania.Jeeli odwoanie jest niedopuszczalne lub doszo do uchybienia terminu do wniesienia odwoania organ odwoawczy stwierdza w drodze postanowienia nie-dopuszczalno odwoania. Postanowienie w tej sprawie jest ostateczne.Na ostateczn decyzj administracyjn, wydan po wyczerpaniu administracyj-nego toku odwoawczego, przysuguje stronie skarga do sdu administracyjnego.121Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwaPodstawa prawna:Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postpowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.).Zacznik:Odwoanie od decyzji administracyjnej.105. Kiedy przysuguje zaalenie w postpowaniu administracyjnym?Na wydane w toku postpowania postanowienia, ktre generalnie nie rozstrzyga-j sprawy co do istoty, przysuguje stronie zaalenie wycznie, gdy ustawa tak sta-nowi. Zaalenie wnosi si w terminie 7 dni od dnia dorczenia postanowienia stro-nie, a gdy postanowienie zostao ogoszone ustnie od dnia jego ogoszenia stronie.Postanowienie, na ktre nie przysuguje zaalenie, strona moe zaskary tylko w odwoaniu od decyzji rozstrzygajcej spraw co do istoty.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postpowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.).106. W jakiej sytuacji mona wnie skarg na organ administracyjny?Przedmiotem skargi na organ administracji moe by w szczeglnoci zaniedba-nie lub nienaleyte wykonywanie zada przez waciwe organy albo przez ich pra-cownikw, naruszenie praworzdnoci lub interesw skarcych, a take przewle-ke lub biurokratyczne zaatwianie spraw.Skarg naley zoy do organu waciwego do jej rozpatrzenia. Jeeli organ, ktry otrzyma skarg, nie jest waciwy do jej rozpatrzenia, obowizany jest niezwocznie, nie pniej jednak ni w terminie siedmiu dni, przekaza j waciwemu organowi, za-wiadamiajc rwnoczenie o tym skarcego, albo wskaza mu waciwy organ.Organ waciwy do rozpatrzenia skargi powinien dokona jej rozpatrzenia bez zbdnej zwoki, nie pniej jednak ni w cigu miesica. O sposobie zaatwienia skargi zawiadamia si skarcego.W razie niezaatwienia skargi w powyszym terminie, mona zoy zaalenie do organu administracji publicznej wyszego stopnia.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postpowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.).V. Obywatel przed organami pastwa122Codziennik prawny107. W jakiej sytuacji mona wnie skarg na bezczynno organu administracji?Organy administracji publicznej obowizane s zaatwia sprawy bez zbdnej zwoki.Sprawy proste, ktre mog by rozpatrzone w oparciu o dowody przedstawione przez stron cznie z daniem wszczcia postpowania lub w oparciu o fakty i do-wody powszechnie znane albo znane z urzdu organowi, przed ktrym toczy si po-stpowanie, bd moliwe do ustalenia na podstawie danych, ktrymi rozporzdza ten organ, powinny by zaatwiane niezwocznie.Zaatwienie sprawy wymagajcej postpowania wyjaniajcego powinno nast-pi nie pniej ni w cigu miesica, a sprawy szczeglnie skomplikowanej nie pniej ni w cigu dwch miesicy od dnia wszczcia postpowania, za w post-powaniu odwoawczym w cigu miesica od dnia otrzymania odwoania.O kadym przypadku niezaatwienia sprawy w powyszych terminach organ ad-ministracji publicznej obowizany jest zawiadomi strony, podajc przyczyny zwo-ki lub opnienia i wskazujc nowy termin zaatwienia sprawy.Na niezaatwienie sprawy w terminie stronie suy zaalenie do organu admi-nistracji publicznej wyszego stopnia. Organ wyszego stopnia uznajc zaalenie za uzasadnione, wyznacza dodatkowy termin zaatwienia sprawy oraz zarzdza wyjanienie przyczyn i ustalenie osb winnych niezaatwienia sprawy w termi-nie, a w razie potrzeby take podjcie rodkw zapobiegajcych naruszaniu termi-nw zaatwiania spraw w przyszoci. Niezalenie od pozytywnego lub negatywne-go stanowiska zajtego przez organ wyszego stopnia strona moe wnie do sdu administracyjnego skarg na bezczynno organu administracji publicznej i w s-dowym postpowaniu moe ewentualnie podwaa stanowisko organu wyszego stopnia. Wniesienie zaalenia jest warunkiem formalnym zoenia skargi do sdu administracyjnego na bezczynno organu administracji publicznej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postpowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.).Zaczniki:Zaalenie na niezaatwienie sprawy w terminie.Skarga na bezczynno do WSA.123Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwa108. Co moe by powodem do wniesienia skargi do sdu administracyjnego?Uprawnionym do wniesienia skargi do sdu administracyjnego jest kady, kto ma w tym interes prawny.Skarg do wojewdzkiego sdu administracyjnego mona wnie po wyczer-paniu rodkw zaskarenia, jeeli przysugiway one skarcemu w postpowaniu przed organem waciwym w sprawie. Przez wyczerpanie rodkw zaskarenia na-ley rozumie sytuacj, w ktrej stronie nie przysuguje aden rodek zaskarenia, taki jak zaalenie, odwoanie lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, przewi-dziany w ustawie (a take, gdy rodki te zostay odrzucone).Skarg wnosi si w terminie trzydziestu dni od dnia dorczenia skarcemu roz-strzygnicia w sprawie.Jeeli ustawa nie przewiduje rodkw zaskarenia w sprawie, skarg na akty lub czynnoci mona wnie po uprzednim wezwaniu na pimie waciwego organu do usunicia naruszenia prawa w terminie czternastu dni od dnia, w ktrym skarcy dowiedzia si lub mg si dowiedzie o wydaniu aktu lub podjciu innej czynno-ci. Skarg do sdu administracyjnego wnosi si w tym przypadku w terminie trzy-dziestu dni od dnia dorczenia odpowiedzi organu na wezwanie do usunicia naru-szenia prawa, a jeeli organ nie udzieli odpowiedzi na wezwanie, w terminie sze-dziesiciu dni od dnia wniesienia wezwania o usunicie naruszenia prawa.W przypadku innych aktw (np. uchway zarzdu dzielnicy o odmowie skiero-wania do zawarcia umowy najmu lokalu komunalnego, odmowy wydania tablic re-jestracyjnych, ustawienia znaku drogowego w okrelonym miejscu drogi publicz-nej), jeeli ustawa nie przewiduje rodkw zaskarenia w sprawie, naley rwnie przed wniesieniem skargi do sdu wezwa na pimie waciwy organ do usunicia naruszenia prawa.Skarg do sdu administracyjnego wnosi si za porednictwem organu, ktrego dziaanie lub bezczynno s przedmiotem skargi. Organ przekazuje skarg sdowi wraz z aktami sprawy i odpowiedzi na skarg w terminie trzydziestu dni od dnia jej wniesienia.Organ, ktrego dziaanie lub bezczynno zaskarono, moe jednak w zakresie swojej waciwoci uwzgldni skarg w caoci do dnia rozpoczcia rozprawy.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postpowaniu przed sdami administracyj-nymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).V. Obywatel przed organami pastwa124Codziennik prawny109. W jaki sposb mona zaskary orzeczenie sdu administracyjnego?Pierwszym wymogiem zaskarenia orzeczenia sdu administracyjnego jest zo-enie wniosku o sporzdzenie uzasadnienia.Z urzdu sporzdza si jedynie uzasadnienie wyroku wydanego na posiedze-niu niejawnym. Odpis wyroku z uzasadnieniem sporzdzonym z urzdu dorcza si kadej stronie.W sprawach, w ktrych skarg oddalono, uzasadnienie wyroku sporzdza si na wniosek strony zgoszony w terminie siedmiu dni od dnia ogoszenia wyroku albo dorczenia odpisu sentencji wyroku. W takim wypadku odpis wyroku z uzasadnie-niem dorcza si tylko tej stronie, ktra zoya wniosek.Od orzeczenia wojewdzkiego sdu administracyjnego (wyroku lub postano-wienia koczcego postpowanie w sprawie) przysuguje stronie skarga kasacyjna do Naczelnego Sdu Administracyjnego, ktra moe by zoona w terminie 30 dni od dnia dorczenia stronie odpisu orzeczenia z uzasadnieniem.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postpowaniu przed sdami administracyj-nymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).110. Kiedy przysuguje zaalenie do Naczelnego Sdu Administracyjnego?Zaalenie do Naczelnego Sdu Administracyjnego przysuguje na postanowienia wojewdzkiego sdu administracyjnego w przypadkach przewidzianych w ustawie, a ponadto na postanowienia, ktrych przedmiotem jest: przekazanie sprawy innemu sdowi administracyjnemu; wstrzymanie lub odmowa wstrzymania wykonania decyzji, postanowienia, in-nego aktu lub czynnoci; zawieszenie postpowania i odmowa podjcia zawieszonego postpowania; odmowa sporzdzenia uzasadnienia wyroku; sprostowanie lub wykadnia orzeczenia albo ich odmowa; oddalenie wniosku o wyczenie sdziego; odrzucenie skargi kasacyjnej; odrzucenie zaalenia; zwrot kosztw postpowania, jeeli strona nie wnosi skargi kasacyjnej; ukaranie grzywn.125Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwaZaalenie wnosi si do wojewdzkiego sdu administracyjnego w terminie 7 dni od dorczenia postanowienia. Zaalenie powinno czyni zado wymaganiom pisma w postpowaniu sdowym oraz zawiera wskazanie zaskaronego postanowienia i wniosek o jego zmian lub uchylenie, jak rwnie zwize uzasadnienie zaalenia.Zaalenie, ktrego przedmiotem jest odrzucenie skargi kasacyjnej, powinno by sporzdzone przez adwokata lub radc prawnego.Jeeli zaalenie zarzuca niewano postpowania lub jest oczywicie uzasad-nione, wojewdzki sd administracyjny, ktry wyda zaskarone postanowienie, moe na posiedzeniu niejawnym, nie przesyajc akt Naczelnemu Sdowi Admini-stracyjnemu, uchyli zaskarone postanowienie i w miar potrzeby spraw rozpo-zna na nowo. Od ponownie wydanego postanowienia przysuguj rodki odwo-awcze na zasadach oglnych.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postpowaniu przed sdami administracyj-nymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).111. Co to jest skarga kasacyjna do Naczelnego Sdu Administracyjnego?Od wydanego przez wojewdzki sd administracyjny wyroku lub postanowienia koczcego postpowanie w sprawie przysuguje skarga kasacyjna do Naczelnego Sdu Administracyjnego, chyba e przepis szczeglny stanowi inaczej.Skarg kasacyjn moe wnie strona, prokurator lub Rzecznik Praw Obywa-telskich, po dorczeniu im odpisu orzeczenia z uzasadnieniem. Skarga strony musi by sporzdzona przez adwokata lub radc prawnego.Skarg kasacyjn mona oprze jedynie na podstawach: naruszenia prawa materialnego przez bdn jego wykadni lub niewaciwe zastosowanie; naruszenia przepisw postpowania, jeeli uchybienie to mogo mie istotny wpyw na wynik sprawy.Skarg wnosi si za porednictwem sdu, ktry wyda zaskarony wyrok lub po-stanowienie, w terminie trzydziestu dni od dnia dorczenia stronie odpisu orzecze-nia z uzasadnieniem.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postpowaniu przed sdami administracyj-nymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).V. Obywatel przed organami pastwa126Codziennik prawny2. Postpowanie przed sdami powszechnymi112. Jakie s wymogi formalne kadego pisma procesowego w postpowaniu cywilnym?Zgodnie z art. 126 Kodeksu postpowania cywilnego, kade pismo procesowe wnoszone do sdu powinno zawiera nastpujce elementy: oznaczenie sdu, do ktrego jest skierowane, imi i nazwisko lub nazw stron, ich przedstawicieli ustawowych i penomocnikw; gdy pismo procesowe jest pierwszym pismem w sprawie, powinno ponadto zawiera oznaczenie miejsca zamieszkania lub siedziby stron, ich przedstawicieli ustawowych i penomocni-kw oraz przedmiotu sporu, pisma za dalsze sygnatur akt; oznaczenie rodzaju pisma (np. pozew, apelacja, pismo procesowe); osnow wniosku, czyli dania lub owiadczenia oraz dowody na poparcie przy-toczonych okolicznoci; podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub penomocnika; do pisma naley doczy penomocnictwo, jeeli pismo wnosi penomocnik, ktry przed-tem nie zoy penomocnictwa; warto przedmiotu sporu lub warto przedmiotu zaskarenia, jeeli od tej wartoci zaley waciwo rzeczowa sdu, wysoko opaty lub dopuszczalno rodka odwoawczego, a przedmiotem sprawy nie jest oznaczona kwota pieni-na; wartoci przedmiotu sporu lub zaskarenia podaje si w zotych, zaokrgla-jc w gr do penego zotego; wymienienie zacznikw.127Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwaZa stron, ktra nie moe si podpisa, podpisuje pismo osoba przez ni upo-waniona, z wymienieniem przyczyny, dla ktrej strona sama si nie podpisaa.Od dnia 1 stycznia 2010 r. pismo procesowe wniesione drog elektroniczn po-winno by opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym, weryfikowanym przy pomocy kwalifikowanego certyfikatu.W sprawach prawa pracy pracownik lub ubezpieczony dziaajcy bez adwokata lub radcy prawnego moe zgosi w sdzie waciwym ustnie do protokou powdz-two oraz tre rodkw odwoawczych i innych pism procesowych.W postpowaniu uproszczonym (co do zasady w sprawach o roszczenia wynika-jce z umw, jeeli warto przedmiotu sporu nie przekracza 10.000 zotych i o za-pat czynszu najmu lokali mieszkalnych i opat lokalowych) pozew, odpowied na pozew, sprzeciw od wyroku zaocznego i pismo zawierajce wnioski dowodowe wnoszone w postpowaniu uproszczonym powinny by sporzdzone na urzdo-wych formularzach, dostpnych w siedzibie sdu i na stronie internetowej Minister-stwa Sprawiedliwoci.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). Zaczniki:Pozew o zapat.Pozew o zapat 2.Pozew o zapat w postpowaniu nakazowym.Wniosek o stwierdzenie nabycia wasnoci przez zasiedzenie.Wniosek o ustanowienie suebnoci drogi koniecznej.Wniosek o wyczenie sdziego w postpowaniu cywilnym.113. W jaki sposb dorcza si pisma urzdowe w postpowaniu sdowym? Dorcze w toku postpowa sdowych co do zasady dokonuje wycznie sd. Sd dokonuje dorcze przez poczt, komornika, wonych, a take przez sdow sub dorczeniow. Nie jest zatem moliwe przesyanie pism bezporednio do stron (w procesie) czy uczestnikw postpowania (w postpowaniu nieproceso-wym). Jednak adwokaci i radcy prawni w toku sprawy mog dorcza sobie nawza-jem pisma bezporednio za potwierdzeniem odbioru i oznaczeniem daty. Natomiast w postpowaniu gospodarczym obowizkowe jest dorczanie pism procesowych bezporednio stronie przeciwnej.V. Obywatel przed organami pastwa128Codziennik prawnyJeeli stron jest osoba fizyczna, dorczenia dokonuje si jej osobicie, a gdy nie ma ona zdolnoci procesowej (jest maoletnia poniej 13 lat), jej przedstawicielowi ustawowemu.Pisma procesowe lub orzeczenia dla osoby prawnej, jak rwnie dla organiza-cji, ktra nie ma osobowoci prawnej, dorcza si organowi uprawnionemu do re-prezentowania ich przed sdem lub do rk pracownika upowanionego do odbioru pism. Pisma procesowe dla przedsibiorcw i wsplnikw spek handlowych, wpi-sanych do rejestru sdowego na podstawie odrbnych przepisw, dorcza si na ad-res podany w rejestrze, chyba e strona wskazaa inny adres dla dorcze.Osoba, ktra chciaaby wytoczy powdztwo lub te wszcz postpowanie sdowe, zobowizana bdzie poda co do zasady adres zamieszkania (nieko-niecznie zameldowania) pozwanego czy te uczestnikw postpowania nieproce-sowego.Dorcze dokonuje si zasadniczo w mieszkaniu, w miejscu pracy lub tam, gdzie si adresata zastanie.Gdy dorczajcy nie zastanie adresata w mieszkaniu, moe dorczy pismo s-dowe dorosemu domownikowi, a gdyby go nie byo administracji domu, dozorcy domu lub sotysowi, jeeli osoby te nie s przeciwnikami adresata w sprawie i pod-jy si oddania mu pisma. Pismo skierowane do adresata, ktrego dorczajcy nie zastanie w miejscu pracy, mona dorczy osobie, ktra jest upowaniona do odbio-ru pism w jego miejscu pracy.Wreszcie, w razie niemonoci dorczenia w sposb opisany wyej, pismo prze-sane poczt naley zoy w placwce pocztowej operatora publicznego, a dor-czane w inny sposb w urzdzie waciwej gminy, umieszczajc zawiadomienie o tym w drzwiach mieszkania adresata lub w oddawczej skrzynce pocztowej. Dor-czenie poprzez tzw. awizo jest normalnym sposobem dorczenia przesyki wywou-jcym wszelkie skutki procesowe. Skutek dorczenia nastpuje wobec niepodjcia w wymaganym terminie awizowanej przesyki.Na wniosek strony dorczenie moe by dokonane na wskazany przez ni ad-res skrytki pocztowej. W tym wypadku pismo sdowe przesane poczt skada si w placwce pocztowej operatora publicznego, umieszczajc zawiadomienie o tym w skrytce pocztowej adresata. Nie jest zatem moliwe wytoczenie powdztwa z po-daniem adresu w postaci numeru skrytki. Przepis wyranie bowiem mwi o wniosku osoby, do ktrej skrytka naley, jako warunku skutecznoci dorcze.Jeeli jednak w postpowaniu ustanowiono penomocnika procesowego lub oso-b upowanion do odbioru pism sdowych, dorczenia naley dokona tym oso-bom. Sd nie dorcza wtedy pism stronie, a tylko bezporednio penomocnikowi, np. adwokatowi czy radcy prawnemu.129Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwaPodstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). Rozporzdzenie Ministra Sprawiedliwoci z dnia 17 czerwca 1999 r. w sprawie szcze-gowego trybu dorczania pism sdowych przez poczt w postpowaniu cywilnym (Dz.U. Nr 62, poz. 697 ze zm.).114. Jakie s konsekwencje prawne odmowy przyjcia przesyki?Jeeli adresat lub jego domownik odmawia przyjcia pisma, pozostawia si je w miejscu dorczenia, a gdyby to byo niemoliwe, pismo przesane poczt skada si uprzedzajc o tym w placwce pocztowej operatora publicznego lub, w przy-padku pism dorczanych w inny sposb, w urzdzie waciwej gminy.Odbierajcy pismo potwierdza odbir i jego dat wasnorcznym podpisem. Je-eli tego nie moe lub nie chce uczyni, dorczajcy sam oznacza dat dorczenia oraz przyczyny braku podpisu. Dorczajcy stwierdza wtedy na potwierdzeniu od-bioru fakt dokonania dorczenia, a na dorczonym pimie zaznacza dzie dorcze-nia i opatruje to stwierdzenie swoim podpisem. W obu wypadkach nieprzyjcia pisma bd niepodpisania potwierdzenia odbioru dorczenie uznaje si za sku-teczne i rwnoznaczne z osobistym przyjciem pisma.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). Rozporzdzenie Ministra Sprawiedliwoci z dnia 17 czerwca 1999 r. w sprawie szcze-gowego trybu dorczania pism sdowych przez poczt w postpowaniu cywilnym (Dz.U. Nr 62, poz. 697 ze zm.).115. Czemu suy ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu? Jeeli miejsce pobytu strony (w postpowaniu procesowym) nie jest znane, a ma by dorczony pozew lub inne pismo procesowe wywoujce potrzeb pod-jcia obrony jej praw, dorczenie moe nastpi tylko do rk ustanowionego kura-tora. Kuratora sd ustanawia na wniosek osoby zainteresowanej. W postpowaniu nieprocesowym przewodniczcy skadu sdziowskiego ustanawia kuratora z urz-du, jeeli wnioskodawca uprawdopodobni, e miejsce pobytu strony nie jest znane. W sprawach o roszczenia alimentacyjne, jak rwnie w sprawach o ustalenie po-V. Obywatel przed organami pastwa130Codziennik prawnychodzenia dziecka i o zwizane z tym roszczenia, przewodniczcy skadu sdziow-skiego przed ustanowieniem kuratora przeprowadzi stosowne dochodzenie w celu ustalenia miejsca zamieszkania lub pobytu pozwanego. Fakt ustanowienia kuratora ogasza si publicznie w budynku sdowym i lokalu wjta (burmistrza, prezydenta miasta), w sprawach za wikszej wagi, gdy sd uzna to za potrzebne, take w pra-sie. Z chwil dorczenia pisma kuratorowi dorczenie staje si skuteczne. Sd moe jednak uzaleni skuteczno dorczenia od upywu oznaczonego terminu od chwi-li wywieszenia obwieszczenia w budynku sdowym.Oprcz wskazanego wyej wypadku, sd moe dorczy pismo stronie, ktrej miejsce pobytu nie jest znane, przez wywieszenie w budynku sdowym. Dorczenie takie staje si skuteczne z upywem miesica od dnia wywieszenia.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). 116. Jakie obowizki stron postpowania sdowego wi si ze zmian miejsca zamieszkania?Strony i ich przedstawiciele maj obowizek zawiadamia sd o kadej zmianie swego zamieszkania. Dotyczy to take strony, ktra zgosia wniosek o dokonywa-nie dorcze na adres oznaczonej skrytki pocztowej ma ona obowizek zawiada-mia sd o kadej zmianie tego adresu.W razie za zaniedbania tego obowizku pismo sdowe pozostawia si w aktach sprawy ze skutkiem dorczenia, chyba e nowy adres jest sdowi urzdowo znany.Powiadomienie pracownika sekretariatu sdu lub Policji nie moe by uznane za powiadomienie sdu. Co wicej, nawet pismo zawierajce zawiadomienie o zmia-nie adresu dorczone sdowi w jednej sprawie, nie wywiera skutkw w innych sprawach, ktre tocz si przed tym samym sdem. Jeeli strona nie wskazaa s-dowi innego, ni adres zamieszkania, adresu dla dorcze, sd nie ma obowizku dokonywania w materiale sprawy poszukiwa adresu strony. Konieczne jest zatem wysanie do sdu pisma ze wskazaniem nowego adresu i oznaczeniem sygnatury sprawy, ktrej ono dotyczy.W razie zaistnienia okolicznoci, w ktrych pomimo spenienia formalnych wa-runkw dorczenia, w rzeczywistoci strona nie miaa moliwoci odbioru przesy-ki i faktycznego zapoznania si z jego treci, dorczenie jest skuteczne, stronie za przysuguje uprawnienie do dania przywrcenia terminu do dokonania czynno-ci zwizanej z dorczon przesyk (np. wniesienia apelacji).131Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwaPodstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). 117. Co mona zrobi, gdy termin dokonania danej czynnoci procesowej upyn? Do dokonania niemale wszystkich czynnoci procesowych ustawa albo sd okrela termin. Upyw terminu powoduje np. niemono zaskarenia orzeczenia apelacj czy np. wniesienia skargi o wznowienie postpowania.Moliwe jest jednak zoenie wniosku o przywrcenie uchybionego terminu do dokonania czynnoci procesowej. Sd moe uwzgldni wniosek strony o przywrce-nie terminu jedynie wtedy, gdy ustalone zostanie, e uchybienie terminu pociga za sob ujemne dla strony skutki procesowe oraz uchybienie nastpio bez winy strony.Brak winy w uchybieniu terminu do wniesienia apelacji podlega ocenie na pod-stawie wszystkich okolicznoci konkretnej sprawy i z uwzgldnieniem obiektywne-go miernika starannoci, jakiej mona i naley wymaga od osoby naleycie dba-jcej o swoje interesy. Uchybienie w tym wzgldzie, spowodowane nawet lekkim niedbalstwem, narusza obiektywny miernik starannoci i stanowi podstaw do od-dalenia wniosku o przywrcenie terminu.Uznaje si, e podeszy wiek i oglnie zy stan zdrowia nie przesdzaj o braku winy w uchybieniu terminowi dokonania czynnoci procesowej.Jako zawinione naley oceni uchybienie terminu w sytuacji, gdy wiemy o to-czcym si postpowaniu i uchybiamy terminowi z uwagi na zaplanowany wcze-niej wyjazd na wakacje czy umwiony pobyt w szpitalu. Uznaje si bowiem, e w takich sytuacjach strona dbajca o swoje sprawy powinna ustanowi penomocni-ka (np. czonka rodziny lub adwokata czy radc prawnego), ktry mgby dopilno-wa terminowoci wnoszenia pism do sdu.Zaniedbanie penomocnika nie oznacza braku winy strony w uchybieniu termi-nowi. Penomocnik ma obowizek takiego zorganizowania pracy, ktra zapewni-aby sprawn obsug toczcego si postpowania sdowego w razie choroby czy urlopu penomocnika. Zaniedbanie w tym zakresie wiadczy o winie strony w uchy-bieniu terminu. W wypadku, gdy strona jest reprezentowana przez penomocnika, przy ustalaniu jej winy w niezachowaniu terminu naley mie na uwadze dziaa-nia penomocnika oraz e zaniedbania osb, ktrymi on si posuguje, obciaj jego samego, a zatem nie uwalniaj one strony od winy w niezachowaniu terminu. Nieprawidowoci w funkcjonowaniu kancelarii, bdy pracownikw, s typowym przykadem takich zaniedba.V. Obywatel przed organami pastwa132Codziennik prawnyPismo z wnioskiem o przywrcenie terminu wnosi si do sdu, w ktrym czyn-no miaa by dokonana, w cigu tygodnia od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu. W pimie tym naley uprawdopodobni okolicznoci uzasadniajce wnio-sek. Naley wskaza przyczyny uchybienia terminu oraz uprawdopodobni zacho-wanie 7-dniowego terminu do zoenia wniosku.Rwnoczenie z wnioskiem naley dokona spnionej czynnoci procesowej, np. doczy do wniosku apelacj, skarg o wznowienie. Niespenienie tych wyma-ga spowoduje, e sd wezwie do uzupenienia wniosku w terminie 7 dni. Jeeli nie uzupenimy brakw wskazanych przez sd w zakrelonym terminie, wniosek zosta-nie odrzucony i przywrcenie terminu nie bdzie moliwe.Sd odrzuca na posiedzeniu niejawnym wniosek spniony tj. zoony po upy-wie 7 dni od czasu, gdy ustpiy przeszkody uniemoliwiajce dokonanie czynnoci w terminie albo wniosek niedopuszczalny z mocy ustawy.Niedopuszczalne jest przywrcenie terminu do zoenia rodka odwoawczego od wyroku orzekajcego uniewanienie maestwa lub rozwd albo ustalajcego nieistnienie maestwa, jeeli choby jedna ze stron zawara po uprawomocnieniu si wyroku nowy zwizek maeski.Wniosek jest z mocy ustawy niedopuszczalny take, gdy nie pociga dla strony negatywnych skutkw procesowych, gdy ze wzgldu na stan sprawy przywrcenie terminu stao si nieaktualne albo gdy nie dotyczy terminu procesowego (np. termi-nu materialnego takiego jak termin przedawnienia, zasiedzenia).Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.). Zacznik:Wniosek o przywrcenie terminu.118. Czy mona zaskary odrzucenie wniosku o przywrcenie terminu? Odrzucenie wniosku o przywrcenie terminu nastpuje na posiedzeniu niejaw-nym, w formie postanowienia. Jest ono niezaskaralne. Zaalenie przysuguje jed-nak na postanowienie, ktre z reguy towarzyszy odmowie przywrcenia termi-nu. Skoro sd uzna, e termin nie moe zosta przywrcony, jednoczenie z reguy odrzuca spniony rodek, ktrym strona chciaa dokona czynnoci procesowe (np. odrzuca apelacj lub skarg o wznowienie). Na postanowienie w tym przed-133Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwamiocie przysuguje zaalenie. W zaaleniu mona podnosi okolicznoci polegajce na niezasadnej, naszym zdaniem, odmowie przywrcenia terminu, ktra w konse-kwencji doprowadzia do odrzucenia rodka procesowego.Po upywie roku od uchybionego terminu, jego przywrcenie jest dopuszczal-ne tylko w wypadkach wyjtkowych. Pojcie wyjtkowego wypadku nie zostao okrelone w ustawie. Ustawodawca pozostawi ocen w tym zakresie sdowi. Za-tem do sdu rozpoznajcego wniosek o przywrcenie terminu naley ustalenie na podstawie caoksztatu okolicznoci wystpujcych w danej sprawie czy zachodzi w realiach tej sprawy wypadek, ktry mona uzna za wyjtkowy.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). 3. Zaskaranie orzecze sdowychV. Obywatel przed organami pastwa134Codziennik prawny119. Co oznacza dwuinstancyjno postpowania sdowego?Postpowanie sdowe w myl art. 176 ust. 1 Konstytucji ma by co najmniej dwuinstancyjne. Oznacza to konieczno istnienia prawnej moliwoci ponowne-go merytorycznego rozpatrzenia sprawy przez sd. Postpowanie sdowe ska-da si z postpowania przed sdem I instancji (w zalenoci od przedmiotu spra-wy przed sdem rejonowym lub okrgowym) oraz z postpowania odwoawczego (przed sdem okrgowym lub apelacyjnym). Natomiast generalnie od woli stron za-ley, czy skorzystaj ze rodka zaskarenia orzeczenia wydanego w I instancji.Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). 120. Jakie rodki zaskarania orzecze sdowych przewiduje prawo? Podstawowymi rodkami zaskarenia orzecze sdowych w postpowaniu cy-wilnym s apelacja i zaalenie, nazywane take rodkami odwoawczymi. Apelacja przysuguje od wyrokw sdu I instancji oraz od postanowie co do istoty sprawy wydanych w postpowaniu nieprocesowym (jak np. od orzecze-nia w przedmiocie zasiedzenia nieruchomoci, zniesienia wspwasnoci, pozba-wienia czy ograniczenia praw rodzicielskich, ubezwasnowolnienia, ustanowienia opiekuna, stwierdzenia nabycia spadku czy dziau spadku). Od innych postanowie wydanych w I instancji przysuguje zaalenie, o ile prze-pisy tak stanowi. S to takie wypadki jak np. odrzucenie pozwu, odmowa zwolnie-nia od kosztw postpowania, odmowa przyznania penomocnika z urzdu, odmo-wa wyczenia sdziego, zawieszenie czy umorzenie postpowania. Katalog tych sytuacji zawiera art. 394 kodeksu postpowania cywilnego. W niektrych wypadkach strona moe wnie rodki szczeglne, jak np. zarzuty czy sprzeciw od nakazu zapaty. Orzeczenia sdu II instancji s prawomocne.rodkiem nadzwyczajnym, ktry przysuguje jedynie w niektrych sprawach, jest skarga kasacyjna. Mona j wnie od wyrokw (postanowie co do istoty sprawy) sdu II instancji, a take od postanowienia sdu II instancji w przedmiocie odrzucenia pozwu lub umorzenia postpowania koczcych postpowanie w spra-wie. Przepisy ustanawiaj tu nie tylko bardzo wysokie wymogi formalne, ale tak-e daleko idce ograniczenia, w tym m.in. konieczno wykazania, e dana sprawa 135Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwama charakter szczeglny, precedensowy, ujawnio si w niej powane zagadnienie prawne wywoujce wtpliwoci interpretacyjne itd. W rezultacie dostp do Sdu Najwyszego jest obecnie bardzo powanie ograniczony. Skarga kasacyjna objta jest przymusem adwokacko-radcowskim. W cile okrelonych sytuacjach od orzeczenia sdu II instancji przysuguje za-alenie do Sdu Najwyszego (art. 3941 kodeksu postpowania cywilnego). W postpowaniu egzekucyjnym podstawowym rodkiem zaskarenia jest skar-ga na czynnoci komornika, a w wypadkach przewidzianych w ustawie zaale-nie na postanowienie sdu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). 121. W jakich sytuacjach mona wnie apelacj?Ten rodek zaskarenia orzecze sdowych przysuguje od: wyrokw (w tym take od wyrokw czciowych, wstpnych, wyrokw zapada-jcych na skutek wniosku o uzupenienie wyroku, wyrokw wydanych na skutek wytoczenia powdztwa przeciwegzekucyjnego; wyrok zaoczny zaskaralny jest przez powoda apelacj, pozwanemu za przysuguje wycznie sprzeciw); postanowie sdu I instancji, orzekajcych co do istoty sprawy w postpowaniu nieprocesowym; postanowienia sdu okrgowego w przedmiocie uznania orzeczenia sdu zagra-nicznego; orzecze oddalajcych skarg o wznowienie postpowania.Apelacj od wyroku sdu rejonowego rozpoznaje sd okrgowy, a od wyroku sdu okrgowego jako I instancji, sd apelacyjny. Apelacj wnosi si do sdu I instancji.Apelacj moemy napisa samodzielnie. W wypadku apelacji nie ma wymogu, by zostaa sporzdzona przez profesjonalnego penomocnika (adwokata czy radc prawnego).Pierwsz czynnoci dla zaskarenia niekorzystnego orzeczenia jest zoenie wniosku o dorczenie wyroku z uzasadnieniem. Termin do zoenia tego wniosku jest tygodniowy i biegnie od daty ogoszenia orzeczenia, niezalenie od nieobecno-ci stron na posiedzeniu sdu. Wniosek o dorczenie wyroku wraz z uzasadnieniem nie podlega opacie.Wniosek strony o dorczenie wyroku wraz z uzasadnieniem, nadany przed ogo-szeniem orzeczenia, nie jest skuteczny. Wniosek mona zoy dopiero po ogosze-niu orzeczenia.V. Obywatel przed organami pastwa136Codziennik prawnyPodstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). Zacznik:Wniosek o sporzdzenie uzasadnienia wyrobu.122. Czy wniesienie apelacji podlega opacie?Sama apelacja, jak wikszo pism procesowych w postpowaniu sdowym, podlega opacie, chyba e strona zostaa zwolniona od ponoszenia kosztw sdo-wych w tym zakresie. Jeeli nie wiemy, jak opat naley uici, najlepiej uzyska tak informacj od pracownikw sdu. Jeeli nie wniesiemy opaty lub jeeli okae si, e jest ona za niska, sd wezwie do uzupenienia tego braku, wskazujc kwot, jak musimy w cigu tygodnia wpaci.Moliwe jest take zoenie cznie z apelacj wniosku o zwolnienie od kosz-tw sdowych. Naley wtedy oprcz apelacji i wniosku zoy do sdu owiadcze-nie o stanie rodzinnym, majtku, dochodach i rdach utrzymania osoby ubiegaj-cej si o zwolnienie od kosztw. Jeeli sd nie przychyli si do wniosku o zwolnienie od kosztw, ponownie wzywa do uiszczenia opaty od apelacji, ktr naley opaci w cigu tygodnia od momentu dorczenia wezwania.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sdowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.).123. W jaki sposb wnosi si apelacj?Apelacj wnosi si do sdu, ktry wyda zaskarony wyrok lub postanowienie. Wniesienie apelacji do sdu I instancji jest bardzo istotne. Niewaciwe skierowanie apelacji wprost do sdu II instancji i konieczno przesania jej do sdu I instancji z reguy powoduje uchybienie terminu do wniesienia apelacji.Apelacj wnosi si w terminie dwutygodniowym od dorczenia stronie skar-cej wyroku (postanowienia) z uzasadnieniem. Termin uwaa si za zachowany, gdy przed jego kocem apelacja wpynie do sdu, ktry wyda zaskarony wyrok lub zo-stanie oddana w polskim urzdzie pocztowym (liczy si data stempla pocztowego).Jeeli strona lub uczestnik nie zada dorczenia uzasadnienia wyroku w ter-minie tygodniowym od ogoszenia sentencji orzeczenia, termin do wniesienia ape-137Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwalacji biegnie od dnia, w ktrym upyn termin do dania uzasadnienia. Po bezsku-tecznym upywie tygodniowego terminu na zoenie wniosku o dorczenie wyroku (postanowienia) z uzasadnieniem, rozpoczyna si tym samym bieg dwutygodnio-wego terminu na wniesienie apelacji. Jeeli zatem z rnych wzgldw nie wnie-siemy w terminie wniosku o dorczenie wyroku (postanowienia) wraz z uzasadnie-niem, mamy cznie 21 dni od daty ogoszenia wyroku do wniesienia apelacji.W sprawach rozpoznanych w postpowaniu uproszczonym, wniosek o sporz-dzenie uzasadnienia wyroku strona moe rwnie zgosi do protokou bezpored-nio po ogoszeniu wyroku.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm).124. Jakie wymogi formalne powinna spenia apelacja?Apelacja powinna czyni zado wymaganiom przewidzianym dla kadego pi-sma procesowego, a ponadto zawiera: oznaczenie wyroku (postanowienia), od ktrego jest wniesiona (dat orzecze-nia, sygnatur akt) ze wskazaniem, czy orzeczenie zaskarone jest w caoci czy w czci; zwize przedstawienie zarzutw i ich uzasadnienie; powoanie, w razie potrzeby, nowych faktw i dowodw oraz wykazanie, e ich powoanie w postpowaniu przed sdem I instancji nie byo moliwe albo e po-trzeba powoania si na nie wynika pniej; wniosek o zmian lub o uchylenie orzeczenia z zaznaczeniem zakresu danej zmiany lub uchylenia; w sprawach o prawa majtkowe warto przedmiotu zaskarenia (z reguy rwna lub nisza wartoci przedmiotu sporu wskazanej w pozwie, w zalenoci od tego, czy zaskaramy orzeczenie w caoci czy w czci).Jeeli apelacja ma braki, sd wezwie do ich uzupenienia, wyznaczajc jedno-czenie termin na ich uzupenienie, z reguy siedmiodniowy. Dla uniknicia uchy-bienia terminu do wniesienia apelacji, konieczne jest zachowanie terminu do uzu-penienia wskazanych przez sd brakw.Sd I instancji odrzuci na posiedzeniu niejawnym apelacj wniesion po upy-wie przepisanego terminu, nieopacon lub z innych przyczyn niedopuszczaln, jak rwnie apelacj, ktrej brakw strona nie uzupenia w wyznaczonym terminie.Warto wskaza, e jeeli zosta wydany wyrok zaoczny, sd ma obowizek dor-czy z urzdu wyrok obu stronom z pouczeniem o przysugujcych im rodkach za-V. Obywatel przed organami pastwa138Codziennik prawnyskarenia. Jednake sd nie sporzdza z urzdu ani nie dorcza uzasadnienia wy-roku zaocznego. Sd uzasadnia wyrok zaoczny, gdy powdztwo zostao oddalone w caoci lub w czci, a powd zada uzasadnienia w cigu tygodnia od dorcze-nia mu wyroku albo gdy powd, ktry dania takiego nie zgosi, wnis apelacj w przepisanym terminie. Pozwanemu od wyroku zaocznego nie przysuguje apela-cja, lecz rodek nazwany sprzeciwem.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm).Zacznik:Apelacja z zarzutu niewanoci.125. W jakich sytuacjach mona wnie zaalenie?W postpowaniu cywilnym zaalenie przysuguje tylko od niektrych nieprawo-mocnych postanowie wskazanych w przepisach. Zaaleniem zaskaralne s take niektre zarzdzenia przewodniczcego skadu sdziowskiego.Zaskaralne s postanowienia sdu koczce spraw. Postanowieniami koczcy-mi postpowanie w sprawie s postanowienia zamykajce drog do wydania orzecze-nia sdu danej instancji. Kocz one spraw jako pewn cao poddan pod osd. Dotycz caoci sprawy i s ostatnimi orzeczeniami wydanymi w postpowaniu.Wszystkie pozostae postanowienia s postanowieniami niekoczcymi postpowa-nia w sprawie; kocz one bowiem jedynie pewien fragment sprawy, ale nie spraw.Nie przysuguje zaalenie od postanowienia: dowodowego; o odroczeniu rozprawy; o odroczeniu ogoszenia wyroku; odmawiajcego przywrcenia terminu.Przykadem postanowie sdu I instancji niekoczcych postpowania w spra-wie, od ktrych przysuguje zaalenie, s m.in.: zwrot pozwu; przekazanie sprawy sdowi rwnorzdnemu lub niszemu albo podjcie post-powania w innym trybie; odmowa zwolnienia od kosztw sdowych lub cofnicie takiego zwolnienia oraz odmowa ustanowienia adwokata lub radcy prawnego lub ich odwoanie, nadanie rygoru natychmiastowej wykonalnoci; skazanie wiadka, biegego, strony, jej penomocnika oraz osoby trzeciej na grzywn, zarzdzenie przymusowego sprowadzenia i aresztowania wiadka 139Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwaoraz odmowa zwolnienia wiadka i biegego od grzywny i wiadka od przymuso-wego sprowadzenia; zawieszenie postpowania i odmowa podjcia zawieszonego postpowania; odmowa uzasadnienia orzeczenia oraz jego dorczenia; sprostowanie lub wykadnia orzeczenia albo ich odmowa; zwrot kosztw, okrelenie zasad ponoszenia przez strony kosztw procesu, wy-miar opaty, zwrot opaty lub zaliczki, obcienie kosztami sdowymi, jeeli stro-na nie skada rodka zaskarenia co do istoty sprawy, koszty przyznane w naka-zie zapaty oraz wynagrodzenie biegego; oddalenie wniosku o wyczenie sdziego; zatwierdzenie ugody zawartej przed mediatorem; odrzucenie zaalenia; odrzucenie skargi na orzeczenie referendarza sdowego.Zaalenie na postanowienie sdu II instancji rozpoznaje Sd Najwyszy. Zaa-lenie na postanowienie sdu II instancji przysuguje zasadniczo jedynie na posta-nowienie odrzucajce apelacj i jedynie w sprawach, w ktrych przysuguje skarga kasacyjna (co do zasady skarga kasacyjna przysuguje, jeeli warto przedmiotu zaskarenia wynosi przynajmniej 50.000 zotych).Ponadto zaalenie do Sdu Najwyszego przysuguje na postanowienie sdu II instancji odrzucajce skarg kasacyjn oraz skarg o stwierdzenie niezgodnoci z prawem prawomocnego orzeczenia.Termin do wniesienia zaalenia jest tygodniowy i liczy si od dorczenia posta-nowienia. Gdy strona (uczestnik) nie zada w terminie dorczenia postanowienia zapadego na rozprawie, termin ten liczy si od ogoszenia postanowienia.Postanowienia ogoszone na posiedzeniu jawnym sd uzasadnia tylko wtedy, gdy podlegaj one zaskareniu, i tylko na danie strony (uczestnika) zgoszone w terminie tygodniowym od dnia ogoszenia postanowienia. Postanowienia te do-rcza si tylko tej stronie (uczestnikowi), ktry zadaa sporzdzenia uzasadnie-nia i dorczenia postanowienia z uzasadnieniem.Zaalenie powinno czyni zado wymaganiom przewidzianym dla pisma pro-cesowego oraz zawiera wskazanie zaskaronego postanowienia i wniosek o jego zmian lub uchylenie, jak rwnie zwize uzasadnienie zaalenia ze wskazaniem w miar potrzeby nowych faktw i dowodw.Zaalenie podlega opacie. Jej wysoko zaley od przedmiotu zaalenia. Podob-nie jak w wypadku apelacji, brak uiszczenia opaty w terminie okrelonym w we-zwaniu spowoduje odrzucenie zaalenia.Zaalenie podobnie jak apelacj wnosi si do sdu I instancji, jednake istotn rnic jest moliwo uchylenia postanowienia i w miar potrzeby rozpoznania V. Obywatel przed organami pastwa140Codziennik prawnysprawy na nowo przez sd, ktry wyda zaskarone postanowienie, nie przesyajc akt sdowi II instancji. Od takiego ponownie wydanego postanowienia przysuguj rodki odwoawcze na zasadach oglnych.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm).126. W jakich okolicznociach mona wnie sprzeciw od wyroku zaocznego?Sprzeciw przysuguje pozwanemu, przeciwko ktremu zapad wyrok zaoczny. Dla powoda przewidziane jest zaskarenie w drodze apelacji.Sprzeciw, analogicznie jak apelacj czy zaalenie, wnosi si do sdu I instancji, ktry wyda wyrok zaoczny. Sprzeciw wnosi si w cigu tygodnia od dorczenia wy-roku pozwanemu. W pimie zawierajcym sprzeciw pozwany powinien przytoczy zarzuty przeciwko daniu pozwu oraz fakty i dowody na ich uzasadnienie. Sprze-ciw zoony po terminie oraz sprzeciw, ktrego brakw strona w wyznaczonym ter-minie nie uzupenia, a take sprzeciw nieopacony, sd odrzuca na posiedzeniu niejawnym.Jeeli sprzeciw zosta zoony prawidowo, wyrok zaoczny nie traci mocy, lecz przewodniczcy wyznacza termin rozprawy i sprawa bdzie rozpoznana na nowo. Po ponownym rozpoznaniu sprawy sd wydaje wyrok, w ktrym wyrok zaoczny w caoci lub czci utrzymuje w mocy albo uchyla go i orzeka o daniu pozwu bd te pozew odrzuca lub postpowanie umarza.Wyrok wydany po przeprowadzeniu rozprawy moe by zaskarony na zasa-dach oglnych w drodze apelacji.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). 127. Jakie s warunki wnoszenia zarzutw od nakazu zapaty w postpowaniu nakazowym?Wydajc nakaz zapaty w postpowaniu nakazowym, sd orzeka, e pozwa-ny ma w cigu 2 tygodni od dnia dorczenia nakazu zaspokoi roszczenie w cao-ci wraz z kosztami albo wnie w tym terminie zarzuty. Nakaz zapaty dorcza si stronom (pozwanemu wraz z pozwem i zacznikami).141Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwaZarzuty od nakazu zapaty wnosi si do sdu, ktry wyda nakaz zapaty. W pi-mie pozwany powinien wskaza, czy zaskara nakaz w caoci czy w czci, przed-stawi zarzuty, ktre pod rygorem ich utraty naley zgosi przed wdaniem si w spr, oraz pozostae zarzuty przeciwko daniu pozwu, a take wszystkie oko-licznoci faktyczne i dowody na ich potwierdzenie.Jeeli dostrzeemy, e przesany wraz z nakazem pozew wniesiono na urzdo-wym formularzu, take wniesienie zarzutw wymaga zachowania tej formy. Zarzu-ty powinny spenia te same wymagania, jakie przewidziane s dla innych rodkw zaskarenia, w szczeglnoci apelacji czy zaalenia.Sd odrzuca zarzuty wniesione po upywie terminu, nieopacone lub z innych przyczyn niedopuszczalne, jak rwnie zarzuty, ktrych brakw pozwany nie usu-n w terminie.Nakaz zapaty, przeciwko ktremu w caoci lub w czci nie wniesiono sku-tecznie zarzutw, ma skutki prawomocnego wyroku, co oznacza, e po nadaniu mu klauzuli wykonalnoci moe stanowi podstaw egzekucji.W razie prawidowego wniesienia zarzutw nakaz zapaty nie traci mocy, jed-nake przewodniczcy wyznacza rozpraw, po ktrej przeprowadzeniu wydaje wy-rok, w ktrym nakaz zapaty w caoci lub w czci utrzymuje w mocy albo go uchy-la i orzeka o daniu pozwu bd te postanowieniem uchyla nakaz zapaty i pozew odrzuca lub postpowanie umarza. Od tak wydanego wyroku przysuguje apelacja na zasadach oglnych.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). 128. Jakie s warunki wnoszenia sprzeciwu od nakazu zapaty w postpowaniu upominawczym?Take w nakazie zapaty wydanym w postpowaniu upominawczym nakazuje si pozwanemu, eby w cigu 2 tygodni od dorczenia tego nakazu zaspokoi rosz-czenie w caoci wraz z kosztami albo w tym terminie wnis sprzeciw do sdu.Zasady wnoszenia sprzeciwu s identyczne jak wnoszenia zarzutw w postpo-waniu nakazowym. Jednake w razie prawidowego wniesienia sprzeciwu nakaz zapaty traci moc, a przewodniczcy wyznacza rozpraw.Nakaz zapaty traci moc w czci zaskaronej sprzeciwem. Sprzeciw jednego tylko ze wsppozwanych o to samo roszczenie oraz co do jednego lub niektrych V. Obywatel przed organami pastwa142Codziennik prawnyuwzgldnionych roszcze powoduje utrat mocy nakazu jedynie co do nich oraz co do zaskaronej czci. Po przeprowadzeniu rozprawy sd wydaje wyrok, w ktrym orzeka o powdztwie (oddala je bd uwzgldnia). Wyrok podlega zaskareniu na zasadach oglnych.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). 129. W jaki sposb mona wnie skarg na orzeczenie referendarza?Skarga przysuguje na orzeczenie referendarza sdowego: co do istoty sprawy (merytoryczne); orzeczenia koczce postpowanie (omwione w pkt. 125); orzeczenia referendarza, ktrych przedmiotem jest:a) zwrot pozwu, odmowa odrzucenia pozwu, przekazanie sprawy sdowi rw-norzdnemu lub niszemu albo podjcie postpowania w innym trybie,b) odmowa zwolnienia od kosztw sdowych lub cofnicie takiego zwolnienia oraz odmowa ustanowienia adwokata lub radcy prawnego lub ich odwoanie,c) stwierdzenie prawomocnoci orzeczenia,d) skazanie wiadka, biegego, strony, jej penomocnika oraz osoby trzeciej na grzywn, zarzdzenie przymusowego sprowadzenia i aresztowania wiadka oraz odmowa zwolnienia wiadka i biegego od grzywny i wiadka od przy-musowego sprowadzenia,e) zawieszenie postpowania i odmowa podjcia zawieszonego postpowania,f) odmowa uzasadnienia orzeczenia oraz jego dorczenia,g) sprostowanie lub wykadnia orzeczenia albo ich odmowa,h) zwrot kosztw, okrelenie zasad ponoszenia przez strony kosztw procesu, wymiar opaty, zwrot opaty lub zaliczki, obcienie kosztami sdowymi, je-eli strona nie skada rodka zaskarenia co do istoty sprawy, koszty przyzna-ne w nakazie zapaty oraz wynagrodzenie biegego; orzeczenie co do nadania klauzuli wykonalnoci; orzeczenie co do stwierdzenia wykonalnoci europejskiego nakazu zapaty i co do wydania zawiadczenia europejskiego tytuu egzekucyjnego.Skarg wnosi si do sdu, w ktrym wydano orzeczenie, w terminie tygodnio-wym od dnia dorczenia stronie orzeczenia referendarza sdowego. Skarg roz-poznaje sd, w ktrym wydano zaskarone orzeczenie. Skarg wniesion po upy-wie terminu lub nieopacon sd odrzuca. W razie prawidowego wniesienia skargi 143Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwaorzeczenie referendarza sdowego traci moc, z wyjtkiem orzeczenia o nadaniu klauzuli wykonalnoci, orzecze o stwierdzeniu wykonalnoci europejskiego naka-zu zapaty i o wydaniu zawiadczenia europejskiego tytuu egzekucyjnego. Przyka-dem orzeczenia referendarza, ktre take nie traci mocy, jest dokonany przez refe-rendarza wpis do ksigi wieczystej. Rozpoznajc spraw, sd zmienia zaskarony wpis w ksidze przez jego wykrelenie i dokonanie nowego wpisu lub wydaje posta-nowienie, ktrym zaskarony wpis utrzymuje w mocy albo uchyla go w caoci lub w czci i w tym zakresie wniosek oddala bd odrzuca, wzgldnie postpowanie umarza. Wniesienie skargi na postanowienie referendarza w przedmiocie kosztw sdo-wych lub kosztw procesu wstrzymuje jego wykonalno. Rozpoznajc skarg, sd wydaje postanowienie, w ktrym zaskarone postanowienie referendarza sdowe-go utrzymuje w mocy albo je zmienia. Postanowienie sdu wydane w wyniku roz-poznania skargi na referendarza nie podlega zaskareniu, jedynie postanowienie, ktrego przedmiotem jest odrzucenie skargi na orzeczenie referendarza sdowego, jest zaskaralne zaaleniem.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). 130. Na czym polega wznowienie postpowania sdowego?Wznowienie postpowania cywilnegoWznowienie postpowania umoliwia ponowne rozpoznanie sprawy cywilnej zakoczonej prawomocnym orzeczeniem. Wznowienie nastpuje jedynie na wnio-sek: stron i uczestnikw postpowania, ich nastpcw prawnych, a take interwe-nienta ubocznego, prokuratora, Rzecznika Praw Obywatelskich i w pewnym za-kresie take organizacji spoecznych.Skarga o wznowienie postpowania przysuguje od prawomocnych orzecze merytorycznych, rozstrzygajcych spraw co do istoty, a zatem od prawomocnych wyrokw, nakazw zapaty w postpowaniu nakazowym i upominawczym oraz postanowie co do istoty sprawy w trybie nieprocesowym, a take postanowie w przedmiocie uznania lub stwierdzenia wykonalnoci orzeczenia sdu zagranicz-nego.Postpowanie zakoczone orzeczeniem formalnym moe by wznowione tyl-ko w sytuacji, gdy to orzeczenie zostao wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybuna Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucj, ratyfikowan V. Obywatel przed organami pastwa144Codziennik prawnyumow midzynarodow lub z ustaw. Przepisy o wznowieniu postpowania stosu-je si odpowiednio.Nie jest moliwe wznowienie postpowania zakoczonego orzeczeniem o unie-wanieniu maestwa lub rozwodem albo ustalajcym nieistnienie maestwa, jeeli choby jedna ze stron zawara po jego uprawomocnieniu si nowy zwizek maeski. Niedopuszczalna jest skarga o wznowienie od wyroku wydanego w wyniku wznowienia, chyba e wniesiona jest z uwagi na orzeczenie Trybunau Konstytucyj-nego o niezgodnoci aktu normatywnego z Konstytucj, ratyfikowan umow mi-dzynarodow lub z ustaw, na podstawie ktrego zostao wydane orzeczenie. Nie jest take dopuszczalne wniesienie skargi o wznowienie postpowania, zakoczo-nego postanowieniem Sdu Najwyszego o odmowie przyjcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Moliwo ponownego rozpoznania prawomocnie zakoczonej sprawy na sku-tek skargi o wznowienie postpowania zachodzi jedynie wwczas, gdy zaistnieje jedna z enumeratywnie wyliczonych ustawowych podstaw wymienionych w Ko-deksie postpowania cywilnego. Mona da wznowienia postpowania:1) z powodu niewanoci postpowania jeeli w skadzie sdu uczestniczya oso-ba nieuprawniona albo jeeli orzeka sdzia wyczony z mocy ustawy, a strona przed uprawomocnieniem si wyroku nie moga domaga si wyczenia;2) z powodu niewanoci postpowania jeeli strona nie miaa zdolnoci sdo-wej lub procesowej albo nie bya naleycie reprezentowana bd jeeli wskutek naruszenia przepisw prawa bya obiektywnie pozbawiona monoci dziaa-nia; nie mona jednak da wznowienia, jeeli przed uprawomocnieniem si wyroku niemono dziaania ustaa lub brak reprezentacji by podniesiony w drodze zarzutu albo strona potwierdzia dokonane czynnoci procesowe;3) w wypadku, gdy Trybuna Konstytucyjny orzek o niezgodnoci aktu norma-tywnego z Konstytucj, raty kowan umow midzynarodow lub z ustaw, na podstawie ktrego zostao wydane orzeczenie;4) gdy wyrok zosta oparty na dokumencie podrobionym lub przerobionym albo na skazujcym wyroku karnym, nastpnie uchylonym;5) jeeli wyrok zosta uzyskany za pomoc przestpstwa jednake jedynie ww-czas, gdy czyn zosta ustalony prawomocnym wyrokiem skazujcym, chyba e postpowanie karne nie moe by wszczte lub zostao umorzone z innych przyczyn ni brak dowodw;6) w razie pniejszego wykrycia takich okolicznoci faktycznych lub rodkw do-wodowych, ktre mogyby mie wpyw na wynik sprawy, a z ktrych strona nie moga skorzysta w poprzednim postpowaniu;145Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwa7) w razie pniejszego wykrycia prawomocnego wyroku dotyczcego tego same-go stosunku prawnego;8) jeeli na tre wyroku miao wpyw postanowienie niekoczce postpowania w sprawie, wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybu-na Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucj, raty kowan umow midzy-narodow lub z ustaw, uchylone lub zmienione z uwagi na uznanie przez Trybuna Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucj, raty kowan umow mi-dzynarodow lub z ustaw aktu normatywnego, na podstawie ktrego zostay wydane.Na wyej wymienionych podstawach moliwe jest take wznowienie postpo-wania nieprocesowego. Jednake w postpowaniu nieprocesowym uczestnik po-stpowania moe da wznowienia jedynie wtedy, gdy postanowienie koczce postpowanie nie moe by zmienione lub uchylone w innym trybie. Przepisy re-gulujce poszczeglne postpowania nieprocesowe czsto bowiem przewiduj spe-cjalne tryby zmiany prawomocnych postanowie. Zainteresowany, ktry nie by uczestnikiem postpowania zakoczonego prawomocnym postanowieniem orzeka-jcym co do istoty sprawy, moe da wznowienia postpowania, jeeli postano-wienie to narusza jego prawa. W takim wypadku stosuje si przepisy o wznowieniu postpowania z powodu pozbawienia monoci dziaania.Skarg o wznowienie wnosi si w terminie trzymiesicznym. Termin ten liczy si od dnia, w ktrym strona dowiedziaa si o podstawie wznowienia, z reguy za dat t przyjmuje si dzie wydania orzeczenia, a gdy podstaw jest pozbawienie mono-ci dziaania lub brak naleytej reprezentacji od dnia, w ktrym strona lub uczest-nik dowiedzia si o orzeczeniu. W sytuacji okrelonej w pkt. 3, skarg o wznowie-nie wnosi si w terminie 3 miesicy od dnia wejcia w ycie orzeczenia Trybunau Konstytucyjnego. Jeeli w chwili wydania orzeczenia Trybunau Konstytucyjnego orzeczenie, ktre chcemy zaskary, nie byo jeszcze prawomocne na skutek wnie-sienia rodka odwoawczego, ktry zosta nastpnie odrzucony, termin biegnie od dnia dorczenia postanowienia o odrzuceniu, a w wypadku wydania go na posie-dzeniu jawnym od dnia ogoszenia tego postanowienia. Jednake po upywie lat 5 od uprawomocnienia si wyroku nie mona da wznowienia, z wyjtkiem wy-padku, gdy strona bya pozbawiona monoci dziaania lub nie bya naleycie re-prezentowana.Do wznowienia postpowania z przyczyn wskazanych w pkt 13 waciwy jest sd, ktry wyda zaskarone orzeczenie, a jeeli zaskarono orzeczenia sdw r-nych instancji, waciwy jest sd instancji wyszej. Do wznowienia postpowania na pozostaych podstawach waciwy jest sd, ktry ostatnio orzeka co do istoty sprawy.V. Obywatel przed organami pastwa146Codziennik prawnySkarga o wznowienie powinna czyni zado warunkom pozwu (w tym by opacona) oraz zawiera oznaczenie zaskaronego orzeczenia, podstaw wznowie-nia i jej uzasadnienie, okolicznoci stwierdzajce zachowanie terminu do wniesie-nia skargi oraz wniosek o uchylenie lub zmian zaskaronego orzeczenia.Sd odrzuca skarg wniesion po upywie przepisanego terminu, niedopusz-czaln lub nieopart na ustawowej podstawie. Na to postanowienie sdu przysu-guje zaalenie.Jeeli skarga zostanie wniesiona prawidowo, sd rozpozna spraw na nowo w granicach, jakie zakrela podstawa wznowienia i stosownie do okolicznoci bd oddali skarg o wznowienie (jeeli nie bdzie podstaw do wznowienia), bd uwzgldniajc j, zmieni zaskarone orzeczenie albo je uchyli i w razie potrzeby od-rzuci pozew lub umorzy postpowanie.Konieczne jest wyjanienie, e wniesienie skargi o wznowienie nie tamuje wyko-nania zaskaronego wyroku. Jednake, na wniosek strony, w razie uprawdopodob-nienia, e skarcemu grozi niepowetowana szkoda, sd moe wstrzyma wykona-nie wyroku, chyba e strona przeciwna zoy odpowiednie zabezpieczenie. Na wniosek skarcego, uchylajc lub zmieniajc wyrok, w orzeczeniu kocz-cym postpowanie w sprawie sd orzeka o zwrocie spenionego lub wyegzekwo-wanego wiadczenia lub o przywrceniu stanu poprzedniego. Nie wycza to mo-liwoci dochodzenia w osobnym procesie, take od Skarbu Pastwa, naprawienia szkody poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku.Wznowienie postpowania karnegoWznowienie prawomocnie zakoczonego postpowania sdowego moliwe jest na wniosek strony lub z urzdu, jeeli: w zwizku z postpowaniem dopuszczono si przestpstwa, a istnieje uzasad-niona podstawa do przyjcia, e mogo to mie wpyw na tre orzeczenia; po wydaniu orzeczenia ujawniaj si nowe fakty lub dowody nie znane przedtem sdowi, wskazujce na to, e:a) skazany nie popeni czynu, albo czyn jego nie stanowi przestpstwa lub nie podlega karze,b) skazano go za przestpstwo zagroone kar surowsz, albo nie uwzgldnio-no okolicznoci zobowizujcych do nadzwyczajnego zagodzenia kary, albo te bdnie przyjto okolicznoci wpywajce na nadzwyczajne obostrzenie kary,c) sd umorzy lub warunkowo umorzy postpowanie karne bdnie przyj-mujc popenienie przez oskaronego zarzucanego mu czynu (art. 540 1 k.p.k.).147Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwaZgodnie z art. 540a Kodeksu postpowania karnego, postpowanie sdowe za-koczone prawomocnym orzeczeniem mona wznowi, jeeli: skazany, wobec ktrego zastosowano nadzwyczajne zagodzenie kary lub wa-runkowe zawieszenie jej wykonania nie potwierdzi w postpowaniu karnym ujawnionych przez siebie informacji; uchylono lub istotnie zmieniono tre prawomocnego wyroku, z powodu ktrego umorzono postpowanie, jeli orzeczenie wobec oskaronego kary byoby oczy-wicie niecelowe ze wzgldu na rodzaj i wysoko kary prawomocnie orzeczonej za inne przestpstwo. W kwestii wznowienia postpowania orzeka sd okrgowy, za wznowienia po-stpowania zakoczonego orzeczeniem sdu okrgowego sd apelacyjny. Sd orzeka w skadzie trzech sdziw.Wniosek o wznowienie postpowania, jeeli nie pochodzi od prokuratora, powi-nien by sporzdzony i podpisany przez adwokata albo radc prawnego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.).Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postpowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.).4. Sdowe postpowanie egzekucyjneV. Obywatel przed organami pastwa148Codziennik prawny131. Kiedy mona wszcz postpowanie egzekucyjne?W przypadku, gdy dunik nie speni dobrowolnie wiadczenia, powinien liczy si z moliwoci jego wyegzekwowania w drodze sdowego postpowania egzeku-cyjnego. Tego rodzaju sprawy nale do waciwoci sdw rejonowych i dziaaj-cych przy nich komornikw. Powysze organy s uprawnione do stosowania rod-kw przymusu w celu uzyskania od dunika nalenego wierzycielowi wiadczenia stwierdzonego w odpowiednim akcie. Istotn cech egzekucji jest wic przymus. Podstaw do prowadzenia egzekucji o cae objte nim roszczenie i ze wszystkich czci majtku dunika, stanowi tytu wykonawczy, ktrym jest tytu egzekucyj-ny zaopatrzony w klauzul wykonalnoci. Tytuem egzekucyjnym jest np. orzecze-nie sdu prawomocne lub podlegajce natychmiastowemu wykonaniu, jak rwnie ugoda zawarta przed sdem. W klauzul wykonalnoci moe by zaopatrzony tak-e wyrok sdu polubownego lub ugoda zawarta przed takim sdem. Tytuem egze-kucyjnym jest ponadto akt notarialny, w ktrym dunik podda si egzekucji i kt-ry obejmuje obowizek zapaty sumy pieninej lub uiszczenia rzeczy oznaczonych co do gatunku, ilociowo w akcie oznaczonych, albo te obowizek wydania rzeczy indywidualnie oznaczonej, lokalu, nieruchomoci lub statku wpisanego do rejestru gdy termin zapaty, uiszczenia lub wydania jest w akcie wskazany. Powysze przy-kady nie wyczerpuj katalogu tytuw egzekucyjnych, ktrymi mog by rwnie inne orzeczenia, ugody i akty podlegajce z mocy ustawy wykonaniu w drodze eg-zekucji sdowej.Podstaw wszczcia postpowania egzekucyjnego jest wniosek wierzyciela z za-czonym tytuem wykonawczym. Egzekucja moe by rwnie wszczta z urzdu, np. w sprawach alimentacyjnych, jak rwnie na danie uprawnionego organu. Wniosek o wszczcie egzekucji moe by zoony na pimie lub ustnie do protokou. Przy czym wniosek w formie pisemnej powinien odpowiada wymogom pisma pro-cesowego, a ponadto powinien zawiera wskazanie wiadczenia, ktre ma by spe-nione, oraz sposb egzekucji. Taki wniosek naley zoy stosownie do waciwoci sdowi lub komornikowi. Regulacje prawne zezwalaj na stosowania rwnoczenie kilku sposobw egze-kucji. Wierzyciel moe te zleci komornikowi za wynagrodzeniem poszukiwanie majtku dunika. W wietle obowizujcego prawa wierzyciel moe ponadto za-da wyjawienia majtku przez dunika. Taka sytuacja moe mie miejsce, jeeli za-jty w egzekucji majtek dunika nie rokuje zaspokojenia egzekwowanych nale-noci lub jeeli wierzyciel wykae, e na skutek prowadzonej egzekucji nie uzyska w peni zaspokojenia swej nalenoci. Wierzyciel moe da wwczas zobowiza-nia dunika do zoenia wykazu majtku z wymienieniem rzeczy i miejsca, gdzie si znajduj, przypadajcych mu wierzytelnoci i innych praw majtkowych oraz 149Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwado zoenia przyrzeczenia. Wniosek o nakazanie dunikowi wyjawienia majtku wierzyciel moe zoy take przed wszczciem egzekucji, jeeli uprawdopodobni, e nie uzyska zaspokojenia w peni swej nalenoci ze znanego mu majtku albo z przypadajcych dunikowi biecych wiadcze okresowych za okres 6 miesi-cy. Wniosek o nakazanie dunikowi wyjawienia majtku skada si w sdzie wa-ciwoci oglnej dunika. Do takiego wniosku naley doczy odpis protokou za-jcia lub inne dokumenty uzasadniajce obowizek wyjawienia majtku, a jeeli wniosek zoono przed wszczciem egzekucji, take tytu wykonawczy.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.).132. Jakie s rodzaje egzekucji?Ze wzgldu na cel egzekucji, mona wyrni egzekucj wiadcze pieninych, egzekucj wiadcze niepieninych oraz egzekucj w celu zniesienia wspwa-snoci nieruchomoci w drodze sprzeday publicznej.W przypadku egzekucji wiadcze pieninych wierzyciel moe wybra egzekucj: z ruchomoci; z wynagrodzenia za prac; z rachunku bankowego; z innych wierzytelnoci i praw majtkowych; z nieruchomoci; uamkowej czci nieruchomoci oraz uytkowania wieczystego; uproszczon egzekucj z nieruchomoci; ze statkw morskich.Egzekucja wiadcze niepieninych moe polega z kolei na wydaniu rzeczy ruchomej albo wydaniu nieruchomoci, statku albo oprnieniu pomieszczenia. Ponadto ten rodzaj egzekucji moe polega na wykonaniu czynnoci, ktr za du-nika moe speni take inna osoba. Egzekucja wiadcze niepieninych moe po-lega rwnie na zaniechaniu pewnej czynnoci lub nieprzeszkadzaniu czynnoci wierzyciela. Ze wzgldu na sposb przeprowadzenia egzekucji wiadcze niepie-ninych wyrnia si: egzekucj polegajc na odebraniu przedmiotu wiadczenia dunikowi i odda-niu go wierzycielowi; egzekucj polegajc na spenieniu wiadczenia przez wierzyciela na koszt du-nika;V. Obywatel przed organami pastwa150Codziennik prawny egzekucj polegajc na zastosowaniu wobec dunika rodkw przymusu w po-staci grzywny i aresztu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). Zaczniki:Pozew o udzielenie umocowania do dokonania czynnoci na koszt dunika.133. Czy istnieje moliwo ograniczenia egzekucji?W wietle obowizujcego prawa istnieje moliwo ograniczenia egzekucji. Na-ley zwrci uwag na to, e nie podlegaj egzekucji np.: przedmioty urzdzenia domowego, pociel, bielizna i ubranie codzienne, nie-zbdne dla dunika i bdcych na jego utrzymaniu czonkw jego rodziny, a tak-e ubranie niezbdne do penienia suby lub wykonywania zawodu; zapasy ywnoci i opau niezbdne dla dunika i bdcych na jego utrzymaniu czonkw jego rodziny na okres 1 miesica; narzdzia i inne przedmioty niezbdne do osobistej pracy zarobkowej dunika oraz surowce niezbdne dla niego do produkcji na okres 1 tygodnia, z wycze-niem jednak pojazdw mechanicznych; u dunika pobierajcego okresow sta pac pienidze w kwocie, ktra od-powiada niepodlegajcej egzekucji czci pacy za czas do najbliszego terminu wypaty, a u dunika nieotrzymujcego staej pacy pienidze niezbdne dla niego i jego rodziny na utrzymanie przez 2 tygodnie; przedmioty niezbdne do nauki, papiery osobiste, odznaczenia i przedmioty su-ce do wykonywania praktyk religijnych oraz przedmioty codziennego uytku, ktre mog by sprzedane tylko znacznie poniej ich wartoci, a dla dunika maj znaczn warto uytkow; sumy i wiadczenia w naturze wyasygnowane na pokrycie wydatkw lub wyjaz-dw w sprawach subowych; sumy przyznane przez Skarb Pastwa na specjalne cele (w szczeglnoci sty-pendia, wsparcia), chyba e wierzytelno egzekwowana powstaa w zwizku z urzeczywistnieniem tych celw albo z tytuu obowizku alimentacyjnego; wiadczenia alimentacyjne, wiadczenia rodzinne, dodatki pielgnacyjne, poro-dowe i dla sierot zupenych.Ograniczenia egzekucji zostay okrelone przede wszystkim przez przepisy Ko-deksu postpowania cywilnego. Jednake pewne ograniczenia egzekucji mog wy-nika rwnie z ustaw szczeglnych. Na przykad w razie zajcia wynagrodzenia za 151Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwaprac bd miay rwnie zastosowanie przepisy Kodeksu pracy. Potrcenia mog by dokonywane, w przypadku egzekucji wiadcze alimentacyjnych, do wysoko-ci 3/5 wynagrodzenia, natomiast w razie egzekucji innych nalenoci do wysoko-ci poowy wynagrodzenia. Warto jednak zauway, e w wypadku, gdy rodki pie-nine z tytuu wynagrodzenia za prac wpyn na rachunek bankowy, wszystkie powyej wymienione ograniczenia egzekucji trac aktualno.Natomiast w przypadku wybrania przez wierzyciela egzekucji z rachunku ban-kowego, oprcz przepisw kodeksu postpowania cywilnego bd miay zastoso-wanie rwnie przepisy prawa bankowego. rodki pienine znajdujce si na ra-chunkach oszczdnociowych, rachunkach oszczdnociowo-rozliczeniowych oraz na rachunkach terminowych lokat oszczdnociowych jednej osoby, niezalenie od liczby zawartych umw, s wolne od zajcia na podstawie sdowego lub admi-nistracyjnego tytuu wykonawczego do wysokoci trzykrotnego przecitnego mie-sicznego wynagrodzenia w sektorze przedsibiorstw, bez wypat nagrd z zysku, ogaszanego przez Prezesa Gwnego Urzdu Statystycznego za okres bezpored-nio poprzedzajcy dzie wystawienia tytuu wykonawczego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 ze zm). 134. Czy mona zaskary czynnoci komornika?W przypadku prowadzenia postpowania egzekucyjnego z naruszeniem prawa, istnieje moliwo wniesienia skargi na czynnoci komornika, ktrej tre powinna spenia wymogi pisma procesowego.Skarg wnosi si do sdu rejonowego, przy ktrym dziaa komornik. Pismo ta-kie naley zoy w terminie tygodniowym od dnia czynnoci, gdy strona lub osoba, ktrej prawo zostao przez czynno komornika naruszone bd zagroone, bya przy czynnoci obecna lub bya o jej terminie zawiadomiona. W innych wypadkach termin ten liczy si od dnia zawiadomienia o dokonaniu czynnoci strony lub oso-by, ktrej prawo zostao przez czynnoci komornika naruszone bd zagroone, a w braku zawiadomienia od dnia, w ktrym czynno powinna by dokonana. Sd rozpoznaje skarg w terminie tygodniowym od dnia jej wpywu do sdu, a gdy skarga zawiera braki formalne, ktre podlegaj uzupenieniu, w terminie ty-godniowym od jej uzupenienia. Wniesienie skargi nie wstrzymuje postpowania egzekucyjnego ani wykonania zaskaronej czynnoci, chyba e sd zawiesi post-powanie lub wstrzyma dokonanie czynnoci.V. Obywatel przed organami pastwa152Codziennik prawnyJeeli skarg wniesiono po terminie albo nie uzupeniono w terminie jej bra-kw, sd odrzuca skarg, chyba e uzna, i zachodzi podstawa do podjcia z urz-du czynnoci zmierzajcych do zapewnienia naleytego wykonania egzekucji oraz usunicia spostrzeonych uchybie.Sd przesya odpis skargi komornikowi, ktry zobowizany jest w terminie 3 dni na pimie sporzdzi uzasadnienie dokonania zaskaronej czynnoci lub przyczyn jej zaniechania oraz przekaza je wraz z aktami sprawy do sdu, do ktrego skarg wniesiono, chyba e skarg w caoci uwzgldni, o czym zawiadamia sd i skar-cego oraz zainteresowanych, ktrych uwzgldnienie skargi dotyczy. W przypadku odrzucenia przez sd skargi na czynnoci komornika, strona ma moliwo zoenia zaalenia. Taki rodek odwoawczy przysuguje rwnie na po-stanowienie sdu w przedmiocie zwrotu kosztw egzekucji, grzywny, planu podzia-u sumy uzyskanej z egzekucji, a take zawieszenia lub umorzenia postpowania.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). 135. Na czym polega powdztwo przeciwegzekucyjne?rodkiem obrony przed egzekucj s powdztwa przeciwegzekucyjne. Wrd nich wyrnia si przysugujce dunikowi powdztwa opozycyjne oraz przysu-gujce osobom trzecim powdztwa ekscydencyjne (interwencyjne). Tego rodzaju powdztwa s rodkami merytorycznej obrony przed zasadnoci prowadzenia eg-zekucji (np. dunik twierdzi, e ju spaci wiadczenie przed wszczciem egzeku-cji). W drodze powdztwa opozycyjnego dunik moe da pozbawienia tytuu wykonawczego wykonalnoci w caoci lub czci albo ograniczenia, jeeli: przeczy zdarzeniom, na ktrych oparto wydanie klauzuli wykonalnoci, a w szczeglnoci gdy kwestionuje istnienie obowizku stwierdzonego tytuem egzekucyjnym niebdcym orzeczeniem sdu albo gdy kwestionuje przejcie obowizku mimo istnienia formalnego dokumentu stwierdzajcego to przejcie. Wspomniane zaprzeczenie moe dotyczy treci tytuu egzekucyjnego oraz in-nych zdarze, np. terminu. Takie powdztwo jest dopuszczalne, gdy nie stoi na przeszkodzie niedopuszczalno drogi sdowej, powaga rzeczy osdzonej oraz zawiso sporu; po powstaniu tytuu egzekucyjnego nastpio zdarzenie, wskutek ktrego zobo-wizanie wygaso albo nie moe by egzekwowane. Gdy tytuem egzekucyjnym jest orzeczenie sdowe, dunik moe powdztwo oprze take na zdarzeniach, 153Codziennik prawnyV. Obywatel przed organami pastwaktre nastpiy po zamkniciu rozprawy, a take zarzucie spenienia wiadcze-nia, jeeli zarzut ten nie by przedmiotem rozpoznania w sprawie. Do zdarze, wskutek ktrych zobowizanie wygaso zalicza si przede wszystkim wykonanie zobowizania, jak rwnie niemoliwo wiadczenia, bdc skutkiem oko-licznoci, za ktre dunik odpowiedzialnoci nie ponosi, a take potrcenie lub zwolnienie dunika z dugu przez wierzyciela. Natomiast do zdarze, wskutek ktrych zobowizanie nie moe by egzekwowane zalicza si przedawnienie roszczenia stwierdzonego tytuem egzekucyjnym. Innym przykadem jest rozo-enie wiadczenia na raty lub odroczenie jego spenienia; maonek, przeciwko ktremu sd nada klauzul wykonalnoci, wykae, e egzekwowane wiadczenie wierzycielowi nie naley si, przy czym maonkowi temu przysuguj zarzuty nie tylko z wasnego prawa, lecz take zarzuty, ktrych jego maonek wczeniej nie mg podnie.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). 136. Kiedy moe doj do umorzenia postpowania egzekucyjnego?Umorzenie postpowania egzekucyjnego moe nastpi z mocy samego prawa, z urzdu lub na wniosek. Pierwszy przypadek wystpuje, gdy wierzyciel w cigu roku nie dokona czyn-noci potrzebnej do dalszego prowadzenia postpowania lub nie zada podjcia zawieszonego postpowania. Umorzenie postpowania z urzdu ma miejsce w sytuacjach, gdy okae si, e egzekucja nie naley do organw sdowych. Przesank umorzenia postpowania z urzdu jest rwnie brak zdolnoci sdowej wierzyciela lub dunika, a take nie-dopuszczalno egzekucji ze wzgldu na jej przedmiot lub osob dunika. Ponad-to takie umorzenie nastpuje, gdy jest oczywiste, e z egzekucji nie uzyska si sumy wyszej od kosztw egzekucyjnych. Postanowienie o umorzeniu postpowania eg-zekucyjnego zostanie rwnie wydane po uprawomocnieniu si orzeczenia o znie-sieniu separacji, gdy to postpowanie dotyczyo eksmisji jednego z maonkw, za-spokajania potrzeb rodziny lub wiadcze alimentacyjnych.Umorzenie postpowania egzekucyjnego na wniosek wystpuje, gdy zada tego wierzyciel. Ten sposb umorzenia postpowania egzekucyjnego ma rwnie miejsce, gdy prawomocnym orzeczeniem zostanie pozbawiony wykonalnoci tytu wykonawczy. Z umorzeniem postpowania egzekucyjnego na wniosek mamy tak-V. Obywatel przed organami pastwa154Codziennik prawnye do czynienia, jeeli egzekucj skierowano przeciwko osobie, ktra wedug klau-zuli wykonalnoci nie jest dunikiem i ktra sprzeciwia si prowadzeniu egzeku-cji, albo jeeli prowadzenie egzekucji pozostaje z innych powodw w oczywistej sprzecznoci z treci tytuu wykonawczego. Ten rodzaj umorzenia moe wystpi rwnie w sytuacji, kiedy wierzyciel jest w posiadaniu zastawu, zabezpieczajce-go pene zaspokojenie egzekwowanego roszczenia, chyba e egzekucja skierowana jest do przedmiotu zastawu. Poza tym umorzenie na wniosek moe nastpi w wy-padku egzekucji prowadzonej na podstawie europejskiego tytuu egzekucyjnego zaopatrzonego w klauzul wykonalnoci, jeeli dunik przedstawi przewidziane w odrbnych przepisach zawiadczenie o utracie lub ograniczeniu wykonalnoci, z ktrego wynika, e tytu nie jest ju wykonalny.Umorzenie postpowania egzekucyjnego oznacza jego zakoczenie. Konsekwen-cj powyszego jest uchylenie dokonanych czynnoci egzekucyjnych. Nie pozbawia to jednak wierzyciela monoci wszczcia ponownej egzekucji, chyba e z innych przyczyn egzekucja jest niedopuszczalna. Umorzenie postpowania egzekucyjnego nie moe narusza praw osb trzecich. W przypadku ponownego wszczcia post-powania egzekucyjnego, egzekucja prowadzona bdzie od pocztku, bez uwzgld-nienia czynnoci dokonanych w poprzednim postpowaniu z wyjtkiem, gdy wnio-sek o wszczcie egzekucji z nieruchomoci zostanie zgoszony przed upywem 3 lat od umorzenia drugiej bezskutecznej licytacji. Komornik nie dokonuje wwczas opi-su i oszacowania nieruchomoci, przyjmujc je z umorzonego postpowania, chyba e dunik lub wierzyciel zada ponowienia tych czynnoci.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm). 155VI. Obowizki obywateliObywatelstwo to nie tylko korzyci pynce z posiadanych wolnoci oraz praw, lecz rwnie obowizki wobec pastwa Rzeczypospolitej. Konstytucja wyznacza trzy podstawowe obowizki obywatelskie: wierno Rzeczypospolitej Polskiej, tro-ska o dobro wsplne oraz obrona Ojczyzny. Ich wypenianie powinno by dla ka-dego Polaka najwyszym nakazem. Istnienie wolnoci i praw obok obowizkw podkrela, e wi obywatelstwa ma dwustronny charakter. Wynika to z fundamen-talnych zasad, jakim rzdzi si spoeczestwo demokratyczne.1. Obowizek obrony RzeczypospolitejZgodnie z ustaw z dnia 9 stycznia 2009 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowizku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz o zmianie niektrych innych ustaw, mczyni, ktrzy w danym roku kalendarzowym kocz 19 lat, stawiajcy si po dniu 11 lutego 2009 r. do kwalifikacji wojskowej, zostaj z urzdu przenie-VI. Obowizki obywateli156Codziennik prawnysieni do rezerwy przez wojskowego komendanta uzupenie. Jednoczenie z dniem w ktrym orzeczenie waciwej komisji lekarskiej i ich zdolnoci do czynnej suby wojskowej stao si ostateczne, otrzymuj tytu onierza rezerwy oraz stopie woj-skowy szeregowego.137. Na czym polega rejestracja?Obywatele polscy, ktrzy ukoczyli 18 lat, podlegaj rejestracji. Rejestracj pro-wadzi wjt (burmistrz, prezydent miasta) waciwy ze wzgldu na miejsce staego lub tymczasowego, trwajcego ponad 3 miesice, pobytu osoby objtej rejestracj. Rejestracj prowadzi si na potrzeby zaoenia ewidencji wojskowej oraz prowadze-nia kwalifikacji wojskowej. Dane ujmowane s w rejestrze osb objtych rejestracj oraz w wykazach osb podlegajcych wezwaniu do kwalifikacji wojskowej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowizku obrony Rzeczypospoli-tej Polskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm.).138. Na czym polega obowizek kwali kacji wojskowej?Mczyni, ktrzy w danym roku kalendarzowym kocz 19 lat, s obowiza-ni stawi si w okrelonym terminie i miejscu do kwalifikacji wojskowej. Do kwa-lifikacji mog stawi si rwnie ochotnicy, w tym kobiety, niezalenie od posiada-nych kwalifikacji i wyksztacenia, jeeli ukoczyli co najmniej 18 lat. Obowizek ten trwa do koca roku kalendarzowego, w ktrym osoba objta tym obowizkiem koczy 24 lata ycia. Stawienie si do kwalifikacji wojskowej obejmuje stawienie si przed wjtem lub burmistrzem (prezydentem miasta), powiatow komisj lekarsk oraz wojskowym komendantem uzupenie. W ramach kwalifikacji wojskowej wy-konuje si czynnoci zwizane z: sprawdzeniem tosamoci osb podlegajcych kwali kacji wojskowej; ustaleniem zdolnoci do czynnej suby wojskowej; wstpnym przeznaczeniem do poszczeglnych form powszechnego obowizku obrony RP; zaoeniem lub aktualizacj ewidencji wojskowej; wydaniem wojskowych dokumentw osobistych; przeniesieniem osb podlegajcych stawieniu si do kwali kacji wojskowej do rezerwy i wydaniem na ich wniosek zawiadcze o uregulowanym stosunku do suby wojskowej; przygotowaniem rekrutacji wojskowej do ochotniczych form suby wojskowej.157Codziennik prawnyVI. Obowizki obywateliPodstawa prawna:Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowizku obrony Rzeczypospoli-tej Polskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm.).139. Co naley zrobi w przypadku niestawienia si do kwali kacji wojskowej?Osoby, ktre podlegay obowizkowi stawienia si do kwalifikacji wojskowej i z jakichkolwiek powodw nie stawiy si do niej, s obowizane zgosi si do woj-skowego komendanta uzupenie, waciwego ze wzgldu na ich miejsce pobytu staego lub pobytu tymczasowego trwajcego ponad trzy miesice, w celu uregulo-wania stosunku do powszechnego obowizku obrony. Obowizek ten trwa do cza-su ukoczenia pidziesiciu lat ycia. Kwalifikacj wojskow przeprowadza si co-rocznie.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowizku obrony Rzeczypospoli-tej Polskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm.).140. Czy sub wojskow mog peni kobiety?Sub wojskow mog peni take kobiety. Jest kilka moliwoci wstpowa-nia kobiet w szeregi Wojska Polskiego. Mona ubiega si o przyjcie do 5-letniej Wyszej Szkoy Oficerskiej po maturze lub po ukoczeniu studiw cywilnych zda egzaminy do rocznego Studium Oficerskiego Wyszej Szkoy Wojsk Ldowych we Wrocawiu. Ustawa daje kobietom prawo do obejmowania stanowisk we wszystkich korpusach osobowych, a wic szeregowych zawodowych, podoficerskim i oficer-skim. Nie ma take ogranicze co do specjalnoci wojskowych. Sposb powoywa-nia do suby, jej przebieg, kryteria wyznaczania na kolejne stopnie wojskowe oraz uposaenie s jednakowe dla kobiet i mczyzn.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 11 wrzenia 2003 r. o subie wojskowej onierzy zawodowych (Dz.U. z 2008 r. Nr 141, poz. 892 ze zm.).VI. Obowizki obywateli158Codziennik prawny141. Jak naley zachowa si w przypadku zagubienia wojskowego dokumentu osobistego?Osoba, ktra utracia dokument wojskowy w wyniku zniszczenia, kradziey lub zagubienia, powinna zwrci si do Wojskowej Komendy Uzupenie waciwej terytorialnie z uwagi na adres zamieszkania w celu zoenia wniosku o wydanie no-wego dokumentu. Z wydaniem nowego dokumentu wie si konieczno uiszcze-nia stosownej opaty.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowizku obrony Rzeczypospoli-tej Polskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm.).142. W jaki sposb przebiega postpowanie przed komisj lekarsk?Okrelenie zdolnoci do czynnej suby wojskowej osb stawiajcych si do kwa-lifikacji wojskowej naley do powiatowych i wojewdzkich komisji lekarskich. Oso-by stawiajce si do kwalifikacji wojskowej, poddaje si obowizkowym badaniom lekarskim, a take stosownie do potrzeb i wedug decyzji przewodniczcego ko-misji lekarskiej badaniom specjalistycznym, w tym psychologicznym oraz obser-wacji szpitalnej. Istnieje obowizek przedstawienia komisji lekarskiej posiadanej dokumentacji medycznej w tym wynikw bada specjalistycznych, przeprowadzo-nych w okresie dwunastu miesicy przed dniem stawienia si do kwalifikacji woj-skowej. Orzeczenie powiatowej komisji lekarskiej dorcza si osobie stawiajcej si do kwalifikacji wojskowej i wojskowemu komendantowi uzupenie na pimie wraz z uzasadnieniem.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowizku obrony Rzeczypospoli-tej Polskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm.).143. Czy od orzeczenia powiatowej komisji lekarskiej przysuguje odwoanie?Od orzeczenia powiatowej komisji lekarskiej przysuguje osobie stawiajcej si do kwalifikacji wojskowej i wojskowemu komendantowi uzupenie odwoanie do wojewdzkiej komisji lekarskiej w terminie czternastu dni od dorczenia orzecze-159Codziennik prawnyVI. Obowizki obywatelinia. Orzeczenie to moe by take zmienione przez wojewdzk komisj lekarsk rwnie z urzdu, jeeli zostao wydane z naruszeniem prawa.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowizku obrony Rzeczypospoli-tej Polskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm.).144. Czy istnieje moliwo zmiany kategorii ustalonej zdolnoci do czynnej suby wojskowej?Ostateczne orzeczenie o zdolnoci do czynnej suby wojskowej ustalajce ka-tegori zdolnoci do czynnej suby wojskowej A lub B moe by zmienione przez powiatow komisj lekarsk z urzdu albo na pisemny wniosek osoby stawiajcej si do kwalifikacji wojskowej lub wojskowego komendanta uzupenie, jeeli stan zdrowia tej osoby uleg istotnej zmianie. O wszczciu z urzdu postpowania zawia-damia si wojskowego komendanta uzupenie oraz osob stawiajca si do kwali-fikacji wojskowej. Wniosek o zmian kategorii zdolnoci do czynnej suby wojsko-wej A lub B skada si za porednictwem wojskowego komendanta uzupenie. Do wniosku osoba stawiajca si do kwalifikacji wojskowej docza zawiadczenie le-karskie, stwierdzajce zmiany w jej stanie zdrowia, jakie nastpiy od dnia ostatnie-go orzeczenia ustalajcego kategori zdolnoci do czynnej suby wojskowej. Wobec osb, dla ktrych ustalono kategori zdolnoci do czynnej suby woj-skowej D lub E, przewodniczcy powiatowej komisji lekarskiej wszczyna z urzdu postpowanie w sprawie zmiany kategorii zdolnoci do czynnej suby wojskowej, jeeli ostateczne orzeczenie o stopniu zdolnoci tych osb do czynnej suby woj-skowej zostao wydane z naruszeniem przepisw prawa. O wszczciu postpowa-nia powiadamia si wojskowego komendanta uzupenie oraz osob stawiajc si do kwalifikacji wojskowej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowizku obrony Rzeczypospoli-tej Polskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm.).145. Czy mona nie zgosi si do kwali kacji wojskowej?W razie niestawienia si do kwalifikacji wojskowej bez uzasadnionej przyczyny, wjt (burmistrz lub prezydent miasta) z urzdu albo na wniosek przewodniczce-go powiatowej komisji lekarskiej lub wojskowego komendanta uzupenie nakada na osob podlegajc kwalifikacji wojskowej grzywn w celu przymuszenia albo za-VI. Obowizki obywateli160Codziennik prawnyrzdza przymusowe doprowadzenie przez Policj do kwalifikacji wojskowej w try-bie przepisw o postpowaniu egzekucyjnym w administracji.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowizku obrony Rzeczypospoli-tej Polskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm.).146. Czy mona zosta onierzem kontraktowym (zawodowym), posiadajc podwjne obywatelstwo?onierzem zawodowym (kontraktowym) moe by osoba posiadajca wycz-nie obywatelstwo polskie o nieposzlakowanej opinii, ktrej wierno Rzeczypo-spolitej nie budzi wtpliwoci. Posiada musi take odpowiednie kwalifikacje oraz zdolno fizyczn i psychiczn do penienia zawodowej suby wojskowej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 11 wrzenia 2003 r. o subie wojskowej onierzy zawodowych (Dz.U. z 2008 r. Nr 141, poz. 892 ze zm.).147. Jakie warunki naley spenia, aby ubiega si o przyjcie do suby wojskowej?Jednym z warunkw powstania stosunku subowego zawodowej suby wojsko-wej jest podpisanie kontraktu na jej penienie. Aby to zrobi, trzeba posiada pen zdolno do czynnoci prawnych, ktr osiga si po uzyskaniu penoletnoci. Osoba, ktra nie ma jakiegokolwiek przeszkolenia wojskowego, moe by powo-ana do zawodowej suby wojskowej w korpusie szeregowych zawodowych tylko wwczas, jeeli przemawiaj za tym uzasadnione potrzeby Si Zbrojnych Rzeczy-pospolitej Polskiej, ale musi ukoczy co najmniej gimnazjum i mie przygotowanie zawodowe oraz szczeglne kwalifikacje lub umiejtnoci.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 11 wrzenia 2003 r. o subie wojskowej onierzy zawodowych (Dz.U. z 2008 r. Nr 141, poz. 892 ze zm.).161Codziennik prawnyVI. Obowizki obywateli148. Czy obywatel polski moe peni sub wojskow w armii innego pastwa?Obywatel polski moe peni sub w obcym wojsku lub obcej organizacji woj-skowej za zgod waciwego organu ministra waciwego do spraw wewntrznych, a w przypadku byych onierzy zawodowych za zgod Ministra Obrony Narodowej. Zgoda moe by udzielona tylko w przypadku, gdy nie posiada on przydziau mobi-lizacyjnego lub przydziau organizacyjno-mobilizacyjnego i wojskowy komendant uzupenie, waciwy ze wzgldu na miejsce staego pobytu obywatela, nie planuje nadania adnego z tych przydziaw ubiegajcemu si o pozwolenie. Ponadto mu-sz by spenione cznie nastpujce warunki: suba nie bdzie narusza intere-sw Rzeczypospolitej Polskiej, nie jest zakazana przez prawo midzynarodowe i nie wpynie na zadania wykonywane przez Siy Zbrojne RP.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowizku obrony Rzeczypospoli-tej Polskiej (Dz.U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm.).149. Czy onierz kontraktowy moe uzyska prawa emerytalne?Zgodnie z obowizujcymi przepisami emerytura wojskowa przysuguje onie-rzowi zwolnionemu z zawodowej suby wojskowej, ktry w dniu zwolnienia su-y 15 lat w Wojsku Polskim. Przepisy nie rozrniaj przy tym, czy onierz by zwizany kontraktem na penienie suby staej czy terminowej. onierz zwalnia-ny z wojska, ktry peni sub terminow i w dniu zwolnienia ma za sob co naj-mniej 15 lat suby wojskowej i okresw rwnorzdnych, nabywa prawo do emery-tury wojskowej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym onierzy oraz ich rodzin (Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze zm.).150. W jaki sposb mona zwolni si ze suby terminowej?onierz zawodowy moe wypowiedzie stosunek subowy w kadej chwili bez podawania przyczyny. Zwolnienie onierza z zawodowej suby wojskowej na skutek VI. Obowizki obywateli162Codziennik prawnywypowiedzenia stosunku subowego nastpuje po upywie szeciu miesicy od dnia zoenia wypowiedzenia w ostatnim dniu miesica. Okres wypowiedzenia stosunku subowego zawodowej suby wojskowej moe by skrcony za pisemna zgod zwal-nianego i waciwego organu, przy czym koczy si musi ostatniego dnia miesica.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 11 wrzenia 2003 r. o subie wojskowej onierzy zawodowych (Dz.U. z 2008 r. Nr 141, poz. 892 ze zm.).2. Obowizki w czasie stanw nadzwyczajnych151. Co to s stany nadzwyczajne?Pod pojciem stanu nadzwyczajnego naley rozumie pojawienie si w pastwie sytuacji szczeglnego zagroenia, ktrej rozwizanie wymaga signicia do rod-kw szczeglnych, takich jak: koncentracja wadzy w rkach Prezydenta i rzdu, ograniczenie praw i wolnoci obywateli, zmiany w strukturze i zasadach funkcjono-wania organw pastwowych oraz zmiany w systemie stanowienia prawa. W sytuacjach takiego zagroenia cz norm i zasad konstytucyjnych, obowizu-jcych w zwykych codziennych okolicznociach, ulega zawieszeniu, a ich miejsce zajmuj przepisy szczeglne odnoszce si wanie do stanw nadzwyczajnych. Polska Konstytucja wymienia trzy rodzaje sytuacji szczeglnego zagroenia dla pastwa: stan wojenny, stan wyjtkowy oraz stan klski ywioowej. Stan wojenny moe zosta wprowadzony przez Prezydenta RP na wniosek Rady Ministrw na ca-163Codziennik prawnyVI. Obowizki obywateliym lub czci terytorium Rzeczypospolitej, jeli dojdzie do zewntrznego zagro-enia pastwa, do zbrojnej napaci na Rzeczpospolit albo gdy z umowy midzy-narodowej (na przykad z Paktu NATO) wynika zobowizanie do wsplnej obrony przeciw agresji (art. 229). Chodzi wic przede wszystkim o zagroenie o charakte-rze militarnym.W przypadku stanu wyjtkowego zagroenie dla pastwa wynika nie z czynni-kw zewntrznych, a raczej wewntrznych, takich jak: prba zamachu stanu, bunt czy zamieszki spoeczne. Stan wyjtkowy moe zosta wprowadzony przez Prezy-denta na wniosek Rady Ministrw na caym lub czci terytorium Polski w razie zagroenia: konstytucyjnego ustroju pastwa, bezpieczestwa obywateli lub po-rzdku publicznego. Stan ten jest wprowadzany na okres nie duszy ni 90 dni. Przeduenie stanu wyjtkowego moe nastpi tylko raz, za zgod Sejmu i na czas nie duszy ni 60 dni.Z kolei stan klski ywioowej zwizany jest z wystpieniem takich zdarze jak katastrofa naturalna (powd, susza, trzsienie ziemi) lub awaria techniczna (wy-buch elektrowni atomowej, pknicie tamy rzecznej, awaria zbiornikw retencyj-nych), ktrych stopie zagroenia bd skutki dla ycia i zdrowia znacznej liczby osb, mienia znacznych rozmiarw czy rodowiska na rozlegych obszarach uza-sadniaj zastosowanie przez organy wadzy publicznej rodkw o nadzwyczajnym charakterze. O wprowadzeniu stanu klski ywioowej na czci albo caoci tery-torium Rzeczypospolitej moe zdecydowa Rada Ministrw. Stan klski ywioo-wej wprowadza si na czas oznaczony, niezbdny dla zapobieenia skutkom klski ywioowej lub ich usunicia, nie duszy ni 30 dni. Moe zosta przeduony na czas oznaczony, po wyraeniu przez Sejm zgody na to przeduenie.Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klski ywioowej (Dz.U. Nr 62, poz. 558 ze zm.).Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjtkowym (Dz.U. Nr 113, poz. 985 ze zm.).152. Jakie ograniczenia dla obywateli przynosi wprowadzenie stanu nadzwyczajnego?Skorzystanie przez organy wadzy publicznej z nadzwyczajnych rodkw w celu zapobieenia zagroeniom wynikajcych dla pastwa lub jego ludnoci w czasie obowizywania stanw nadzwyczajnych uzasadnia ograniczenie niektrych praw i wolnoci czowieka i obywatela. Ograniczenie to moe nastpi jednak wycznie VI. Obowizki obywateli164Codziennik prawnyw zakresie dozwolonym przez Konstytucj. Musi ono opowiada stopniowi zagro-enia oraz by koniecznym dla jak najszybszego przywrcenia normalnego funkcjo-nowania pastwa. Jeli chodzi o konsekwencj wprowadzenia stanw wojennego oraz wyjtko-wego, to naley zaznaczy, i ustawa moe dopuszcza co do zasady ograniczenia wszystkich praw i wolnoci. Wprowadzenie stanu wojennego albo wyjtkowego nie moe jednak mie miejsca kosztem: zasady poszanowania godnoci czowieka, za-sady prawnej ochrony ycia, zakazu poddawania eksperymentom, zakazu tortur i okrutnego, nieludzkiego lub poniajcego traktowania, zasady humanitarnego traktowania osb pozbawionych wolnoci, zasady ustawowej definicji przestpstw i kar za ich popenienie, prawa do sdu, prawa do prywatnoci, prawa do petycji, wolnoci sumienia i religii oraz zasady szczeglnej ochrony dzieci i rodziny. Moliwo ograniczenia praw i wolnoci w przypadku stanu klski ywioowej jest zdecydowanie wsza. Zgodnie z Konstytucj regu jest, e prawa i wolnoci jednostki obowizuj w takim zakresie jak w sytuacjach normalnych. Ustawa jed-nak moe dopuci ograniczenia wolnoci dziaalnoci gospodarczej, wolnoci oso-bistej i nietykalnoci osobistej, nienaruszalnoci mieszkania, wolnoci poruszania si i pobytu na terytorium Rzeczypospolitej, wolnoci prasy, prawa do strajku, pra-wa do bezpiecznych i higienicznych warunkw pracy czy prawa do wypoczynku.Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie klski ywioowej (Dz.U. Nr 62, poz. 558 ze zm.).Ustawa z dnia 21 czerwca 2002 r. o stanie wyjtkowym (Dz.U. Nr 113, poz. 985ze zm.).165VII. Pacenie podatkwKady z nas wspodpowiedzialny jest za przyczynianie si do troski o dobro wsplne, jakim jest pastwo. Realizuje si to najczciej poprzez konieczno pa-cenia podatkw oraz innych danin publicznych. Konstytucja nakada ten obowizek na kadego, nie tylko osoby fizyczne czy obywateli. Wadzom pastwowym zostaa przyznana wzgldna swoboda okrelania docho-dw i wydatkw pastwa. Swoboda ta jest rwnowaona i miarkowana przez spoczy-wajcy na ustawodawcy obowizek poszanowania konstytucyjnych wymogw, wyni-kajcych z zasady zaufania obywateli do pastwa oraz stanowionego przez nie prawa. Zgodnie z Konstytucj, nakadanie podatkw, innych danin publicznych, okrelanie podmiotw, przedmiotw opodatkowania, a take zasad przyznawania ulg i umo-rze oraz kategorii podmiotw zwolnionych z obowizku podatkowego moe nast-pi wycznie w ustawie. Tak uksztatowany system podatkowy nawizuje do histo-rycznych tradycji, kiedy obcienia publiczne mogy by nakadane wyczne przez organy przedstawicielskie, a nie przez rzd. Szereg dodatkowych wymogw, takich jak np. obowizek wprowadzana zmian w prawie podatkowym z odpowiednio du-gim wyprzedzeniem, zostao sformuowanych przez Trybuna Konstytucyjny. Celem tych restrykcji jest jak najpeniejsze zabezpieczenie sfery wolnoci i praw jednostki.VII. Pacenie podatkw166Codziennik prawny153. Co to jest podatek? Powszechny obowizek ponoszenia ciarw i speniania wiadcze publicz-nych, w tym podatkw, ma podstaw w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wa-nie tam zostaa sformuowana zasada wadztwa podatkowego, zgodnie z ktr ustawodawca ma prawo obciania podmiotw znajdujcych si w polu jego wa-dzy w celu sfinansowania zada pastwa.Pojcie podatku zostao ustawowo zdefiniowane jako publicznoprawne, nieod-patne, przymusowe oraz bezzwrotne wiadczenie na rzecz Skarbu Pastwa, wo-jewdztwa, powiatu lub gminy, wynikajce z ustawy podatkowej. Najwaniejsz cech podatku jest to, e stanowi on wiadczenie pienine nakadane na dane podmioty przez wadz publiczn, ktremu nie towarzyszy wzajemne wiadczenie tej wadzy.Podstawowymi pojciami z zakresu prawa podatkowego s obowizek podat-kowy i zobowizanie podatkowe. Obowizkiem podatkowym jest wynikajca z ustaw podatkowych nieskonkretyzowana powinno przymusowego wiadcze-nia pieninego w zwizku z zaistnieniem zdarzenia okrelonego w tych ustawach. Zobowizaniem podatkowym jest natomiast wynikajce z obowizku podatkowe-go konkretne zobowizanie podatnika do zapacenia na rzecz Skarbu Pastwa, wo-jewdztwa, powiatu albo gminy podatku w wysokoci, w terminie oraz w miejscu okrelonych w przepisach prawa podatkowego.Poszczeglne podatki normowane s przez ustawy podatkowe, ktre okrelaj, kiedy i w jakich sytuacjach powstaje obowizek podatkowy obciajcy obywatela. Uzyskane przez osoby fizyczne dochody (przychody) mog by opodatkowane: podatkiem dochodowym od osb zycznych; zryczatowanym podatkiem dochodowym od osb zycznych obciajcym nie-ktre dochody (przychody) uzyskiwane z dziaalnoci gospodarczej, najmu oraz dochody ksiy z opat ze stuy; podatkiem rolnym i podatkiem lenym przychody z dziaalnoci rolniczej i go-spodarki lene; podatkiem od spadkw i darowizn; podatkiem od czynnoci cywilnoprawnych; podatkiem od nieruchomoci.Na koszty utrzymania maj wpyw podatki pacone przez przedsibiorcw w zwizku z wykonywan dziaalnoci gospodarcz, lecz finalnie obciajce ostatecznego konsumenta. S one bowiem wliczane w cen towarw i usug. D tego typu podatkw zaliczy naley podatek od towarw i usug oraz podatek akcyzowy.167Codziennik prawnyVII. Pacenie podatkwZyski przedsibiorcw, do ktrych nie ma zastosowania podatek dochodowy od osb fizycznych, s opodatkowane podatkiem dochodowym od osb prawnych. Ar-matorzy pac podatek tonaowy, a podmioty prowadzce dziaalno w zakresie gier i zakadw podatek od gier.W sprawach indywidualnych z zakresu administracji publicznej pobierana jest opata skarbowa. Zaliczamy do nich: dokonanie czynnoci urzdowej na podstawie zgoszenia lub na wniosek; wydanie zawiadczenia na wniosek; wydaniu zezwolenia (pozwolenia, koncesji); zoenie dokumentu stwierdzajcego udzielenie penomocnictwa lub prokury albo jego odpisu; wydanie wypisu lub kopii (w sprawie z zakresu administracji publicznej lub w postpowaniu sdowym).Podstawa prawna:Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60).154. Co to jest NIP?Numer Identyfikacji Podatkowej (NIP) jest to dziesiciocyfrowy kod, sucy do identyfikacji podmiotw paccych podatki w Polsce. Nadawany jest na wniosek podatnika przez urzdy skarbowe.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 13 padziernika 1995 r. o zasadach ewidencji i identy kacji podatni-kw i patnikw (Dz.U. z 2004 r. Nr 269, poz. 2681).155. Co to jest podatek dochodowy od osb zycznych?Ze wszystkich obowizujcych w polskim systemie podatkw najbardziej po-wszechny jest podatek dochodowy od osb fizycznych. Podmiotem tego podatku s osoby fizyczne penoletnie i maoletnie oraz maonkowie, jeeli korzystaj ze wsplnego opodatkowania dochodw.Podstawowymi kategoriami w tym podatku s przychd i koszty jego uzyskania, a wtrnymi dochd i strata. Ustalenie dochodu nastpuje na podstawie katalogu rde przychodu. Dochodem ze rda przychodw, jeli przepisy ustawy o podat-ku dochodowym od osb fizycznych nie wprowadzaj szczeglnej definicji docho-du dla danego rda, jest nadwyka sumy przychodw z tego rda nad kosztami VII. Pacenie podatkw168Codziennik prawnyich uzyskania osignita w roku podatkowym. Jeeli koszty uzyskania przekraczaj sum przychodw, rnica jest strat ze rda przychodw. Jeli podatnik uzysku-je dochody z wicej ni jednego rda, przedmiotem opodatkowania jest suma do-chodw. Niektrych dochodw (przychodw) nie czy si z pozostaymi dochoda-mi i opodatkowuje stawkami zryczatowanymi.Opodatkowaniu podlegaj wszelkiego rodzaju dochody, z wyjtkiem dochodw zwolnionych od podatku na podstawie przepisw ustawy o podatku dochodowym od osb fizycznych, innych ustaw oraz umw midzynarodowych. Z opodatkowa-nia wyczone s rwnie dochody, od ktrych na podstawie przepisw Ordynacji podatkowej zaniechano poboru podatku.Obowizkowi podatkowemu od caoci dochodw podlegaj osoby fizyczne ma-jce miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, bez wzgldu na miejsce pooenia rda przychodw, a wic rwnie wtedy, gdy osigaj docho-dy za granic. Jest to tzw. nieograniczony obowizek podatkowy. Osoby, ktre nie maj w Polsce miejsca zamieszkania, podlegaj mimo to obowizkowi podatkowe-mu od dochodw osiganych na terytorium Polski (ograniczony obowizek podat-kowy).Podstaw opodatkowania stanowi dochd lub suma dochodw ktry usta-la si, pomniejszajc przychd (przychody) o koszty uzyskania, wydatki oraz ulgi. Od tak ustalonego dochodu oblicza si podatek wedug skali podatkowej, ktry po-mniejsza si o skadki na ubezpieczenie zdrowotne i ulgi oraz o ile dochody lub ich cz zostay uzyskane za granic i tam opodatkowane, za umowa o unikaniu podwjnego opodatkowania zawarta z pastwem uzyskania dochodw nie prze-widuje ich zwolnienia w Polsce od podatku lub Polska nie zawara takiej umowy z pastwem uzyskania dochodu o zapacony za granic podatek. Odliczeniu pod-legaj rwnie zaliczki zapacone w cigu roku podatkowego.Podatnicy uzyskujcy dochody z dziaalnoci gospodarczej mog wybra opo-datkowanie stawk liniow 19%.Pobr nalenego od podatnika podatku nastpuje w formie zaliczek oraz osta-tecznego rozliczenia po zakoczeniu roku podatkowego. Zaliczki s pacone przez podatnika lub pobierane przez patnikw. Zeznanie o wysokoci osignitego do-chodu w roku podatkowym podatnicy skadaj do 30 kwietnia nastpnego roku i w tym terminie s obowizani dokona ostatecznego rozliczenia podatku.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osb zycznych (Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176).169Codziennik prawnyVII. Pacenie podatkw156. Na czym polega moliwo wsplnego opodatkowania maonkw podatkiem dochodowym od osb zycznych? W systemie opodatkowania dochodw ludnoci podatkiem dochodowym od osb fizycznych podmiotem opodatkowania s osoby fizyczne oraz maonkowie. W sprawie opodatkowania maonkw formuowane s dwie zasady. Po pierwsze kady maonek podlega oddzielnemu opodatkowaniu od wszystkich swoich do-chodw. Po drugie maonkowie maj moliwo cznego opodatkowania sumy swoich dochodw pod pewnymi warunkami, ktre musz by spenione cznie.Taki sposb obliczenia podatku moe przynie maonkom znaczne korzyci, gdy istnieje midzy nimi dua rnica w wysokoci osiganych dochodw, bd je-den z maonkw w ogle nie uzyskuje dochodw. Dwukrotno podatku wymie-rzonego od poowy sumy dochodw maonkw na skutek zastosowania niszej stawki podatkowej bdzie w takim przypadku mniejsza od sumy podatkw obli-czonych indywidualnie od dochodu kadego z maonkw.Potrzebne jest spenienie nastpujcych warunkw: podleganie przez oboje maonkw nieograniczonemu obowizkowi podatko-wemu; istnienie przez cay rok podatkowy wsplnoci majtkowej; pozostawanie w zwizku maeskim przez cay rok podatkowy; wyraenie w terminie skadania zezna (tzn. do dnia 30 kwietnia roku nastpu-jcego po roku podatkowym) wniosku, we wsplnym zeznaniu rocznym, o cz-ne opodatkowanie od sumy dochodw.Zasady dotyczce wsplnego opodatkowania maonkw maj take zastoso-wanie wskutek zoenia wniosku o czne opodatkowanie dochodw maonkw tylko przez jednego z maonkw w sytuacjach, gdy midzy maonkami istniaa w roku podatkowym wsplno majtkowa, a owdowiay maonek: zawar zwizek maeski przed rozpoczciem roku podatkowego, a jego mao-nek zmar w trakcie roku podatkowego; pozostawa w zwizku maeskim przez cay rok podatkowy, a jego maonek zmar po upywie roku podatkowego przed zoeniem zeznania podatkowego.Maonkowie nie s uprawnieni do cznego opodatkowania od sumy docho-dw w sytuacji, gdy chociaby do jednego z nich maj zastosowanie przepisy o: opodatkowaniu przychodw z pozarolniczej dziaalnoci gospodarczej lub z dziaw specjalnych produkcji rolnej stawk liniow 19%; ustawy o zryczatowanym podatku dochodowym od osb zycznych; ustawy o podatku tonaowym.VII. Pacenie podatkw170Codziennik prawnyWyczenie to nie ma zastosowania do osb uzyskujcych przychody z tytuu umowy najmu, podnajmu, dzierawy, poddzierawy lub innych umw o podobnym charakterze, opodatkowanych ryczatem od przychodw ewidencjonowanych.Podatek oblicza si w ten sposb, e dodaje si dochody maonkw oraz docho-dy ich maoletnich dzieci, ustala kwot stanowic poow sumy tych dochodw i od tak uzyskanej kwoty bdcej poow cznych dochodw oblicza si poda-tek, ktry nastpnie mnoy si przez dwa.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osb zycznych (Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.).157. Na czym polega rozliczenie podatku dochodowego od osb zycznych przez osoby samotnie wychowujce dzieci?Wedug odrbnych zasad mog obliczy podatek dochodowy od osb fizycznych osoby samotnie wychowujce w roku podatkowym: dzieci maoletnie; dzieci, bez wzgldu na ich wiek, ktre zgodnie z odrbnymi przepisami otrzymy-way zasiek (dodatek) pielgnacyjny; dzieci do ukoczenia 25 lat, uczce si w szkoach, o ktrych mowa w przepisach o systemie owiaty, przepisach o szkolnictwie wyszym lub w przepisach regu-lujcych system owiatowy lub szkolnictwo wysze obowizujcych w innym ni Polska pastwie, jeeli w roku podatkowym nie uzyskay dochodw podlegaj-cych opodatkowaniu wg skali podatkowej lub stawk liniow w cznej wysoko-ci przekraczajcej kwot stanowic iloraz kwoty zmniejszajcej podatek oraz stawki podatku, okrelonych w pierwszym przedziale skali podatkowej, z wyjt-kiem renty rodzinnej.Za osob samotnie wychowujc dzieci uwaa si jednego z rodzicw albo opie-kuna prawnego, jeeli osoba ta jest pann, kawalerem, wdow, wdowcem, rozwd-k, rozwodnikiem albo osob, w stosunku do ktrej orzeczono separacj w rozu-mieniu odrbnych przepisw. Za osob samotnie wychowujca dzieci uwaa si rwnie osob pozostajc w zwizku maeskim, jeeli jej maonek zosta po-zbawiony praw rodzicielskich lub odbywa kar pozbawienia wolnoci.Na wniosek wyraony w rocznym zeznaniu podatkowym w terminie skadania zezna (tzn. do dnia 30 kwietnia roku nastpujcego po roku podatkowym) poda-tek od osoby samotnie wychowujcej dziecko moe by okrelony w podwjnej wy-sokoci podatku obliczonego od poowy dochodw tej osoby (do ktrych doliczane s dochody maoletnich dzieci, o ile podlegaj doliczeniu do dochodw rodzicw).171Codziennik prawnyVII. Pacenie podatkwTak jak w przypadku cznego opodatkowania sumy dochodw maonkw, upraw-nienie do okrelenia podatku osoby samotnie wychowujcej dzieci w podwjnej wyso-koci podatku obliczonego od poowy jej dochodw jest wyczone, gdy do osoby sa-motnie wychowujcej dzieci lub do jej dziecka maj zastosowanie przepisy o: opodatkowaniu przychodw stawk liniow 19%; ustawy o zryczatowanym podatku dochodowym; ustawy o podatku tonaowym,z tym e wyczenie to nie ma zastosowania do osb uzyskujcych przychody z tytu-u umowy najmu, podnajmu, dzierawy, poddzierawy lub innych umw o podob-nym charakterze, opodatkowanych ryczatem od przychodw ewidencjonowanych.Alimenty stanowi przychd podlegajcy opodatkowaniu. Zwolnione od podat-ku s alimenty na rzecz dzieci, ktre nie ukoczyy 25 roku ycia, oraz dzieci, bez wzgldu na wiek, ktre zgodnie z odrbnymi przepisami otrzymuj zasiek (doda-tek) pielgnacyjny lub rent socjaln, a ponadto alimenty na rzecz innych osb, za-sdzone przez sd lub ustalone w ugodzie sdowej, do wysokoci nieprzekraczaj-cej miesicznie 700 z.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osb zycznych (Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.).158. Co to jest podatek od czynnoci cywilnoprawnych? Kady z nas moe sta si podatnikiem podatku od czynnoci cywilnoprawnych zarwno podmioty prowadzce dziaalno gospodarcz, jak i osoby, ktre nigdy jej nie prowadziy, lecz nabyy lub sprzeday samochd, nowe i uywane rzeczy na giedzie internetowej czy poyczyy pienidze.Zdarzenia te to czynnoci cywilnoprawne majce na celu wywoanie skutkw praw-nych w sferze prawa cywilnego, w zakresie powstania, zmiany lub ustania stosunku cy-wilnoprawnego. Czynnoci cywilnoprawne wymienione w art. 1 ustawy o podatku od czynnoci cywilnoprawnych podlegaj podatkowi unormowanemu w tej ustawie.Podatnicy s obowizani, bez wezwania organu podatkowego, zoy deklara-cj w sprawie podatku od czynnoci cywilnoprawnych, wedug wzoru ustalonego przez Ministra Finansw, oraz obliczy i wpaci podatek w terminie 14 dni od dnia powstania obowizku podatkowego. Obowizek ten nie istnieje, gdy podatek jest pobierany przez patnika (np. notariusza).Podstawa prawna:Ustawa z dnia 9 wrzenia 2000 r. o podatku od czynnoci cywilnoprawnych (Dz.U. z 2007 r. Nr 68, poz. 450).VII. Pacenie podatkw172Codziennik prawny159. W jaki sposb jest opodatkowana umowa sprzeday?W przypadku umowy sprzeday niezalenie od tego, czy bdzie to sprzeda samochodu, czy sprzeda rzeczy na giedzie internetowej obowizek podatkowy w podatku od czynnoci cywilnoprawnych powstaje z chwil zawarcia umowy i ci-y na kupujcym. Podstaw opodatkowania stanowi warto rynkowa rzeczy lub prawa majtkowego. Przy sprzeday rzeczy ruchomych i nieruchomoci stawka po-datku wynosi 2%. Przepisy prawne przewiduj zwolnienie niektrych umw sprze-day od podatku. Od tego podatku zwolniona jest m.in. sprzeda rzeczy rucho-mych, jeeli podstawa opodatkowania nie przekracza 1000 z.Uzyskanie przychodu ze sprzeday moe spowodowa powstanie obowizku podatkowego w podatku dochodowym od osb fizycznych, bowiem rdem przy-chodu jest odpatne zbycie rzeczy ruchomych jeeli nie nastpuje w wykonywaniu dziaalnoci gospodarczej i zostao dokonane przed upywem p roku, liczc od koca miesica, w ktrym nastpio nabycie.Przychd ze sprzeday samochodu (lub innej rzeczy ruchomej) jest zwolniony od podatku dochodowego od osb fizycznych, o ile sprzedajcy by jego wacicie-lem przez okres przekraczajcy p roku.Jeli sprzedajcy dokona zbycia rzeczy ruchomej przed upywem proczne-go terminu, przychd ze sprzeday podlega opodatkowaniu podatkiem dochodo-wym od osb fizycznych. Przychodem uzyskanym z odpatnego zbycia rzeczy jest ich warto wyraona w cenie okrelonej w umowie, pomniejszona o koszty odpat-nego zbycia. Dochodem z odpatnego zbycia rzeczy, jeeli przychd ze sprzeday nie stanowi przychodu z dziaalnoci gospodarczej, jest rnica pomidzy przycho-dem uzyskanym ze sprzeday rzeczy a kosztem jej nabycia, zmniejszona o warto nakadw poczynionych w czasie posiadania rzeczy.W przypadku, gdy sprzeda np. na giedzie internetowej ma charakter za-robkowy i jest prowadzona w sposb zorganizowany i cigy, istniej podstawy do uznania jej za dziaalno gospodarcz nawet gdy nie jest ona zgoszona. W tym przypadku nie przysuguje zwolnienie z tytuu posiadania rzeczy przez okres prze-kraczajcy p roku, a przychd ze sprzeday podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osb fizycznych jako przychd z dziaalnoci gospodarczej.Dokonanie czynnoci sprzeday powoduje powstanie obowizku podatkowego w podatku od towarw i usug, z tym e moe mie zastosowanie zwolnienie. Sto-suje si ono do podatnikw, u ktrych warto sprzeday opodatkowanej nie prze-kroczya cznie w poprzednim roku podatkowym kwoty wyraonej w zotych od-powiadajcej rwnowartoci 10.000 euro oraz do podatnikw rozpoczynajcych wykonywanie czynnoci podlegajcych podatkowi od towarw i usug w trakcie 173Codziennik prawnyVII. Pacenie podatkwroku podatkowego, jeeli przewidywana przez podatnika warto sprzeday nie przekroczy, w proporcji do okresu prowadzonej sprzeday, wymienionej kwoty.Nie podlegaj podatkowi od czynnoci cywilnoprawnych te czynnoci, w kt-rych przynajmniej jedna z uczestniczcych stron z tytuu dokonania czynnoci jest opodatkowana podatkiem od towarw i usug albo jest zwolniona z podatku od to-warw i usug z wyjtkiem: umw sprzeday i zamiany, ktrych przedmiotem jest a) nieruchomo lub jej cz,b) prawo uytkowania wieczystego, c) spdzielcze wasnociowe prawo do lokalu, d) prawo do domu jednorodzinnego w spdzielni mieszkaniowej,e) prawo do miejsca postojowego w garau wielostanowiskowym,f) udzia w tych prawach; umowy spki i jej zamiany; umowy sprzeday udziaw i akcji w spkach handlowych.Dochd z odpatnego zbycia rzeczy, jeeli nie stanowi przychodu z dziaalnoci gospodarczej, podatnik ma obowizek wykaza w rocznym zeznaniu podatkowym.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osb zycznych (Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.).Ustawa z dnia 9 wrzenia 2000 r. o podatku od czynnoci cywilnoprawnych (Dz.U. z 2007 r. Nr 68, poz. 450).160. W jaki sposb jest opodatkowana umowa poyczki?Zawarcie umowy poyczki powoduje powstanie obowizku podatkowego w podat-ku od czynnoci cywilnoprawnych z chwil zawarcia umowy i obcia biorcego po-yczk. Podstaw opodatkowania stanowi kwota lub warto poyczki. Stawka podat-ku wynosi 2%. Ustawodawca przewidzia jednak dla umw poyczki rwnie drug stawk, w wysokoci 20%. Jest ona stosowana, jeeli przed organem podatkowym lub organem kontroli skarbowej w toku czynnoci sprawdzajcych, postpowania podat-kowego, kontroli podatkowej lub postpowania kontrolnego podatnik powouje si na fakt zawarcia umowy poyczki, a naleny podatek od tej umowy nie zosta zapacony.Zwolnione od podatku od czynnoci cywilnoprawnych s poyczki udzielane: na podstawie umowy zawartej midzy osobami zaliczonymi do I grupy podat-kowej (maonek, zstpni, wstpni, pasierb, zi, synowa, rodzestwo, ojczym, macocha i teciowie) do wysokoci kwoty niepodlegajcej opodatkowaniu na zasadach okrelonych w przepisach o podatku od spadkw i darowizn (9.637 z);VII. Pacenie podatkw174Codziennik prawny w formie pieninej na podstawie umowy, ktrej stron s maonek, zstpni, wstpni, pasierb, rodzestwo, ojczym i macocha w wysokoci przekraczajcej kwot 9.637 z. Warunkiem nabycia prawa do zwolnienia jest zoenie deklaracji w sprawie podatku od czynnoci cywilnoprawnych waciwemu organowi po-datkowemu, w terminie 14 dni od daty zawarcia umowy oraz udokumentowanie otrzymania przez biorcego poyczk pienidzy na rachunek bankowy, albo jego rachunek prowadzony przez spdzielcz kas oszczdnociowo kredytow lub przekazem pocztowym. Jeeli biorcy poyczk nie speni warunku udokumen-towania otrzymania pienidzy umowa poyczki podlega opodatkowaniu stawk 20%; na podstawie umowy zawartej midzy innymi podmiotami ni osoby wymienio-ne wyej, jeeli czna kwota lub warto poyczek otrzymanych w okresie kolej-nych 3 lat nie przekracza 5.000 z od jednego podmiotu, a od wielu podmiotw cznie nie wicej ni 25.000 z.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 9 wrzenia 2000 r. o podatku od czynnoci cywilnoprawnych (Dz.U. z 2007 r. Nr 68, poz. 450).161. Co to jest podatek od nieruchomoci?Jest to podatek lokalny o charakterze majtkowym, pobierany przez samorzd gminny, w ktrym przedmiotem opodatkowania jest posiadanie nieruchomoci. Opodatkowanie wynika ju z samego faktu posiadania nieruchomoci, bez wzgl-du na to, czy nieruchomo przynosi korzyci, czy te na t nieruchomo naley ponie nakady w celu utrzymania jej w stanie zdatnym do uytku. Obowizek po-datkowy w tym wypadku nie zaley od indywidualnych cech podatnika, takich jak wiek, stan zdrowia, trudna sytuacja materialna.Opodatkowaniu podatkiem od nieruchomoci podlegaj nastpujce nierucho-moci: grunty, budynki lub ich czci oraz budowle lub ich czci zwizane z prowa-dzeniem dziaalnoci gospodarczej.Podatnikami podatku od nieruchomoci s osoby zyczne i osoby prawne oraz jednostki organizacyjne, w tym spki nieposiadajce osobowoci prawnej, bdce: wacicielami nieruchomoci lub obiektw budowlanych, posiadaczami samoistnymi nieruchomoci lub obiektw budowlanych, uytkownikami wieczystymi gruntw,175Codziennik prawnyVII. Pacenie podatkw posiadaczami nieruchomoci lub ich czci albo obiektw budowlanych lub ich czci, stanowicych wasno Skarbu Pastwa lub jednostki samorzdu tery-torialnego, jeeli posiadanie wynika z umowy zawartej z wacicielem, Agencj Wasnoci Rolnej Skarbu Pastwa lub z innego tytuu prawnego, z wyjtkiem po-siadania przez osoby zyczne lokali mieszkalnych niestanowicych odrbnych nieruchomoci, lub jeeli posiadanie jest bez tytuu prawnego.Jeeli nieruchomo stanowi wspwasno lub znajduje si w posiadaniu dwch lub wicej osb, to stanowi ona odrbny przedmiot opodatkowania, a obo-wizek podatkowy ciy solidarnie na wszystkich wspwacicielach lub posiada-czach.Wysoko stawek podatku od nieruchomoci okrela rada gminy, w drodze uchway, z tym e stawki nie mog przekracza rocznie stawek ustalonych w usta-wie o podatkach i opatach lokalnych.Obowizek podatkowy powstaje od pierwszego dnia miesica nastpujcego po miesicu, w ktrym powstay okolicznoci uzasadniajce powstanie tego obo-wizku.Podatek od nieruchomoci na rok podatkowy od osb fizycznych, ustala w dro-dze decyzji organ podatkowy waciwy ze wzgldu na miejsce pooenia przedmio-tw opodatkowania. Organem podatkowym waciwym w sprawach podatku od nieruchomoci jest wjt (burmistrz, prezydent miasta).Od decyzji ustalajcej zobowizanie podatkowe z tytuu podatku od nierucho-moci podatnikowi przysuguje prawo wniesienia w terminie 14 dni od dnia jej do-rczenia odwoania do Samorzdowego Kolegium Odwoawczego, a gdyby i ten organ nie podzieli jego racji, moe skierowa skarg do Wojewdzkiego Sdu Admi-nistracyjnego w terminie trzydziestu dni od dnia otrzymania decyzji.Podatek jest patny w ratach proporcjonalnych do czasu trwania obowizku po-datkowego, w terminach: do dnia 15 marca, 15 maja, 15 wrzenia i 15 listopada.Niezapacenie podatku w terminie powoduje konsekwencje w postaci wszcz-cia postpowania egzekucyjnego w administracji, w trakcie ktrego zostanie wyeg-zekwowana naleno gwna wraz z odsetkami za kady dzie zwoki oraz koszty tego postpowania.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opatach lokalnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 121, poz. 844).VII. Pacenie podatkw176Codziennik prawny162. Co to jest podatek od spadkw i darowizn?Jest to podatek lokalny o charakterze majtkowym, administrowany (ustalany i pobierany) wprawdzie przez urzdy skarbowe, ale stanowicy w caoci dochd jednostek samorzdu terytorialnego (gminy). Podatek ten obcia przyrost majt-ku osignity w sposb nieodpatny.Opodatkowane jest nabycie wasnoci rzeczy znajdujcych si w kraju lub praw majtkowych wykonywanych w kraju, tytuem: spadku, darowizny, zasiedzenia, nieodpatnego zniesienia wspwasnoci, zachowku, nabycia praw do wkadu oszczdnociowego na podstawie dyspozycji wkadcy na wypadek jego mierci, na-bycia jednostek uczestnictwa na podstawie dyspozycji uczestnika funduszu inwe-stycyjnego otwartego albo specjalistycznego funduszu inwestycyjnego otwartego na wypadek jego mierci, nabycia wasnoci rzeczy znajdujcych si za granic lub praw majtkowych wykonywanych za granic, jeeli w chwili otwarcia spadku lub zawarcia umowy darowizny nabywca by obywatelem polskim lub mia miejsce sta-ego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.Podstaw opodatkowania stanowi warto rynkowa nabytych rzeczy i praw ma-jtkowych po potrceniu dugw i ciarw (tzw. czysta warto).Warto rynkow rzeczy i praw majtkowych okrela si na podstawie przecit-nych cen stosowanych w danej miejscowoci w obrocie rzeczami tego samego rodza-ju i gatunku, z uwzgldnieniem ich stanu i stopnia zuycia, oraz w obrocie prawami majtkowymi tego samego rodzaju z dnia powstania obowizku podatkowego.Wysoko podatku ustala si w zalenoci od grupy podatkowej, do ktrej zali-czony zosta nabywca. Zaliczenie do grupy podatkowej nastpuje wedug osobiste-go stosunku nabywcy do osoby, od ktrej lub po ktrej zostay nabyte rzeczy i prawa majtkowe. Zatem u podstaw zaliczenia nabywcy majtku do odpowiedniej grupy podatkowej ley stopie pokrewiestwa pomidzy nabywc a zbywc majtku.Do grupy I zalicza si: maonka, zstpnych, wstpnych, pasierba, zicia, syno-w, rodzestwo, ojczyma, macoch i teciw.Do grupy II zalicza si: zstpnych rodzestwa, rodzestwo rodzicw, zstpnych i maonkw pasierbw, maonkw rodzestwa i rodzestwo maonkw, ma-onkw rodzestwa maonkw, maonkw innych zstpnych.Do grupy III zalicza si: innych nabywcw.Zwolnione od podatku od spadkw i darowizn jest nabycie wasnoci rzeczy lub praw majtkowych przez maonka, zstpnych, wstpnych, pasierba, rodzestwo, ojczyma i macoch, jeeli zostanie ono zgoszone waciwemu naczelnikowi urz-du skarbowego w terminie 6 miesicy od dnia powstania obowizku podatkowego. 177Codziennik prawnyVII. Pacenie podatkwW przypadku niedotrzymania 6 miesicznego terminu podatek od spadkw i daro-wizn jest ustalany na podstawie przepisw oglnych ustawy o podatku od spadkw i darowizn.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadkw i darowizn (Dz.U. z 2009 r. Nr 93, poz. 768 ze zm.).163. Co to jest opata abonamentowa?Opata abonamentowa jest danin publicznoprawn, pobieran za uywanie odbiornikw radiofonicznych lub telewizyjnych. Uywanie odbiornika radiofonicz-nego lub telewizyjnego jest czynnoci, ktra w praktyce nie moe by poddana bezporedniej kontroli, ustawa wprowadza wic domniemanie, i osoba posiada-jca odbiornik w stanie umoliwiajcym natychmiastowy odbir programu, uywa tego odbiornika. Jest to domniemanie prawne i jego funkcj jest zastpienie dowo-du w kwestii uywania odbiornika stwierdzeniem innej okolicznoci, a mianowicie faktycznej moliwoci uycia do tego celu. Oznacza to, e kada osoba posiadajca odbiornik telewizyjny czy radiofoniczny jest zobowizana do uiszczania opat abo-namentowych. W obecnym stanie prawnym, opaty za telewizj kablow (cyfrow) traktowane s jako opaty za dodatkow usug i ich ponoszenie nie zwalnia z obowizku uisz-czania opat na rzecz telewizji publicznej. Korzystanie z sieci kablowej czy cyfrowej nastpuje bowiem na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej midzy operato-rem a odbiorc, i jest to wycznie prywatna decyzja posiadacza odbiornika.Trybuna Konstytucyjny zbada charakter opaty abonamentowej i uzna, e jest to pozabudetowy dochd celowy o charakterze publicznym i pastwowym. Jest to wic danina publiczna przeznaczona na finansowanie misji publicznego radia i te-lewizji.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 kwietnia 2005 r. o opatach abonamentowych (Dz.U. Nr 85, poz. 728).179VIII. PracaKonstytucja zapewnia kademu moliwo podejmowania i wykonywania wy-branej przez niego pracy. Nie oznacza to jednak, e rol pastwa jest zagwaran-towanie kademu potrzebujcemu oczekiwanej przez niego pracy. W dzisiejszych warunkach spoeczno-gospodarczych podstawowym zadaniem pastwa w tym za-kresie jest prowadzenie polityki zmierzajcej do penego i produktywnego zatrud-nienia oraz przeciwdziaanie bezrobociu. Konstytucja przyznaje rwnie kademu prawo do bezpiecznych i higienicznych warunkw pracy, w tym prawo do urlopu oraz dni wolnych od pracy. Rol pastwa jest sprawowanie nadzoru nad warunkami wykonywania pracy. Prawo do bezpiecz-nych warunkw pracy zostao zagwarantowane kademu, kto wykonuje prac, bez wzgldu na podstaw prawn jej wiadczenia. W konsekwencji, ochron konstytu-cyjn objte s nie tylko osoby zatrudnione na podstawie umowy o prac, lecz ka-dy wiadczcy prac, w tym na podstawie umw cywilnoprawnych.Szczegowe regulacje znajduj si w szeregu ustaw realizujcych dyrektywy konstytucyjne, a take obowizki w zakresie ochrony pracowniczej, wynikajce z przynalenoci Polski do Unii Europejskiej.164. Na co warto zwrci uwag przed rozpoczciem kariery zawodowej?Czytajc te sowa, zapewne masz ju czciowo sprecyzowane plany co do swo-jej przyszoci. Za kilka lub kilkanacie miesicy skoczysz szko i albo rozpocz-niesz karier zawodow, albo rozpoczniesz studia. Moe poczysz i jedno, i dru-gie. W kadym razie i tak docelowo bdziesz musiaa/musia w pewnym momencie wkroczy na rynek pracy. Chcc uatwi swj start zawodowy powinna/powiniene jak najwczeniej za-cz nie tylko o nim myle lecz take i przygotowa si do niego. Zapewne zastana-wiasz si w tej chwili, co takiego moesz zrobi.Poniej znajduje si kilka porad, ktre powinny by pomocne w rozpoczciu ka-riery zawodowej:VIII. Praca180Codziennik prawny warto sprecyzowa oczekiwania co do swojego ycia; warto zapozna si z przepisami regulujcymi formy umw, na podstawie kt-rych mona wiadczy prac oraz z prawami i obowizkami, jakie s z nimi zwi-zane lub te postara si uzyska informacje, jak mona zaoy swoj dziaal-no gospodarcz (np. jak: sporzdzi biznesplan, pozyska fundusze, rozlicza si z ZUS-em i urzdem skarbowym) i zastanowi si, czy podjcie takiej dzia-alnoci na obecnym etapie ycia po prostu nie przerasta twoich moliwoci; decydujc si zosta pracownikiem osoba, zainteresowana powinna przygoto-wa si do napisania swojej aplikacji (podania), ktrej nieodzownymi czciami s CV i list motywacyjny (trzeba pamita, e w tej chwili dostpnych jest bardzo duo ksiek i poradnikw omawiajcych te kwestie, take w Internecie, warto wic sprbowa rozejrze si i poczyta); przed pjciem na rozmow kwali kacyjn warto poprosi osob blisk o ode-granie wraz z Tob scenki sytuacyjnej: przyszy pracodawca przyszy pracow-nik; idc na rozmow kwali kacyjn, pamitaj o dobrych manierach (ktre nigdy nie zaszkodz) i odpowiednim ubraniu (ktre powinno by dopasowane do charak-teru pracy, o ktr si starasz).Warto rwnie zwrci uwag na porady, ktre pomog w karierze zawodowej oraz wzbogac przy okazji CV: pamita o nauce jzykw obcych, a take sprbowa zainteresowa si kultur i yciem ludzi w pastwie, ktrego jzyka si uczy; zawsze warto bra udzia w zajciach pozalekcyjnych, gdy rozwijaj zaintereso-wania i poszerzaj horyzonty mylowe; pamita, e pracodawcy przewanie szukaj pracownikw z dowiadczeniem zawodowym; warto zatem zastanowi si nad dziaalnoci w rnego rodzaju organizacjach i stowarzyszeniach (np. modzieowych, spoecznych, studenc-kich), wolontariatem lub odbyciem stau.Jeeli jednak nie uda si znale zatrudnienia bezporednio po szkole lub po studiach (lub w trakcie nauki), trzeba zarejestrowa si w powiatowym urzdzie pracy i skorzysta ze wiadczonych przez niego usug.Zaczniki: CV.CV 1.List motywacyjny.List motywacyjny 1.181Codziennik prawnyVIII. Praca165. Gdzie szuka pomocy w sprawie zatrudnienia? Organem, ktry zosta wyposaony przez ustawodawc w kompetencje pozwa-lajce udziela obywatelom pomocy w zakresie zatrudnienia, przeciwdziaania bez-robociu i agodzenia jego skutkw, jest starosta (prezydent miasta na prawach po-wiatu) lub powiatowy urzd pracy dziaajcy z upowanienia starosty (prezydenta miasta na prawach powiatu).Powiatowe urzdy pracy prowadz porednictwo pracy krajowe i zagranicz-ne (w tym pomoc w uzyskaniu zatrudnienia). W razie braku moliwoci zapewnie-nia przez powiatowy urzd pracy odpowiedniego zatrudnienia, osoba bezrobotna moe: skorzysta z poradnictwa zawodowego i uczestniczy w zajciach klubu pracy; ubiega si o indywidualne skierowanie na szkolenie zwizane z podnoszeniem lub uzyskaniem kwali kacji zawodowych (trzeba uzasadni celowo szkole-nia); ubiega si o skierowanie na sta celem nabycia umiejtnoci praktycznych do wykonywania pracy; ubiega si o skierowanie na przygotowanie zawodowe dorosych, w przypadku braku kwali kacji dostosowanych do potrzeb rynku pracy; ubiega si o przyznanie rodkw na podjcie dziaalnoci gospodarczej; ubiega si o skierowanie do pracy w ramach prac interwencyjnych.Szczegowe informacje o moliwociach oferowanych bezrobotnym i poszuku-jcym pracy mona uzyska w powiatowym urzdzie pracy lub na stronach interne-towych poszczeglnych urzdw pracy.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415 ze zm.).166. Co to s agencje zatrudnienia?Niezalenie od tego, jaki jest status danej osoby (np. ucze, student, faktyczny bezrobotny, zarejestrowany bezrobotny), zawsze, gdy poszukuje ona zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, moe skorzysta z usug wiadczonych przez agencje zatrudnienia. Wedug przepisw prawa przez agencj zatrudnienia naley rozu-mie podmiot gospodarczy, ktry wiadczy usugi w zakresie: porednictwa pracy na terenie Rzeczypospolitej Polskiej; porednictwa do pracy za granic u pracodawcw zagranicznych; doradztwa personalnego (odpatne wiadczenie usug na rzecz pracodawcw);VIII. Praca182Codziennik prawny poradnictwa zawodowego (udzielanie: pomocy w wyborze odpowiedniego za-wodu i miejsca zatrudnienia, oglnie pojtych informacji zawodowych, a take pomocy w doborze kandydatw na stanowiska wymagajce szczeglnych pre-dyspozycji); pracy tymczasowej (kierowanie wasnych pracownikw celem wykonywania pracy tymczasowej do pracodawcy uytkownika).Wybierajc agencj zatrudnienia, z ktrej usug kto chce skorzysta, naley pamita, aby nie da si oszuka. Najwaniejszym miernikiem dobrych chci agencji zatrudnienia jest posiadanie przez ni wpisu (certyfikatu) do prowadzone-go przez waciwego marszaka wojewdztwa rejestru agencji zatrudnienia (mo-na poprosi pracownika agencji o pokazanie takiego certyfikatu, sprawdzi agencj na portalu www.kraz.praca.gov.pl lub odwiedzi waciwy regionalnie wojewdz-ki urzd pracy. Pamita trzeba, e nie wolno prowadzi agencji bez takiego wpisu, za moliwo wiadczenia jednego typu usug nie jest rwnoznaczna z legalnoci wiadczenia innego typu usug (np. poradnictwo zawodowe nie upowania do za-granicznego porednictwa pracy).Jeeli pojawi si wtpliwoci co do prawidowoci dziaa podejmowanych przez agencj zatrudnienia (w trakcie korzystania z jej usug) mona zwrci si do waciwej regionalnie jednostki Pastwowej Inspekcji Pracy (tj. Okrgowych In-spektoratw Pracy lista adresw w zaczeniu) z prob o kontrol przestrzegania obowizku prowadzenia agencji zatrudnienia zgodnie z warunkami okrelonymi w przepisach ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.Dobrym sposobem na sprawdzenie jakoci usug wiadczonych przez agencj zatrudnienia jest zrobienie wywiadu o jej dziaaniach wrd swoich znajomych lub zapoznanie si z wypowiedziami zamieszczonymi na forach internetowych.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracownikw tymczasowych (Dz.U. Nr 166, poz. 1608 ze zm.).Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415 ze zm.).Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie dziaalnoci gospodarczej (Dz.U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095 ze zm.).Ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Pastwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. Nr 89, poz. 589 ze zm.).183Codziennik prawnyVIII. Praca1. Stosunek pracy167. Kto to jest pracodawca?Pracodawc moe by jednostka organizacyjna, choby nie posiadaa osobowo-ci prawnej, a take osoba fizyczna, jeeli zatrudniaj one pracownikw.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21 poz. 94 ze zm.).168. Na czym polega rwne traktowanie w zatrudnieniu?Zakaz dyskryminacjiZgodnie z art. 183a 1 Kodeksu pracy, pracownicy powinni by rwno traktowa-ni w zakresie: nawizania i rozwizania stosunku pracy, warunkw zatrudnienia, VIII. Praca184Codziennik prawny awansowania, oraz dostpu do szkolenia w celu podnoszenia kwalifikacji zawodowych, w szcze-glnoci bez wzgldu na pe, wiek, niepenosprawno, ras, religi, narodo-wo, przekonania polityczne, przynaleno zwizkow, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientacj seksualn, a take bez wzgldu na zatrudnienie na czas okre-lony lub nie okrelony albo w penym lub w niepenym wymiarze czasu pracy. Rwne traktowanie oznacza niedyskryminowanie w jakikolwiek sposb bezpo-rednio lub porednio.Dyskryminowanie porednie istnieje wtedy, gdy na skutek pozornie neutralne-go postanowienia, zastosowanego kryterium lub podjtego dziaania wystpuj lub mogyby wystpi niekorzystne dysproporcje albo szczeglnie niekorzystna sytua-cja w zakresie nawizania i rozwizania stosunku pracy, warunkw zatrudnienia, awansowania oraz dostpu do szkolenia w celu podnoszenia kwalifikacji zawodo-wych wobec wszystkich lub znacznej liczby pracownikw nalecych do grupy wy-rnionej ze wzgldu na jedn lub kilka przyczyn okrelonych w 1, chyba e po-stanowienie, kryterium lub dziaanie jest obiektywnie uzasadnione ze wzgldu na zgodny z prawem cel, ktry ma by osignity, a rodki suce osigniciu tego celu s waciwe i konieczne.Dyskryminowanie bezporednie istnieje wtedy, gdy pracownik z jednej lub z kil-ku przyczyn okrelonych w 1 by, jest lub mgby by traktowany w porwnywal-nej sytuacji mniej korzystnie ni inni pracownicy.Zasady rwnego traktowania w zatrudnieniu nie naruszaj dziaania, proporcjo-nalne do osignicia zgodnego z prawem celu rnicowania sytuacji pracownika, polegajce na: niezatrudnianiu pracownika z jednej lub kilku przyczyn okrelonych w art. 183a 1, jeeli rodzaj pracy lub warunki jej wykonywania powoduj, e przyczyna lub przyczyny wymienione w tym przepisie s rzeczywistym i decydujcym wyma-ganiem zawodowym stawianym pracownikowi, wypowiedzeniu pracownikowi warunkw zatrudnienia w zakresie wymiaru czasu pracy, jeeli jest to uzasadnione przyczynami niedotyczcymi pracowni-kw bez powoywania si na inn przyczyn lub inne przyczyny wymienione w art. 183a 1, stosowaniu rodkw, ktre rnicuj sytuacj prawn pracownika ze wzgldu na ochron rodzicielstwa lub niepenosprawno, stosowaniu kryterium stau pracy przy ustalaniu warunkw zatrudniania i zwalniania pracownikw, zasad wynagradzania i awansowania oraz dostpu do szkolenia w celu podnoszenia kwali kacji zawodowych, co uzasadnia odmienne traktowanie pracownikw ze wzgldu na wiek.185Codziennik prawnyVIII. PracaNie naruszaj rwnie zasady rwnego traktowania w zatrudnieniu: dziaania podejmowane przez okrelony czas, zmierzajce do wyrwnywania szans wszystkich lub znacznej liczby pracownikw wyrnionych z jednej lub kilku przyczyn okrelonych w art. 183a 1, przez zmniejszenie na korzy takich pracownikw faktycznych nierwnoci, rnicowanie pracownikw ze wzgldu na religi lub wyznanie nie stanowi naru-szenia zasady rwnego traktowania w zatrudnieniu, jeeli w zwizku z rodzajem i charakterem dziaalnoci prowadzonej w ramach kociow i innych zwizkw wyznaniowych, a take organizacji, ktrych cel dziaania pozostaje w bezpored-nim zwizku z religi lub wyznaniem, religia lub wyznanie pracownika stanowi istotne, uzasadnione i usprawiedliwione wymaganie zawodowe.Molestowanie i molestowanie seksualnePojcie dyskryminacji obejmuje take molestowanie i molestowanie seksualne. Przejawem bowiem dyskryminacji jest take kade niepodane zachowanie, ktre-go celem lub skutkiem jest naruszenie godnoci pracownika i stworzenie wobec nie-go zastraszajcej, wrogiej, poniajcej, upokarzajcej lub uwaczajcej atmosfery.Molestowaniem seksualnym jest natomiast kade niepodane zachowanie o charakterze seksualnym lub odnoszce si do pci pracownika, ktrego celem lub skutkiem jest naruszenie godnoci pracownika, w szczeglnoci stworzenie wobec niego zastraszajcej, wrogiej, poniajcej, upokarzajcej lub uwaczajcej atmosfe-ry. Na takie zachowanie mog skada si fizyczne, werbalne i pozawerbalne ele-menty.W przypadku gdy pracownik podporzdkuje si molestowaniu lub molestowa-niu seksualnemu jak rwnie w sytuacji gdy podejmie dziaania przeciwstawiajce si molestowaniu lub molestowanie seksualnemu nie moe to powodowa jakich-kolwiek negatywnych konsekwencji wobec pracownika. Kodeks pracy nie ogranicza molestowania czy te molestowania seksualnego tylko do pracodawcy. Sprawc tych czynw moe by zatem take inny pracownik, za ktrego zachowanie odpowiada pracodawca. Nie wyklucza to jednak odpowie-dzialnoci sprawcy molestowania. Konsekwencje naruszenia zasady rwnego traktowania w zatrudnieniuOsoba, wobec ktrej pracodawca naruszy zasad rwnego traktowania w za-trudnieniu, ma prawo do odszkodowania w wysokoci nie niszej ni minimalne wynagrodzenie za prac, ustalane na podstawie odrbnych przepisw.Jeeli pracownik zdecyduje si skorzysta z uprawnie przysugujcych mu z ty-tuu naruszenia zasady rwnego traktowania w zatrudnieniu to nie moe by z tego VIII. Praca186Codziennik prawnytytuu niekorzystnie traktowany ani ponosi negatywnych konsekwencji. W szcze-glnoci taka sytuacja nie moe stanowi przyczyny uzasadniajcej wypowiedzenie przez pracodawc stosunku pracy lub jego rozwizanie bez wypowiedzenia.To samo dotyczy pracownika, ktry udzieli w jakiejkolwiek formie wsparcia pracownikowi korzystajcemu z praw przysugujcych mu z tytuu naruszenia za-sady rwnego traktowania w zatrudnieniu.Podstawa prawnaUstawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.)Zacznik:Pozew o odszkodowanie z tytuu dyskryminacji w pracy.169. W jaki sposb nawizuje si stosunek pracy? Pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie: umowy o prac; powoania; wyboru; mianowania; spdzielczej umowy o prac.Zarwno nawizanie stosunku pracy, jak i ustalenie warunkw pracy i pacy wy-maga zgodnego owiadczenia woli pracownika i pracodawcy.Nawizujc stosunek pracy, pracownik zobowizuje si do wykonywania pracy okrelonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawc, a pracodawca do zatrudniania pracow-nika za wynagrodzeniem.Stosunek pracy nawizuje si w terminie okrelonym w umowie jako dzie roz-poczcia pracy, a jeeli terminu tego nie okrelono w dniu zawarcia umowy.Ubiegajc si o prac, naley pamita, e pracodawca ma prawo da podania danych osobowych obejmujcych: imi (imiona) i nazwisko, imiona rodzicw, dat urodzenia, miejsce zamieszkania (adres do korespondencji), wyksztacenie, prze-bieg dotychczasowego zatrudnienia.Niezalenie od powyszych danych osobowych, pracodawca moe da poda-nia innych danych osobowych ni okrelone powyej, gdy obowizek ich podania wynika z odrbnych przepisw. Chodzi tu w szczeglnoci o konieczno podania innych danych osobowych pracownika, a take imion i nazwisk oraz dat urodzenia dzieci pracownika, jeeli podanie takich danych jest konieczne ze wzgldu na ko-187Codziennik prawnyVIII. Pracarzystanie przez pracownika ze szczeglnych uprawnie przewidzianych w prawie pracy oraz numeru PESEL pracownika.Udostpnienie pracodawcy powyej wskazanych danych osobowych nastpuje w formie owiadczenia osoby, ktrej one dotycz.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21 poz. 94 ze zm.).170. Jakie rodzaje umw o prac przewiduje polskie prawo?Polskie prawo wskazuje nastpujce rodzaje umw o prac: umowa na okres prbny; umowa o prac na czas okrelony lub na czas wykonania okrelonej pracy; umowa na czas zastpstwa; umowa o prac na czas nieokrelony.Umowa o prac powinna by zawarta na pimie. Dotyczy to wszystkich umw, bez wzgldu na rodzaj i czas ich trwania. W przypadku, gdyby umowa nie zosta-a zawarta na pimie, pracodawca powinien niezwocznie nie pniej jednak ni w dniu rozpoczcia pracy przez pracownika potwierdzi pisemnie pracownikowi rodzaj umowy i jej warunki.Szczeglny charakter ma umowa na okres prbny. Gwnym jej celem jest ocena przez pracodawc przydatnoci pracownika i ocena przez pracownika warunkw zatrudnienia. Umowa ta moe by zawarta na okres do 3 miesicy i rozwizuje si z nadejciem umwionego terminu. Jest to umowa szczeglnie atwa do rozwiza-nia z uwagi na krtkie okresy wypowiedzenia i brak wymogu istnienia przyczyny wypowiedzenia.Umowa na czas okrelony zawierana jest na okrelony okres, a jej koniec najcz-ciej oznaczony jest konkretn dat kalendarzow.Umowa na czas wykonania okrelonej pracy znajduje zastosowanie najczciej przy wykonywaniu prac, na ktre zapotrzebowanie wzrasta w pewnych okresach. Celem zatem tej umowy jest wykonanie cile okrelonej pracy. Umowa ta przewa-nie dotyczy czasu trwania zada, ktre ma do wykonania pracodawca.Umowa na zastpstwo jest umow zawieran na czas usprawiedliwionej nie-obecnoci pracownika zastpowanego. Jest to swoistego rodzaju umowa na czas okrelony, dlatego stosuje si do niej reguy dotyczce umw o prac na czas okre-lony (z wyjtkiem dyspozycji art. 177 3 k.p.). Umowy takie mog by rozwizane za porozumieniem stron, za wypowiedzeniem jak rwnie bez wypowiedzenia.VIII. Praca188Codziennik prawnyUmowa o prac na czas nieokrelony jest najczciej zawieranym rodzajem umw, przez co uwaana jest za typow form zatrudnienia. Trwa ona do czasu jej ustania w nastpstwie owiadcze woli obu stron stosunku pracy (porozumienie rozwizujce) lub jednej z nich (wypowiedzenie albo rozwizanie bez wypowie-dzenia), wzgldnie wskutek zajcia zdarzenia, z ktrym prawo wie skutek wyga-nicia stosunku pracy (np. mier pracownika).Zawarcie kolejnej umowy o prac na czas okrelony jest rwnoznaczne w skut-kach prawnych z zawarciem umowy o prac na czas nieokrelony, jeeli poprzednio strony dwukrotnie zawary umow o prac na czas okrelony na nastpujce po so-bie okresy, o ile przerwa midzy rozwizaniem poprzedniej a nawizaniem kolejnej umowy o prac nie przekroczya jednego miesica.Pracownicy powinni by rwno traktowani w zakresie nawizania i rozwiza-nia stosunku pracy, warunkw zatrudnienia, awansowania oraz dostpu do szkole-nia w celu podnoszenia kwalifikacji zawodowych, w szczeglnoci bez wzgldu na pe, wiek, niepenosprawno, ras, religi, narodowo, przekonania polityczne, przynaleno zwizkow, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientacj seksualn, a take bez wzgldu na zatrudnienie na czas okrelony lub nieokrelony albo w pe-nym lub w niepenym wymiarze czasu pracy.W przypadku odmowy nawizania stosunku pracy z kandydatem wycznie ze wzgldu na jedn z powyszych okolicznoci, przysuguje mu prawo wystpienia do sdu pracy z daniem nawizania umowy o prac. danie to wnosi si do sdu pracy w cigu 14 dni od dnia dorczenia kandydatowi na dane stanowisko zawia-domienia o odmowie przyjcia do pracy. Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.). Zaczniki:Wzory umw o prac.171. Na czym polega zatrudnianie pracownikw w formie telepracy?Telepraca jest jedn z moliwych form wiadczenia pracy. Polega ona na wyko-nywaniu pracy regularnie poza zakadem pracy, z wykorzystaniem rodkw komu-nikacji elektronicznej w rozumieniu przepisw o wiadczeniu usug drog elektro-niczn.189Codziennik prawnyVIII. PracaTelepracownik nie moe by traktowany mniej korzystnie w zakresie nawizania i rozwizania stosunku pracy, warunkw zatrudnienia, awansowania oraz dostpu do szkolenia w celu podnoszenia kwalifikacji zawodowych ni inni pracownicy za-trudnieni przy takiej samej lub podobnej pracy, uwzgldniajc odrbnoci zwizane z warunkami wykonywania pracy w formie telepracy.Pracownik nie moe by w jakikolwiek sposb dyskryminowany z powodu pod-jcia pracy w formie telepracy, jak rwnie odmowy podjcia takiej pracy.Telepracownikiem jest pracownik, ktry wykonuje prac w warunkach wskaza-nych powyej i przekazuje pracodawcy wyniki pracy, w szczeglnoci za poredni-ctwem rodkw komunikacji elektronicznej.Warunki stosowania telepracy przez pracodawc okrela si w: porozumieniu zawieranym midzy pracodawc i zakadow organizacj zwiz-kow, a w przypadku gdy u pracodawcy dziaa wicej ni jedna zakadowa orga-nizacja zwizkowa w porozumieniu midzy pracodawc a tymi organizacjami, w regulaminie, po konsultacji z przedstawicielami pracownikw wyonionymi w trybie przyjtym u danego pracodawcy (jeeli u danego pracodawcy nie dzia-aj zakadowe organizacje zwizkowe, warunki stosowania telepracy okrela pracodawca). Uzgodnienie midzy stronami umowy o prac, e praca bdzie wykonywana w formie telepracy, moe nastpi: przy zawieraniu umowy o prac, wwczas w umowie dodatkowo okrela si warunki wykonywania pracy albo w trakcie zatrudnienia wwczas zmiana warunkw wykonywania pracy moe nastpi na mocy porozumienia stron, z inicjatywy pracownika lub pracodawcy; pracodawca powinien, w miar moliwoci, uwzgldni wniosek pracownika do-tyczcy wykonywania pracy w formie telepracy.Nie jest dopuszczalne powierzenie wykonywania pracy w formie telepracy na podstawie art. 42 4 k.p.Pracownik i pracodawca mog wystpi z wicym wnioskiem o zaprzestanie wykonywania pracy w formie telepracy i przywrcenie poprzednich warunkw wy-konywania pracy w terminie 3 miesicy od dnia podjcia pracy w formie telepracy. Pracodawca ma prawo kontrolowa wykonywanie pracy przez telepracownika w miejscu wykonywania pracy. Sposb przeprowadzenia kontroli powinien by jed-nak dostosowany do miejsc wykonywania pracy i charakteru pracy.Wykonywanie zatem czynnoci kontrolnych nie moe narusza prywatnoci te-lepracownika i jego rodziny ani utrudnia korzystania z pomieszcze domowych, w sposb zgodny z ich przeznaczeniem.VIII. Praca190Codziennik prawnyPodstawa prawna:Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).172. Na czym polega nawizanie stosunku pracy na podstawie powoania?Stosunek pracy na podstawie powoania moe by nawizany wycznie w przy-padkach okrelonych w odrbnych przepisach, co oznacza, i Kodeks pracy nie sta-nowi samoistnej podstawy prawnej nawizania stosunku pracy moc powoania, np. z kierownikami zakadw pracy. Powoanie powinno by dokonane na pimie.Stosunek pracy na podstawie powoania, nawizuje si: na czas nie okrelony, na okres objty powoaniem jeeli na podstawie przepisw szczeglnych pra-cownik zosta powoany na czas okrelony.Stosunek pracy na podstawie powoania nawizuje si: w terminie okrelonym w powoaniu, w dniu dorczenia powoania jeeli termin ten nie zosta okrelony chyba, e przepisy szczeglne stanowi inaczej.Do stosunku pracy na podstawie powoania stosuje si przepisy dotyczce umo-wy o prac na czas nie okrelony, z wyczeniem przepisw regulujcych: tryb postpowania przy rozwizywaniu umw o prac, rozpatrywanie sporw ze stosunku pracy w czci dotyczcej orzekania: o bezskutecznoci wypowiedze, o przywracaniu do pracy.Pracownik zatrudniony na podstawie powoania moe by w kadym czasie od-woany ze stanowiska przez organ, ktry go powoa. Odwoanie moe nastpi nie-zwocznie lub w okrelonym terminie. Ta zasada znajduje zastosowanie rwnie do pracownika, ktry na podstawie przepisw szczeglnych zosta powoany na stano-wisko na czas okrelony.Odwoanie jest rwnoznaczne z wypowiedzeniem umowy o prac. W okresie wypowiedzenia pracownik ma prawo do wynagrodzenia w wysokoci przysuguj-cej przed odwoaniem.191Codziennik prawnyVIII. PracaOdwoanie jest rwnoznaczne z rozwizaniem umowy o prac bez wypowiedze-nia, jeeli nastpio z przyczyn, o ktrych mowa w art. 52 lub 53 Kodeksu pracy.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).173. Na czym polega nawizanie stosunku pracy na podstawie wyboru?W wyniku wyboru na okrelone stanowisko stosunek pracy powstaje jedynie wwczas, gdy osoba wybrana obowizana jest wykonywa prac w charakterze pra-cownika. O tym, kiedy powstaje ten obowizek, stanowi przepisy wewntrzzaka-dowe (na przykad statut lub regulamin) albo ustawy (wzgldnie rozporzdzenia) dopuszczajce ten sposb powstania stosunku pracy.Pracownik pozostajcy w zwizku z wyborem na urlopie bezpatnym ma prawo powrotu do pracy u pracodawcy, ktry zatrudnia go w chwili wyboru, na stanowi-sko rwnorzdne pod wzgldem wynagrodzenia z poprzednio zajmowanym, jeeli zgosi swj powrt w cigu 7 dni od rozwizania stosunku pracy z wyboru. W przy-padku niedotrzymania tego warunku stosunek pracy wyganie, chyba e niedotrzy-manie tego warunku nastpio z przyczyn niezalenych od pracownika.Stosunek pracy z wyboru rozwizuje si z wyganiciem mandatu.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).174. Na czym polega nawizanie stosunku pracy na podstawie mianowania?Stosunki pracy z mianowania mog by nawizywane tylko w przypadkach wy-ranie okrelonych w przepisach ustaw szczeglnych. Do powstania stosunku pracy z nominacji niezbdna jest zgoda pracownika.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).VIII. Praca192Codziennik prawny175. Na czym polega nawizanie stosunku pracy na podstawie spdzielczej umowy o pracy?Stosunek pracy midzy spdzielni pracy a jej czonkiem nawizuje si przez spdzielcz umow o prac. Spdzielcz umow o prac moe zawrze tylko czo-nek spdzielni pracy. Czonek spdzielni pracy nie moe pozostawa z ni w pra-cowniczym stosunku pracy.Stosunek pracy na podstawie spdzielczej umowy o prac reguluje ustawa Prawo spdzielcze, a w zakresie nieuregulowanym odmiennie t ustaw stosuje si odpowiednio przepisy Kodeksu pracy.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).Ustawa z 16 wrzenia 1982 r. Prawo spdzielcze (Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.).176. W jaki sposb okrelane s warunki rozwizania umowy o prac za wypowiedzeniem?Kada ze stron moe rozwiza za wypowiedzeniem umow o prac zawart na okres prbny bd czas nieokrelony.Rozwizanie umowy o prac nastpuje z upywem okresu wypowiedzenia. Gene-ralnie dugo okresu wypowiedzenia zaley od stau pracy u danego pracodawcy. Rozwizanie umowy o prac moe nastpi: na mocy porozumienia stron; przez owiadczenie jednej ze stron z zachowaniem okresu wypowiedzenia (roz-wizanie umowy o prac za wypowiedzeniem); przez owiadczenie jednej ze stron bez zachowania okresu wypowiedzenia (roz-wizanie umowy o prac bez wypowiedzenia); z upywem czasu, na ktry bya zawarta; z dniem ukoczenia pracy, dla ktrej wykonania bya zawarta.Rozwizanie umowy o prac na mocy porozumienia stron moe dotyczy kadej umowy i moe by dokonane zawsze. Nie jest wic ograniczone adnymi terminami i zakazami. Potrzebne jest tylko zgodne owiadczenie woli pracodawcy i pracowni-ka. Strony mog rozwiza umow za porozumieniem w kadym uzgodnionym ter-minie. Jeeli obie strony wyra na to zgod, moliwe jest nawet natychmiastowe rozwizanie umowy o prac za porozumieniem stron.Okresy wypowiedzenia umw o prac:193Codziennik prawnyVIII. Pracarodzaj umowy o prac okres wypowiedzeniaumowa o prac na czas okrelony, duszy ni 6 miesicystrony mog przewidzie dopuszczalno wczeniejszego rozwiza-nia tej umowy za dwutygodniowym wypowiedzeniemumowa na zastpstwo 3 dni roboczeumowa na okres prbny 3 dni robocze gdy okres prbny nie przekracza 2 tygodnie 1 tydzie gdy okres prbny jest duszy ni 2 tygodnie 2 tygodnie gdy okres prbny wynosi 3 miesiceumowa na czas nieokrelony 2 tygodnie gdy pracownik by zatrudniony krcej ni 6 miesicy 1 miesic gdy pracownik by zatrudniony co najmniej 6 miesicy 3 miesice gdy pracownik by zatrudniony co najmniej 3 lataJeeli pracownik jest zatrudniony na stanowisku zwizanym z odpo-wiedzialnoci materialn za powierzone mienie, strony mog ustali w umowie o prac, i: 2-tygodniowy okres wypowiedzenia wyniesie 1 miesic 1-miesiczny wyniesie 3 miesicePodstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).177. W jaki sposb okrelone s warunki rozwizania umowy o prac bez wypowiedzenia? Pracodawca moe rozwiza umow o prac bez wypowiedzenia z winy pracow-nika w razie: cikiego naruszenia przez pracownika podstawowych obowizkw pracowni-czych; popenienia przez pracownika w czasie trwania umowy o prac przestpstwa, ktre uniemoliwia dalsze zatrudnianie go na zajmowanym stanowisku, jeeli przestpstwo jest oczywiste lub zostao stwierdzone prawomocnym wyrokiem; zawinionej przez pracownika utraty uprawnie koniecznych do wykonywania pracy na zajmowanym stanowisku.Rozwizanie umowy o prac bez wypowiedzenia z winy pracownika nie moe nastpi po upywie 1 miesica od uzyskania przez pracodawc wiadomoci o oko-licznoci uzasadniajcej rozwizanie umowy.Pracodawca moe rozwiza umow o prac bez wypowiedzenia: jeeli niezdolno pracownika do pracy wskutek choroby trwa:a) duej ni 3 miesice gdy pracownik by zatrudniony u danego pracodawcy krcej ni 6 miesicy,VIII. Praca194Codziennik prawnyb) duej ni czny okres pobierania z tego tytuu wynagrodzenia i zasiku oraz pobierania wiadczenia rehabilitacyjnego przez pierwsze 3 miesice gdy pracownik by zatrudniony u danego pracodawcy co najmniej 6 miesicy lub jeeli niezdolno do pracy zostaa spowodowana wypadkiem przy pracy albo chorob zawodow; w razie usprawiedliwionej nieobecnoci pracownika w pracy z innych przyczyn, trwajcej duej ni 1 miesic.Rozwizanie umowy o prac bez wypowiedzenia nie moe nastpi w razie nie-obecnoci pracownika w pracy z powodu sprawowania opieki nad dzieckiem w okre-sie pobierania z tego tytuu zasiku, a w przypadku odosobnienia pracownika ze wzgl-du na chorob zakan w okresie pobierania z tego tytuu wynagrodzenia i zasiku. Nie moe rwnie nastpi po stawieniu si pracownika do pracy w zwizku z usta-niem przyczyny nieobecnoci.Pracownik moe rozwiza umow o prac bez wypowiedzenia: jeeli zostanie wydane orzeczenie lekarskie stwierdzajce szkodliwy wpyw wykonywanej pracy na zdrowie pracownika, a pracodawca nie przeniesie go w terminie wskazanym w orzeczeniu lekarskim do innej pracy, odpowiedniej ze wzgldu na stan jego zdrowia i kwali kacje zawodowe; gdy pracodawca dopuci si cikiego naruszenia podstawowych obowizkw wobec pracownika; w takim przypadku pracownikowi przysuguje odszkodowa-nie w wysokoci wynagrodzenia za okres wypowiedzenia, a jeeli umowa o pra-c zostaa zawarta na czas okrelony lub na czas wykonania okrelonej pracy w wysokoci wynagrodzenia za okres 2 tygodni.Taki sposb rozwizania umowy o prac pociga za sob skutki, jakie przepisy prawa wi z rozwizaniem umowy przez pracodawc za wypowiedzeniem.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).178. Co zrobi w przypadku niezgodnego z prawem wypowiedzenia lub rozwizania umowy o prac? Podstawow ochron praw pracowniczych zapewnia prawo do sdowej kontroli legalnoci dziaa pracodawcy. Odwoanie od wypowiedzenia umowy o prac wnosi si do sdu pracy w cigu 7 dni od dnia dorczenia pisma wypowiadajcego umow o prac. W razie ustale-195Codziennik prawnyVIII. Pracania, e wypowiedzenie umowy o prac zawartej na czas nieokrelony jest nieuza-sadnione lub narusza przepisy o wypowiadaniu, sd orzeka o bezskutecznoci wy-powiedzenia. Jeeli umowa ulega ju rozwizaniu, sd moe orzec o przywrceniu do pracy na poprzednich warunkach lub o odszkodowaniu.W razie niezgodnego z prawem rozwizania przez pracodawc umowy o prac bez wypowiedzenia pracownikowi przysuguje roszczenie o przywrcenie do pracy na poprzednich warunkach albo o odszkodowanie. danie w tym zakresie wno-si si do sdu pracy w cigu 14 dni od dnia dorczenia zawiadomienia o rozwiza-niu umowy o prac bez wypowiedzenia lub od dnia wyganicia umowy o prac. O bezskutecznoci wypowiedzenia, przywrceniu do pracy lub o odszkodowaniu orzeka sd pracy.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).179. Czy w okresie wypowiedzenia pracownikowi przysuguje zwolnienie na poszukiwanie pracy?W okresie co najmniej dwutygodniowego wypowiedzenia umowy o prac, doko-nanego przez pracodawc, pracownikowi przysuguje zwolnienie na poszukiwanie pracy, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia, w wymiarze: 2 dni roboczych w okresie dwutygodniowego i jednomiesicznego wypowiedze-nia; 3 dni roboczych w okresie trzymiesicznego wypowiedzenia, take w przypadku jego skrcenia w zwizku z ogoszeniem upadoci lub likwidacji pracodawcy albo z innych przyczyn niedotyczcych pracownikw.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).VIII. Praca196Codziennik prawny2. Wynagrodzenie za prac180. Wedug jakich zasad okrela si kryteria wynagradzania? Nieodczn cech stosunku pracy jest odpatny charakter pracy. Wynagrodze-nie powinno by tak ustalone, aby odpowiadao rodzajowi wykonywanej pracy i kwalifikacjom wymaganym przy jej wykonywaniu. Powinno take uwzgldnia ja-ko i ilo wiadczonej pracy. Niedopuszczalne jest rnicowanie wysokoci pacy ze wzgldu na pe pracownika. Takie sytuacje stanowiyby bowiem przejaw niedo-puszczalnej dyskryminacji.Zasady wynagradzania za prac mog by okrelane w: umowie o prac; regulaminie wynagradzania; ukadzie zbiorowym pracy; ustawach a take innych aktach powszechnie obowizujcych.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).197Codziennik prawnyVIII. Praca181. Kiedy pracodawca ma obowizek wydania regulaminu wynagradzania?Obowizek wydania przez pracodawc regulaminu wynagradzania powstaje wwczas, gdy co najmniej dwudziestu pracownikw zatrudnionych u danego pra-codawcy nie jest objtych zakadowym lub ponadzakadowym ukadem zbiorowym pracy umoliwiajcym okrelenie indywidualnych warunkw umw o prac.Do pracownikw, dla ktrych naley wyda regulamin, nie wlicza si osb wy-konujcych prac na innej podstawie ni stosunek pracy.Nie uwzgldnia si te pracownikw, ktrych wynagrodzenia nie mog by okrelone w regulaminie.Regulamin ustala samodzielnie pracodawca, chyba e dziaa u niego zakadowa organizacja zwizkowa. Wwczas regulamin wynagradzania musi by uzgodniony z t organizacj. Brak tej zgody uniemoliwia wydanie regulaminu.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).182. W jakim terminie pracodawca powinien dokonywa wypaty wynagrodzenia?Pracodawca dokonuje wypaty co najmniej raz w miesicu, w staym i ustalo-nym z gry terminie. Termin wypaty okrela regulamin pracy lub przepisy pacowe (regulamin wynagradzania, ukad zbiorowy pracy).Wynagrodzenie za prac patne raz w miesicu wypaca si po zakoczeniu mie-sica pracy, czyli z dou, niezwocznie po ustaleniu jego penej wysokoci, nie pniej ni w cigu pierwszych 10 dni nastpnego miesica kalendarzowego. Wcze-niejszy termin wypaty wynagrodzenia, jako korzystniejszy dla pracownika, jest dopuszczalny na podstawie przepisw pacowych.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).VIII. Praca198Codziennik prawny183. Na jakich zasadach pracodawca moe dokonywa potrce z wynagrodzenia za prac?Pracodawca ma prawo dokonywa odlicze i potrce z wynagrodzenia za pra-c ale tylko i wycznie na podstawie upowanienia ustawowego albo pisemnej zgo-dy pracownika.Z wynagrodzenia za prac, po odliczeniu skadek na ubezpieczenie spoeczne oraz zaliczki na podatek dochodowy od osb fizycznych, potrceniu podlegaj:sumy egzekwowane na mocy tytuw wykonawczych na zaspokojenie wiadcze alimentacyjnychpotrcenie moe by dokonywane do wysokoci 3/5 wynagrodzeniasumy egzekwowane na mocy tytuw wykonaw-czych na pokrycie nalenoci innych ni wiadczenia alimentacyjnedo wysokoci 1/2 wynagrodzeniazaliczki pienine udzielone pracownikowi do wysokoci 1/2 wynagrodzeniakary pienine z tytuu odpowiedzialnoci porzdko-wej pracownikwnie mog przewysza 1/10 czci wynagrodzenia przypadajcego pracownikowi do wypaty po doko-naniu potrce na pokrycie wiadcze alimentacyj-nych, innych ni alimentacyjne oraz zaliczekPotrce dokonuje si w wyej podanej kolejnoci. Kolejno potrce wskazuje na to, e potrce o niszej kolejnoci mona dokonywa tylko w przypadku gdy po penym zaspokojeniu potrce o wyszej kolejnoci pozostaa jeszcze pewna suma wynagrodzenia, z ktrej dokonanie potrcenia jest dopuszczalne.W stosunku do pracownikw zatrudnionych w czci wymiaru czasu pracy, kwo-ty wolne od potrce zmniejsza si proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy.Potrcenia sum egzekwowanych na mocy innych tytuw wykonawczych, za-liczek pieninych nie mog w sumie przekracza 1/2 wynagrodzenia, a cznie z potrceniami alimentacyjnymi 3/5 wynagrodzenia.Do penej wysokoci podlegaj natomiast egzekucji na zaspokojenie wiadcze alimentacyjnych: nagroda z zakadowego funduszu nagrd, dodatkowe wynagro-dzenie roczne oraz nalenoci przysugujce pracownikom z tytuu udziau w zysku lub w nadwyce bilansowej.Wolna od potrce jest kwota wynagrodzenia za prac w wysokoci: minimalnego wynagrodzenia za prac ustalonego na podstawie odrbnych prze-pisw, przysugujcego pracownikom zatrudnionym w penym wymiarze czasu pracy, po odliczeniu skadek na ubezpieczenie spoeczne oraz zaliczki na poda-tek dochodowy od osb zycznych przy potrcaniu sum egzekwowanych na mocy tytuw wykonawczych na pokrycie nalenoci innych ni wiadczenia ali-mentacyjne;199Codziennik prawnyVIII. Praca 75% minimalnego wynagrodzenia przy potrcaniu zaliczek pieninych udzie-lonych pracownikowi; 90% minimalnego wynagrodzenia przy potrcaniu kar pieninych z tytuu odpowiedzialnoci porzdkowej pracownikw.Potrce na zaspokojenie wiadcze alimentacyjnych pracodawca dokonuje rwnie bez postpowania egzekucyjnego za wyjtkiem przypadkw, gdy wiad-czenia alimentacyjne maj by potrcane na rzecz kilku wierzycieli, a czna suma, ktra moe by potrcona, nie wystarcza na pene pokrycie wszystkich nalenoci alimentacyjnych, bd wynagrodzenie za prac zostao zajte w trybie egzekucji s-dowej lub administracyjnej.Pracodawca dokonuje potrce na zaspokojenie wiadcze alimentacyjnych na wniosek wierzyciela na podstawie przedoonego przez niego tytuu wykonawczego.Do potrce, ktrych mona dokonywa jedynie za zgod pracownika wyraon na pimie lub na jego pisemny wniosek, nale potrcenia dotyczce dugu pracow-nika wzgldem pracodawcy lub dugw pracownika wzgldem innych osb.W tym wypadku kwota wolna od potrce ksztatuje si nastpujco: minimalne wynagrodzenie (po odliczeniu skadek na ubezpieczenie spoeczne oraz zaliczki na podatek dochodowy od osb zycznych) przy potrcaniu na-lenoci na rzecz pracodawcy; 80% minimalnego wynagrodzenia (po odliczeniu skadek na ubezpieczenie spo-eczne oraz zaliczki na podatek dochodowy od osb zycznych) przy potrca-niu nalenoci na rzecz osb trzecich.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).Ustawa 10 padziernika 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za prac (Dz.U. Nr 200, poz. 1679 ze zm.).184. Jakie sdy rozstrzygaj spory ze stosunku pracy? Spory o roszczenia ze stosunku pracy rozstrzygaj sdy pracy, stanowice od-rbne jednostki organizacyjne sdw rejonowych oraz sdy pracy i ubezpiecze spoecznych, stanowice odrbne jednostki organizacyjne sdw okrgowych i ape-lacyjnych.Naley jednak pamita, e nie podlegaj waciwoci sdw pracy spory doty-czce ustanawiania nowych warunkw pracy i pacy, stosowania norm pracy, po-mieszcze w hotelach pracowniczych.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).VIII. Praca200Codziennik prawny185. Jakie s koszty postpowania przed sdem pracy? Od 2 marca 2006 r. przesta obowizywa przepis Kodeksu pracy, zgodnie z kt-rym postpowanie w sprawach o roszczenia pracownika ze stosunku pracy byo wolne od opat sdowych. Od tego dnia w sprawach z zakresu prawa pracy pobiera si opat podstawow w kwocie 30 z od: apelacji; zaalenia; skargi kasacyjnej; skargi o stwierdzenie niezgodnoci z prawem prawomocnego orzeczenia.W sprawach, w ktrych warto przedmiotu sporu przewysza kwot 50.000 z, pobiera si od wszystkich podlegajcych opacie pism procesowych opat stosun-kow, stanowic 5% wartoci przedmiotu sporu lub przedmiotu zaskarenia, jed-nak nie mniej ni 30 z i nie wicej ni 100.000 z.Natomiast w toku postpowania w sprawach z zakresu prawa pracy o roszczenia pracownika wydatki obciajce pracownika ponosi tymczasowo Skarb Pastwa.Zwolnienia od kosztw sdowych moe si domaga osoba fizyczna, ktra zo-ya owiadczenie, e nie jest w stanie ich ponie bez uszczerbku utrzymania ko-niecznego dla siebie i rodziny oraz owiadczenie o stanie majtkowym (wypenio-my formularz). Strona zwolniona przez sd od kosztw sdowych w caoci lub czci ma prawo zgosi, na pimie lub ustnie do protokou, wniosek o ustanowie-nie dla niej adwokata lub radcy prawnego. Ustanowienie adwokata lub radcy praw-nego dla strony zwolnionej od kosztw sdowych jest rwnoznaczne z udzieleniem penomocnictwa procesowego.Podstawa prawna:Ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sdowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.).186. Jakie zasady dotyczce czasu pracy okrela polskie prawo?Czas pracy nie moe przekracza 8 godzin na dob i przecitnie 40 godzin w przecitnie piciodniowym tygodniu pracy w przyjtym okresie rozliczeniowym nieprzekraczajcym 4 miesicy.Tygodniowy czas pracy cznie z godzinami nadliczbowymi nie moe przekra-cza przecitnie 48 godzin w przyjtym okresie rozliczeniowym. Ograniczenie to nie dotyczy pracownikw zarzdzajcych w imieniu pracodawcy zakadem pracy.201Codziennik prawnyVIII. PracaPraca w granicach nieprzekraczajcych 8 godzin na dob i przecitnie 40 godzin tygodniowo w przyjtym okresie rozliczeniowym nie jest uwaana za zatrudnienie w godzinach nadliczbowych.Pracownikowi przysuguje w kadym tygodniu prawo do co najmniej 35 godzin nieprzerwanego odpoczynku, obejmujcego co najmniej 11 godzin nieprzerwane-go odpoczynku dobowego.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).187. Jakie s zasady dotyczce pracy w godzinach nadliczbowych?Prac w godzinach nadliczbowych jest praca wykonywana ponad obowizujce pracownika normy czasu pracy, a take praca wykonywana ponad przeduony do-bowy wymiar czasu pracy, wynikajcy z obowizujcego pracownika systemu i roz-kadu czasu pracy.Praca w godzinach nadliczbowych jest dopuszczalna w razie koniecznoci pro-wadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony ycia lub zdrowia ludzkiego, ochro-ny mienia lub rodowiska albo usunicia awarii, bd szczeglnych potrzeb praco-dawcy.Za tak prac, oprcz normalnego wynagrodzenia, pracownikowi przysuguje dodatek w wysokoci: 100% wynagrodzenia za prac w godzinach nadliczbowych przypadajcych:a) w nocy,b) w niedziele i wita, niebdce dla pracownika dniami pracy, zgodnie z obo-wizujcym go rozkadem czasu pracy,c) w dniu wolnym od pracy udzielonym pracownikowi w zamian za prac w nie-dziel lub w wito, zgodnie z obowizujcym go rozkadem czasu pracy; 50% wynagrodzenia za prac w godzinach nadliczbowych przypadajcych w kadym innym dniu ni okrelony wyej.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).VIII. Praca202Codziennik prawny188. Jakie s zasady urlopw pracowniczych?Prawo do urlopu nabywaj tylko pracownicy. Osoby wykonujce prac na innej podstawie ni stosunek pracy nabywaj to prawo wwczas, gdy przepisy szczegl-ne im je przyznaj bd gdy wynika ono z umowy, na przykad zlecenia albo agen-cyjnej. Prawo pracownika do urlopu wypoczynkowego jest jednym z jego podstawo-wych uprawnie. Jest to rwnie podstawowa zasada prawa pracy. Celem urlopu jest wypoczynek pracownika, czyli ochrona jego zdrowia. Prawo do urlopu ma cha-rakter osobisty.Urlop musi by udzielony pracownikowi w naturze. Wypata ekwiwalentu pie-ninego w miejsce urlopu udzielonego w postaci patnego zwolnienia od wykony-wania pracy jest dopuszczalna tylko w sytuacjach przewidzianych prawem.Pracownik majcy roszczenie o udzielenie mu urlopu biecego oraz zalegych moe dochodzi tego przed sdem pracy.Pracownik podejmujcy prac po raz pierwszy, w roku kalendarzowym, w kt-rym podj prac, uzyskuje prawo do urlopu z upywem kadego miesica pracy, w wymiarze 1/12 wymiaru urlopu przysugujcego mu po przepracowaniu roku.Prawo do kolejnych urlopw pracownik nabywa w kadym nastpnym roku ka-lendarzowym. Wymiar urlopu wynosi 20 dni, jeeli pracownik jest zatrudniony kr-cej ni 10 lat, bd 26 dni, jeeli pracownik jest zatrudniony co najmniej 10 lat.Dla pracownika zatrudnionego w niepenym wymiarze czasu pracy, wymiar urlopu ustalany jest proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy tego pracownika, bio-rc za podstaw wymiar urlopu okrelony powyej. Niepeny dzie urlopu zaokr-gla si w gr do penego dnia.Do okresu zatrudnienia, od ktrego zaley prawo do urlopu i wymiar urlopu, wlicza si okresy poprzedniego zatrudnienia, bez wzgldu na przerwy w zatrudnie-niu oraz sposb ustania stosunku pracy.Do okresu, od ktrego zaley wymiar urlopu, wlicza si ponadto z tytuu uko-czenia: zasadniczej lub innej rwnorzdnej szkoy zawodowej, przewidziany progra-mem nauczania czas trwania nauki, nie wicej jednak ni 3 lata; redniej szkoy zawodowej, przewidziany programem nauczania czas trwania nauki, nie wicej jednak ni 5 lat; redniej szkoy zawodowej dla absolwentw zasadniczych (rwnorzdnych) szk zawodowych 5 lat; redniej szkoy oglnoksztaccej 4 lata; szkoy policealnej 6 lat; szkoy wyszej 8 lat.203Codziennik prawnyVIII. PracaPowysze okresy nauki nie podlegaj sumowaniu. Pobieranie nauki w czasie za-trudnienia oznacza wymienno zaliczalnoci tych okresw, w zalenoci od tego, co jest korzystniejsze dla pracownika (lata pracy czy zaliczenie lat ukoczonej nauki).Co najmniej jedna cz urlopu wypoczynkowego powinna trwa nie mniej ni 14 kolejnych dni kalendarzowych.Pracodawca jest obowizany udzieli, w terminie pniejszym, cz urlopu nie-wykorzystan z powodu: czasowej niezdolnoci do pracy wskutek choroby; odosobnienia w zwizku z chorob zakan; odbywania wicze wojskowych albo przeszkolenia wojskowego przez czas do 3 miesicy; urlopu macierzyskiego.W okresie wypowiedzenia umowy o prac pracownik jest obowizany wykorzy-sta przysugujcy mu urlop, jeeli w tym okresie pracodawca udzieli mu urlopu.Na danie pracownika i w terminie przez niego wskazanym, pracodawca ma obowizek udzieli pracownikowi nie wicej ni 4 dni urlopu w kadym roku kalen-darzowym (tzw. urlop na danie). Pracownik zgasza danie udzielenia urlopu najpniej w dniu rozpoczcia urlopu.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).Zaczniki:Wniosek o udzielenie urlopu wypoczynkowego.Wniosek o wypat ekwiwalentu pieninego za urlop.VIII. Praca204Codziennik prawny3. Obowizki pracodawcw i pracownikw189. Jakie obowizki ci na pracodawcy? Pracodawca jest obowizany, zgodnie z przepisami Kodeksu pracy, w szczeglnoci: zaznajamia pracownikw podejmujcych prac z zakresem ich obowizkw, sposobem wykonywania pracy na wyznaczonych stanowiskach oraz ich podsta-wowymi uprawnieniami; organizowa prac w sposb zapewniajcy pene wykorzystanie czasu pracy, jak rwnie osiganie przez pracownikw, przy wykorzystaniu ich uzdolnie i kwa-li kacji, wysokiej wydajnoci i naleytej jakoci pracy; organizowa prac w sposb zapewniajcy zmniejszenie uciliwoci pracy, zwaszcza pracy monotonnej i pracy w ustalonym z gry tempie; przeciwdziaa dyskryminacji w zatrudnieniu, m.in. ze wzgldu na pe, wiek, niepenosprawno, ras, religi, narodowo, przekonania polityczne, przy-naleno zwizkow, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientacj seksualn, a take ze wzgldu na zatrudnienie na czas okrelony lub nieokrelony albo w penym lub w niepenym wymiarze czasu pracy; zapewnia bezpieczne i higieniczne warunki pracy oraz prowadzi systematycz-ne szkolenie pracownikw w zakresie bezpieczestwa i higieny pracy;205Codziennik prawnyVIII. Praca terminowo i prawidowo wypaca wynagrodzenie; uatwia pracownikom podnoszenie kwali kacji zawodowych; stwarza pracownikom podejmujcym zatrudnienie po ukoczeniu szkoy pro-wadzcej ksztacenie zawodowe lub szkoy wyszej warunki sprzyjajce przysto-sowaniu si do naleytego wykonywania pracy; zaspokaja w miar posiadanych rodkw socjalne potrzeby pracownikw; stosowa obiektywne i sprawiedliwe kryteria oceny pracownikw oraz wynikw ich pracy; prowadzi dokumentacj w sprawach zwizanych ze stosunkiem pracy oraz akta osobowe pracownikw; przechowywa dokumentacj w sprawach zwizanych ze stosunkiem pracy oraz akta osobowe pracownikw w warunkach niegrocych uszkodzeniem lub znisz-czeniem; wpywa na ksztatowanie w zakadzie pracy zasad wspycia spoecznego; przeciwdziaa mobbingowi; wyda niezwocznie pracownikowi wiadectwo pracy w zwizku z rozwizaniem lub wyganiciem stosunku pracy.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 28 maja 1996 r. w sprawie za-kresu prowadzenia przez pracodawcw dokumentacji w sprawach zwizanych ze sto-sunkiem pracy oraz sposobu prowadzenia akt osobowych pracownika (Dz.U. Nr 62, poz. 286 ze zm.).190. Co to jest mobbing?Mobbing oznacza dziaania lub zachowania dotyczce pracownika lub skiero-wane przeciwko pracownikowi, polegajce na uporczywym i dugotrwaym nka-niu lub zastraszaniu pracownika, wywoujce u niego zanion ocen przydatnoci zawodowej, powodujce lub majce na celu ponienie lub omieszenie pracownika, izolowanie go lub wyeliminowanie z zespou wsppracownikw.Pracownik, u ktrego mobbing wywoa rozstrj zdrowia, moe dochodzi od pracodawcy odpowiedniej sumy tytuem zadouczynienia pieninego za dozna-n krzywd.Gdyby pracownik wskutek mobbingu rozwiza umow o prac, ma prawo do-chodzi od pracodawcy odszkodowania w wysokoci nie niszej ni minimalne wy-nagrodzenie za prac, ustalane na podstawie odrbnych przepisw. Naley jednak VIII. Praca206Codziennik prawnypamita, i owiadczenie pracownika o rozwizaniu umowy o prac powinno na-stpi na pimie z podaniem przyczyny, uzasadniajcej rozwizanie umowy.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).191. Co to jest wiadectwo pracy? W zwizku z rozwizaniem lub wyganiciem stosunku pracy pracodawca jest obowizany niezwocznie wyda pracownikowi wiadectwo pracy.Wydanie wiadectwa pracy pracodawca nie moe uzalenia od uprzedniego rozliczenia si pracownika z pracodawc.W wiadectwie pracy naley poda informacje dotyczce okresu i rodzaju wyko-nywanej pracy, zajmowanych stanowisk, trybu rozwizania albo okolicznoci wyga-nicia stosunku pracy, a take inne informacje niezbdne do ustalenia uprawnie pracowniczych i uprawnie z ubezpieczenia spoecznego. Ponadto w wiadectwie pracy zamieszcza si wzmiank o zajciu wynagrodzenia za prac w myl przepi-sw o postpowaniu egzekucyjnym.Na danie pracownika w wiadectwie pracy naley poda take informacj o wysokoci i skadnikach wynagrodzenia oraz o uzyskanych kwalifikacjach.Pracownik moe w cigu 7 dni od otrzymania wiadectwa pracy wystpi z wnio-skiem do pracodawcy o sprostowanie wiadectwa. W razie nieuwzgldnienia takie-go wniosku pracownikowi przysuguje, w cigu 7 dni od zawiadomienia o odmowie sprostowania wiadectwa pracy, prawo wystpienia z daniem jego sprostowania do sdu pracy.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 15 maja 1996 r. w sprawie szcze-gowej treci wiadectwa pracy oraz sposobu i trybu jego wydawania i prostowania (Dz.U. Nr 60, poz. 282 ze zm.).192. Jakie obowizki ci na pracowniku? Pracownik jest obowizany wykonywa prac sumiennie i starannie oraz stoso-wa si do polece przeoonych, ktre dotycz pracy, jeeli nie s one sprzeczne z przepisami prawa lub umow o prac. W szczeglnoci pracownik obowizany jest:207Codziennik prawnyVIII. Praca przestrzega czasu pracy ustalonego w zakadzie pracy; przestrzega regulaminu pracy i ustalonego w zakadzie pracy porzdku; przestrzega przepisw oraz zasad bezpieczestwa i higieny pracy, a take prze-pisw przeciwpoarowych; dba o dobro zakadu pracy, chroni jego mienie oraz zachowa w tajemnicy in-formacje, ktrych ujawnienie mogoby narazi pracodawc na szkod; przestrzega tajemnicy okrelonej w odrbnych przepisach; przestrzega w zakadzie pracy zasad wspycia spoecznego.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).193. Na czym polega odpowiedzialno porzdkowa pracownikw?Za nieprzestrzeganie przez pracownika ustalonej organizacji i porzdku w pro-cesie pracy, przepisw BHP, przepisw przeciwpoarowych, przyjtego sposobu po-twierdzania przybycia i obecnoci w pracy a take usprawiedliwiania nieobecnoci w pracy, pracodawca moe zastosowa kar upomnienia lub kar nagany.Za nieprzestrzeganie przez pracownika przepisw BHP lub przeciwpoarowych, opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia, stawienie si do pracy w stanie nietrze-woci lub spoywanie alkoholu w czasie pracy pracodawca moe rwnie stoso-wa kar pienin.Pracownik natomiast ma moliwo wniesienia sprzeciwu w cigu 7 dni od dnia zawiadomienia go o ukaraniu.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).194. Jakie uprawnienia zwizane z rodzicielstwem przysuguj pracownikom?Dokumentem stwierdzajcym stan ciy jest wiadectwo lekarskie. Stanowi ono podstaw do korzystania przez kobiet z uprawnie zwizanych z ci. Powinno przedstawienia pracodawcy zawiadczenia lekarskiego spoczywa na pracownicy. Dopki stan ciy nie jest widoczny, zawiadczenie to jest dokumentem, w opar-ciu o ktry pracodawca jest obowizany stosowa przepisy o ochronie pracy kobiet w ciy.VIII. Praca208Codziennik prawnyDo obowizkw pracodawcy naley udzielanie pracownicy ciarnej zwolnie od pracy na zalecone przez lekarza badania lekarskie przeprowadzane w zwizku z ci, jeeli badania te nie mog by przeprowadzone poza godzinami pracy. Za czas nieobecnoci w pracy z tego powodu pracownica zachowuje prawo do wyna-grodzenia.Pracodawca nie moe wypowiedzie ani rozwiza umowy o prac w okresie ciy, a take w okresie urlopu macierzyskiego pracownicy.Zakaz ten jednak przestaje obowizywa w sytuacjach, gdy pracownica zosta-a zatrudniona na okres prbny nieprzekraczajcy jednego miesica, gdy zachodz przyczyny uzasadniajce rozwizanie umowy bez wypowiedzenia z jej winy, a re-prezentujca pracownic zakadowa organizacja zwizkowa wyrazia zgod na roz-wizanie umowy (jeeli pracownicy nie reprezentuje aden zwizek zawodowy, pracodawca zwolniony jest z obowizku uzyskiwania takiej zgody).Umowy o prac, zawarte na czas okrelony, na czas wykonania okrelonej pracy albo na okres prbny przekraczajcy jeden miesic, ktre ulegyby rozwizaniu po upywie 3 miesica ciy, ulegaj przedueniu do dnia porodu. Wyjtek stanowi umowy o prac na czas okrelony zawarte w celu zastpstwa pracownika w czasie jego usprawiedliwionej nieobecnoci w pracy.Ochrona przed wypowiedzeniem i rozwizaniem umowy o prac przysuguje take ojcu korzystajcemu z urlopu macierzyskiego.Pracownicy w ciy nie wolno: zatrudnia przy pracach szczeglnie uciliwych lub szkodliwych dla zdrowia (zakaz ten dotyczy kobiet w ogle); zatrudnia w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej; delegowa bez jej zgody poza stae miejsce pracy ani zatrudnia w systemie prze-rywanego czasu pracy.Pracodawca ma obowizek: od chwili dowiedzenia si o ciy pracownicy zatrudnionej w porze nocnej, zmieni rozkad czasu jej pracy na okres ciy na umoliwiajcy wykonywanie pracy poza por nocn, a jeeli jest to niemoliwe, przenie pracownic do innej pracy, ktrej wykonywanie nie wymaga pracy w porze nocnej; zatrudniajc pracownic w ciy lub karmic dziecko piersi przy pracach szcze-glnie uciliwych lub szkodliwych dla zdrowia, wzbronionej takiej pracownicy, przenie pracownic do innej pracy, a jeeli jest to niemoliwe, zwolni j na czas niezbdny z obowizku wiadczenia pracy, dostosowa warunki pracy do wymaga okrelonych w przepisach dotyczcych prac szczeglnie uciliwych lub szkodliwych dla zdrowia bd tak ograniczy czas pracy, aby wyeliminowa zagroenia dla zdrowia lub bezpieczestwa pracownicy.209Codziennik prawnyVIII. PracaW przypadku, gdyby skrcenie czasu pracy lub przeniesienie pracownicy do in-nej pracy wizao si z obnieniem wynagrodzenia, przysuguje jej wwczas doda-tek wyrwnawczy.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).Rozporzdzenie Rady Ministrw z 10 wrzenia 1996 r. w sprawie prac szczeglnie uciliwych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet (Dz.U. Nr 114, poz. 545 ze zm.).195. Kiedy i w jakim wymiarze przysuguje urlop macierzyski bd ojcowski?Pracownicy, w zwizku z porodem, przysuguje urlop macierzyski w wymiarze: 20 tygodni w przypadku urodzenia jednego dziecka; 31 tygodni w przypadku urodzenia dwojga dzieci przy jednym porodzie; 33 tygodni w przypadku urodzenia trojga dzieci przy jednym porodzie; 35 tygodni w przypadku urodzenia czworga dzieci przy jednym porodzie; 37 tygodni w przypadku urodzenia piciorga i wicej dzieci przy jednym poro-dzie.Od 1 stycznia 2010 r., pracownikowi-ojcu wychowujcemu dziecko przysuguje prawo do urlopu ojcowskiego w wymiarze 1 tygodnia , a od 1 stycznia 2012 r. w wymiarze 2 tygodni, nie duej jednak ni do ukoczenia przez dziecko 12 mie-sica ycia. Urlop ojcowski przysuguje niezalenie od urlopu macierzyskiego.Pracownica lub pracownik-ojciec wychowujcy dziecko uzyskuj prawo do do-datkowego urlopu macierzyskiego w wymiarze: w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie:a) od 1 stycznia 2010 r. do 31 grudnia 2011 r. do 2 tygodni,b) od 1 stycznia 2012 r. do 31 grudnia 2013 r. do 4 tygodni,c) od 1 stycznia 2014 r. do 6 tygodni; w przypadku urodzenia wicej ni jednego dziecka przy jednym porodzie:a) od 1 stycznia 2010 r. do 31 grudnia 2011 r. do 3 tygodni,b) od 1 stycznia 2012 r. do 31 grudnia 2013 r. do 6 tygodni,c) od 1 stycznia 2014 r. do 8 tygodni.Co najmniej 2 tygodnie urlopu macierzyskiego mog przypada przed prze-widywan dat porodu. Jeeli pracownica nie korzysta z urlopu macierzyskiego przed przewidywan dat porodu, za pierwszy dzie urlopu macierzyskiego przyj-muje si dzie porodu.VIII. Praca210Codziennik prawnyPracownica, po wykorzystaniu po porodzie co najmniej 14 tygodni urlopu ma-cierzyskiego, ma prawo zrezygnowa z pozostaej czci tego urlopu. W takim przypadku niewykorzystanej czci urlopu macierzyskiego udziela si pracowni-kowi-ojcu wychowujcemu dziecko, na jego pisemny wniosek. Pracownica zgasza pracodawcy pisemny wniosek w sprawie rezygnacji z czci urlopu macierzyskie-go, najpniej na 7 dni przed przystpieniem do pracy. Do takiego wniosku docza si zawiadczenie pracodawcy zatrudniajcego pracownika-ojca wychowujcego dziecko, potwierdzajce termin rozpoczcia urlopu macierzyskiego przez pracow-nika, wskazany w jego wniosku o udzielenie urlopu, przypadajcy bezporednio po terminie rezygnacji z czci urlopu macierzyskiego przez pracownic.Za czas urlopu macierzyskiego, dodatkowego urlopu macierzyskiego oraz urlopu ojcowskiego przysuguje zasiek macierzyski. Po zakoczeniu urlopu macierzyskiego pracodawca dopuszcza pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku, a jeli nie jest to moliwe, na stanowisku rwnorzdnym z zajmowanym przed rozpoczciem urlopu lub na innym stanowi-sku odpowiadajcym jego kwalifikacjom zawodowym, za wynagrodzeniem za pra-c, jakie otrzymywaby, gdyby nie korzysta z urlopu.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).196. Kiedy i w jakim wymiarze przysuguje urlop okolicznociowy z tytuu urodzenia si dziecka?Zgodnie z rozporzdzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecnoci w pracy oraz udziela-nia pracownikom zwolnie od pracy, pracodawca jest obowizany zwolni od pra-cy pracownika (w praktyce mczyzn) na czas obejmujcy 2 dni z tytuu urodzenia si jego dziecka.Podstawa prawna:Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 15 maja 1996 r. w sprawie spo-sobu usprawiedliwiania nieobecnoci w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnie od pracy (Dz.U. Nr 60, poz. 281 ze zm.).211Codziennik prawnyVIII. Praca197. Kiedy i w jakim wymiarze przysuguje urlop wychowawczy?Pracownik, zatrudniony co najmniej 6 miesicy (do tego okresu wlicza si po-przednie okresy zatrudnienia), ma prawo do urlopu wychowawczego w wymiarze do 3 lat w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, nie duej jednak ni do ukoczenia przez nie 4 roku ycia. Oznacza to, e jeeli zacznie on korzysta z tego uprawnienia, gdy dziecko bdzie miao ponad 1 rok, to maksymalny wymiar urlopu wychowawczego z uwagi na kryterium wieku dziecka ulegnie skrceniu.Pracownik majcy okres zatrudnienia wskazany powyej bez wzgldu na to, czy korzysta z urlopu wychowawczego przewidzianego w tym przepisie, moe skorzy-sta z urlopu wychowawczego w wymiarze do 3 lat, nie duej jednak ni do uko-czenia przez dziecko 18 roku ycia, jeeli z powodu stanu zdrowia potwierdzonego orzeczeniem o niepenosprawnoci lub stopniu niepenosprawnoci dziecko wyma-ga osobistej opieki pracownika.Rodzice lub opiekunowie dziecka speniajcy warunki do korzystania z urlopu wychowawczego mog jednoczenie korzysta z takiego urlopu przez okres nie-przekraczajcy 3 miesicy.Urlop wychowawczy udzielany jest na wniosek pracownika i pracownik moe go wykorzysta w najwyej 4 czciach.Pracodawca nie moe wypowiedzie ani rozwiza umowy o prac w okresie od dnia zoenia przez pracownika wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego do dnia zakoczenia tego urlopu. Rozwizanie przez pracodawc umowy w tym cza-sie jest dopuszczalne tylko w razie ogoszenia upadoci lub likwidacji pracodawcy, a take gdy zachodz przyczyny uzasadniajce rozwizanie umowy o prac bez wy-powiedzenia z winy pracownika.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Spoecznej z 16 grudnia 2003 r. w sprawie szczegowych warunkw udzielania urlopu wychowawczego (Dz.U. Nr 230, poz. 2291). Zaczniki:Wniosek o udzielenie urlopu wychowawczego.VIII. Praca212Codziennik prawny198. Czy pracodawca ma obowizek wysa pracownika na szkolenie?Kodeks pracy nakada na pracodawc obowizek uatwiania pracownikom pod-noszenia kwalifikacji zawodowych Oznacza to, e pracodawca w zasadzie nie powinien bez uzasadnionej przyczyny odmawia pracownikowi prawa udziau w okrelonym szkoleniu. Trzeba jednak wskaza, e ocena, czy dane szkolenie ko-liduje, czy te nie pozostaje w kolizji z wykonywaniem przez pracownika obowiz-kw, naley do pracodawcy.Podnoszenie wyksztacenia oglnego oraz kwalifikacji zawodowych moe od-bywa si na podstawie skierowania przez pracodawc lub bez skierowania oraz na podstawie umowy zawartej z pracodawc. Na podstawie takiej umowy pracodawca z reguy pokrywa koszty pobytu, przejazdu, koszty uczestnictwa i udziela pracow-nikowi urlopu na czas konieczny do uczestnictwa w zajciach.Szczegowe regulacje dotyczce omawianej tematyki zostay zawarte w rozpo-rzdzeniu Ministra Edukacji Narodowej oraz Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 12 padziernika 1993 r. w sprawie zasad i warunkw podnoszenia kwalifika-cji zawodowych i wyksztacenia oglnego dorosych.Podstawa prawna:Ustawa z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Edukacji Narodowej oraz Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 12 padziernika 1993 r. w sprawie zasad i warunkw podnoszenia kwali kacji za-wodowych i wyksztacenia oglnego dorosych (Dz.U. Nr 103, poz. 472 ze zm.).199. Co to jest samozatrudnienie?Samozatrudnienie oznacza podjcie przez osob fizyczn dziaalnoci gospodar-czej i wykonywanie na podstawie umowy cywilnoprawnej na rzecz innego podmiotu czynnoci (zwaszcza usug) w charakterze przedsibiorcy, a nie pracownika. Oznacza ono brak moliwoci korzystania z praw wynikajcych z przepisw prawa pracy, ta-kich jak szczeglna ochrona wynagrodzenia, patny urlop wypoczynkowy, wiadcze-nia ubezpieczeniowe w przypadku niezdolnoci do pracy itp., ktre przysuguj z mocy przepisw prawa pracy tylko osobom zatrudnionym na podstawie umowy o prac i nie znajduj zastosowania do osb wiadczcych prac na podstawie innych umw.Zmiana zasad wsppracy midzy pracodawc a pracownikiem, ktry zdecydo-wa si na prowadzenie dziaalnoci gospodarczej polega na tym, e osoba, ktra zarejestrowaa dziaalno najczciej nadal osobicie wykonuje, na rzecz byego pracodawcy, okrelony rodzaj wiadcze, w ustalonym miejscu i czasie, za wynagro-213Codziennik prawnyVIII. Pracadzeniem. Jeli samozatrudnienie nosi faktycznie znamiona stosunku pracy, a przede wszystkim, gdy praca wykonywana w ramach samozatrudnienia odbywa si pod kierownictwem byego pracodawcy, istniej podstawy do uznania w wietle prawa tego samozatrudnienia za prac wiadczon w ramach stosunku pracy.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).200. Kiedy i w jakiej wysokoci przysuguje odprawa pomiertna?Jeeli pracownik umrze w trakcie trwania stosunku pracy lub po jego rozwiza-niu, ale w czasie pobierania zasiku z tytuu niezdolnoci do pracy wskutek choro-by, osobom uprawnionym przysuguje odprawa pomiertna od pracodawcy. Oso-bami uprawnionymi s maonek (wdowa, wdowiec) oraz inne osoby speniajce wymogi do uzyskania renty rodzinnej.Wysoko odprawy jest uzaleniona od okresu zatrudnienia pracownika u dane-go pracodawcy i jest wypacana w wysokoci: jednomiesicznego wynagrodzenia, gdy pracownik by zatrudniony krcej ni 10 lat; trzymiesicznego wynagrodzenia, gdy pracownik by zatrudniony co najmniej 10 lat; szeciomiesicznego wynagrodzenia, gdy pracownik by zatrudniony co naj-mniej 15 lat. Do okresu zatrudnienia wlicza si okres zatrudnienia u poprzedniego pracodaw-cy, jeeli zmiana pracodawcy nastpia w drodze przejcia zakadu pracy lub jego czci przez innego pracodawc (art. 23 Kodeksu pracy).Odprawa pomiertna przysuguje osobom uprawnionym w rwnych czciach. W sytuacji, gdy jest tylko jedna osoba uprawniona, to odprawa przysuguje jej w wy-sokoci poowy odpowiedniej kwoty, o ktrej mowa wyej. Odprawa pomiertna nie przysuguje osobom uprawnionym, jeeli pracodaw-ca ubezpieczy pracownika na ycie, a odszkodowanie wypacone przez instytucj ubezpieczeniow jest nie nisze ni przysugujca odprawa pomiertna. Jeeli od-szkodowanie jest nisze od odprawy pomiertnej, pracodawca jest obowizany wy-paci osobom uprawnionym kwot stanowic rnic midzy tymi wiadczeniami.Podstawa prawna:Ustawa z dna 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).VIII. Praca214Codziennik prawny4. Zatrudnienie za granic201. Jak szuka zatrudnienia za granic?Chcc podj zatrudnienie za granic mona uczyni to na kilka sposobw. Mo-na samodzielnie szuka miejsca pracy, korzysta z usug wojewdzkich i powiato-wych urzdw pracy i sieci EURES (informacje znale mona w urzdach pracy) bd korzysta z usug agencji zatrudnienia.Zawsze naley by ostronym i nie ufa bezgranicznie informacjom przekazy-wanym przez ludzi (nawet znajomych), co do ofert zatrudnienia. Bezpieczniej jest poszukiwa pracy przez agencje zatrudnienia, te bowiem s kontrolowane przez Pastwow Inspekcj Pracy.Korzystajc z usug agencji zatrudnienia, powinno si postpowa zgodnie z po-danymi wskazwkami: sprawd, czy agencja posiada odpowiedni certy kat; wystrzegaj si ofert pracy zamieszczanych w prasie i w Internecie, a zawieraj-cych jedynie numer telefonu kontaktowego; pamitaj, e polski porednik nie ma prawa do pobierania opat za zaatwienie pracy; sprawd, czy agencja zatrudnienia posiada umow zawart z pracodawc zagra-nicznym i czy wysaa ju ludzi do pracy za granic (zawsze moesz poprosi 215Codziennik prawnyVIII. Pracao dane pozwalajce zidenty kowa zagranicznego pracodawc i sprawdzi go, np. w Internecie); zanim wyjedziesz powiniene spisa umow, w ktrej bd podane m.in.: nazwa pracodawcy, warunki pracy, pacy, nalene wiadczenia, itp.; zanim zapacisz za przejazd lub kurs nauki jzyka obcego porwnaj ceny z tymi, ktre s oferowane przez inne rmy; pa w biurze agencji zatrudnienia i daj wydania pokwitowania za dokonan zapat; agencja powinna kierowa Ci do konkretnego pracodawcy (lub agencji pracy tymczasowej) a nie do innego zagranicznego porednika.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 9 lipca 2003 r. o zatrudnianiu pracownikw tymczasowych (Dz.U. Nr 166, poz. 1608 ze zm.).Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (tekst jedn. Dz.U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415 ze zm.).Ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Pastwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. Nr 89, poz. 589 ze zm.).202. O czym warto pamita, podejmujc prac za granic?Osoba podejmujca prac poza granicami Polski, w razie wystpienia nieprawi-dowoci w stosunkach z pracodawc niezalenie od sposobu zawarcia czcej ich umowy (lub jej braku) zawsze ma prawo zgosi ten fakt odpowiednim zagra-nicznym organom nadzorujcym warunki zatrudnienia (np. inspekcji pracy) lub or-ganom cigania (jak w sprawie naruszenia nietykalnoci cielesnej).Ponadto o wszelakich uchybieniach dotyczcych zatrudnienia osoba zaintereso-wana moe poinformowa Konsula RP w danym kraju. Naley pamita, e konsul udziela pomocy w zakresie ochrony praw i interesw osobom, ktre wystpi do niego z tak prob.W sytuacji, gdy praca bya wykonywana w innym kraju, pracodawc bya osoba zagraniczna, a umowa bya zawarta zgodnie z przepisami pastwa, na terenie kt-rego osoba ta pracowaa, wszelkich roszcze od swego byego pracodawcy mona dochodzi jedynie przed waciwym zagranicznym sdem.Zanim wyjedziesz za granic, powiniene: zapozna si z informacjami o yciu i warunkach pracy w kraju do ktrego wyje-dasz (chociaby: minimalne wynagrodzenie, czas pracy, nadgodziny) na stro-nach internetowych ambasad i konsulatw poszczeglnych pastwa a take na stronach internetowych:VIII. Praca216Codziennik prawnya) www.mpips.gov.plb) www.eures.praca.gov.plc) www.pip.gov.pld) www.msz.gov.pl realnie oceni wasne umiejtnoci jzykowe; przygotowa dokumenty konieczne do wyjazdu i do podjcia pracy (np. pasz-port, yciorys, zawiadczenie potwierdzajce kwali kacje, oczywicie przetu-maczone na odpowiedni jzyk); ubezpieczy si od nastpstw nieszczliwych wypadkw i ewentualnych kosz-tw leczenia oraz wzi ze sob Europejsk Kart Ubezpieczenia Zdrowotnego. Uprawnia ona do opieki zdrowotnej na koszt Narodowego Funduszu Zdrowia i jest honorowana w krajach UE (wicej informacji: www.nfz.gov.pl); wzi dane kontaktowe polskiej ambasady, konsulatu czy te konsula honorowe-go; wzi pienidze na ycie (w przypadku gdyby musia poszukiwa pracy) i po-wrt do Polski (moe si okaza, e przedstawiona oferta nie bdzie zgodna z za-stan na miejscu rzeczywistoci).Jeeli nie uda Ci si odnie sukcesu za granic, to rozwa moliwo powrotu do kraju. Czasami chocia wydaje to si trudne lepiej przeama wstyd i przy-zna si przed bliskimi oraz znajomymi do poraki, ni wpakowa si w wiksze ta-rapaty, ktre prdzej, czy pniej wynikn w zwizku z brakiem pienidzy na utrzy-manie (np. bezdomno).Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 13 lutego 1984 o funkcjach konsulw Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2002 r. Nr 215, poz. 1823 ze zm.).217Codziennik prawnyVIII. Praca5. Wypadki przy pracy i choroby zawodowe203. Co to jest wypadek przy pracy? Wypadek przy pracy oznacza nage zdarzenie wywoane przyczyn zewntrzn, powodujce uraz lub mier, ktre nastpio w zwizku z prac: podczas lub w zwizku z wykonywaniem przez pracownika zwykych czynnoci lub polece przeoonych; podczas lub w zwizku z wykonywaniem przez pracownika czynnoci na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia; w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze midzy siedzib pracodawcy a miejscem wykonywania obowizku wynikajcego ze sto-sunku pracy.Na rwni z wypadkiem przy pracy traktowany jest wypadek: w czasie podry subowej, w innych okolicznociach ni wskazane wyej, chy-ba e przyczyn wypadku stanowio postpowanie pracownika niepozostajce w zwizku z wykonywaniem powierzonych mu zada; podczas szkolenia w zakresie powszechnej samoobrony; przy wykonywaniu zada zleconych przez dziaajce u pracodawcy organizacje zwizkowe.VIII. Praca218Codziennik prawnyWypadek przy pracy stanowi take nage zdarzenie wywoane przyczyn zewntrzn, ktrego skutkiem jest uraz lub mier, w okresie ubezpieczenia wypadkowego podczas: uprawiania sportu w trakcie zawodw i treningw przez osob pobierajc sty-pendium sportowe; wykonywania odpatnie pracy na podstawie skierowania do pracy w czasie odby-wania kary pozbawienia wolnoci lub tymczasowego aresztowania; penienia mandatu posa lub senatora, pobierajcego uposaenie; sprawowania mandatu posa do Parlamentu Europejskiego wybranego w Rze-czypospolitej Polskiej; odbywania szkolenia, stau, przygotowania zawodowego dorosych lub przy-gotowania zawodowego w miejscu pracy przez osob pobierajc stypendium w okresie odbywania tego szkolenia, stau, przygotowania zawodowego doro-sych lub przygotowania zawodowego w miejscu pracy na podstawie skierowa-nia wydanego przez powiatowy urzd pracy lub przez inny podmiot kierujcy; wykonywania pracy na rzecz spdzielni przez:a) czonka rolniczej spdzielni produkcyjnej, b) czonka spdzielni kek rolniczych,c) inn osob traktowan na rwni z czonkiem spdzielni; wykonywania pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub umo-wy o wiadczenie usug, do ktrej na podstawie przepisw Kodeksu cywilnego, stosuje si przepisy dotyczce zlecenia; wsppracy przy wykonywaniu pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub umowy o wiadczenie usug, do ktrej na podstawie przepisw Ko-deksu cywilnego, stosuje si przepisy dotyczce zlecenia; wykonywania zwykych czynnoci zwizanych z prowadzeniem dziaalnoci po-zarolniczej; wykonywania zwykych czynnoci zwizanych ze wspprac przy prowadzeniu dziaalnoci pozarolniczej; wykonywania przez osob duchown czynnoci religijnych lub czynnoci zwi-zanych z powierzonymi funkcjami duszpasterskimi lub zakonnymi; odbywania suby zastpczej; nauki w Krajowej Szkole Administracji Publicznej przez suchaczy pobierajcych stypendium; wykonywania pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub umo-wy o wiadczenie usug, do ktrej na podstawie przepisw Kodeksu cywilnego, stosuje si przepisy dotyczce zlecenia albo umowy o dzieo, jeeli umowa taka zostaa zawarta z pracodawc, z ktrym osoba pozostaje w stosunku pracy lub jeeli w ramach takiej umowy wykonuje ona prac na rzecz pracodawcy, z kt-rym pozostaje w stosunku pracy; penienia przez funkcjonariusza celnego obowizkw subowych.219Codziennik prawnyVIII. PracaPodstawa prawna:Ustawa z dnia 30 padziernika 2002 r. o ubezpieczeniu spoecznym z tytuu wypad-kw przy pracy i chorb zawodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.).Rozporzdzenie Rady Ministrw z 1 lipca 2009 r. w sprawie ustalania okolicznoci i przyczyn wypadkw przy pracy (Dz.U. Nr 105 poz. 870).204. Co to jest choroba zawodowa?Chorob zawodow jest choroba okrelona w wykazie chorb zawodowych, je-eli zostaa spowodowana dziaaniem czynnikw szkodliwych dla zdrowia wyst-pujcych w rodowisku pracy lub sposobem wykonywania pracy.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 30 padziernika 2002 r. o ubezpieczeniu spoecznym z tytuu wypad-kw przy pracy i chorb zawodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.).Rozporzdzenie Rady Ministrw z 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorb zawodowych (Dz.U. Nr 105 poz. 869). 205. Jakie wiadczenia przysuguj z tytuu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej? W zwizku z wypadkiem przy pracy lub chorob zawodow przysuguj nast-pujce wiadczenia: zasiek chorobowy dla ubezpieczonego, ktrego niezdolno do pracy zostaa spowodowana wypadkiem przy pracy lub chorob zawodow (zasiek chorobo-wy z tego tytuu przysuguje niezalenie od okresu podlegania ubezpieczeniu, od pierwszego dnia tej niezdolnoci, w wysokoci 100% podstawy wymiaru); wiadczenie rehabilitacyjne dla ubezpieczonego, ktry po wyczerpaniu zasiku chorobowego jest nadal niezdolny do pracy, a dalsze leczenie lub rehabilitacja lecznicza rokuj odzyskanie zdolnoci do pracy (w wysokoci 100% podstawy wymiaru); jednorazowe odszkodowanie dla ubezpieczonego, ktry dozna staego lub du-gotrwaego uszczerbku na zdrowiu (w wysokoci 20% przecitnego wynagro-dzenia za kady procent staego lub dugotrwaego uszczerbku na zdrowiu); jednorazowe odszkodowanie dla czonkw rodziny zmarego ubezpieczonego lub rencisty. Czonkami rodziny uprawnionymi do odszkodowania s:a) maonek (z wyczeniem przypadku orzeczonej separacji),b) dzieci wasne, dzieci drugiego maonka, dzieci przysposobione oraz przy-jte na wychowanie i utrzymanie przed osigniciem penoletnoci, wnuki, VIII. Praca220Codziennik prawnyrodzestwo, w tym rwnie w ramach rodziny zastpczej, speniajce w dniu mierci ubezpieczonego lub rencisty warunki do uzyskania renty rodzinnej,c) rodzice, osoby przysposabiajce, macocha oraz ojczym, jeeli w dniu mierci ubezpieczonego lub rencisty prowadzili z nim wsplne gospodarstwo domo-we lub jeeli bezporednio przed mierci przyczynia si on do ich utrzyma-nia albo jeeli zostao ustalone wyrokiem lub ugod sdow prawo do alimentw z jego strony; zasiek wyrwnawczy dla ubezpieczonego bdcego pracownikiem, ktrego wy-nagrodzenie ulego obnieniu z powodu staego lub dugotrwaego uszczerbku na zdrowiu; renta z tytuu niezdolnoci do pracy dla ubezpieczonego, ktry sta si niezdolny do pracy z powodu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. wiadczenie to nie moe by nisze ni:a) 80% podstawy jej wymiaru dla osoby cakowicie niezdolnej do pracy,b) 60% podstawy jej wymiaru dla osoby czciowo niezdolnej do pracy,c) 100% podstawy wymiaru dla osoby uprawnionej do renty szkoleniowej; renta szkoleniowa dla ubezpieczonego, w stosunku do ktrego orzeczono ce-lowo przekwali kowania zawodowego ze wzgldu na niezdolno do pracy w dotychczasowym zawodzie z powodu wypadku przy pracy lub choroby zawo-dowej; renta rodzinna dla czonkw rodziny zmarego ubezpieczonego lub rencisty uprawnionego do renty z tytuu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej; dodatek do renty rodzinnej dla sieroty zupenej; dodatek pielgnacyjny; pokrycie kosztw leczenia z zakresu stomatologii i szczepie ochronnych oraz zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne.wiadczenia z ubezpieczenia wypadkowego nie przysuguj ubezpieczonemu, gdy wyczn przyczyn wypadkw byo udowodnione naruszenie przez ubezpie-czonego przepisw dotyczcych ochrony ycia i zdrowia, spowodowane przez nie-go umylnie lub wskutek racego niedbalstwa. Prawo do wiadcze wypadkowych traci ubezpieczony, ktry bdc w stanie nietrzewym bd pod wpywem rodkw odurzajcych lub substancji psychotropowych, w znacznym stopniu przyczyni si do spowodowania wypadku.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 30 padziernika 2002 r. o ubezpieczeniu spoecznym z tytuu wypad-kw przy pracy i chorb zawodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.).221Codziennik prawnyVIII. Praca206. Jakie s zasady ubiegania si o wiadczenia z tytuu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej? Ustalenia okolicznoci i przyczyn wypadkw przy pracy dokonuje w karcie wy-padku odpowiedni podmiot, np. w przypadku ubezpieczonego bdcego pracow-nikiem jest to pracodawca. Stwierdzenie w karcie wypadku, e zdarzenie nie jest wypadkiem przy pracy, wymaga uzasadnienia i wskazania dowodw stanowicych podstaw takiego stwierdzenia. Spory w sprawach o ustalenie, e zdarzenie jest wy-padkiem przy pracy, rozstrzygaj sdy rejonowe.Stwierdzenia choroby zawodowej dokonuje pastwowy inspektor sanitarny. W sdowym postpowaniu odwoawczym waciwy jest wojewdzki sd admini-stracyjny.Stay lub dugotrway uszczerbek na zdrowiu oraz jego zwizek z wypadkiem przy pracy lub chorob zawodow ustala lekarz orzecznik lub komisja lekarska Za-kadu Ubezpiecze Spoecznych, po zakoczeniu leczenia i rehabilitacji. Decyzje w sprawach wiadcze wypadkowych (o zasiek chorobowy, wiadczenie rehabili-tacyjne, jednorazowe odszkodowanie, rent z tytuu niezdolnoci do pracy, rent rodzinn) wydaj jednostki Zakadu Ubezpiecze Spoecznych, a w postpowaniu odwoawczym orzekaj sdy rejonowe i okrgowe sdy pracy i ubezpiecze spo-ecznych.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r., Nr 21, poz. 94 ze zm.).Ustawa z dnia 30 padziernika 2002 r. o ubezpieczeniu spoecznym z tytuu wypad-kw przy pracy i chorb zawodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 18 grudnia 2002 r. w spra-wie szczegowych zasad orzekania o staym lub dugotrwaym uszczerbku na zdro-wiu, trybu postpowania przy ustalaniu tego uszczerbku oraz postpowania o wypa-t jednorazowego odszkodowania (Dz.U. Nr 234, poz. 1974).Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 19 grudnia 2002 r. w spra-wie trybu uznawania zdarzenia powstaego w okresie ubezpieczenia wypadkowego za wypadek przy pracy, kwali kacji prawnej zdarzenia, wzoru karty wypadku i termi-nu jej sporzdzenia (Dz.U. Nr 236, poz. 1992).Rozporzdzenie Rady Ministrw z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorb zawodo-wych (Dz.U. Nr 105, poz. 869).Rozporzdzenie Rady Ministrw z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie ustalania okoliczno-ci i przyczyn wypadkw przy pracy (Dz.U. Nr 105, poz. 870).VIII. Praca222Codziennik prawny6. Bezrobocie207. Kto to jest bezrobotny?Bezrobotnym w wietle przepisw prawa jest osoba, ktra ukoczya 18 lat, a nie ukoczya 60 lat w przypadku kobiet lub 65 lat w przypadku mczyzn i jest: niezatrudniona i niewykonujca innej pracy zarobkowej; zdolna i gotowa do podjcia zatrudnienia w penym wymiarze czasu pracy obo-wizujcym w danym zawodzie lub subie albo innej pracy zarobkowej (jeeli jest osob niepenosprawn zdolna i gotowa do podjcia zatrudnienia co naj-mniej w poowie tego wymiaru czasu pracy); nieuczca si w szkole, z wyjtkiem uczcej si w szkole dla dorosych lub przy-stpujcej do egzaminu eksternistycznego z zakresu tej szkoy lub w szkole wy-szej, gdzie studiuje w formie studiw niestacjonarnych; zarejestrowana we waciwym dla miejsca zameldowania staego lub czasowego powiatowym urzdzie pracy; poszukujca zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.Cho powysza definicja jest do rozbudowana, nie jest jeszcze w peni kom-pletna. Ustawodawca wyczy bowiem kolejne grupy obywateli z moliwoci na-bycia statusu osoby bezrobotnej (np. osoby posiadajce prawo do: renty, renty 223Codziennik prawnyVIII. Pracasocjalnej, renty rodzinnej w wysokoci przekraczajcej poow minimalnego wyna-grodzenia; osoby pobierajce zasiek stay na podstawie przepisw o pomocy spo-ecznej; osoby tymczasowo aresztowane). Powiatowe urzdy pracy prowadz rejestracj bezrobotnych. Rejestracja bezro-botnych i poszukujcych pracy nastpuje po przedstawieniu przez te osoby doku-mentw niezbdnych do ustalenia ich statusu i uprawnie. Wymogi, stawiane oso-bie chccej si zarejestrowa, wskazane s wyranie w przepisach rozporzdzenia w sprawie rejestracji bezrobotnych i poszukujcych pracy. Osoba taka zgasza si, w celu dokonania rejestracji, do powiatowego urzdu pracy, waciwego ze wzgl-du na zameldowanie w miejscu pobytu staego lub czasowego, a jeeli nie jest za-meldowana do powiatowego urzdu pracy, na ktrego obszarze dziaania prze-bywa. Osoba taka przedkada do wgldu pracownikowi powiatowego urzdu pracy dokonujcemu rejestracji potrzebne dokumenty (np. dowd osobisty, wiadectwa szkolne, wiadectwa pracy).Rejestracja bezrobotnego nastpuje w dniu przedoenia dokumentw, po po-wiadczeniu przez bezrobotnego wasnorcznym podpisem prawdziwoci danych i owiadcze zamieszczonych w karcie rejestracyjnej. W przypadku gdy bezrobotny by ju zarejestrowany w powiatowym urzdzie pracy, ponowna rejestracja polega na wprowadzeniu do rejestru nowych danych lub aktualizacji istniejcych.Przepisy reguluj take szczegowo, w jaki sposb zostaje si pozbawionym statusu bezrobotnego. Dokadne informacje o tym s przekazywane bezrobotnym w dniu rejestracji w powiatowym urzdzie pracy. Organem, ktry zosta wyposaony przez ustawodawc w kompetencje pozwa-lajce udziela obywatelom pomocy w zakresie zatrudnienia, przeciwdziaania bez-robociu i agodzenia jego skutkw jest starosta (prezydent miasta) lub powiatowy urzd pracy, dziaajcy z upowanienia starosty (prezydenta miasta). Rozstrzygni-cie wydane przez starost w formie decyzji (w sprawach dotyczcych nadania/po-zbawienia statusu bezrobotnego i zasiku) nie jest ostateczne. Przysuguje od niego moliwo wniesienia odwoania do waciwego terytorialnie wojewody. Od decyzji wojewody mona wnie skarg do waciwego terytorialnie wojewdzkiego sdu administracyjnego. Pouczenie o przysugujcych obywatelowi prawach jest czci decyzji administracyjnej.Sam fakt zarejestrowania si w powiatowym urzdzie pracy nie spowoduje, e automatycznie otrzyma si zatrudnienie. Zawsze warto wykazywa wasn ini-cjatyw, tj. czciej odwiedza powiatowy urzd pracy, uczestniczy w organizowa-nych zajciach, samodzielnie poszukiwa pracy (nie ograniczajc si przy tym do swojego miasta/powiatu) oraz wierzy w siebie i swoje umiejtnoci. Powinno to pomc w odniesieniu kocowego sukcesu w postaci znalezienia zatrudnienia.VIII. Praca224Codziennik prawnyPodstawa prawna:Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postpowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.).Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postpowaniu przed sdami administracyj-nymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 26 listopada 2004 r. w sprawie rejestracji bezrobotnych i poszukujcych pracy (Dz.U. Nr 262, poz. 2607 ze zm.).208. Kiedy przysuguje zasiek dla bezrobotnych?W sytuacji, gdy zostaj spenione nastpujce wymogi: brak jest propozycji odpowiedniej pracy, propozycji stau, przygotowania zawo-dowego dorosych, szkolenia, prac interwencyjnych lub robt publicznych oraz w okresie 18 miesicy poprzedzajcych dzie zarejestrowania, cznie przez okres co najmniej 365 dni, osoba bya zatrudniona i osigaa wynagrodzenie w kwocie co najmniej minimalnego wynagrodzenia za prac, od ktrego istnieje obowizek opacania skadki na Fundusz Pracy (do tego okresu nie wlicza si okresw urlopw bezpatnych trwajcych cznie duej ni 30 dni),to po upywie 7 dni od dnia zarejestrowania przysuguje takiej osobie prawo do za-siku dla osoby bezrobotnej. Sam jednak fakt ukoczenia szkoy lub szkoy wyszej nie uprawnia do uzyskania prawa do zasiku dla osoby bezrobotnej.Okres pobierania zasiku wynosi: 6 miesicy dla bezrobotnych zamieszkaych w okresie pobierania zasiku na obszarze dziaania powiatowego urzdu pracy, jeeli stopa bezrobocia na tym obszarze w dniu 30 czerwca roku poprzedzajcego dzie nabycia prawa do za-siku nie przekraczaa 150% przecitnej stopy bezrobocia w kraju; 12 miesicy dla bezrobotnych:a) zamieszkaych w okresie pobierania zasiku na obszarze dziaania powiato-wego urzdu pracy, jeeli stopa bezrobocia na tym obszarze w dniu 30 czerw-ca roku poprzedzajcego dzie nabycia prawa do zasiku przekraczaa 150% przecitnej stopy bezrobocia w kraju lubb) powyej 50 roku ycia, posiadajcych jednoczenie co najmniej 20-letni okres uprawniajcy do zasiku, lubc) ktrzy maj na utrzymaniu co najmniej jedno dziecko w wieku do 15 lat, a maonek bezrobotnego jest take bezrobotny i utraci, po dniu nabycia pra-wa do zasiku przez tego bezrobotnego, prawo do zasiku z powodu upywu okresu jego pobierania.225Codziennik prawnyVIII. PracaPodstawa prawna:Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415 ze zm.).209. W jaki sposb ustala si wysoko zasiku dla bezrobotnych? Podstawowa wysoko zasiku dla osoby bezrobotnej wynosi 575 z. Od dnia 1 stycznia 2010 r. kwota ta ma wynosi 717 z miesicznie w okresie pierwszych 3 miesicy posiadania prawa do zasiku i 563 z miesicznie w okresie kolejnych miesicy posiadania prawa do zasiku.Wysoko zasiku jest zrnicowana i zaley od dugoci okresu zatrudnienia oraz innych okresw zaliczanych do okresu warunkujcego nabycie prawa do za-siku: 80% dla bezrobotnych posiadajcych okres uprawniajcy do zasiku wynoszcy do 5 lat; 100% dla bezrobotnych posiadajcych okres uprawniajcy do zasiku wynoszcy od 5 lat do 20 lat; 120% dla bezrobotnych posiadajcych okres uprawniajcy do zasiku wynoszcy co najmniej 20 lat.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415 ze zm.).227IX. wiadczenia spoeczneJednym z konstytucyjnych obowizkw pastwa wobec jego obywateli jest po-moc osobom potrzebujcym wsparcia. Pomoc tak okrela si mianem zabezpiecze-nia spoecznego, a szczegowe regulacje zamieszczone s w rozlicznych ustawach. Mona jednak wyrni dwie paszczyzny zaangaowania pastwa w wiadcze-nia spoeczne. Po pierwsze, to rnego rodzaju jednorazowe wsparcia finansowe i rzeczowe dla osb indywidualnych oraz rodzin. Po drugie za, stae lub okreso-we wiadczenia rentowe dla osb niezdolnych do pracy oraz emerytury wypacane osobom, ktre osigny odpowiedni wiek i sta pracy.Chocia obowizkiem pastwa jest pomoc osobom potrzebujcym, to pra-wodawca powinien normowa gwarantowane konstytucyjnie prawa socjalne, z uwzgldnieniem sytuacji gospodarczej i ekonomicznej pastwa. Jest bowiem od-powiedzialny za zachowanie rwnowagi budetowej, ktra take podlega konstytu-cyjnej ochronie.1. System ubezpiecze spoecznychIX. wiadczenia spoeczne228Codziennik prawny210. Kto podlega obowizkowo ubezpieczeniom emerytalno-rentowym?Ubezpieczenie emerytalne jest ubezpieczeniem majcym zapewni rodki pie-nine w postaci emerytury, po osigniciu wieku emerytalnego.Ubezpieczeniu emerytalnemu towarzyszy zawsze ubezpieczenie rentowe. Ubez-pieczenie rentowe zapewnia wiadczenia pienine w postaci renty, w przypadku dugotrwaej utraty niezdolnoci do pracy, bd gwarantuje rodki do ycia rodzi-nie w przypadku mierci jej ywiciela.Obowizkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym objte s osoby fi-zyczne, ktre na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej s m.in.: pracownikami; osobami wykonujcymi prac nakadcz; osobami wykonujcymi prac na podstawie umowy agencyjnej lub umowy-zle-cenia albo innej umowy o wiadczenia usug, do ktrej zgodnie z Kodeksem cy-wilnym stosuje si przepisy dotyczce zlecenia, oraz osobami z nimi wsppracu-jcymi; osobami prowadzcymi pozarolnicz dziaalno oraz osobami z nimi wsppra-cujcymi; osobami pobierajcymi zasiek dla bezrobotnych, wiadczenie integracyjne lub stypendium w okresie odbywania szkolenia, stau lub przygotowania zawodo-wego dorosych, na ktre zostay skierowane przez powiatowy urzd pracy. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 13 padziernika 1998 r. o systemie ubezpiecze spoecznych (Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).211. Czy mona podlega ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu dobrowolnie?Mona podlega ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu dobrowolnie. Osoby, ktre mog by objte dobrowolnie tymi ubezpieczeniami, wymienione s w art. 7 ustawy o systemie ubezpiecze spoecznych, s to m.in. maonkowie pracownikw skierowanych do pracy w przedstawicielstwach dy-plomatycznych, urzdach konsularnych, w staych przedstawicielstwach przy Organizacji Narodw Zjednoczonych i w innych misjach specjalnych za granic, w instytutach, orodkach informacji i kultury za granic;229Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczne osoby, ktre z powodu sprawowania opieki nad czonkiem rodziny speniajcym warunki do przyznania zasiku pielgnacyjnego, nie podlegaj ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytuw; studenci oraz uczestnicy studiw doktoranckich, jeeli nie podlegaj ubezpie-czeniom emerytalnemu i rentowym z innego tytuu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 13 padziernika 1998 r. o systemie ubezpiecze spoecznych (Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).212. Kto podlega obowizkowo ubezpieczeniu wypadkowemu?Ubezpieczenie wypadkowe zapewnia wiadczenia zwizane z utrat zdolnoci do pracy w wyniku wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, dotyczy wszyst-kich osb aktywnych zawodowo.Co do zasady obowizkowo ubezpieczeniu wypadkowemu podlegaj osoby pod-legajce ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym. Jednak np. w przypadku zle-ceniobiorcy, podlegajcemu obowizkowo ubezpieczeniom emerytalno-rentowym, dla powstania obowizku ubezpieczenia wypadkowego konieczne jest, aby umowa zlecenia wykonywana bya w siedzibie lub miejscu prowadzenia dziaalnoci zlece-niodawcy.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 13 padziernika 1998 r. o systemie ubezpiecze spoecznych (Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).213. Kto podlega ubezpieczeniu chorobowemu? Objcie ubezpieczeniem chorobowym gwarantuje prawo do wiadcze z systemu ubezpiecze spoecznych w przypadku choroby lub macierzystwa. wiadczenia te maj rekompensowa niemono zarobkowania w czasie niezdolnoci do pracy. Obowizkowo ubezpieczeniu chorobowemu podlegaj: pracownicy; czonkowie rolniczych spdzielni produkcyjnych i spdzielni kek rolniczych; osoby odbywajce sub zastpcz.Dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu podlegaj: osoby wykonujce prac nakadcz;IX. wiadczenia spoeczne230Codziennik prawny osoby wykonujce prac na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o wiadczenie usug, do ktrej zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje si przepisy dotyczce zlecenia, oraz osoby z nimi wsppracujce; osoby prowadzce pozarolnicz dziaalno oraz osoby z nimi wsppracujce; osoby wykonujce odpatnie prac, na podstawie skierowania do pracy, w czasie odbywania kary pozbawienia wolnoci lub tymczasowego aresztowania; duchowni.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 13 padziernika 1998r. o systemie ubezpiecze spoecznych (Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).214. Kto nansuje skadki na ubezpieczenia spoeczne?W zalenoci od tytuu ubezpieczenia skadka moe by finansowana wycz-nie przez ubezpieczonego, np. w przypadku prowadzenia pozarolniczej dziaalno-ci gospodarczej, albo finansowana zarwno przez ubezpieczonego, jak i patnika (pracodawca pracownik).Podstawa prawna:Ustawa z dnia 13 padziernika 1998 r. o systemie ubezpiecze spoecznych (Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).215. Jakie s zasady opacania skadek na ubezpieczenia spoeczne?Zgodnie z art. 15 i 22 ustawy o systemie ubezpiecze spoecznych, stopy procen-towe skadek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i chorobowe s jednakowe dla wszystkich ubezpieczonych i wynosz: na ubezpieczenie emerytalne 19,52% podstawy wymiaru; na ubezpieczenie rentowe 6,00% podstawy wymiaru; na ubezpieczenie chorobowe 2,45% podstawy wymiaru. Od 1 stycznia 2003 r. skadka na ubezpieczenie wypadkowe podlega rnico-waniu. Zasady rnicowania stopy procentowej tej skadki okrela ustawa z dnia 30 padziernika 2002 r. o ubezpieczeniu spoecznym z tytuu wypadkw przy pra-cy i chorb zawodowych oraz rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 29 listopada 2002 r. w sprawie rnicowania stopy procentowej skadki na ubezpieczenie spoeczne z tytuu wypadkw przy pracy i chorb zawodowych w za-lenoci od zagroe zawodowych i ich skutkw.231Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczneGeneralnie podstaw wymiaru skadek na ubezpieczenia spoeczne ubezpie-czonych stanowi przychd, w rozumieniu ustawy o podatku dochodowym od osb fizycznych. Niekiedy przychd jest inaczej okrelony, i tak w przypadku osb pro-wadzcych pozarolnicz dziaalno gospodarcz podstaw wymiaru skadek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe stanowi zadeklarowana kwota, nie nisza jed-nak ni 60% prognozowanego przecitnego wynagrodzenia miesicznego przyjte-go do ustalenia kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru skadek.Roczna podstawa wymiaru skadek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w danym roku kalendarzowym nie moe by wysza od kwoty odpowiadajcej trzydziestokrotnoci prognozowanego przecitnego wynagrodzenia miesicznego w gospodarce narodowej na dany rok kalendarzowy, okrelonego w ustawie bude-towej, ustawie o prowizorium budetowym lub ich projektach, jeeli odpowiednie ustawy nie zostay uchwalone.Nie podlega ograniczeniu roczna podstawa wymiaru skadek na ubezpieczenia wypadkowe i chorobowe, co oznacza, e bez wzgldu na ustanie koniecznoci pa-cenia skadki emerytalnej i rentowej pozostae skadki naley opaca.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 13 padziernika 1998 r. o systemie ubezpiecze spoecznych (Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).Ustawa z dnia 30 padziernika 2002 r. o ubezpieczeniu spoecznym z tytuu wypad-kw przy pracy i chorb zawodowych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 29 listopada 2002 r. w sprawie rnicowania stopy procentowej skadki na ubezpieczenie spoecz-ne z tytuu wypadkw przy pracy i chorb zawodowych w zalenoci od zagroe zawodowych i ich skutkw (Dz.U. Nr 200, poz. 1692 ze zm.).214. Jakie s konsekwencje nieopacania skadek?Kady podmiot jest zobowizany na podstawie ustawy o systemie ubezpiecze spoecznych do realizacji okrelonych obowizkw z niej wynikajcych, w tym rw-nie do opacania nalenoci z tytuu skadek. Powinien on take by wiadomy zagroe, jakie wi si z faktem niewywizywania si z tych obowizkw oraz ujemnych konsekwencji, na jakie naraa si, nie realizujc tych zada. Dlatego te ustawa o systemie ubezpiecze spoecznych oraz inne akty prawne wyposaaj Za-kad Ubezpiecze Spoecznych w szereg instrumentw prawnych, zmierzajcych do terminowego realizowania okrelonych wspomnian ustaw obowizkw przez osoby do tego zobowizane. IX. wiadczenia spoeczne232Codziennik prawnyWobec niesolidnych dunikw Zakad Ubezpiecze Spoecznych moe stoso-wa instrumenty wynikajce z ustawy o systemie ubezpiecze spoecznych, w tym w szczeglnoci: wystpienie do sdu grodzkiego z wnioskiem o ukaranie kar grzywny; naliczenie odsetek za zwok; wymierzenie opaty dodatkowej; wszczcie postpowania egzekucyjnego przez ZUS lub zoenie wniosku o wsz-czcie postpowania egzekucyjnego przez komornika sdowego lub naczelnika urzdu skarbowego. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 13 padziernika 1998 r. o systemie ubezpiecze spoecznych (Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).2. wiadczenia przysugujce z tytuu choroby233Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczne217. Komu przysuguje zasiek chorobowy?Jeeli niezdolno do pracy jest trwaa, to ubezpieczonemu przysuguj wiad-czenia z ubezpieczenia rentowego.Natomiast, jeeli niezdolno do pracy jest okresowa, to mog wchodzi w gr uprawnienia do wiadcze z ubezpieczenia chorobowego.Jeeli osoba podlega ubezpieczeniu chorobowemu z tytuu zatrudnienia lub prowadzenia dziaalnoci zwizanej z moliwoci przystpienia do ubezpieczenia chorobowego, to w przypadku choroby moe ona wystpi o wiadczenia pienine przysugujce jej na podstawie ustawy o wiadczeniach pieninych z ubezpiecze-nia spoecznego w razie choroby i macierzystwa.Prawo do dodatkowego wiadczenia w zwizku z chorob maj pracownicy. Za-nim pracownik zacznie pobiera zasiek chorobowy ma prawo do wynagrodzenia za czas choroby. Dnia 1 lutego 2009 r. weszy w ycie niektre przepisy ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz o zmianie niektrych innych ustaw. Przepisy tej ustawy znowelizoway art. 92 Ko-deksu pracy. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 92 Kodeksu pracy za czas niezdol-noci pracownika do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w zwizku z chorob zakan trwajcej cznie do 33 dni w cigu roku kalendarzowego, a w przypadku pracownika, ktry ukoczy 50 rok ycia trwajcej cznie do 14 dni w cigu roku kalendarzowego pracownik zachowuje prawo do 80% wynagrodzenia, chyba e obowizujce u danego pracodawcy przepisy prawa pracy przewiduj wysze wy-nagrodzenie z tego tytuu. Za czas niezdolnoci do pracy trwajcej duej ni odpowiednio 33 dni lub 14 dni w cigu roku kalendarzowego pracownikowi przysuguje zasiek chorobowy. Powoane wyej zasady, w czci dotyczcej pracownika w wieku powyej 50 roku ycia, dotycz niezdolnoci pracownika do pracy przypadajcej po roku ka-lendarzowym, w ktrym ukoczy 50 rok ycia. Natomiast pozostaym ubezpieczonym przysuguje prawo do zasiku chorobo-wego finansowanego przez ZUS od pierwszego dnia niezdolnoci do pracy.Ubezpieczony nabywa prawo do zasiku chorobowego po upywie okresu wy-czekiwania. Okres ten jest zrnicowany w zalenoci od charakteru ubezpiecze-nia. Osoba obowizkowo podlegajca ubezpieczeniu chorobowemu ma prawo do zasiku chorobowego po upywie 30 dni nieprzerwanego ubezpieczenia chorobo-wego. Osoba podlegajca temu ubezpieczeniu dobrowolnie prawo do zasiku naby-wa po upywie 90 dni nieprzerwanego ubezpieczenia. IX. wiadczenia spoeczne234Codziennik prawnyBez okresu wyczekiwania zasiek chorobowy przysuguje m.in. absolwentom szk lub szk wyszych, ktrzy zostali objci ubezpieczeniem chorobowym lub przystpili do ubezpieczenia chorobowego w cigu 90 dni od dnia ukoczenia szko-y lub uzyskania dyplomu ukoczenia studiw wyszych.Zasiek chorobowy przysuguje ubezpieczonemu, ktry sta si niezdolny do pracy w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego.Zasiek chorobowy przysuguje take po ustaniu tytuu ubezpieczenia chorobo-wego, jeeli niezdolno do pracy trwaa bez przerwy co najmniej 30 dni i powstaa: nie pniej ni w cigu 14 dni od ustania tytuu ubezpieczenia chorobowego lub wypadkowego albo nie pniej ni w cigu 3 miesicy od ustania tytuu ubezpieczenia chorobowego lub wypadkowego w razie choroby zakanej, ktrej okres wylgania jest du-szy ni 14 dni lub innej choroby, ktrej objawy chorobowe ujawniaj si po okre-sie duszym ni 14 dni od pocztku choroby. Zasiek chorobowy przysuguje przez okres trwania niezdolnoci do pracy z po-wodu choroby lub niemonoci wykonywania pracy z przyczyn okrelonych w art. 6 ust. 2 ustawy, nie duej jednak ni przez 182 dni, a jeeli niezdolno do pracy zo-staa spowodowana grulic lub wystpuje w trakcie ciy nie duej ni przez 270 dni.Wysoko zasiku chorobowego wynosi 80% wynagrodzenia lub przychodu sta-nowicego podstaw jego wymiaru, a za okres pobytu w szpitalu przysuguje w wy-sokoci 70% podstawy wymiaru.Jeeli przyczyn niezdolnoci do pracy jest wypadek przy pracy, w drodze do pracy lub z pracy albo choroba zawodowa lub te przypada na okres ciy, a take jeeli niezdolno do pracy powstaa wskutek poddania si niezbdnym badaniom lekarskim przewidzianym dla kandydatw na dawcw komrek, tkanek i narzdw albo zabiegowi pobrania komrek, tkanek i narzdw, zasiek chorobowy przysu-guje w wysokoci 100% podstawy wymiaru (take za okres pobytu w szpitalu).Podstawa prawna:Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.).Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o wiadczeniach pieninych z ubezpieczenia spo-ecznego w razie choroby i macierzystwa (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.). 235Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczne218. Kiedy przysuguje wiadczenie rehabilitacyjne?wiadczenie rehabilitacyjne przysuguje ubezpieczonemu, ktry po okresie po-bierania zasiku chorobowego jest nadal niezdolny do pracy, a dalsze leczenie lub rehabilitacja rokuj odzyskanie zdolnoci do pracy. Przysuguje przez okres nie-zbdny do przywrcenia zdolnoci do pracy, nie duej ni przez 12 miesicy. wiadczenie rehabilitacyjne wynosi 90% podstawy wymiaru zasiku chorobo-wego za okres pierwszych 3 miesicy, 75% tej podstawy za pozostay okres, a jeeli niezdolno do pracy przypada w okresie ciy 100% tej podstawy.Dla celw obliczenia wiadczenia rehabilitacyjnego podstawa wymiaru zasi-ku chorobowego przyjta do obliczenia tego wiadczenia podlega waloryzacji od pierwszego dnia okresu, na ktry wiadczenie zostao przyznane.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o wiadczeniach pieninych z ubezpieczenia spo-ecznego w razie choroby i macierzystwa (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.).219. Komu przysuguje zasiek wyrwnawczy?Zasiek wyrwnawczy przysuguje ubezpieczonemu bdcemu pracownikiem ze zmniejszon sprawnoci do pracy, ktrego wynagrodzenie ulego obnieniu wsku-tek poddania si rehabilitacji zawodowej w celu adaptacji lub przyuczenia do okre-lonej pracy. Zasiek wyrwnawczy przysuguje wwczas przez okres rehabilitacji, nie duej jednak ni przez 24 miesice i stanowi rnic midzy przecitnym mie-sicznym wynagrodzeniem za okres 12 miesicy kalendarzowych poprzedzajcych rehabilitacj a wynagrodzeniem miesicznym osiganym podczas pracy z obnio-nym wynagrodzeniem.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o wiadczeniach pieninych z ubezpieczenia spo-ecznego w razie choroby i macierzystwa (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.).220. Komu przysuguje zasiek macierzyski?Zasiek macierzyski przysuguje ubezpieczonej, ktra w okresie ubezpieczenia chorobowego lub w okresie urlopu wychowawczego: urodzia dziecko;IX. wiadczenia spoeczne236Codziennik prawny przyja dziecko w wieku do 7 roku ycia, a w przypadku dziecka wobec ktrego podjto decyzj o odroczeniu obowizku szkolnego, w wieku do 10 roku ycia na wychowanie i wystpia do sdu opiekuczego w sprawie jego przysposobienia; przyja dziecko w wieku do 7 roku ycia, a w przypadku dziecka wobec ktrego podjto decyzj o odroczeniu obowizku szkolnego, w wieku do 10 roku ycia na wychowanie w ramach rodziny zastpczej, z wyjtkiem rodziny zastpczej zawodowej niespokrewnionej z dzieckiem. Zasiek macierzyski przysuguje rwnie w razie urodzenia dziecka po ustaniu ubezpieczenia chorobowego (zatrudnienia), jeeli ubezpieczenie to ustao w okre-sie ciy wskutek ogoszenia upadoci lub likwidacji pracodawcy albo z narusze-niem przepisw prawa, jeeli zostao to stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sdu. W przypadku, gdy zatrudnienie ustao w okresie ciy z powodu ogosze-nia upadoci lub likwidacji pracodawcy, a pracownicy nie zapewniono innego za-trudnienia, przysuguje jej do dnia porodu zasiek w wysokoci zasiku macierzy-skiego.Zasiek macierzyski przysuguje take pracownicy zatrudnionej na podsta-wie umowy o prac na czas okrelony, na czas wykonania okrelonej pracy albo na okres prbny przekraczajcy 1 miesic, z ktr umowa o prac zostaa przeduona do dnia porodu.Prawo do zasiku macierzyskiego przysuguje take ubezpieczonemu, ktry przyjmuje dziecko na wychowanie, na takich samych zasadach, ktre dotycz ubez-pieczonej. Rwnie w razie mierci ubezpieczonej lub porzucenia przez ni dziecka zasiek macierzyski przysuguje ubezpieczonemu ojcu dziecka lub innemu ubez-pieczonemu czonkowi najbliszej rodzin jeeli przerw zatrudnienie lub inn dziaalno zarobkow w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.Matka dziecka, po wykorzystaniu zasiku macierzyskiego za okres co najmniej 14 tygodni po porodzie, moe zrezygnowa z dalszego pobierania zasiku i wcze-niej wrci do pracy. W takim przypadku pozosta cz okresu pobierania zasi-ku macierzyskiego wykorzystuje ubezpieczony ojciec dziecka.W przypadku, gdy dziecko wymaga opieki szpitalnej, ubezpieczona moe, po wykorzystaniu zasiku macierzyskiego przez okres co najmniej 8 tygodni po po-rodzie, przerwa okres pobierania zasiku macierzyskiego, a pozosta jego cz wykorzysta w terminie pniejszym, po wypisaniu dziecka ze szpitala.Od 1 stycznia 2009 r. w przypadku, gdy ubezpieczona wymaga opieki szpital-nej, po wykorzystaniu przez ni zasiku macierzyskiego w wymiarze 8 tygodni po porodzie, moe przerwa pobieranie zasiku macierzyskiego, natomiast ubezpie-czony ojciec dziecka ma prawo do czci zasiku macierzyskiego odpowiadajcej okresowi pobytu ubezpieczonej w szpitalu. czny wymiar zasiku macierzyskiego 237Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoecznewykorzystanego przez ubezpieczon matk dziecka i ubezpieczonego ojca dziecka nie moe jednak przekracza wymiaru urlopu macierzyskiego okrelonego przepi-sami Kodeksu pracy.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o wiadczeniach pieninych z ubezpieczenia spo-ecznego w razie choroby i macierzystwa (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.).221. Jakie s zasady przyznawania zasiku macierzyskiego?Zasiek macierzyski przysuguje objtym ubezpieczeniem chorobowym, tj. pracownikom; czonkom rolniczych spdzielni produkcyjnych i spdzielni kek rolniczych; osobom wykonujcym prac nakadcz; osobom wykonujcym prac na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlece-nia albo innej umowy o wiadczenie usug, do ktrej zgodnie z Kodeksem cywil-nym stosuje si przepisy dotyczce zlecenia, oraz osobom z nimi wsppracuj-cym; osobom prowadzcym pozarolnicz dziaalno oraz osobom z nimi wsppra-cujcym; osobom wykonujcym odpatnie prac, na podstawie skierowania do pracy, w czasie odbywania kary pozbawienia wolnoci lub tymczasowego aresztowa-nia; osobom odbywajcym sub zastpcz; duchownym. Zasiek macierzyski nie przysuguje: za okresy, w ktrych ubezpieczony zachowuje prawo do wynagrodzenia na pod-stawie przepisw szczeglnych; w okresie urlopu bezpatnego; w okresie tymczasowego aresztowania lub odbywania kary pozbawienia wolno-ci, z wyjtkiem przypadkw, w ktrych prawo do zasiku wynika z ubezpiecze-nia chorobowego osb wykonujcych odpatnie prac na podstawie skierowa-nia do pracy w czasie odbywania kary pozbawienia wolnoci lub tymczasowego aresztowania.Zasiek macierzyski jest wypacany przez okres ustalony przepisami Kodeksu pracy jako okres urlopu macierzyskiego lub okres urlopu na warunkach urlopu ma-cierzyskiego. Okres ten od 1 stycznia 2009 r. z tytuu urodzenia dziecka wynosi: IX. wiadczenia spoeczne238Codziennik prawny 20 tygodni (140 dni) w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie; 31 tygodni (217 dni) w przypadku urodzenia dwojga dzieci przy jednym poro-dzie; 33 tygodnie (231 dni) w przypadku urodzenia trojga dzieci przy jednym poro-dzie; 35 tygodni (245 dni) w przypadku urodzenia czworga dzieci przy jednym po-rodzie; 37 tygodni (259 dni) w przypadku urodzenia piciorga i wicej dzieci przy jed-nym porodzie.Od 1 stycznia 2009 r. okres wypaty zasiku macierzyskiego z tytuu przyjcia dziecka na wychowanie jest uzaleniony od liczby dzieci przyjtych na wychowanie i wynosi: 20 tygodni (140 dni) w przypadku przyjcia jednego dziecka na wychowanie; 31 tygodni (217 dni) w przypadku jednoczesnego przyjcia dwojga dzieci na wychowanie; 33 tygodnie (231 dni) w przypadku jednoczesnego przyjcia trojga dzieci na wychowanie; 35 tygodni (245 dni) w przypadku jednoczesnego przyjcia czworga dzieci na wychowanie; 37 tygodni (259 dni) w przypadku jednoczesnego przyjcia piciorga i wicej dzieci na wychowanie.Zasiek macierzyski z tytuu przyjcia dziecka na wychowanie przysuguje nie duej ni do ukoczenia przez dziecko 7 roku ycia, a w przypadku dziecka, wobec ktrego podjto decyzj o odroczeniu obowizku szkolnego, nie duej ni do uko-czenia przez dziecko 10 roku ycia. Okres wypaty zasiku macierzyskiego w ta-kim przypadku od 1 stycznia 2009 r. nie moe by krtszy ni 9 tygodni (63 dni). W razie urodzenia dziecka po ustaniu zatrudnienia lub w czasie urlopu wycho-wawczego zasiek macierzyski przysuguje przez okres skrcony o 2 tygodnie, tj. przez okres 18, 29, 31, 33 lub 35 tygodni liczonych od dnia porodu. Zasiek macie-rzyski w czasie urlopu wychowawczego przysuguje przez okres skrcony o 2 tygo-dnie tylko wwczas, gdy peny wymiar urlopu macierzyskiego przypada w caoci w czasie udzielonego urlopu wychowawczego. Jeeli peny wymiar urlopu macie-rzyskiego wykracza poza udzielony pracownicy urlop wychowawczy, pracownicy przysuguje zasiek macierzyski w penym wymiarze, bez skracania o 2 tygodnie, tj. przez okres odpowiednio 20, 31, 33, 35 lub 37 tygodni liczonych od dnia porodu.W przypadku urodzenia martwego dziecka lub zgonu dziecka przed upywem 8 tygodni ycia, ubezpieczona ma prawo do zasiku macierzyskiego przez okres 8 tygodni (56 dni) po porodzie, nie krcej ni przez okres 7 dni od dnia zgonu 239Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoecznedziecka. W razie mierci dziecka po upywie 8 tygodni ycia, ubezpieczona zacho-wuje prawo do zasiku macierzyskiego przez okres 7 dni od dnia zgonu dziecka.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o wiadczeniach pieninych z ubezpieczenia spo-ecznego w razie choroby i macierzystwa (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.).222. Komu przysuguje zasiek opiekuczy?Zasiek opiekuczy przysuguje ubezpieczonemu, ktry jest zwolniony od wyko-nywania pracy z powodu koniecznoci osobistego sprawowania opieki nad: zdrowym dzieckiem w wieku do lat 8 w przypadku: a) nieprzewidzianego zamknicia obka, przedszkola lub szkoy, do ktrych uczszcza dziecko,b) porodu lub choroby maonka stale opiekujcego si dzieckiem, jeeli pord lub choroba uniemoliwia temu maonkowi sprawowanie opieki, c) pobytu maonka stale opiekujcego si dzieckiem w stacjonarnym zakadzie opieki zdrowotnej; chorym dzieckiem w wieku do lat 14; innym chorym czonkiem rodziny (za innego czonka rodziny uwaa si maonka, rodzicw, teciw, dziadkw, wnuki, rodzestwo oraz dzieci w wieku ponad 14 lat) jeeli pozostaj we wsplnym gospodarstwie domowym z ubezpieczonym w okre-sie ubezpieczenia.Prawo do zasiku przysuguje na rwni matce i ojcu dziecka, a zasiek wypaca si tylko jednemu z rodzicw temu, ktry wystpi z wnioskiem o jego wypat za dany okres.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o wiadczeniach pieninych z ubezpieczenia spo-ecznego w razie choroby i macierzystwa (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.).223. Jakie s zasady przyznawania zasiku opiekuczego?Zasiek opiekuczy przysuguje wszystkim osobom objtym ubezpieczeniem chorobowym, zarwno obowizkowo, jak i dobrowolnie. Zasiek opiekuczy nie przysuguje: za okresy, w ktrych ubezpieczony zachowuje prawo do wynagrodzenia na pod-stawie przepisw szczeglnych; w okresie urlopu bezpatnego lub urlopu wychowawczego;IX. wiadczenia spoeczne240Codziennik prawny w okresie tymczasowego aresztowania lub odbywania kary pozbawienia wolno-ci, z wyjtkiem przypadkw, w ktrych prawo do zasiku wynika z ubezpiecze-nia chorobowego osb wykonujcych odpatnie prac na podstawie skierowa-nia do pracy w czasie odbywania kary pozbawienia wolnoci lub tymczasowego aresztowania; za okres objty zawiadczeniem lekarskim, w przypadku wykonywania w czasie zwolnienia lekarskiego pracy zarobkowej albo wykorzystywania zwolnienia le-karskiego od pracy niezgodnie z celem tego zwolnienia, co zostao stwierdzone w trakcie kontroli prawidowoci wykorzystywania zwolnie lekarskich od pracy przeprowadzanej przez patnika zasiku.Zasiek opiekuczy przysuguje przez okres zwolnienia od pracy z powodu ko-niecznoci osobistego sprawowania opieki, nie duej jednak ni przez 60 dni w roku kalendarzowym, jeeli opieka sprawowana jest nad zdrowym dzieckiem do lat 8 i chorym dzieckiem do lat 14, albo 14 dni w roku kalendarzowym, jee-li opieka sprawowana jest nad dzieckiem w wieku ponad 14 lat lub innymi chory-mi czonkami rodziny. czny okres wypaty zasiku opiekuczego z powodu opieki nad dziemi i innymi czonkami rodziny z rnych przyczyn i bez wzgldu na liczb dzieci i liczb czonkw rodziny wymagajcych opieki, nie moe przekroczy 60 dni w roku kalendarzowym.Od 1 stycznia 2009 r. w przypadku, gdy ubezpieczona matka dziecka, ktra po-biera zasiek macierzyski w wymiarze 8 tygodni po porodzie, przebywa w szpitalu, ubezpieczonemu ojcu dziecka przysuguje za okres pobytu matki dziecka w szpita-lu dodatkowy zasiek opiekuczy z tytuu osobistego sprawowania opieki nad no-wourodzonym dzieckiem, w wymiarze do 8 tygodni, tj. do 56 dni, nie duej ni do ukoczenia przez dziecko 8 tygodni ycia. Wymiar zasiku opiekuczego w takim przypadku nie jest zwizany z rokiem kalendarzowym i jest niezaleny od wymiaru okrelonego wyej (60 i 14 dni). Zasada ta ma zastosowanie take do innego ubez-pieczonego czonka najbliszej rodziny, jeeli przerwie zatrudnienie lub inn dzia-alno zarobkow w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.Zasiek opiekuczy przysuguje pod warunkiem, e nie ma innych czonkw ro-dziny mogcych zapewni opiek. W przypadku sprawowania opieki nad chorym dzieckiem w wieku do lat 2, zasiek opiekuczy przysuguje nawet wwczas, gdy s inni czonkowie rodziny mogcy zapewni opiek.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o wiadczeniach pieninych z ubezpieczenia spo-ecznego w razie choroby i macierzystwa (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.).241Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczne224. Jaka jest podstawa wymiaru zasikw pieninych z ubezpieczenia chorobowego?Podstaw wymiaru zasikw pieninych z ubezpieczenia chorobowego stanowi przecitne miesiczne wynagrodzenie wypacone za okres 12 miesicy kalendarzo-wych poprzedzajcych powstanie niezdolnoci do pracy albo z faktycznego okresu zatrudnienia za pene kalendarzowe miesice, jeeli niezdolno do pracy powstaa przed upywem tego okresu.Do ustalenia podstawy wymiaru przyjmuje si przychd stanowicy podstaw wymiaru skadki na ubezpieczenie chorobowe, po odliczeniu potrconych przez pracodawc skadek na ubezpieczenia spoeczne. Naley podkreli wyranie, e jeeli choroba dotknie osob, ktra nie podlega ubezpieczeniom spoecznym to niestety nie ma prawa do adnych wiadcze pie-ninych z tego tytuu. O pomoc moe wystpi stosownie do przepisw ustawy o pomocy spoecznej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o wiadczeniach pieninych z ubezpieczenia spo-ecznego w razie choroby i macierzystwa (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.). Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy spoecznej (Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.).3. Pomoc spoecznaIX. wiadczenia spoeczne242Codziennik prawny225. Kto i kiedy ma prawo ubiegania si o pomoc spoeczn?Pomoc spoeczna jest elementem polityki spoecznej pastwa. Jej celem jest wspieranie osb i rodzin w wysikach zmierzajcych do przezwyciania trudno-ci yciowych, zaspokojenia niezbdnych potrzeb i umoliwienie im ycia w warun-kach odpowiadajcych godnoci czowieka.Prawo do wiadcze z pomocy spoecznej przysuguje: obywatelom polskim, majcym miejsce zamieszkania i przebywajcym na tery-torium RP; cudzoziemcom majcym miejsce zamieszkania i przebywajcym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie zezwolenia na osiedlenie si, zezwolenia na pobyt rezydenta dugoterminowego Wsplnot Europejskich, zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony lub w zwizku z uzyskaniem w Rzeczypospo-litej Polskiej statusu uchodcy lub ochrony uzupeniajcej, na podstawie zgody na pobyt tolerowany w formie: schronienia, posiku, niezbdnego ubrania oraz zasiku celowego; majcym miejsce zamieszkania i przebywajcym na terytorium Rzeczypospoli-tej Polskiej obywatelom pastw czonkowskich Unii Europejskiej, pastw czon-kowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) stron umo-wy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej oraz czonkom ich rodzin.Prawo do wiadcze z pomocy spoecznej przysuguje osobom lub rodzinom, ktrych dochody nie przekraczaj kryteriw dochodowych, weryfikowanych co 3 lata, z uwzgldnieniem wyniku bada progu interwencji socjalnej.wiadczenia pomocy spoecznej udzielane s na wniosek osoby zainteresowa-nej, przedstawiciela ustawowego dziecka lub kadej innej osoby, za jej zgod. Po-moc spoeczna moe by take udzielana z urzdu (tzn. z inicjatywy orodka pomo-cy spoecznej).O pomoc spoeczn mona ubiega si w orodku pomocy spoecznej w miej-scu zamieszkania. Decyzje o przyznaniu lub odmowie przyznania pomocy wymaga-j uprzednio przeprowadzenia przez pracownika socjalnego rodzinnego wywiadu rodowiskowego. Decyzje w sprawach wiadcze pomocy spoecznej wydawane s w formie pisemnej. Od kadej decyzji przysuguje prawo odwoania.Pomocy spoecznej udziela si z powodu: ubstwa; sieroctwa; bezdomnoci;243Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczne bezrobocia; niepenosprawnoci; dugotrwaej lub cikiej choroby; przemocy w rodzinie; potrzeby ochrony macierzystwa lub wielodzietnoci; bezradnoci w sprawach opiekuczo-wychowawczych i prowadzenia gospodar-stwa domowego, zwaszcza w rodzinach niepenych lub wielodzietnych; braku umiejtnoci w przystosowaniu si do ycia modziey opuszczajcej pla-cwki opiekuczo-wychowawcze; trudnoci w integracji osb, ktre otrzymay status uchodcy; trudnoci w przystosowaniu do ycia po zwolnieniu z zakadu karnego; alkoholizmu lub narkomanii; potrzeby ochrony o ar handlu ludmi; zdarzenia losowego i sytuacji kryzysowej; klski ywioowej lub ekologicznej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy spoecznej (Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.).226. Jakie s formy pomocy spoecznej? Pomoc spoeczna moe by wiadczona w formie pieninej lub niepieninej. wiadczeniami pieninymi s: zasiek stay czyli wiadczenie obligatoryjne (tzn. obowizkowe) przysugu-jce osobie cakowicie niezdolnej do pracy z powodu wieku lub niepenospraw-noci, ktra spenia kryterium dochodowe; wysoko zasiku staego zaley od wysokoci dochodw osoby lub rodziny; zasiek okresowy czyli wiadczenie adresowane do osb i rodzin bez docho-dw lub o dochodach, ktre nie wystarczaj na zaspokojenie niezbdnych potrzeb yciowych (np. z powodu dugotrwaej choroby, bezrobocia). Wysoko zasiku jest ustalana w zalenoci od posiadanych przez osob lub rodzin dochodw, tj. do wysokoci rnicy midzy kryterium dochodowym a dochodem. Okres, na jaki przyznane zostanie to wiadczenie, ustala orodek pomocy spoecznej na podstawie okolicznoci sprawy. W wyjtkowych sytuacjach wiadczenie to moe by przyznane rodzinie, ktra nie speni kryterium dochodowego (warunkiem jest zwrot czci lub caoci kwoty zasiku); zasiek celowy czyli wiadczenie przyznawane na zaspokojenie niezbdnej potrzeby yciowej, np. zakup ywnoci, opau, odziey;IX. wiadczenia spoeczne244Codziennik prawny zasiek celowy na pokrycie wydatkw powstaych w wyniku zdarzenia loso-wego, klski ywioowej lub ekologicznej moe by przyznany osobie albo rodzinie, ktr dotkno zdarzenie losowe (np. poar) bd ktra poniosa straty w wyniku klski ywioowej lub ekologicznej. Przyznawany jest niezalenie od dochodu i moe nie podlega zwrotowi; specjalny zasiek celowy i zasiek celowy na zasadach zwrotu wiadczenia te mog by przyznane w szczeglnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzi-nie o dochodach przekraczajcych kryterium ustawowe. Rni si tym, e jedno z nich jest przyznawane pod warunkiem zwrotu czci lub caoci kwoty zasiku; pomoc na ekonomiczne usamodzielnienie jest to wiadczenie fakultatyw-ne (a wic nieobowizkowe) przyznawane w formie jednorazowego zasiku ce-lowego lub nieoprocentowanej poyczki, ktra ma przyczyni si do szybszego osignicia celw pomocy spoecznej. Pomoc ta moe polega rwnie na udo-stpnieniu maszyn i narzdzi pracy stwarzajcych moliwo zorganizowania wasnego warsztatu pracy.wiadczeniami niepieninymi s: pomoc w postaci schronienia, posiku, odziey realizuje si j poprzez udzielenie schronienia, poprzez przyznanie tymczasowego miejsca noclegowe-go w noclegowni, schronisku, domu dla bezdomnych i innym miejscu dajcym schronienie (np. orodku interwencji kryzysowej, hostelu). Pomoc w postaci jed-nego gorcego posiku dziennie przyznawana osobom, ktre wasnym staraniem nie mog go sobie zapewni. Pomoc taka przyznawana dzieciom i modziey w okresie nauki w szkole moe by realizowana w formie zakupu posikw; sprawienie pogrzebu obejmuje obowizek sprawienia pogrzebu w sposb usta-lony przez gmin, zgodnie z wyznaniem zmarego. Sprawienie pogrzebu jest za-daniem wasnym gminy i ma charakter obowizkowy; poradnictwo i pomoc instytucjonalna realizowane s przez Orodek Pomocy Spo-ecznej, ktry oferuje osobom i rodzinom pomoc w formie pracy socjalnej, poradnic-twa prawnego, psychologicznego, pedagogicznego. Pracownicy socjalni udzielaj rwnie pomocy w zaatwianiu spraw urzdowych oraz w utrzymaniu kontaktw z otoczeniem. Pomoc ta wiadczona jest niezalenie od kryterium dochodowego; osobom samotnym, ktre z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wy-magaj pomocy innych, a s jej pozbawione, przysuguje pomoc w formie usug opiekuczych lub specjalistycznych usug opiekuczych; praca socjalna; pobyt i usugi w domu pomocy spoecznej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy spoecznej (Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.).245Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczne227. Co to jest wiadczenie z funduszu alimentacyjnego? wiadczenie z funduszu alimentacyjnego jest wiadczeniem wprowadzonym od dnia 1 padziernika 2008 r. w miejsce zaliczki alimentacyjnej.O wiadczenie z funduszu alimentacyjnego mog stara si te osoby, ktre nie mog wyegzekwowa zasdzonych alimentw. Wedug ustawy regulujcej zasady przyznawania wiadcze z funduszu alimentacyjnego bezskuteczno egzekucji za-chodzi wwczas, gdy nie zdoano wyegzekwowa nalenoci z tytuu wiadcze ali-mentacyjnych za okres dwch miesicy, a take wtedy, gdy nie mona wszcz lub prowadzi egzekucji alimentw przeciwko dunikowi alimentacyjnemu przebywa-jcemu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w szczeglnoci z powodu: braku podstawy prawnej do podjcia czynnoci zmierzajcych do wykonania ty-tuu wykonawczego w miejscu zamieszkania dunika; braku moliwoci wskazania przez osob uprawnion miejsca zamieszkania dunika alimentacyjnego za granic.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 7 wrzenia 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentw (Dz.U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.).228. Komu przysuguje wiadczenie z funduszu alimentacyjnego?Osob uprawnion do wiadcze z funduszu alimentacyjnego jest dziecko, kt-re ma zasdzone od rodzica alimenty (mog to by rwnie alimenty na podstawie ugody zawartej przed sdem), jeeli egzekucja alimentw jest bezskuteczna. wiad-czenia przysuguj na dziecko do ukoczenia przez nie 18 lat. Na dziecko starsze wiadczenia przysuguj do ukoczenia 25 lat pod warunkiem, e uczy si w ono szkole lub szkole wyszej. Na dziecko posiadajce orzeczenie o znacznym stopniu niepenosprawnoci, ktrego rodzic nie paci zasdzonych alimentw, wiadczenia przysuguj bez wzgldu na wiek dziecka.Warunkiem uzyskania wiadcze z funduszu jest bezskuteczno egzekucji. Fakt ten potwierdza komornik sdowy odpowiednim zawiadczeniem. Mona je od ko-mornika uzyska samemu lub wystpi o ich uzyskanie przez organ waciwy wie-rzyciela, tzn.: urzd gminy lub orodek pomocy spoecznej, w ktrym osoba ubie-ga si o wiadczenie. W przypadku, gdy egzekucja alimentw nie jest prowadzona w Polsce, gdy dunik mieszka za granic, w celu potwierdzenia bezskutecznoci egzekucji, do wniosku o przyznanie wiadczenia z funduszu alimentacyjnego wnio-IX. wiadczenia spoeczne246Codziennik prawnyskodawca musi doczy odpowiednie zawiadczenie z sdu okrgowego (lub in-nego waciwego sdu) lub zagranicznej instytucji egzekucyjnej, potwierdzajce bezskuteczno egzekucji zasdzonych alimentw lub niemono prowadzenia eg-zekucji.wiadczenie z funduszu alimentacyjnego nie przysuguje, jeeli dziecko: przebywa w instytucji zapewniajcej caodobowe utrzymanie (dom pomocy spoecznej, placwka opiekuczo-wychowawcza, modzieowy orodek wycho-wawczy, schronisko dla nieletnich, zakad poprawczy, areszt ledczy, zakad kar-ny, zakad opiekuczo-leczniczy, zakad pielgnacyjno-opiekuczy, a take szko-a wojskowa lub inna szkoa jeli instytucje te zapewniaj nieodpatnie pene utrzymanie); przebywa w rodzinie zastpczej; zawaro zwizek maeski; jest penoletnie i posiada wasne dziecko.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 7 wrzenia 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentw (Dz.U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.).229. W jaki sposb przyznaje si i wypaca wiadczenie z funduszu alimentacyjnego? Ubiegajc si o wiadczenie z funduszu alimentacyjnego rodzina musi wypeni kryterium dochodowe (a wic nie przekracza pewnego minimum w przeliczeniu na czonka rodziny).wiadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznawane s na tzw. okresy wiad-czeniowe, trwajce 12 miesicy: od 1 padziernika do 30 wrzenia nastpnego roku kalendarzowego. Jednak wnioski o przyznanie wiadcze z funduszu alimentacyj-nego osoby zainteresowane mog skada ju od 1 sierpnia.Wniosek o przyznanie wiadcze naley zoy bezporednio w urzdzie gminy lub miasta waciwym ze wzgldu na miejsce zamieszkania osoby ubiegajcej si o wiadczenie albo w orodku pomocy spoecznej, jeeli w danej gminie orodek ten realizuje wiadczenia z funduszu alimentacyjnego. Formularze wnioskw udo-stpniaj odpowiednio: urzd gminy lub orodek pomocy spoecznej.W przypadku, gdy czonek rodziny osoby uprawnionej do wiadcze z funduszu alimentacyjnego przebywa poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w pastwie, w ktrym maj zastosowanie przepisy o koordynacji systemw zabezpieczenia spo-247Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczneecznego (generalnie pastwa UE i EOG), organ waciwy wierzyciela przekazuje wniosek wraz z dokumentami do marszaka wojewdztwa.wiadczenia z funduszu alimentacyjnego przysuguj w kwocie bieco zas-dzonych alimentw, ale nie mog wynie wicej ni po 500 z na kade z upraw-nionych do alimentw dzieci.wiadczenie z funduszu alimentacyjnego przyznaje i wypaca urzd gminy (urzd miasta) lub orodek pomocy spoecznej waciwy ze wzgldu na miejsce za-mieszkania osoby uprawnionej.wiadczenie udzielane jest na okres wiadczeniowy, czyli od 1 padziernika do 30 wrzenia nastpnego roku, jednak nie wczeniej ni od dnia zoenia wniosku.W przypadku, gdy wysoko nalenego dziecku wiadczenia alimentacyjne-go ulegnie zmianie, odpowiedniej modyfikacji ulega te wysoko wiadczenia z funduszu alimentacyjnego. Zmiana ta nastpuje od miesica, w ktrym ulega zmianie wysoko nalenych alimentw po wpyniciu do komornika nowego ty-tuu wykonawczego.Wypata wiadczenia z funduszu zostanie wstrzymana, jeli osoba uprawniona odmwi udzielenia komornikowi bd organowi wypacajcemu wiadczenie infor-macji majcych wpyw na wypat wiadczenia lub skuteczno egzekucji. Po udzie-leniu tych informacji wypata wiadczenia zostanie wznowiona od miesica, w kt-rym wpyny informacje, i bdzie trwaa do koca okresu wiadczeniowego.wiadczenie z funduszu alimentacyjnego wypacane jest, co do zasady, w for-mie pieninej. Jeeli jednak uprawniony wydatkuje pienidze niezgodnie z prze-znaczeniem, wiadczenie moe by przekazane w formie rzeczowej.Przyznanie wiadczenia nastpuje w formie decyzji administracyjnej. Stronie niezadowolonej z rozstrzygnicia przysuguje prawo zoenia odwoania do samo-rzdowego kolegium odwoawczego, a nastpnie do wojewdzkiego sdu admi-nistracyjnego. Wyrok sdu moe by zaskarony skarg kasacyjn do Naczelnego Sdu Administracyjnego.Organ wydajcy decyzj o przyznaniu wiadczenia z funduszu alimentacyjne-go moe bez zgody strony zmieni lub uchyli ostateczn decyzj, na mocy ktrej strona nabya prawo, jeli ulega zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodzi-ny majca wpyw na prawo do wiadczenia, egzekucja alimentw staa si skutecz-na, czonek rodziny naby prawo do wiadczenia w innym pastwie w zwizku ze stosowaniem przepisw o koordynacji systemw zabezpieczenia spoecznego albo osoba nienalenie pobraa wiadczenie. IX. wiadczenia spoeczne248Codziennik prawnyOsoba, ktra pobraa nienalenie wiadczenie z funduszu jest zobowizana do jego zwrotu. Gmina moe jednak umorzy te nalenoci, biorc pod uwag sytuacj dochodow i rodzinn osoby pobierajcej wiadczenie.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 7 wrzenia 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentw (Dz.U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 28 lipca 2008 r. w sprawie sposobu i trybu postpowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorw wniosku, za-wiadcze i owiadcze o ustalenie prawa do wiadcze z funduszu alimentacyjnego (Dz.U. Nr 136, poz. 855).4. wiadczenia rodzinne 230. Jakie s formy oraz komu przysuguj wiadczenia rodzinne?wiadczeniami rodzinnymi s: zasiek rodzinny wraz z dodatkami z tytuu: urodzenia dziecka, opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, samotnego wycho-wywania dziecka, wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej, ksztacenia i rehabilitacji dziecka niepenosprawnego, rozpoczcia roku szkolnego, podjcia przez dziecko nauki poza miejscem zamieszkania;249Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczne jednorazowa zapomoga z tytuu urodzenia si dziecka; wiadczenia opiekucze: zasiek pielgnacyjny i wiadczenie pielgnacyjne.Przysuguj one obywatelom polskim oraz cudzoziemcom: do ktrych stosuje si przepisy o koordynacji systemw zabezpieczenia spoecz-nego; jeeli wynika to z wicych Rzeczpospolit Polsk umw dwustronnych o za-bezpieczeniu spoecznym; przebywajcym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie zezwo-lenia na osiedlenie si, zezwolenia na pobyt rezydenta dugoterminowego Wsplnot Europejskich, zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony, gdy wnioskodawca posiada zezwolenie na pobyt rezydenta dugoterminowego WE, udzielone przez inne pastwo czonkowskie Unii Europejskiej oraz zamierza wy-konywa prac lub prowadzi dziaalno gospodarcz na podstawie przepisw obowizujcych w tym zakresie w Rzeczypospolitej Polskiej, podj lub kontynu-owa studia lub szkolenie zawodowe lub wykae, e zachodz inne okoliczno-ci uzasadniajce jego zamieszkiwanie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, lub w zwizku z uzyskaniem w Rzeczypospolitej Polskiej statusu uchodcy lub ochrony uzupeniajcej, jeeli zamieszkuj z czonkami rodzin na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o wiadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).231. Kto i kiedy ma prawo ubiegania si o zasiek rodzinny?Zasiek rodzinny ma na celu czciowo pokry wydatki zwizane z utrzymaniem dziecka. Przyznanie zasiku rodzinnego i dodatkw do zasiku uzalenione jest od indywidualnej sytuacji finansowej i rodzinnej osoby ubiegajcej si o to wiadcze-nie oraz od spenienia kryterium dochodowego.Wysoko zasiku rodzinnego zaley rwnie od wieku dziecka. Jest on zwik-szany po ukoczeniu przez dziecko 5 i 18 roku ycia. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o wiadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).IX. wiadczenia spoeczne250Codziennik prawny232. Kto ma prawo do zasiku rodzinnego i dodatkw? Prawo do zasiku rodzinnego i dodatkw maj: rodzice albo opiekun prawny dziecka; opiekun faktyczny dziecka; osoba uczca si (osoba penoletnia uczca si, niepozostajca na utrzymaniu rodzicw w zwizku z ich mierci lub w zwizku z ustaleniem wyrokiem sdo-wym lub ugod sdow prawa do alimentw z ich strony).Zasiek rodzinny przysuguje: do ukoczenia przez dziecko 18 roku ycia; do ukoczenia przez dziecko nauki w szkole, nie duej ni do ukoczenia 21 roku ycia; do ukoczenia przez dziecko 24 roku ycia, jeeli kontynuuje nauk w szkole lub w szkole wyszej i legitymuje si orzeczeniem o umiarkowanym albo znacznym stopniu niepenosprawnoci; osobie uczcej si w szkole lub w szkole wyszej, nie duej ni do ukoczenia 24 roku ycia.Zasiek rodzinny nie przysuguje, jeeli: dziecko lub osoba uczca si pozostaj w zwizku maeskim; dziecko zostao umieszczone w instytucji zapewniajcej caodobowe utrzymanie albo w rodzinie zastpczej; osoba uczca si zostaa umieszczona w instytucji zapewniajcej caodobowe utrzymanie; penoletnie dziecko lub osoba uczca si s uprawnione do zasiku rodzinnego na wasne dziecko; osobie samotnie wychowujcej dziecko nie zostao zasdzone wiadczenie ali-mentacyjne na rzecz dziecka od jego rodzica (chyba e: rodzice lub jedno z ro-dzicw nie yje, ojciec dziecka jest nieznany, powdztwo o ustalenie wiadcze-nia alimentacyjnego od drugiego z rodzicw zostao oddalone, sd zobowiza jednego z rodzicw do ponoszenia cakowitych kosztw utrzymania dziecka i nie zobowiza drugiego z rodzicw do wiadczenia alimentacyjnego na rzecz tego dziecka); czonkowi rodziny przysuguje na dziecko zasiek rodzinny za granic, chyba e przepisy o koordynacji systemw zabezpieczenia spoecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu spoecznym stanowi inaczej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o wiadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).251Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczne233. Co to jest dodatek z tytuu urodzenia dziecka?Jest to dodatek wypacany jednorazowo matce lub ojcu, opiekunowi prawne-mu lub faktycznemu dziecka (opiekun faktyczny dziecka to osoba, ktra wystpia o przysposobienie tego dziecka). W przypadku wystpienia o przysposobienie wi-cej ni jednego dziecka lub urodzenia wicej ni jednego dziecka podczas jedne-go porodu dodatek przysuguje na kade dziecko. Wniosek o dodatek skada si do ukoczenia przez dziecko pierwszego roku ycia. Warunkiem uzyskania dodatku jest pozostawanie przez kobiet (nie pniej ni od 10 tygodnia ciy do porodu) pod opiek medyczn. Fakt ten musi by potwierdzony zawiadczeniem lekarskim (wymg ten bdzie obowizywa od 1 listopada 2009 r.)Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o wiadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).234. Co to jest dodatek z tytuu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego? Prawo do tego dodatku maj: rodzice, opiekun faktyczny i opiekun prawny dziecka (jeeli dziecko pozostaje pod jego faktyczn opiek), jeeli s uprawnieni do urlopu wychowawczego. Czas otrzymywania dodatku jest uzaleniony od liczby dzieci urodzonych podczas jednego porodu i ich sprawnoci.Dodatek nie przysuguje jednak, jeeli: osoba uprawniona bezporednio przed uzyskaniem prawa do urlopu wycho-wawczego pozostawaa w stosunku pracy przez okres krtszy ni 6 miesicy; osoba uprawniona podja lub kontynuuje zatrudnienie lub inn prac zarobko-w, ktra uniemoliwia sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego; osoba uprawniona zaprzestanie sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem (np. gdy dziecko przebywa w placwce zapewniajcej caodobow opiek, w tym w specjalnym orodku szkolno-wychowawczym i korzysta w niej z caodobowej opieki przez wicej ni 5 dni w tygodniu, w obku albo w przedszkolu, z wyjt-kiem dziecka niepenosprawnego przebywajcego w obku albo w przedszkolu z powodw terapeutycznych, dziecka przebywajcego w zakadzie opieki zdro-wotnej); osoba uprawniona w okresie urlopu wychowawczego korzysta z zasiku macie-rzyskiego.IX. wiadczenia spoeczne252Codziennik prawnyObywatelom pastw czonkowskich Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego do okresu zatrudnienia wymaganego do nabycia prawa do dodatku zalicza si okres zatrudnienia na terytorium pastw czonkowskich Unii Europej-skiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o wiadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).235. Co to jest dodatek z tytuu samotnego wychowywania dziecka?Dodatek z tytuu samotnego wychowywania dziecka przysuguje samotnie wy-chowujcym dziecko matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opieku-nowi prawnemu dziecka wtedy, gdy na rzecz dziecka nie zostao zasdzone wiad-czenie alimentacyjne, ze wzgldu na to, e drugi rodzic nie yje, ojciec dziecka jest nieznany bd sd oddali powdztwo o ustalenie wiadczenia alimentacyjnego od drugiego rodzica.Prawo do dodatku ma take osoba uczca si, ktrej oboje rodzice nie yj.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o wiadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).236. Co to jest dodatek z tytuu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej?Dodatek przysuguje na trzecie i na nastpne dzieci uprawnione do zasiku ro-dzinnego wychowywane przez rodzicw, opiekuna faktycznego lub opiekuna praw-nego w rodzinie wielodzietnej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o wiadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).253Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczne237. Co to jest dodatek z tytuu ksztacenia i rehabilitacji dziecka?Prawo do tego dodatku maj rodzice, opiekun faktyczny dziecka, opiekun praw-ny dziecka, a take osoba uczca si. Jest on przeznaczony na pokrycie zwikszo-nych wydatkw zwizanych z rehabilitacj lub ksztaceniem niepenosprawnego dziecka.Wysoko dodatku zostaa zrnicowana ze wzgldu na wiek dziecka, a czas jego przysugiwania zaley od niepenosprawnoci i jej zakresu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o wiadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).238. Co to jest dodatek z tytuu podjcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania?Jest to wiadczenie przyznawane na okres 10 miesicy w roku (od wrzenia do czerwca) w okresie pobierania przez dziecko nauki. Przysuguje on rodzicom, opie-kunowi prawnemu albo opiekunowi faktycznemu dziecka lub osobie uczcej si, w nastpujcych sytuacjach: ucze zamieszkuje w miejscowoci, w ktrej znajduje si siedziba szkoy ponad-gimnazjalnej lub szkoy artystycznej, w ktrej realizowany jest obowizek szkol-ny i obowizek nauki; niepenosprawny ucze zamieszkuje w miejscowoci, w ktrej znajduje si sie-dziba szkoy ponadgimnazjalnej lub szkoy artystycznej, szkoy podstawowej lub gimnazjum w ktrej realizowany jest obowizek szkolny i obowizek nauki; ucze dojeda z miejsca zamieszkania do miejscowoci, w ktrej znajduje si siedziba szkoy ponadgimnazjalnej i szkoy artystycznej, w ktrej realizowany jest obowizek szkolny i obowizek nauki w zakresie odpowiadajcym nauce w szkole ponadgimnazjalnej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o wiadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).IX. wiadczenia spoeczne254Codziennik prawny239. Co to jest dodatek z tytuu rozpoczcia roku szkolnego?Dodatek z tego tytuu przysuguje raz w roku, w zwizku z rozpoczciem roku szkolnego lub rocznego przygotowania przedszkolnego. Przysuguje matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, a take oso-bie uczcej si i jest przeznaczony na pokrycie czci wydatkw zwizanych z roz-poczciem w szkole nowego roku szkolnego.Wniosek o wypat tego dodatku skada si do dnia zakoczenia okresu zasiko-wego, w ktrym rozpoczto rok szkolny albo roczne przygotowanie przedszkolne.Wniosek zoony po terminie nie jest rozpoznawany.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o wiadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).240. Co to jest jednorazowa zapomoga z tytuu urodzenia si dziecka?wiadczenie to przysuguje, gdy urodzi si dziecko. Zapomoga ta jest niezale-na od uprawnie do dodatku z tytuu urodzenia dziecka oraz od dochodu rodziny. Zapomoga przysuguje matce lub ojcu, opiekunowi prawnemu dziecka, opiekuno-wi faktycznemu dziecka.Wniosek o wypat jednorazowej zapomogi skada si w terminie 12 miesi-cy od dnia narodzin dziecka, a w przypadku gdy wniosek dotyczy dziecka objte-go opiek prawn, opiek faktyczn albo dziecka przysposobionego w terminie 12 miesicy od dnia objcia dziecka opiek albo przysposobienia, nie pniej ni do ukoczenia przez dziecko 18 roku ycia.Wniosek zoony po terminie organ pozostawia bez rozpoznania.Warunkiem uzyskania jednorazowej zapomogi jest pozostawanie przez kobie-t (nie pniej ni od 10 tygodnia ciy do porodu) pod opiek medyczn. Fakt ten musi by potwierdzony zawiadczeniem lekarskim (wymg ten bdzie obowizy-wa od 1 listopada 2009 r.).Zapomoga nie bdzie przysugiwaa, jeli czonkowi rodziny przysuguje za gra-nic wiadczenie z tytuu urodzenia dziecka, chyba e przepisy o koordynacji sys-temw zabezpieczenia spoecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu spo-ecznym stanowi inaczej.255Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoecznePodstawa prawna:Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o wiadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).241. Co to jest zasiek pielgnacyjny? Jest to zasiek przyznawany w celu czciowego pokrycia wydatkw wynika-jcych z koniecznoci zapewnienia osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji opieki i pomocy innej osoby.Zasiek pielgnacyjny przysuguje: niepenosprawnemu dziecku; osobie ze znacznym stopniem niepenosprawnoci w wieku powyej 16 roku ycia; osobie, ktra ukoczya 75 lat; osobie o umiarkowanym stopniu niepenosprawnoci w wieku powyej 16 roku ycia, jeeli niepenosprawno powstaa przed ukoczeniem 21 roku ycia.Zasiek pielgnacyjny nie przysuguje: osobie uprawnionej do dodatku pielgnacyjnego; osobie przebywajcej w instytucji zapewniajcej caodobowe utrzymanie, kiedy czonkowi rodziny przysuguje za granic wiadczenie na pokrycie wydatkw zwizanych z pielgnacj osoby uprawnionej do zasiku pielgnacyjnego, chyba e przepisy o koordynacji systemw zabezpieczenia spoecznego lub dwustron-ne umowy o zabezpieczeniu spoecznym stanowi inaczej.Zasiek pielgnacyjny jest przyznawany niezalenie od dochodu rodziny.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o wiadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).242. Co to jest wiadczenie pielgnacyjne?wiadczenie pielgnacyjne przysuguje, gdy osoba, na ktrej zgodnie z przepisa-mi Kodeksu rodzinnego i opiekuczego ciy obowizek alimentacyjny, albo opie-kun faktyczny dziecka rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, gdy sprawuje opiek nad niepenosprawnym dzieckiem, ktre w orzeczeniu o niepeno-sprawnoci posiada zalecenie, i wymaga ono staej opieki innej osoby w zwizku ze znacznie ograniczon moliwoci samodzielnej egzystencji cznie ze wskaza-niem, aby opiekun dziecka mia na co dzie wspudzia w procesie leczenia, reha-bilitacji i edukacji dziecka.IX. wiadczenia spoeczne256Codziennik prawnywiadczenie przysuguje rwnie, gdy osoba wymagajca opieki legitymuje si orzeczeniem o znacznym stopniu niepenosprawnoci.Rodzina musi wypeni kryterium dochodowe (a wic dochd rodziny w przeli-czeniu) na jej czonkw nie moe przekroczy okrelonej wysokoci).wiadczenie to nie przysuguje, jeeli: opiekun dziecka ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty socjalnej, zasiku staego, nauczycielskiego wiadczenia kompensacyjnego, zasiku przedemery-talnego lub wiadczenia przedemerytalnego; osoba wymagajca opieki pozostaje w zwizku maeskim; dziecko zostao umieszczone w rodzinie zastpczej, z wyjtkiem rodziny zastp-czej spokrewnionej z dzieckiem, na ktrej zgodnie z przepisami Kodeksu rodzin-nego i opiekuczego ciy obowizek alimentacyjny; dziecko w zwizku z koniecznoci ksztacenia, rewalidacji lub rehabilitacji przebywa w placwce zapewniajcej caodobow opiek, w tym w specjalnym orodku szkolno-wychowawczym, i korzysta w niej z caodobowej opieki przez wicej ni 5 dni w tygodniu, z wyjtkiem zakadw opieki zdrowotnej; osoba w rodzinie ma ustalone prawo do wczeniejszej emerytury na to dziecko; osoba w rodzinie ma ustalone prawo do dodatku do zasiku rodzinnego w okre-sie korzystania z urlopu wychowawczego albo do wiadczenia pielgnacyjnego na to lub na inne dziecko w rodzinie; na osob wymagajc opieki czonek rodziny jest uprawniony za granic do wiadczenia na pokrycie wydatkw zwizanych z opiek, chyba e przepisy o ko-ordynacji systemw zabezpieczenia spoecznego lub dwustronne umowy o za-bezpieczeniu spoecznym stanowi inaczej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o wiadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).243. Kto i kiedy ma prawo ubiegania si o wiadczenia rodzinne? wiadczenia rodzinne realizuj: organ waciwy, czyli wjt, burmistrz lub prezydent miasta, w ktrym mieszka osoba ubiegajca si o wiadczenie rodzinne; samorzd wojewdztwa w zakresie koordynacji systemw zabezpieczenia spo-ecznego.Samorzd wojewdztwa wydaje decyzje w sprawach wiadcze rodzinnych re-alizowanych w zwizku z koordynacj systemw zabezpieczenia spoecznego.257Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczneUstalenie prawa do wiadcze rodzinnych oraz ich wypata nastpuj odpo-wiednio na wniosek: maonkw lub jednego z maonkw; rodzicw lub jednego z rodzicw; opiekuna faktycznego dziecka; opiekuna prawnego dziecka; osoby uczcej si; penoletniej osoby niepenosprawnej; innej osoby upowanionej do reprezentowania dziecka lub penoletniej osoby niepenosprawnej.Wniosek skada si w urzdzie gminy lub miasta waciwym ze wzgldu na miejsce zamieszkania. Szczegowe informacje dotyczce procedury ubiegania si o wiadczenia rodzinne wraz z formularzami i wykazem niezbdnych dokumentw mona uzyska we waciwym wydziale urzdu gminy (urzdu miasta) lub orodku pomocy spoecznej.W przypadku wtpliwoci, dotyczcych okolicznoci zwizanych z ustalaniem prawa do wiadcze na rzecz osoby samotnie wychowujcej dziecko, organ waci-wy moe przeprowadzi wywiad.Przyznanie wiadcze rodzinnych nastpuje w formie decyzji administracyjnej. Stronie niezadowolonej z rozstrzygnicia przysuguje prawo zoenia odwoania do samorzdowego kolegium odwoawczego, a nastpnie do wojewdzkiego sdu ad-ministracyjnego. Wyrok sdu moe by zaskarony skarg kasacyjn do Naczelnego Sdu Administracyjnego.wiadczenia rodzinne wypaca si nie pniej ni do ostatniego dnia miesica, za ktry zostao przyznane.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o wiadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 2 czerwca 2005 r. w spra-wie sposobu i trybu postpowania w sprawach o wiadczenia rodzinne (Dz.U. Nr 105, poz. 881 ze zm.).IX. wiadczenia spoeczne258Codziennik prawny5. Emerytury i renty244. Kiedy przysuguje wiadczenie emerytalno-rentowe? Zasady nabywania prawa do wiadcze emerytalno-rentowych reguluje usta-wa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpiecze Spoecznych, ktra okrela warunki nabywania prawa do wiadcze pieninych z ubezpiecze emerytalnego i rentowych, zasady ustalania wysokoci wiadcze, zasady i tryb przyznawania oraz wypaty wiadcze.Aby mie roszczenie o wiadczenia emerytalno-rentowe, naley by osob ubez-pieczon z tego tytuu. Oznacza to, e osoba, ktra w trakcie aktywnoci zawodo-wej nie opacaa nalenych skadek do ZUS, nie ma prawa da wypaty wiad-cze. W przypadku osoby, ktra nigdy nie bya pracownikiem lub nie prowadzia dziaalnoci zwizanej z obowizkiem ubezpieczenia spoecznego, w przypadku staroci lub wystpienia niezdolnoci do pracy bdzie moga ubiega si wycznie o wiadczenia objte systemem pomocy spoecznej.259Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczneZ tytuu odprowadzania skadek emerytalno-rentowych, po spenieniu warun-kw okrelonych w ustawie mona uzyska: emerytur; rent z tytuu niezdolnoci do pracy, w tym rent szkoleniow; rent rodzinn; zasiek pogrzebowy; dodatki: pielgnacyjny lub dla sieroty zupenej.Ubezpieczonym, urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r., przysuguje emerytura po osigniciu wieku emerytalnego, wynoszcego co najmniej 60 lat dla kobiet i co najmniej 65 lat dla mczyzn.Oznacza to, e po osigniciu wieku okrelonego przez ustawodawc mona rozway decyzj o zoeniu wniosku do ZUS o przyznanie emerytury.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpiecze Spoecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).245. Od czego zaley wysoko wiadczenia emerytalnego?Podstaw obliczenia emerytury wedug nowych zasad jest zwaloryzowana kwo-ta skadek na ubezpieczenie emerytalne zaewidencjonowana na koncie ubezpieczo-nego oraz kwota zwaloryzowanego kapitau pocztkowego. Emerytura stanowi bdzie zatem rwnowarto kwoty bdcej wynikiem podzielenia zgromadzonej na koncie kwoty, przez rednie dalsze trwanie ycia dla osb w wieku rwnym wieko-wi przejcia na emerytur danego ubezpieczonego.Takie rozwizanie oznacza, e im duej ubezpieczony bdzie pracowa, tym wysze wiadczenie otrzyma. Dlatego te przed zoeniem pierwszego wniosku do organu rentowego naley dobrze si zastanowi, czy przypadkiem nie bdzie ko-rzystniejsze poczekanie z tym wnioskiem jeszcze jaki czas.Od 1 marca 2009 r. do 28 lutego 2010 r. kwota najniszej emerytury wynosi 675, 10 zPodstawa prawna:Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpiecze Spoecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).IX. wiadczenia spoeczne260Codziennik prawny246. Na czym polega obowizek zawarcia umowy z otwartym funduszem emerytalnym?Od 1999 roku, kiedy wesza w ycie reforma systemu emerytalnego, osoby uro-dzone po 31 grudnia 1968 r. (czyli obecnie kada osoba penoletnia podejmujca po raz pierwszy prac zwizan z obowizkiem opacania skadek do ZUS) musz lokowa cz skadki emerytalnej na indywidualnym koncie obsugiwanym przez ZUS (I filar), a cz w jednym z otwartych funduszy emerytalnych (II filar).Nie pniej ni w terminie 7 dni od daty powstania obowizku ubezpieczenia (podjcia pracy lub dziaalnoci zwizanej z obowizkiem ubezpieczenia) ubezpie-czony jest zobowizany do zawarcia umowy z otwartym funduszem emerytalnym.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytal-nych (Dz.U. z 2004 r. Nr 159, poz. 1667 ze zm.).Ustawa z dnia 13 padziernika 1998 r. o systemie ubezpiecze spoecznych (Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).Rozporzdzenie Rady Ministrw z dnia 9 czerwca 1998 r. w sprawie sposobu i trybu zawarcia umowy, na podstawie ktrej nastpuje uzyskanie czonkostwa w otwartym funduszu emerytalnym, sposobu i terminu skadania owiadczenia o maeskich sto-sunkach majtkowych czonka otwartego funduszu emerytalnego oraz zawiadamia-nia otwartego funduszu emerytalnego o kadorazowej zmianie w stosunku do treci takiego owiadczenia, obejmujcej rodki zgromadzone na rachunku czonka (Dz.U. Nr 84, poz. 534 ze zm.).247. Jakie s konsekwencje niezawarcia umowy z otwartym funduszem emerytalnym?W przypadku, gdy ubezpieczony nie dopeni obowizku zawarcia umowy z otwartym funduszem emerytalnym, ZUS wezwie go na pimie do zawarcia umo-wy z otwartym funduszem emerytalnym.Jeeli ubezpieczony samodzielnie nie dokona wyboru otwartego funduszu, ZUS przeprowadza losowanie w ostatnim dniu roboczym stycznia lub lipca, przy czym liczba ubezpieczonych uzyskujcych czonkostwo w poszczeglnych otwartych fun-duszach wyznaczonych w wyniku losowania powinna by rwna. ZUS wyznacza otwarty fundusz emerytalny w drodze losowania, spord otwartych funduszy emerytalnych, ktre uzyskay stopy zwrotu wysze ni rednie waone stopy zwrotu w dwch ostatnich okresach rozliczeniowych podawane do publicznej wiado-moci, zgodnie z przepisami ustawy o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytal-261Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoecznenych, i ktrych aktywa na koniec drugiego okresu rozliczeniowego z roku poprzedniego nie przekraczay 10% wartoci aktyww netto wszystkich otwartych funduszy.Po wyznaczeniu funduszu w drodze losowania, ZUS przekae na rachunek ubez-pieczonego nominaln warto skadek podlegajcych odprowadzeniu do funduszu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 13 padziernika 1998 r. o systemie ubezpiecze spoecznych (Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 23 lutego 2000 r. w spra-wie szczegowych zasad przeprowadzania przez zakad ubezpiecze spoecznych losowania otwartych funduszy emerytalnych dla ubezpieczonych ktrzy nie dopenili obowizku zawarcia umw z funduszami (Dz.U. Nr 15, poz. 190 ze zm.).248. Kiedy przysuguje renta z tytuu niezdolnoci do pracy? W odrnieniu od prawa do emerytury, ktra jest zwizana z wypracowaniem odpowiedniego wiadczenia i ukoczeniem okrelonego wieku, renta z tytuu nie-zdolnoci pracy zwizana jest z utrat zdolnoci do pracy z powodu stanu zdrowia.Prawo do renty z tytuu niezdolnoci do pracy przysuguje ubezpieczonemu, ktry spenia cznie nastpujce warunki: jest niezdolny do pracy; ma wymagany okres skadkowy i nieskadkowy; niezdolno do pracy powstaa w okrelonych ustaw okresach skadkowych (okres zatrudnienia, okres ubezpieczenia) i nieskadkowych (np. w okresie po-bierania zasiku chorobowego lub opiekuczego) albo nie pniej ni w cigu 18 miesicy od ustania tych okresw.Przyznanie renty moe nastpi nawet wwczas, gdy niezdolno do pracy po-wstaa w okresie pniejszym ni 18 miesicy od ustania okresw wskazanych w ustawie, pod warunkiem e osoba ubiegajca si o wiadczenie: zostaa uznana za cakowicie niezdoln do pracy; spenia warunek posiadania wymaganego okresu skadkowego i nieskadkowe-go oraz legitymuje si co najmniej 20-letnim (w przypadku kobiety) i 25-letnim (w przypadku mczyzny) okresem skadkowym i nieskadkowym.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpiecze Spoecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).IX. wiadczenia spoeczne262Codziennik prawny249. Co to jest niezdolno do pracy?Za niezdoln do pracy uwaa si osob, ktra cakowicie lub czciowo utracia zdolno do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawnoci organizmu i nie ro-kuje odzyskania tej zdolnoci po przekwalifikowaniu.Cakowicie niezdoln do pracy jest osoba, ktra utracia zdolno do wykony-wania jakiejkolwiek pracy. Za czciowo niezdoln do pracy uwaa si osob, ktra utracia w znacznym stopniu zdolno do pracy zgodnej z posiadanym przez ni poziomem kwalifikacji.W przypadku stwierdzenia naruszenia sprawnoci organizmu w stopniu powo-dujcym konieczno staej lub dugotrwaej opieki i pomocy innej osoby w zaspo-kajaniu podstawowych potrzeb yciowych orzeka si niezdolno do samodzielnej egzystencji.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpiecze Spoecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).250. Kiedy przysuguje renta? W zalenoci od wieku osoby, ktra wystpuje z wnioskiem o rent z tytuu nie-zdolnoci do pracy, musi ona udokumentowa w ZUS odpowiednio wymagany okres skadkowy i nieskadkowy. Okres ten wynosi: 1 rok jeeli niezdolno do pracy powstaa przed ukoczeniem 20 lat; 2 lata jeeli niezdolno do pracy powstaa w wieku od 20 do 22 lat; 3 lata jeeli niezdolno do pracy powstaa w wieku od 22 do 25 lat; 4 lata jeeli niezdolno do pracy powstaa w wieku od 25 do 30 lat; 5 lat jeeli niezdolno do pracy powstaa w wieku powyej 30 lat.Okres wymaganych 5 lat w odniesieniu do osb, u ktrych niezdolno do pracy powstaa po ukoczeniu 30 roku ycia, musi przypada w cigu ostatniego dziesi-ciolecia przypadajcego przed dniem zgoszenia wniosku o rent lub przed dniem powstania niezdolnoci do pracy. Do tego dziesicioletniego okresu nie wlicza si okresw pobierania renty z tytuu niezdolnoci do pracy, renty rodzinnej, renty szkoleniowej.Jeeli ubezpieczony nie osign wymaganego okresu skadkowego i nieskadko-wego, warunek posiadania wymaganego okresu uwaa si za speniony, gdy ubez-pieczony zosta zgoszony do ubezpieczenia przed ukoczeniem 18 lat albo w cigu 6 miesicy po ukoczeniu nauki w szkole ponadpodstawowej, ponadgimnazjalnej 263Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoecznelub w szkole wyszej oraz do dnia powstania niezdolnoci do pracy mia bez prze-rwy lub z przerwami nieprzekraczajcymi 6 miesicy, okresy skadkowe i nieskad-kowe. Jest to szczeglnie istotne dla osb, ktre szybko podjy prac zawodow lub w krtkim czasie po ukoczeniu nauki stay si niezdolne do pracy.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpiecze Spoecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).251. Jakie s rodzaje rent z tytuu niezdolnoci do pracy?Renta staa przysuguje osobie, ktrej niezdolno do pracy zostaa uznana za trwa, natomiast renta okresowa jeli niezdolno do pracy ma charakter czaso-wy. Przysuguje ona przez okres wskazany w decyzji organu rentowego.Aktualnie niezdolno do pracy jest orzekana na okres nie duszy ni 5 lat, chy-ba e wedug wiedzy medycznej nie ma rokowa odzyskania zdolnoci do pracy przed upywem tego okresu. Wwczas niezdolno do pracy bdzie orzekana na okres duszy ni 5 lat.Jeeli osobie uprawnionej do renty z tytuu niezdolnoci do pracy przez okres co najmniej ostatnich 5 lat poprzedzajcych dzie badania lekarskiego brakuje mniej ni 5 lat do osignicia wieku emerytalnego (60 lat dla kobiety i 65 lat dla mczy-zny), w przypadku dalszego stwierdzenia niezdolnoci do pracy orzeka si niezdol-no do pracy na okres do dnia osignicia tego wieku.Jeli ubezpieczony speni warunki wymagane do przyznania renty z tytuu nie-zdolnoci do pracy i uzyska orzeczenie o celowoci przekwalifikowania zawodowe-go ze wzgldu na niezdolno do pracy w dotychczasowym zawodzie, moe otrzy-ma rent szkoleniow. Renta przyznawana jest na okres 6 miesicy. Na wniosek starosty istnieje moliwo przeduenia tego okresu na czas niezbdny do prze-kwalifikowania zawodowego o dalsze 30 miesicy. Okres 6 miesicy moe ulec skr-ceniu, jeli przed upywem tego okresu starosta zawiadomi organ rentowy o braku moliwoci przekwalifikowania do innego zawodu lub o tym, e osoba zaintereso-wana nie poddaje si przekwalifikowaniu zawodowemu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpiecze Spoecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).IX. wiadczenia spoeczne264Codziennik prawny252. W jaki sposb ustala si wysoko renty z tytuu niezdolnoci do pracy?Renta z tytuu niezdolnoci do pracy nie jest przyznawana automatycznie. To osoba zainteresowana musi podj niezbdne dziaania, czyli zoy wniosek oraz pozostae wymagane dokumenty.Renta dla osoby cakowicie niezdolnej do pracy wynosi: 24% kwoty bazowej, czyli 100% przecitnego wynagrodzenia pomniejszonego o skadki na ubezpieczenia spoeczne potrcone od ubezpieczonych; od 1 marca 2009 r., kwota bazowa wynosi 2578, 26 z; po 1,3% podstawy wymiaru za kady rok okresw skadkowych, z uwzgldnie-niem penych miesicy; po 0,7% podstawy wymiaru za kady rok okresw nieskadkowych, z uwzgld-nieniem penych miesicy; po 0,7% podstawy wymiaru za kady rok okresu brakujcego do penych 25 okre-sw skadkowych i nieskadkowych, przypadajcych od dnia zgoszenia wniosku o rent do dnia ukoczenia przez wnioskodawc 60 lat, tzw. sta hipotetyczny.Renta z tytuu czciowej niezdolnoci do pracy wynosi 75% renty z tytuu ca-kowitej niezdolnoci do pracy, Renta szkoleniowa wynosi 75% podstawy jej wymiaru. Renta szkoleniowa nie moe by nisza ni najnisza wysoko renty z tytuu czciowej niezdolnoci do pracy.Wysoko najniszych rent z tytuu cakowitej i czciowej niezdolnoci od 1 marca 2009 r. do 28 lutego 2010 r.: renta z tytuu cakowitej niezdolnoci do pracy wynosi 675,10 z; renta z tytuu czciowej niezdolnoci do pracy wynosi 519,30 z.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpiecze Spoecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).253. W jaki sposb ustala si niezdolno do pracy do celw rentowych?Oceny niezdolnoci do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik Za-kadu Ubezpiecze Spoecznych. Lekarz orzecznik ocenia niezdolno do pracy, jej stopie, a take dokonuje ustale dotyczcych: daty powstania niezdolnoci do pracy; trwaoci lub przewidywanego okresu trwania niezdolnoci do pracy;265Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczne zwizku przyczynowego niezdolnoci do pracy lub mierci z okrelonymi oko-licznociami; niezdolnoci do samodzielnej egzystencji; celowoci przekwali kowania zawodowego.Od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS osobie zainteresowanej przysuguje pra-wo wniesienia sprzeciwu do komisji lekarskiej ZUS w cigu 14 dni od dnia dorcze-nia tego orzeczenia. Sprzeciw wnosi si za porednictwem jednostki organizacyjnej ZUS waciwej ze wzgldu na miejsce zamieszkania osoby zainteresowanej.Orzeczenie stanowi podstaw dla organu rentowego do wydania decyzji w spra-wie wiadcze uzalenionych od stwierdzenia niezdolnoci do pracy.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpiecze Spoecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Pracy i Polityki Spoecznej z dnia 14 grudnia 2004 r. w spra-wie orzekania o niezdolnoci do pracy (Dz.U. Nr 273, poz. 2711).254. Co to jest renta rodzinna? Renta rodzinna przysuguje uprawnionym czonkom rodziny osoby, ktra w chwi-li mierci miaa ustalone prawo do emerytury lub renty z tytuu niezdolnoci do pra-cy albo speniaa warunki wymagane do uzyskania jednego z tych wiadcze. Renta rodzinna przysuguje take uprawnionym czonkom rodziny osoby, ktra w chwili mierci pobieraa zasiek przedemerytalny lub wiadczenie przedemerytalne.Do renty rodzinnej maj prawo: dzieci wasne, dzieci drugiego maonka, dzie-ci przysposobione do ukoczenia 16 roku ycia lub 25 roku ycia, jeli ucz si oraz bez wzgldu na wiek, jeli stay si cakowicie niezdolne do pracy oraz do sa-modzielnej egzystencji lub cakowicie niezdolne do pracy przed 16 rokiem ycia lub w czasie nauki w szkole do ukoczenia 25 roku ycia. Jeeli dziecko osigno 25 lat, bdc na ostatnim roku studiw w szkole wyszej, prawo do renty przedua si do zakoczenia tego roku studiw.Prawo do renty rodzinnej maj take wnuki, rodzestwo i inne dzieci przyjte na wychowanie i utrzymanie przed osigniciem penoletnoci, jeeli speniaj ta-kie warunki jak dzieci wasne i zostay przyjte na wychowanie co najmniej na rok przed mierci ubezpieczonego (emeryta lub rencisty), chyba e mier bya nastp-stwem wypadku, a ponadto nie maj prawa do renty po zmarych rodzicach, a gdy rodzice yj jeeli nie mog zapewni im utrzymania albo ubezpieczony (emeryt lub rencista) lub jego maonek by ich opiekunem ustanowionym przez sd.IX. wiadczenia spoeczne266Codziennik prawnyPrawo do renty rodzinnej przysuguje wdowie, jeli w chwili mierci ma uko-czya 50 lat lub bya niezdolna do pracy albo wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnukw lub rodzestwa uprawnionych do renty rodzinnej po zmarym mu, ktre nie ukoczyy 16 roku ycia (a jeeli ucz si 18 roku ycia) lub s cakowicie nie-zdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub cakowicie niezdolne do pra-cy. Uprawnienie do renty rodzinnej przysuguje rwnie wdowie, jeli speni waru-nek dotyczcy wieku lub niezdolnoci do pracy w okresie nie duszym ni 5 lat od mierci ma lub od zaprzestania wychowywania dzieci.Maonka rozwiedziona oraz wdowa, ktra przed mierci ma nie pozostawa-a z nim we wsplnoci maeskiej, ma prawo do renty rodzinnej, jeeli oprcz spenienia powyszych warunkw wymaganych od wdowy, w dniu mierci ma miaa prawo do alimentw z jego strony, ustalone wyrokiem sdowym lub ugod sdow.Wdowa, ktra nie spenia adnego z wymienionych warunkw wymaganych do przyznania renty rodzinnej i nie posiada niezbdnych rde utrzymania, ma prawo do okresowej renty rodzinnej przez okres jednego roku od dnia mierci ma albo przez okres uczestniczenia w zorganizowanym szkoleniu majcym na celu uzyska-nie kwalifikacji do wykonywania pracy zarobkowej, nie duej jednak ni przez 2 lata od mierci ma.Te same zasady stosuje si do wdowca. Wiek uprawniajcy wdowca do renty ro-dzinnej rwnie wynosi 50 lat.Rodzice maj prawo do renty rodzinnej, jeeli ubezpieczony (emeryt lub ren-cista) bezporednio przed mierci przyczynia si do ich utrzymania, a ponadto speniaj warunki takie jak dla wdowy/wdowca (dotyczce wieku, niezdolnoci do pracy lub wychowywania maoletnich osb).Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpiecze Spoecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).255. W jaki sposb ustala si wysoko renty rodzinnej? Renta rodzinna wynosi: dla jednej osoby uprawnionej 85% wiadczenia, ktre przysugiwaoby zmar-emu; dla dwch osb uprawnionych 90% wiadczenia, ktre przysugiwaoby zmar-emu;267Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczne dla trzech i wicej osb uprawnionych 95% wiadczenia, ktre przysugiwao-by zmaremu.Wszystkim uprawnionym czonkom rodziny przysuguje jedna czna ren-ta rodzinna, ktra w razie koniecznoci dzielona jest w rwnych czciach midzy uprawnionych.Jeeli do renty rodzinnej uprawniona jest sierota zupena, przysuguje jej doda-tek dla sierot zupenych.Od 1 marca 2009 r. do 28 lutego 2010 r. najnisza renta rodzinna wynosi 675,10 z, a dodatek dla sieroty zupenej 325,36 z. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpiecze Spoecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).256. Co to jest renta socjalna? Renta socjalna jest wiadczeniem, ktre przysuguje osobie penoletniej oraz cakowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawnoci organizmu, kt-re powstao: przed ukoczeniem 18 roku ycia albo w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyszej, przed ukoczeniem 25 roku ycia albo w trakcie studiw doktoranckich lub aspirantury naukowej.Renta socjalna finansowana jest ze rodkw budetu pastwa. Nie trzeba wic podlega ubezpieczeniom spoecznym (opaca skadki), aby uzyska prawo do tego wiadczenia. Ustalenia cakowitej niezdolnoci do pracy i przewidywanego okresu jej trwania dokonuje lekarz orzecznik ZUS na zasadach i w trybie okrelo-nym w ustawie o emeryturach i rentach, czyli jak przy rencie z tytuu niezdolnoci do pracy.Renta socjalna jest przyznawana na wniosek osoby zainteresowanej, zamieszka-ej na terytorium Polski. Renta moe by przyznana na stae, jeeli niezdolno do pracy jest trwaa lub na wskazany okres jeli niezdolno do pracy jest czasowa.Renta socjalna nie przysuguje osobie, ktra: ma ustalone prawo do emerytury, uposaenia w stanie spoczynku, renty z ty-tuu niezdolnoci do pracy, renty inwalidzkiej, renty strukturalnej, wiadczenia przedemerytalnego lub zasiku przedemerytalnego; pobiera wiadczenia o charakterze rentowym z instytucji zagranicznych; jest tymczasowo aresztowana albo odbywa kar pozbawienia wolnoci;IX. wiadczenia spoeczne268Codziennik prawny ma ustalone prawo do renty rodzinnej (czci renty) przez jednostk organiza-cyjn ZUS lub przez inny ni ta jednostka organ emerytalno-rentowy (np. KRUS), w wysokoci przekraczajcej 200% kwoty najniszej renty z tytuu cakowitej niezdolnoci do pracy; jest wacicielem lub posiadaczem (samoistnym lub zalenym) nieruchomoci rolnej, w rozumieniu Kodeksu cywilnego, o powierzchni uytkw rolnych prze-kraczajcej 5 ha przeliczeniowych lub jako wspwaciciel ma udzia w takiej nieruchomoci, ktrej powierzchnia przekracza 5 ha przeliczeniowych.Renta socjalna nie przysuguje osobie, ktra jest uprawniona do renty z tytuu niezdolnoci do pracy. Jednake od tej zasady istnieje wyjtek. Dotyczy on osoby, ktra ma ustalone prawo do renty z tytuu niezdolnoci do pracy, w tym tzw. renty uczniowskiej oraz ma ustalone prawo do renty rodzinnej, przy czym wysoko ren-ty rodzinnej jest nisza lub rwna 200% kwoty najniszej renty z tytuu cakowitej niezdolnoci do pracy i jeli osoba ta pobiera rent rodzinn jako wiadczenie wy-sze lub wybrane.Zasadniczo renta socjalna nie przysuguje za okres tymczasowego aresztowania albo odbywania kary pozbawienia wolnoci. Jednake osoba, ktra bya uprawnio-na do renty socjalnej i ktrej prawo do tej renty ustao w zwizku z osadzeniem w areszcie wskutek tymczasowego aresztowania lub w zakadzie karnym w celu od-bycia kary pozbawienia wolnoci, moe zgosi wniosek o przyznanie renty socjal-nej w wysokoci 50% kwoty tej renty. W tym przypadku renta przysuguje tylko ta-kiej osobie, ktra spenia cznie nastpujce warunki: jest osob samotnie gospodarujc; nie posiada innego przychodu; nie ma ustalonego prawa do renty rodzinnej; jest wacicielem lokalu mieszkalnego (domku jednorodzinnego) albo przy-suguje jej spdzielcze prawo do lokalu albo jest najemc lokalu mieszkalnego wchodzcego w skad mieszkaniowego zasobu gminy, innych jednostek samo-rzdu terytorialnego albo stanowicego wasno Skarbu Pastwa lub pastwo-wych osb prawnych oraz zobowie si pisemnie, e z kwoty tej renty bdzie dokonywaa opat z tytuu czynszu lub innych nalenoci za lokal mieszkalny (dom jednorodzinny), a w lokalu tym (domu) nie przebywaj inne osoby.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.). Rozporzdzenie Ministra Pracy, Gospodarki i Polityki Spoecznej z dnia 26 wrzenia 2003 r. w sprawie przyznawaniu renty socjalnej (Dz.U. 170, poz. 1656).269Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczne257. W jaki sposb ustala si wysoko renty socjalnej? Renta socjalna przyznawana jest w staej wysokoci, wynoszcej 84% kwoty naj-niszej renty z tytuu cakowitej niezdolnoci do pracy. Od 1 marca 2009 r. do 28 lutego 2010 r. wysoko renty socjalnej wynosi 567,08 z. W przypadku, gdy osoba ubiegajca si o rent socjaln jest jednoczenie upraw-niona do renty rodzinnej, ktrej wysoko nie przekracza 200% kwoty najniszej renty z tytuu cakowitej niezdolnoci do pracy, przysuguje jej prawo do obydwu tych wiadcze rwnoczenie. czna wysoko renty rodzinnej i renty socjalnej nie moe przekracza 200% kwoty najniszej renty z tytuu cakowitej niezdolnoci do pracy. W przypadku, gdy czna wysoko tych dwch wiadcze przekracza 200% najniszej renty z tytuu cakowitej niezdolnoci do pracy, obnieniu podlega wyso-ko renty socjalnej. Kwota obnionej renty socjalnej nie moe by jednak nisza ni 10% kwoty najniszej renty z tytuu cakowitej niezdolnoci do pracy. Od 1 marca 2009 r. kwota ta wynosi 67,51 z. Renta socjalna jest wiadczeniem podlegajcym opodatkowaniu podatkiem do-chodowym od osb fizycznych. Z kwoty renty odlicza si zaliczk na podatek do-chodowy, a take potrca skadk na ubezpieczenie zdrowotne.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.).258. Kiedy dochodzi do zawieszenia prawa do wiadcze emerytalnych i rentowych?Prawo do emerytury, renty z tytuu niezdolnoci do pracy, renty rodzinnej i ren-ty socjalnej ulega zawieszeniu w przypadku osigania przychodu z tytuu dziaal-noci podlegajcej obowizkowi ubezpieczenia spoecznego. Dlatego kada osoba, ktra pobiera omwione wiadczenia, powinna powiadomi o tym ZUS.Aby unikn niepotrzebnych komplikacji, najlepiej jeszcze przed podjciem do-datkowej dziaalnoci skontaktowa si z jednostk ZUS wypacajc wiadczenia i szczegowo wyjani swoj sytuacj. To pozwoli unikn problemw z ewentu-alnym zwrotem nienalenie pobranych wiadcze. Emeryci i rencici, ktrzy uko-czyli 60 lat (w przypadku kobiet) oraz 65 lat (w przypadku mczyzn) mog zarob-kowa bez ogranicze.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundusz Ubezpiecze Spoecznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 35 ze zm.).IX. wiadczenia spoeczne270Codziennik prawny6. Ubezpieczenie spoeczne w Unii Europejskiej259. W jakich krajach mona korzysta z zasad koordynacji systemw zabezpieczenia spoecznego?Od dnia uzyskania przez Polsk czonkostwa w Unii Europejskiej obywatel pol-ski ma prawo do rwnego traktowania we wszystkich krajach czonkowskich Unii: Austrii, Belgii, Bugarii, Cyprze, Czechach, Danii, Estonii, Finlandii, Francji, Gre-cji, Hiszpanii, Holandii, Irlandii, Litwie, Luksemburgu, otwie, Malcie, Niemczech, Polsce, Portugalii, Rumunii, Sowacji, Sowenii, Szwecji, Wgier, Wielkiej Brytanii, Woszech.Przy stosowaniu zasad koordynacji, tak jak pastwa czonkowskie Unii Europej-skiej traktowane s take pastwa Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG), a wic: Norwegia, Islandia i Liechtenstein.Od 1 kwietnia 2006 r. zasady koordynacji maj zastosowanie take do Szwajcarii.Podstawa prawna:Rozporzdzenie (EWG) Rady nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. dotyczce stosowania systemw zabezpieczenia spoecznego do pracownikw najemnych, osb pracujcych 271Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoecznena wasny rachunek oraz czonkw ich rodzin, przemieszczajcych si w granicach Wsplnoty (Dz. Urz. Wsplnot Europejskich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.), Rozporzdzenie Rady nr 574/72 z 21 marca 1972 r. (Dz. Urz. Wsplnot Europej-skich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.)260. Na czym polega koordynacja systemw zabezpieczenia spoecznego? Przepisy o koordynacji systemw zabezpieczenia spoecznego zawieraj regu-y, dziki ktrym osoby podejmujce prac rwnoczenie lub kolejno w kilku pa-stwach czonkowskich, unikaj negatywnych nastpstw podlegania systemom za-bezpieczenia spoecznego rnych pastw. Zapewniaj rwne traktowanie kadego obywatela Unii i daj prawo do opieki lekarskiej, wiadcze chorobowych, rodzin-nych, emerytur czy rent. Wskazuj, w ktrym kraju osoba pracujca lub prowadz-ca dziaalno za granic podlega ubezpieczeniom spoecznym. Gwarantuj, e wiadczenia nabyte w jednym pastwie, np. emerytura, bd wypacane take, jeli osoba uprawniona przeniesie si do innego pastwa.Kade pastwo czonkowskie swobodnie decyduje, kto ma by ubezpieczony na mocy jego przepisw, jakie wiadczenia bd mu przyznane, na jakich warunkach oraz przez jaki czas. Decyduje te kto, w jakich sytuacjach i na wypadek jakiego zda-rzenia opaca skadki. Przepisy wsplnotowe gwarantuj, e stosowanie ronych praw krajowych nie bdzie mie niekorzystnych skutkw dla osb korzystajcych z prawa do swobodnego przemieszczania si i pobytu na terytorium UE i EOG.Najwaniejsze zasady, na ktrych opiera si koordynacja systemw zabezpiecze-nia spoecznego, to: rwne traktowanie zasada ta zabezpiecza osoby przemieszczajce si przed jakkolwiek dyskryminacj bezporedni lub poredni przy stosowaniu przepi-sw z zakresu zabezpieczenia spoecznego; jedno stosowanego ustawodawstwa zasada ta zabezpiecza przed sytuacj, w ktrej osoba wykonujca prac w jednym lub kilku pastwach nie jest objta zabezpieczeniem spoecznym w adnym z nich lub jest nim objta w kilku pa-stwach jednoczenie; zachowanie praw nabytych oraz w trakcie nabywania zasada ta zapew-nia, e wiadczenia przyznane w jednym z pastw UE s przekazywane osobie uprawnionej niezalenie od jej miejsca zamieszkania, sumowanie okresw ubezpieczenia zasada ta umoliwia uwzgldnianie okresw ubezpieczenia, lub innych rwnorzdnych okresw, przebytych w kil-IX. wiadczenia spoeczne272Codziennik prawnyku pastwach UE przy ustalaniu prawa do wiadcze z zabezpieczenia spoecz-nego.Koordynacji systemw zabezpieczenia spoecznego podlegaj: wiadczenia z tytuu choroby i macierzystwa; wiadczenia z tytuu inwalidztwa, w tym rwnie zmierzajce do zachowania lub zwikszenia zdolnoci zarobkowania; wiadczenia emerytalne; wiadczenia dla osb pozostaych przy yciu; wiadczenia z tytuu wypadkw przy pracy i chorb zawodowych; zasiki pogrzebowe; wiadczenia w razie bezrobocia; wiadczenia rodzinne.Przepisy dotyczce koordynacji systemw zabezpieczenia spoecznego dotycz kadego, jeli przemieszcza si po Unii Europejskiej i Europejskim Obszarze Gospo-darczym i jeli jest: pracownikiem-zatrudnionym na umow o prac, umow zlecenia lub agencyjn, przygranicznym, sezonowym; osob prowadzc dziaalno na wasny rachunek; rolnikiem; emerytem lub rencist; bezrobotnym; urzdnikiem; studentem; duchownym; funkcjonariuszem.Podstawa prawna:Rozporzdzenie (EWG) Rady nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. dotyczce stosowania systemw zabezpieczenia spoecznego do pracownikw najemnych, osb pracujcych na wasny rachunek oraz czonkw ich rodzin, przemieszczajcych si w granicach Wsplnoty (Dz. Urz. Wsplnot Europejskich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.). Rozporzdzenie Rady nr 574/72 z 21 marca 1972 r. (Dz. Urz. Wsplnot Europej-skich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.).261. W jakim kraju jest ubezpieczona osoba dziaajca na terenie UE?Przepisy wsplnotowe zawieraj zasady dotyczce ustawodawstwa waciwego, czyli ustalania, w jakim kraju osoba jest ubezpieczona, jeli pracuje lub otworzya 273Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoecznefirm w UE. Podstawow zasad dla ustalenia waciwego ustawodawstwa w dzie-dzinie ubezpiecze jest zasada miejsca pracy dana osoba podlega ubezpieczeniom spoecznym i ubezpieczeniu zdrowotnemu tam, gdzie pracuje. Oprcz niej funkcjo-nuje kilka innych zasad.Podleganie ubezpieczeniu tylko w jednym krajuTa zasada ma zastosowanie do wszystkich osb, zatrudnionych lub pracujcych na wasny rachunek, objtych przepisami wsplnotowymi, niezalenie od liczby pastw, w ktrych prowadz dziaalno zawodow.Osoba, ktra jednoczenie w rnych pastwach jest pracownikiem i prowadzi dziaalno na wasny rachunek, podlega ubezpieczeniu w tym kraju, w ktrym jest pracownikiem.Powysza zasada nie obowizuje jednak w przypadkach podwjnego ubezpieczenia wymienionych w tzw. zaczniku VII unijnych przepisw. Dzieje si tak wtedy, gdy: prowadzona jest dziaalno na wasny rachunek w Belgii, Czechach, Grecji, we Woszech, na Malcie, w Portugalii, Sowacji i pracuje si na podstawie umowy o prac czy zlecenia w innym pastwie czonkowskim; jeli osoba prowadzi dziaalno na wasny rachunek i mieszka na Cyprze, w Da-nii, Estonii, Hiszpanii, Finlandii i Szwecji oraz gdy pracuje na umow o prac lub zlecenie w innym pastwie; jeli osoba prowadzi dziaalno na wasny rachunek we Francji oraz jest zatrud-niona w innym pastwie, z wyjtkiem Luksemburga; jeli osoba prowadzi gospodarstwo rolne w Niemczech, a oprcz tego jest zatrud-niona w innym pastwie.Oddelegowanie za granicCzsto zdarza si tak, e do pracy za granic kieruje nas nasz stay pracodawca. De-leguje nas do wykonania jakiego zadania. Jeli przewidywany czas wykonywania tej pracy nie przekracza dwunastu miesicy, to nadal podlegamy przepisom ubezpiecze-niowym kraju, w ktrym dotd pracowalimy i gdzie siedzib ma nasz pracodawca.Jeli opacasz skadki na ubezpieczenie dobrowolne a Twj pracodawca na czas pracy za granic udzieli ci urlopu bezpatnego, nie moesz by jednak uznany za pracownika delegowanego.Jeli zatem Twj pracodawca wysya ci do pracy na mniej ni rok, to wystpu-je w ZUS o formularz E 101. ZUS powiadcza dokument i wrcza go pracownikowi lub pracodawcy tej osobie, ktra wnioskowaa o ten druk. W takiej sytuacji skad-ki ubezpieczeniowe nadal pacone s w kraju Twojego staego, dotychczasowego zatrudnienia.W przypadku, gdy czas delegowania si przedua i nie mona tego byo wcze-niej przewidzie, Twj pracodawca moe wystpi o przeduenie okresu delego-IX. wiadczenia spoeczne274Codziennik prawnywania. Musi w tym celu wypeni kolejny formularz: E 102. Formularz E 102 stano-wi formalny wniosek, z ktrym pracodawca wystpuje bezporednio do wskazanej zagranicznej instytucji kraju przejciowego zatrudnienia. Instytucja ta wyraa zgo-d na dalsze (do roku) opacanie skadek w pastwie macierzystym. Naley przy tym pamita, e o zgod trzeba wystpi przed upywem pocztkowego okresu 12 miesicy i zgody tej nie mona udzieli na okres duszy ni 12 miesicy.Specjalne kategorie osbPrzepisy wsplnotowe w zakresie koordynacji systemw zabezpieczenia spo-ecznego wyrniaj pewne szczeglne kategorie osb: pracownicy eglugi morskiej: osoby pracujce na statku pywajcym pod bande-r jednego z pastw czonkowskich s ubezpieczone w tym pastwie, nawet jeli mieszkaj w innym, poza pewnymi wyjtkami; pracownicy transportu midzynarodowego (poza pracownikami eglugi mor-skiej): osoby zatrudnione przez przedsibiorstwa wiadczce usugi transportu midzynarodowego szynowego, drogowego, powietrznego lub eglugi rdldo-wej s ubezpieczone w pastwie czonkowskim, w ktrym znajduje si siedziba tego przedsibiorstwa (z wyjtkiem osb zatrudnionych w oddziale lub przed-stawicielstwie tego przedsibiorstwa w innym pastwie czonkowskim lub pra-cujcych przede wszystkim w kraju zamieszkania); pracownicy suby cywilnej: osoby te s ubezpieczone w kraju, ktrego admini-stracja ich zatrudnia; osoby powoane do suby w siach zbrojnych; osoby te podlegaj ustawodaw-stwu kraju, w ktrego siach zbrojnych su; osoby zatrudnione w misjach dyplomatycznych lub placwkach konsularnych; oso-by te mog zdecydowa si albo na ustawodawstwo pastwa wysyajcego ich, albo przyjmujcego. Wyboru mog dokona w kocu kadego roku kalendarzowego.Podstawa prawna:Rozporzdzenie (EWG) Rady nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. dotyczce stosowania systemw zabezpieczenia spoecznego do pracownikw najemnych, osb pracujcych na wasny rachunek oraz czonkw ich rodzin, przemieszczajcych si w granicach Wsplnoty (Dz. Urz. Wsplnot Europejskich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.). Rozporzdzenie Rady nr 574/72 z 21 marca 1972 r. (Dz. Urz. Wsplnot Europej-skich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.).262. Jakie wiadczenia podlegaj koordynacji?Koordynacji systemw zabezpieczenia spoecznego podlegaj: renty z tytuu niezdolnoci do pracy; wiadczenia emerytalne;275Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczne wiadczenia z tytuu wypadkw przy pracy i chorb zawodowych; renta rodzinna; wiadczenia z tytuu choroby i macierzystwa; wiadczenia rodzinne; zasiek pogrzebowy; wiadczenia medyczne.Podstawa prawna:Rozporzdzenie (EWG) Rady nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. dotyczce stosowania systemw zabezpieczenia spoecznego do pracownikw najemnych, osb pracujcych na wasny rachunek oraz czonkw ich rodzin, przemieszczajcych si w granicach Wsplnoty (Dz. Urz. Wsplnot Europejskich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.). Rozporzdzenie Rady nr 574/72 z 21 marca 1972 r. (Dz. Urz. Wsplnot Europej-skich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.).263. W jaki sposb ustala si rent z tytuu niezdolnoci do pracy?Poszczeglne pastwa czonkowskie Unii Europejskiej reguluj zasady nabywa-nia prawa do wiadcze (rent) z tytuu inwalidztwa (niezdolnoci do pracy) w opar-ciu o jeden z dwch systemw: systemu, w ktrym wysoko renty nie jest zalena od dugoci przebytych okre-sw ubezpieczenia lub zamieszkania (typ A); systemu, w ktrym wysoko renty jest uzaleniona od dugoci przebytych okre-sw ubezpieczenia lub zamieszkania (typ B).Naley pamita, e o prawo do wiadczenia z tytuu inwalidztwa mona ubie-ga si w danym pastwie czonkowskim, o ile spenione s warunki, od ktrych przepisy tego pastwa uzaleniaj nabycie takiego prawa. Dodatkowo osoba ubie-gajca si o wiadczenie musi by w tym pastwie ubezpieczona przez co najmniej jeden peny rok.W zalenoci od stosowanego w danym pastwie czonkowskim systemu, pra-wo do wiadcze z tytuu inwalidztwa ustala albo instytucja waciwa tego pastwa czonkowskiego, ktrego ustawodawstwu osoba podlegaa w chwili wystpienia inwalidztwa (dotyczy osb, ktre podlegaj wycznie przepisom pastw czon-kowskich stosujcych system typu A), albo instytucje waciwe kadego pastwa czonkowskiego, ktrego ustawodawstwu osoba podlegaa, w sposb analogiczny jak przy uprawnieniach do emerytury (dotyczy osb, ktre podlegaj przepisom pastw czonkowskich, z ktrych chocia jedno stosuje system typu B).IX. wiadczenia spoeczne276Codziennik prawnyPodstawa prawna:Rozporzdzenie (EWG) Rady nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. dotyczce stosowania systemw zabezpieczenia spoecznego do pracownikw najemnych, osb pracujcych na wasny rachunek oraz czonkw ich rodzin, przemieszczajcych si w granicach Wsplnoty (Dz. Urz. Wsplnot Europejskich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.).Rozporzdzenie Rady nr 574/72 z 21 marca 1972 r. (Dz. Urz. Wsplnot Europej-skich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.).264. W jaki sposb ustala si wiadczenia emerytalne?Zasady nabycia prawa do wiadcze emerytalnych i wyliczania ich wysokoci re-gulowane s odrbnie w kadym pastwie czonkowskim Unii Europejskiej. Z tego wzgldu w poszczeglnych pastwach wystpuj rnice, m.in. co do wieku upraw-niajcego do emerytury i wymaganego stau pracy.Emerytura jest przyznawana i wyliczana wedug przepisw tego pastwa czon-kowskiego, w ktrym dana osoba wiadczya prac lub prowadzia dziaalno go-spodarcz. Warunkiem jej przyznania jest spenienie przesanek, od ktrych przepi-sy tego pastwa uzaleniaj nabycie prawa do emerytury, z tym zastrzeeniem, e o prawo do emerytury mona ubiega si w danym pastwie czonkowskim, jeli si byo w nim ubezpieczonym przez co najmniej 1 peny rok.Dziki zasadzie sumowania okresw ubezpieczenia, okresy pracy w kadym pastwie czonkowskim s sumowane na potrzeby ustalenia istnienia wymaganego stau pracy, potrzebnego do uzyskania emerytury.Wniosek o przyznanie emerytury lub renty naley skada w kraju zamieszka-nia (w Polsce do ZUS, za granic do odpowiednika ZUS). Przy zaatwianiu spraw zwizanych z emerytur lub rent stosuje si formularze unijne z serii E 200.Podstawa prawna:Rozporzdzenie (EWG) Rady nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. dotyczce stosowania systemw zabezpieczenia spoecznego do pracownikw najemnych, osb pracujcych na wasny rachunek oraz czonkw ich rodzin, przemieszczajcych si w granicach Wsplnoty (Dz. Urz. Wsplnot Europejskich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.).Rozporzdzenie Rady nr 574/72 z 21 marca 1972 r. (Dz. Urz. Wsplnot Europej-skich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.).277Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczne265. W jaki sposb ustala si wiadczenia z tytuu wypadkw przy pracy i chorb zawodowych?Przepisy prawa Unii Europejskiej regulujce zasady nabywania prawa do wiad-cze z tytuu wypadkw przy pracy i chorb zawodowych stanowi, e osobie ubez-pieczonej w kilku pastwach czonkowskich renta z tytuu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej przysuguje wycznie od instytucji waciwej tego pastwa, ktrego ustawodawstwu dana osoba podlegaa w chwili wystpienia wypadku przy pracy lub w chwili powstania choroby zawodowej.W sytuacji, gdy dana osoba wiadczya prac, ktra moga wywoa rozpoznan u niej chorob zawodow w kilku pastwach czonkowskich, wiadczenia z tytuu wypadkw przy pracy i chorb zawodowych mog zosta przyznane tylko i wycz-nie na podstawie przepisw ostatniego z pastw, w ktrych osoba ta wykonywa-a prac, ktra moga wywoa rozpoznan u niej chorob zawodow, pod wa-runkiem, e spenione s wszystkie warunki do przyznania takiego wiadczenia, obowizujce w tym pastwie czonkowskim.Podstawa prawna:Rozporzdzenie (EWG) Rady nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. dotyczce stosowania systemw zabezpieczenia spoecznego do pracownikw najemnych, osb pracujcych na wasny rachunek oraz czonkw ich rodzin, przemieszczajcych si w granicach Wsplnoty (Dz. Urz. Wsplnot Europejskich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.). Rozporzdzenie Rady nr 574/72 z 21 marca 1972 r. (Dz. Urz. Wsplnot Europej-skich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.).266. W jaki sposb ustala si rent rodzinn?Jeli zmara osoba bya zatrudniona lub pracowaa na wasny rachunek, renta rodzinna po niej zostanie naliczona zgodnie z zasadami, jakie miayby zastosowa-nie do samej osoby ubezpieczonej. W przypadku, jeli zmary by na emeryturze, renta po nim zostanie obliczona zgodnie z przepisami kraju, z ktrego zmary j otrzymywa. Jeli pracowa w kilku krajach zgodnie z przepisami obowizujcymi w kadym z nich. Przy obliczaniu renty rodzinnej zostanie uwzgldniony sta pracy zmarego we wszystkich krajach, w ktrych pracowa.Warto pamita, e o rent rodzinn naley wystpi samemu, skadajc wnio-sek w ZUS (w Polsce) albo w odpowiedniej instytucji w tym kraju, gdzie zmary by ubezpieczony. Przy rozpatrywaniu wniosku o rent stosuje si unijny formularz E 203 (Rozpatrzenie wniosku o rent rodzinn).IX. wiadczenia spoeczne278Codziennik prawnyPodstawa prawna:Rozporzdzenie (EWG) Rady nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. dotyczce stosowania systemw zabezpieczenia spoecznego do pracownikw najemnych, osb pracujcych na wasny rachunek oraz czonkw ich rodzin, przemieszczajcych si w granicach Wsplnoty (Dz. Urz. Wsplnot Europejskich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.). Rozporzdzenie Rady nr 574/72 z 21 marca 1972 r. (Dz. Urz. Wsplnot Europej-skich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.).267. W jaki sposb ustala si wiadczenia z tytuu choroby i macierzystwa?Koordynacj systemw zabezpieczenia spoecznego objte s wiadczenia pie-nine z tytuu choroby, w tym take spowodowanej wypadkiem przy pracy lub cho-rob zawodow oraz wiadczenia z tytuu macierzystwa, przysugujce wszystkim grupom osb ubezpieczonych w Polsce.wiadczeniami pieninymi w razie choroby i macierzystwa, objtymi koordy-nacj s: wynagrodzenie chorobowe przysugujce pracownikom do 50 roku ycia cz-nie przez okres do 33 dni w roku kalendarzowym, a pracownikom, ktrzy uko-czyli 50 lat przez okres 14 dni; zasiek chorobowy z ubezpieczenia chorobowego lub wypadkowego przysugu-jcy osobie objtej ubezpieczeniem chorobowym lub wypadkowym przez okres choroby trwajcej do 6 miesicy (w przypadku grulicy do 9 miesicy); okres ten moe by przeduony o kolejne 3 miesice; wiadczenie rehabilitacyjne z ubezpieczenia chorobowego lub wypadkowego przysugujce przez okres do 12 miesicy ubezpieczonemu, ktry po wykorzy-staniu okresu pobierania zasiku chorobowego jest nadal chory, jeeli rokuje od-zyskanie zdolnoci do pracy; zasiek wyrwnawczy z ubezpieczenia chorobowego lub wypadkowego przy-sugujcy przez okres odbywania rehabilitacji zawodowej, nie duej ni przez 24 miesice; zasiek macierzyski przysugujcy osobie ubezpieczonej z tytuu urodzenia dziecka lub przysposobienia dziecka; zasiek opiekuczy przysugujcy osobom objtym obowizkowo ubezpiecze-niem chorobowym z tytuu opieki nad chorym dzieckiem lub innym chorym czonkiem rodziny.Naley pamita, e w Polsce jednym z niezbdnych warunkw uzyskania pra-wa do tych wiadcze jest okrelony przepisami okres ubezpieczenia, czyli opaca-nia skadek na ubezpieczenia spoeczne.279Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoecznewiadczenia z tytuu choroby lub macierzystwa przyznaje i wypaca kraj, w ktrym dana osoba jest ubezpieczona. Zgodnie z przepisami wsplnotowymi wiadczenia te bd wypacane nawet w przypadku, jeli kto mieszka na stae lub przebywa w innym pastwie ni to, w ktrym jest ubezpieczony i z ktrego pobiera wiadczenia. Podstawa prawna:Rozporzdzenie (EWG) Rady nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. dotyczce stosowania systemw zabezpieczenia spoecznego do pracownikw najemnych, osb pracujcych na wasny rachunek oraz czonkw ich rodzin, przemieszczajcych si w granicach Wsplnoty (Dz. Urz. Wsplnot Europejskich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.).Rozporzdzenie Rady nr 574/72 z 21 marca 1972 r. (Dz. Urz. Wsplnot Europej-skich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.).268. W jaki sposb ustala si wiadczenia rodzinne?wiadczenia rodzinne s przewidziane w systemach prawnych wszystkich kra-jw czonkowskich, ale ich charakter i wysoko s bardzo zrnicowane. Tak, jak dzieje si to w przypadku innych wiadcze, pastwo, ktre wypaca wiadczenie rodzinne, ma obowizek wzi pod uwag okresy ubezpieczenia lub zatrudnienia zaliczone w systemach ubezpieczeniowych innych krajw czonkowskich, jeli jest to konieczne do spenienia warunkw dotyczcych okresw oczekiwania na upraw-nienia do wiadcze.wiadczenia rodzinne s przyznawane nawet wwczas, gdy osoba uprawniona mieszka na terytorium innego pastwa ni to, ktre jest zobowizane do wypaty tych wiadcze.Przy zaatwianiu spraw zwizanych ze wiadczeniami rodzinnymi do wymiany informacji pomidzy instytucjami pastw czonkowskich stosowane s formularze unijne z serii E 400.Podstawa prawna:Rozporzdzenie (EWG) Rady nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. dotyczce stosowania systemw zabezpieczenia spoecznego do pracownikw najemnych, osb pracujcych na wasny rachunek oraz czonkw ich rodzin, przemieszczajcych si w granicach Wsplnoty (Dz. Urz. Wsplnot Europejskich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.). Rozporzdzenie Rady nr 574/72 z 21 marca 1972 r. (Dz. Urz. Wsplnot Europej-skich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.).IX. wiadczenia spoeczne280Codziennik prawny269. W jaki sposb ustala si zasiek pogrzebowy?Zasiek pogrzebowy to jednorazowe wiadczenie pienine na pokrycie kosz-tw pogrzebu. Zasiek taki przewiduj przepisy zdecydowanej wikszoci pastw czonkowskich Unii Europejskiej. Warto zwrci uwag na zasad, zgodnie z ktr w sytuacji, gdy dana osoba zmara na obszarze innego pastwa czonkowskiego ni pastwo, w ktrym bya ubezpieczona (ewentualnie pobieraa emerytur lub ren-t), przyjmuje si fikcj, jakoby mier nastpia na obszarze tego pastwa, w kt-rym osoba ta bya ubezpieczona (ewentualnie pobieraa emerytur lub rent) i wo-bec tego to instytucja waciwa tego pastwa powinna ustali istnienie uprawnie do zasiku pogrzebowego i wypaci go.Podstawa prawna:Rozporzdzenie (EWG) Rady nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. dotyczce stosowania systemw zabezpieczenia spoecznego do pracownikw najemnych, osb pracujcych na wasny rachunek oraz czonkw ich rodzin, przemieszczajcych si w granicach Wsplnoty (Dz. Urz. Wsplnot Europejskich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.). Rozporzdzenie Rady nr 574/72 z 21 marca 1972 r. (Dz. Urz. Wsplnot Europej-skich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.).270. W jaki sposb ustala si wiadczenia medyczne?Opieka medyczna przysuguje osobom ubezpieczonym w Polsce lub w innym kraju Unii. Uprawnienie do opieki zdrowotnej w jednym kraju UE upowania do opieki we wszystkich innych pastwach czonkowskich, ale nie w takim samym za-kresie.Zakres wiadcze medycznych moe by zrnicowany w poszczeglnych kra-jach unijnych.Zgodnie z przepisami wsplnotowymi osoba posiadajca ubezpieczenie zdro-wotne w ktrym z krajw Unii moe korzysta z opieki zdrowotnej w penym za-kresie lub ze wiadcze natychmiast koniecznych.Opieka zdrowotna w penym zakresie to prawo do wszelkich wiadcze leczni-czych przysugujcych pacjentowi w procesie jego leczenia i powrotu do zdrowia przewidzianych przez ustawodawstwo pastwa czonkowskiego, w ktrym pacjent jest objty t opiek.wiadczenia natychmiast konieczne to wiadczenia lecznicze niezbdne dla ra-towania zdrowia i ycia.281Codziennik prawnyIX. wiadczenia spoeczneAby mc skorzysta z opieki medycznej za granic, naley przed wyjazdem za-opatrzy si w Europejsk Kart Ubezpieczenia Zdrowotnego (EKUZ). Otrzyma j mona w oddziale Narodowego Funduszu Zdrowia.Podstawa prawna:Rozporzdzenie (EWG) Rady nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. dotyczce stosowania systemw zabezpieczenia spoecznego do pracownikw najemnych, osb pracujcych na wasny rachunek oraz czonkw ich rodzin, przemieszczajcych si w granicach Wsplnoty (Dz. Urz. Wsplnot Europejskich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.).Rozporzdzenie Rady nr 574/72 z 21 marca 1972 r. (Dz. Urz. Wsplnot Europej-skich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.).271. Jakie s zasady wypaty wiadcze z tytuu ubezpieczenia spoecznego? Do wypaty wiadczenia z tytuu ubezpieczenia spoecznego zobowizana jest instytucja waciwa tego pastwa czonkowskiego Unii Europejskiej, w ktrym wy-konywana jest praca lub prowadzona jest dziaalno gospodarcza.Przyznanie, wyliczenie i wypata wiadczenia odbywaj si na zasadach przewi-dzianych prawem tego wanie pastwa czonkowskiego. Dla obywatela polskiego, wykonujcego prac na podstawie umowy o prac lub prowadzcego dziaalno gospodarcz na wasny rachunek w jednym z pastw czonkowskich, oznacza to, i wiadczenie z tytuu ubezpieczenia spoecznego zostanie mu przyznane, wyliczone i wypacone wedug zasad obowizujcych w tym pastwie czonkowskim, w kt-rym wykonuje prac lub prowadzi dziaalno gospodarcz.Informacje o tym, jakie wiadczenia poszczeglne pastwa czonkowskie uznaj za wiadczenia z tytuu ubezpieczenia spoecznego i jakie s warunki ich uzyskania mona otrzyma w instytucji waciwej, czyli instytucji zajmujcej si przyznawa-niem, obliczaniem i wypacaniem tych wiadcze w danym pastwie czonkow-skim.wiadczenia wypacane s tylko na wniosek osoby uprawnionej. Wniosek po-winien by zoony u pracodawcy lub w instytucji waciwej do wypaty wiadcze w danym pastwie czonkowskim Unii Europejskiej. Nie oznacza to jednak, i oso-ba mieszkajca w Polsce, ubiegajca si o wiadczenie zagraniczne, musi uda si do waciwego pastwa czonkowskiego celem zoenia wniosku o takie wiad-czenie. W takiej sytuacji mona bowiem zoy odpowiedni wniosek za porednic-twem polskiej instytucji waciwej (np. Zakadu Ubezpiecze Spoecznych). Tak zoony wniosek zostanie przekazany do instytucji waciwej pastwa czonkow-IX. wiadczenia spoeczne282Codziennik prawnyskiego, w ktrym przysuguje wiadczenie. W takiej sytuacji uznaje si, e wniosek zosta zoony w dacie zoenia go w polskiej instytucji waciwej. Wniosek o wy-pat okrelonego wiadczenia z tytuu ubezpieczenia spoecznego nie musi by wypeniony w jzyku urzdowym pastwa czonkowskiego, do ktrego instytucji waciwej jest kierowany. Dla obywatela polskiego oznacza to, i wniosek o wypat okrelonego wiadczenia z tytuu ubezpieczenia spoecznego moe zoy rwnie w jzyku polskim.Podstawa prawna:Rozporzdzenie (EWG) Rady nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. dotyczce stosowania systemw zabezpieczenia spoecznego do pracownikw najemnych, osb pracujcych na wasny rachunek oraz czonkw ich rodzin, przemieszczajcych si w granicach Wsplnoty (Dz. Urz. Wsplnot Europejskich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.). Rozporzdzenie Rady nr 574/72 z 21 marca 1972 r. (Dz. Urz. Wsplnot Europej-skich, seria L, Nr 28 z 30 stycznia 1997 r.).283X. ZdrowieFunkcjonowanie suby zdrowia jest tematem bliskim kademu czowiekowi. Kady bowiem w razie potrzeby chciaby mie zapewnion niezbdn opiek me-dyczn na odpowiednio wysokim poziomie.Konstytucja przyznaje kademu prawo do ochrony zdrowia. Obywatelom, nie-zalenie od ich sytuacji materialnej, wadze publiczne zapewniaj rwny dostp do wiadcze opieki zdrowotnej finansowanej ze rodkw publicznych. Szczegl-na opieka zdrowotna przysuguje dzieciom, kobietom ciarnym, osobom niepe-nosprawnym i osobom w podeszym wieku. Wspczesne wyzwania stojce przed medycyn obejmuj szereg kwestii, nie stroni od zawiych problemw bioetycznych czy nauk szczeglnych. Wszystkie one, w ten czy inny sposb odnosz si do wolnoci i praw czowieka. Wymagaj za-tem uregulowania ich przez przepisy prawa.X. Zdrowie284Codziennik prawny1. Ubezpieczenie zdrowotne272. Na czym polega prawo do ochrony zdrowia?W wietle Konstytucji kady ma prawo do ochrony zdrowia. Obywatelom, nie-zalenie od ich sytuacji materialnej, wadze publiczne zapewniaj rwny dostp do wiadcze opieki zdrowotnej finansowanej ze rodkw publicznych. Warunki i za-kres udzielania wiadcze okrelaj ustawy.Do korzystania ze wiadcze opieki zdrowotnej finansowanych ze rodkw pu-blicznych na zasadach okrelonych w ustawie, generalnie maj prawo osoby obj-te powszechnym obowizkowym i dobrowolnym ubezpieczeniem zdrowotnym oraz zgoszone przez te osoby do ubezpieczenia zdrowotnego, czyli czonkowie ich ro-dzin, a ponadto: osoby posiadajce obywatelstwo polskie i posiadajce miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ktre speniaj kryterium dochodowe do wiadcze pieninych z pomocy spoecznej; osoby, ktre nie ukoczyy 18 roku ycia; osoby, ktre s w okresie ciy, porodu i poogu, przy czym leki, wyroby me-dyczne i rodki pomocnicze s wydawane tym osobom, o ile s zwizane z ci, porodem i poogiem.285Codziennik prawnyX. ZdrowieBez wzgldu na uprawnienia z tytuu ubezpieczenia zdrowotnego, zakady opie-ki zdrowotnej udzielaj bezpatnych wiadcze opieki zdrowotnej: w razie wypadku, urazu, porodu, nagego zachorowania lub nagego pogorsze-nia stanu zdrowia, powodujcych zagroenie ycia; w przypadku wiadcze zdrowotnych zwizanych ze zwalczaniem chorb za-kanych i zakae; w przypadku leczenia odwykowego osb uzalenionych od alkoholu; w przypadku leczenia, rehabilitacji i reintegracji osb uzalenionych od rodkw odurzajcych, substancji psychotropowych lub rodkw zastpczych; osobie chorej psychicznie (wykazujcej zaburzenia psychotyczne) lub upole-dzonej umysowo w zakresie psychiatrycznej opieki zdrowotnej; skazanemu odbywajcemu kar pozbawienia wolnoci; posiadaczowi Karty Polaka w stanach nagych; cudzoziemcowi umieszczonemu w strzeonym orodku lub przebywajcemu w areszcie w celu wydalenia.Osoby objte ubezpieczeniem zdrowotnym oraz osoby, ktrym wiadczenia zdrowotne przysuguj na zasadach i w zakresie okrelonych dla ubezpieczonych (wiadczeniobiorcy), maj prawo, na zasadach okrelonych w ustawie, do wiad-cze opieki zdrowotnej, ktrych celem jest zachowanie zdrowia, zapobieganie chorobom i urazom, wczesne wykrywanie chorb, leczenie, pielgnacja oraz za-pobieganie niepenosprawnoci i jej ograniczanie. Osoby objte ubezpieczeniem zdrowotnym maj rwnie prawo zgodnie z przepisami o koordynacji do wiad-cze opieki zdrowotnej na terytorium innego ni Rzeczpospolita Polska pastwa czonkowskiego Unii Europejskiej lub pastwa czonkowskiego Europejskiego Po-rozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) strony umowy o Europejskim Obszarze Go-spodarczym.Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 26 padziernika 1982 r. o wychowaniu w trzewoci i przeciwdziaaniu alkoholizmowi (Dz.U. z 2007 r. Nr 70, poz. 473 ze zm.).Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. Nr 111, poz. 535 ze zm.).Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (Dz.U. Nr 90, poz. 557 ze zm.).Ustawa z dnia 13 czerwca 2003 r. o cudzoziemcach (tekst jedn. Dz.U. z 2006 r. Nr 234, poz. 1694 ze zm.).Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy spoecznej (Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.).X. Zdrowie286Codziennik prawnyUstawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o wiadczeniach opieki zdrowotnej nansowanych ze rodkw publicznych (Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.).Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziaaniu narkomanii (Dz.U. Nr 179,poz. 1485 ze zm.).Ustawa z dnia 8 wrzenia 2006 r. o Pastwowym Ratownictwie Medycznym (Dz.U. Nr 191, poz. 1410 ze zm.).Ustawa z dnia 7 wrzenia 2007 r. o Karcie Polaka (Dz.U. Nr 180, poz. 1280 ze zm.).Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakae i chorb zakanych u ludzi (Dz.U. Nr 234, poz. 1570 ze zm.).273. Co si dzieje w przypadku nieuiszczania skadki na ubezpieczenie zdrowotne?Obowizek ubezpieczenia zdrowotnego uwaa si za speniony po zgoszeniu osoby podlegajcej temu obowizkowi do Narodowego Funduszu Zdrowia oraz opaceniu skadki. Nieopacone w terminie skadki oraz nalenoci z tytuu odsetek za zwok, podlegaj cigniciu na zasadach obowizujcych w systemie ubezpie-cze spoecznych. Prawo do wiadcze opieki zdrowotnej w ramach ubezpieczenia ustaje po upywie 30 dni od dnia wyganicia obowizku tego ubezpieczenia.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o wiadczeniach opieki zdrowotnej nansowanych ze rodkw publicznych (Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.).274. Jak wyglda prawo do opieki zdrowotnej czonkw rodziny osoby ubezpieczonej?Czonkowie rodziny osoby podlegajcej obowizkowi ubezpieczenia zdrowotne-go s objci tym ubezpieczeniem, chyba e podlegaj obowizkowi ubezpieczenia z innych tytuw.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o wiadczeniach opieki zdrowotnej nansowanych ze rodkw publicznych (Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.).287Codziennik prawnyX. Zdrowie2. Prawa pacjenta i ich ochrona275. Gdzie szuka informacji o prawach pacjenta? Prawa pacjenta stanowi integraln cz praw i wolnoci czowieka i obywatela i znajduj swoje umocowanie w Konstytucji RP, licznych midzynarodowych aktach prawnych oraz aktach polskiego prawa wewntrznego. Prawa pacjenta zebrane zostay w ustawie z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pa-cjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. W myl przepisw tej ustawy pacjent ma prawo do: wiadcze zdrowotnych odpowiadajcych wymaganiom aktualnej wiedzy me-dycznej; informacji o swoim stanie zdrowia oraz do utrzymania w tajemnicy tych infor-macji; wyraania zgody na udzielenie wiadcze zdrowotnych; poszanowania intymnoci i godnoci; dostpu do dokumentacji medycznej; zgaszania sprzeciwu wobec opinii albo orzeczenia lekarza; poszanowania ycia prywatnego i rodzinnego; opieki duszpasterskiej; przechowywania rzeczy wartociowych w depozycie.X. Zdrowie288Codziennik prawnyUstawowy obowizek zapewnienia dostpnoci informacji o prawach pacjenta, w tym uregulowania praw pacjenta w regulaminie porzdkowym zakadu opieki zdrowotnej i udostpnienia go pacjentom, spoczywa na kierowniku zakadu.Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. Nr 111, poz. 535 ze zm.).Ustawa z dnia 5 lipca 1996 r. o zawodach pielgniarki i poonej (Dz.U. z 2001 r. Nr 57, poz. 602 ze zm.).Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 ze zm.).Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o diagnostyce laboratoryjnej (Dz.U. z 2004 r. Nr 144, poz. 1529 ze zm.).Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o wiadczeniach opieki zdrowotnej nansowanych ze rodkw publicznych (Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.).Ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu i przeszczepianiu komrek, tkanek i narz-dw (Dz.U. Nr 169, poz. 1411).Ustawa z dnia 8 wrzenia 2006 r. o Pastwowym Ratownictwie Medycznym (Dz.U. Nr 191, poz. 1410 ze zm.).Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta(Dz.U. z 2009 r. Nr 52, poz. 417 ze zm.).Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakae i chorb zakanych u ludzi (Dz.U. Nr 234, poz. 1570 ze zm.).276. Gdzie moe kierowa skargi w przypadku ograniczenia lub naruszenia praw pacjenta?W wypadku ograniczenia lub naruszenia praw pacjenta przysuguje skarga do: kierownika zakadu opieki zdrowotnej na postpowanie pracownikw za-kadu; organu prowadzcego i nadzorujcego zakad opieki zdrowotne na postpowa-nie kierownictwa zakadu; rzecznika odpowiedzialnoci zawodowej okrgowej izby lekarskiej na narusze-nie zasad etyki i deontologii zawodowej oraz przepisw o wykonywaniu zawodu lekarza; rzecznika odpowiedzialnoci zawodowej okrgowej izby pielgniarek i poo-nych na naruszenie zasad etyki i deontologii zawodowej oraz przepisw o wyko-nywaniu zawodu pielgniarki lub zawodu poonej;289Codziennik prawnyX. Zdrowie rzecznika praw pacjenta przy oddziale wojewdzkim Narodowego Funduszu Zdrowia lub ewentualnie rzecznika praw pacjenta centrali NFZ na naruszenie praw pacjenta w zakresie korzystania ze wiadcze zdrowotnych z tytuu ubez-pieczenia zdrowotnego; rzecznika praw pacjenta szpitala psychiatrycznego na naruszenie praw zwiza-nych z przyjciem, leczeniem, warunkami pobytu i wypisaniem ze szpitala psy-chiatrycznego; Rzecznika Praw Pacjenta na naruszenie praw pacjenta, zasad udostpniania do-kumentacji medycznej, obowizkw podmiotw udzielajcych wiadcze zdro-wotnych zwizanych z prawami pacjenta, Rzecznika Praw Obywatelskich na naruszenie wolnoci i praw czowieka i oby-watela okrelonych w Konstytucji oraz w innych aktach normatywnych.Roszcze z tytuu naruszenia praw pacjenta mona rwnie dochodzi na dro-dze postpowania sdowego w trybie odpowiedzialnoci cywilnej za wyrzdzenie szkody majtkowej albo krzywdy niemajtkowej (dotyczcej ycia, zdrowia, czci, wolnoci, dobrego imienia, kultu osoby zmarej) oraz karnej za popenienie prze-stpstwa okrelonego przez ustaw.W razie zawinionego naruszenia praw pacjenta sd moe przyzna poszkodo-wanemu odpowiedni sum tytuem zadouczynienia pieninego za doznana krzywd.W wypadku zawinionego naruszenia prawa pacjenta do umierania w spokoju i godnoci, sd moe, na danie maonka, krewnych lub powinowatych do dru-giego stopnia w linii prostej lub przedstawiciela ustawowego, zasdzi odpowied-ni sum pienin na wskazany przez niego cel spoeczny.Praw pacjenta mona take dochodzi przez sdem administracyjnym w dro-dze skarg na decyzje administracyjne lub skarg na czynnoci odmawiajce uznania uprawnienia pacjenta.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz.U. z 2001 r. Nr 14, poz. 147 ze zm.).Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o izbach lekarskich (Dz.U. Nr 30, poz. 158 ze zm.).Ustawa z dnia 19 kwietnia 1991 r. o samorzdzie pielgniarek i poonych (Dz.U. Nr 41, poz. 178 ze zm.).Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. Nr 111, poz. 535 ze zm.).Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o wiadczeniach opieki zdrowotnej nansowanych rodkw publicznych (Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.).Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta(Dz.U. z 2009 r. Nr 52, poz. 417 ze zm.).X. Zdrowie290Codziennik prawny3. Prawa kobiet w ciy i kobiety rodzcej277. Na czym polega szczeglna ochrona zdrowia kobiet w ciy?Konstytucja przewiduje szczegln ochron dla kobiet w ciy. Ustawy precyzu-j konstytucyjne unormowania, zapewniajc kobietom w ciy prawo do: korzystania ze wiadcze opieki zdrowotnej nansowanych ze rodkw publicz-nych nawet wwczas, gdy nie s objte powszechnym ubezpieczeniem zdrowot-nym lub innym tytuem do bezpatnych wiadcze zdrowotnych; wiadcze na rzecz zachowania zdrowia, zapobiegania chorobom i wczesnego wykrywania chorb obejmujcych m.in. prowadzenie bada pro laktycznych obejmujcych kobiety w ciy, w tym bada prenatalnych zalecanych w grupach ryzyka i u kobiet powyej 40 roku ycia oraz pro laktyki stomatologicznej; dodatkowych wiadcze zdrowotnych lekarza dentysty oraz materiaw stoma-tologicznych; korzystania bez skierowania ze specjalistycznych wiadcze ambulatoryjnych udzielanych przez ginekologa i poonika.291Codziennik prawnyX. ZdrowiePodstawa prawna:Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie podu ludzkiego i warunkach dopuszczalnoci przerywania ciy (Dz.U. Nr 17, poz. 78 ze zm.).Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o wiadczeniach opieki zdrowotnej nansowanych ze rodkw publicznych (Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.).278. Rodzi po ludzku podstawowe prawo kobiety rodzcejRzecznik Praw Obywatelskich przyj Kart Praw Kobiety Rodzcej. Cho karta nie ma mocy powszechnie obowizujcej, to jednak wskazuje na szczeglne obsza-ry zagroe i sfer szczeglnie chronionych. Karta okrela szereg praw, ktre przy-suguj kobiecie w ciy: 1. Prawo do systemowej, kompleksowej, czynnej, odpowiedniej do potrzeb i bez-patnej opieki nad matk i dzieckiem. 2. Prawo do odpowiedniej i bezpatnej promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej, w tym do tzw. szk rodzenia. 3. Prawo do kwali kowanej, zgodnej ze wspczesn wiedz medyczn, pro lak-tycznej opieki zdrowotnej w wieku rozrodczym, w szczeglnoci w okresie oko-okoncepcyjnym i podczas ciy 4. Prawo do wczesnego, bezpatnego, zgodnego ze wspczesna wiedz medycz-n, wykrywania, diagnostyki i leczenia powika ciy, w tym wewntrzma-cicznego zahamowania wzrostu podu, a take niedokrwistoci i zakae ko-biet, w tym zakae przenoszonych drog pciow 5. W przypadku prawidowego przebiegu ciy, prawo do bezpiecznego, bezpat-nego porodu z udziaem wykwali kowanego personelu z uwzgldnieniem y-cze kobiety rodzcej dotyczcych stosowanych procedur pooniczych, jeeli nie wystpuj przeciwwskazania medyczne 6. W przypadku ciy patologicznej kobieta ma prawo do bezpatnego poro-du w placwce o odpowiednim stopniu referencyjnoci, zapewniajcej matce i dziecku w czasie porodu i po urodzeniu, poza wymienionymi w punkcie 5. warunkami, wszystkie niezbdne, zgodne ze wspczesn wiedz medyczn, procedury diagnostyczne i lecznicze, w tym w zakresie intensywnej opieki me-dycznej, oraz rehabilitacyjne. 7. Prawo do wczesnego, zgodnego ze wspczesn wiedz medyczn, bezpatne-go wykrywania, diagnozowania, leczenia zaburze okresu noworodkowego i rehabilitacji dzieci z tymi zaburzeniami.X. Zdrowie292Codziennik prawny 8. Prawo rodzin, w ktrych dziecko urodzio si przedwczenie, z nisk mas uro-dzeniow lub powanie chore, do bezpatnej, wysokospecjalistycznej opieki medycznej poczonej z odpowiednia opiek socjaln. 9. Prawo kobiety do ochrony zdrowia psychicznego w kadym okresie ciy, poro-du i poogu.10. Prawo do wnoszenia roszcze odnonie do procedur medycznych oraz wa-runkw, w jakich wiadczona jest opieka na kobiet ciarn, rodzc i dziec-kiem.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie podu ludzkiego i wa-runkach dopuszczalnoci przerywania ciy (Dz.U. Nr 17, poz. 78 ze zm.).Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o wiadczeniach opieki zdrowotnej nansowanych ze rodkw publicznych (Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.).4. Przeszczepy293Codziennik prawnyX. Zdrowie279. Jakie s podstawowe zasady pobierania narzdw?Komrki, tkanki lub narzdy mog by pobierane od dawcw w celu przeszcze-pienia innej osobie. Zasadno i celowo pobrania i przeszczepienia komrek, tka-nek lub narzdw od okrelonego dawcy ustalaj lekarze pobierajcy i przeszcze-piajcy je okrelonemu biorcy na podstawie aktualnego stanu wiedzy medycznej. Pobranie musi by poprzedzone niezbdnymi badaniami lekarskimi ustalajcymi, czy ryzyko zabiegu nie wykracza poza przewidywane granice dopuszczalne dla tego rodzaju zabiegw i nie upoledzi w istotny sposb stanu zdrowia dawcy. Pobra-nie narzdu od ywego dawcy na rzecz osoby niebdcej krewnym w linii prostej, rodzestwem, osob przysposobion lub maonkiem, wymaga zgody waciwego sdu.Dane osb oczekujcych na przeszczepienie szpiku, komrek lub narzdw umieszczane s na licie krajowej prowadzonej przez Centrum Organizacyjno-Ko-ordynacyjne do Spraw Transplantacji Poltransplant. Wyboru biorcy z listy doko-nuje Centrum w porozumieniu z orodkiem, w ktrym zatrudniony jest lekarz kwa-lifikujcy do przeszczepienia, i orodkiem przeszczepiajcym, w oparciu o kryteria medyczne (pilno przeszczepienia, wykluczenie niezgodnoci immunologicznej, dobr anatomiczny dawcy i biorcy, wiek dawcy i biorcy, przewidywane efekty prze-szczepienia), z uwzgldnieniem czasu oczekiwania na przeszczepienie oraz aktual-nego stanu zdrowia.W celu naleytego monitorowania i oceny stanu zdrowia ywych dawcw, od ktrych pobrano narzd do przeszczepienia, funkcjonuje centralny rejestr ywych dawcw narzdw. Istnieje te rejestr przeszczepie, umoliwiajcy stae monito-rowanie dokonywanych przeszczepie komrek, tkanek i narzdw. Odrbny re-jestr prowadzony jest dla niespokrewnionych dawcw szpiku i krwi ppowinowej. W celach diagnostycznych, leczniczych, naukowych i dydaktycznych, mog by pobierane narzdy ze zwok ludzkich. Mona dokona pobrania, jeeli osoba zmar-a nie wyrazia za ycia sprzeciwu. Pobranie narzdw jest dopuszczalne po stwier-dzeniu trwaego nieodwracalnego ustania czynnoci mzgu mierci mzgu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postpowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.).Ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu i przeszczepianiu komrek, tkanek i narz-dw (Dz.U. Nr 169, poz. 1411).X. Zdrowie294Codziennik prawny280. Czy pobranie organw od zmarego wymaga zgody?Pobranie komrek, tkanek i narzdw ze zwok ludzkich w celu ich przeszcze-pienia opiera si na zasadzie zgody domniemanej, tzn. pobrania mona dokona, jeeli osoba zmara nie wyrazia za ycia sprzeciwu. W przypadku maoletniego lub innej osoby, ktra nie ma penej zdolnoci do czynnoci prawnych, sprzeciw moe wyrazi za ich ycia przedstawiciel ustawowy. Sprzeciw wyraa si w formie: wpi-su w centralnym rejestrze sprzeciww lub owiadczenia pisemnego zaopatrzonego we wasnorczny podpis albo owiadczenia ustnego zoonego w obecnoci co naj-mniej dwch wiadkw, pisemnie przez nich potwierdzonego. Sprzeciw moe by cofnity w kadym czasie. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postpowania administracyjnego (Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.).Ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu i przeszczepianiu komrek, tkanek i narz-dw (Dz.U. Nr 169, poz. 1411). 295XI. Gdy zawieramy umowy Szybki rozwj usug i handlu, a take ciga profesjonalizacja rynku sprawia, e konsumenci zawierajcy umowy z przedsibiorcami zdani s na dobr wol tych ostatnich, czsto nie mogc na ni liczy. Rol pastwa jest stworzenie takich regu-lacji, ktre moliwie najpeniej zabezpiecz interesy sabszej strony umowy z przed-sibiorc, czyli konsumenta. Zgodnie z Konstytucj, obowizkiem wadz publicznych jest ochrona konsumen-tw, uytkownikw i najemcw przed dziaaniami zagraajcymi ich zdrowiu, pry-watnoci i bezpieczestwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Aby zrealizowa te wymogi, z jednej strony zostay przyjte ustawowe rozwizania, kt-rych celem jest umocnienie pozycji konsumenta w sporze z przedsibiorc, z dru-giej za powoano do ycia specjalne instytucje, ktrych ustawowym celem jest ochrona praw konsumenta.XI. Gdy zawieramy umowy296Codziennik prawny281. Co reguluje prawo cywilne? W Polsce, jak i w innych krajach, zastosowanie do wszelkiego rodzaju umw zawieranych przez podmioty prywatne ma prawo cywilne, ktre (tak samo jak w pozostaych dziedzinach prawa) obejmuje dwojakiego rodzaju przepisy, a miano -wicie: przepisy materialnoprawne, w Polsce zawarte przede wszystkim (ale nie tylko) w ustawie Kodeks cywilny, ktre w uproszczeniu mwi o tym, jakie upraw-nienia i obowizki oraz w zwizku z jakimi zdarzeniami maj lub mog mie osoby zyczne i prawne w rnorodnych stosunkach cywilnoprawnych z zakresu zobowiza umownych, z zakresu praw rzeczowych (np. prawo wasnoci) czy z zakresu spadkw itd.; przepisy proceduralne, zawarte w m.in. ustawie Kodeks postpowania cywil-nego, ktre wyznaczaj tryb (zasady i sposoby postpowania) przy zaatwianiu rnorodnych, w tym zwaszcza spornych, spraw cywilnych oraz wskazuj orga-ny pastwowe waciwe do zaatwiania tego rodzaju spraw, zarwno w postpo-waniu rozpoznawczym, jak i wykonawczym (egzekucyjnym).Materialnoprawne przepisy prawa cywilnego nie okrelaj z gry dokadnej i penej treci wszelkiego rodzaju umw cywilnoprawnych, jakie s, czy miayby by, zawierane przez konkretne strony. Jest to technicznie niemoliwe i wrcz nie-podane. Nie sposb z gry przewidzie odpowiednich szczegw. Przepisy, ktre zawarte s gwnie (ale nie tylko) w Kodeksie cywilnym wyznaczaj przede wszyst-kim oglne zasady, jakie w ogle odnosz si do zawierania i wykonywania przez strony wszelkiego rodzaju umw, skutki niewykonywania lub niewaciwego wyko-nywania zawartych umw, a take lecz w sposb bardzo abstrakcyjny i zgenerali-zowany istotne elementy poszczeglnych rodzajw stosunkw prawnych, charak-terystyczne dla okrelonych rodzajw umw.W przepisach prawa cywilnego materialnego, jakie znajduj si w Kodeksie cy-wilnym, wyznaczone s jedynie najbardziej podstawowe uprawnienia i obowizki, jakie wynikaj z umw w ogle, a take te, ktre z mocy prawa zawsze wynikaj lub mog wynika dla stron oznaczonego rodzaju umowy.Prawo cywilne reguluje stosunki prawne midzy podmiotami, ktre s rwne, w tym znaczeniu, e adna ze stron, zawierajcych jakiekolwiek umowy cywilno-prawne, nie ma ani obowizku zawierania adnej umowy, ani nie jest formalnie podlega tej drugiej. Kada z nich ma taka sam swobod decyzji (w kwestii zawar-cia umowy oraz co do moliwoci uksztatowania treci umowy).Co do zasady prawo cywilne pozostawiao samym umawiajcym si stronom za-rwno decydowanie, czy zechc zawrze umow, jak rwnie i to, czy i na ile do-297Codziennik prawnyXI. Gdy zawieramy umowykadnie w zawieranej midzy sob umowie zechc okreli tre prawa kontrak-towego, ktrym bd zwizane (tzn. wzajemnych uprawnie i obowizkw, ktre mie bd w wyniku zawarcia takiej umowy).Prawo cywilne zastrzega jedynie, e ustalona w umowie przez strony tre pra-wa kontraktowego nie moe by sprzeczna z obowizujcymi przepisami prawa, ktre maj charakter bezwzgldnie wicy, tzn. nie mog by modyfikowane we-dug woli zainteresowanych stron. W przeciwnym razie umowa, w czci lub w ca-oci, bdzie niewana, tzn. bezskuteczna prawnie.Niektre kwestie nie s uregulowane w prawie obowizujcym albo wpraw-dzie s unormowane, lecz pozostawiono stronom swobod, czy zechc w umowach ustala odmienne rozwizania ni okrelone tymi przepisami. Jeeli te ustalenia nie s sprzeczne z zasadami wspycia spoecznego, s prawnie skuteczne (s wi-ce i dla stron tej umowy, i dla sdw, rozpoznajcych ewentualny spr na tle danej umowy zawartej midzy takimi stronami).W zwizku z rozwojem ochrony praw konsumenta, dotyczcej praktycznie sab-szej strony obrotu cywilnoprawnego, dla wyrwnania faktycznych dysproporcji i zapewnienia konsumentom odpowiedniej ochrony prawnej, take w Polsce wpro-wadzane s (zwaszcza od 2000 r.) przepisy dotyczce tzw. umw konsumenckich, w ktrych jedn stron jest przedsibiorca, drug za konsument jako nabywca to-waru lub usugi.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).282. Co warto wiedzie, zawierajc umowy? Bardzo atwo mona zawrze wszelkiego rodzaju umowy cywilnoprawne. Wy-starczy do tego wyraenie zgody na proponowane przez drug stron warunki transakcji. W wietle prawa zawarcie umowy bynajmniej nie jest jednak niewiele znaczc formalnoci.Naley pamita, e strony zawierajce umow, zacigaj wobec siebie konkret-ne zobowizania (ktre mog by egzekwowane na drodze prawnej sdowej), okrelajc zwizane z nimi swoje wzajemne uprawnienia i obowizki itd.Jedn z podstawowych zasad, obowizujc dla wszelkiego rodzaju umw, jest zasada pacta sunt servanda, ktra oznacza, e: zawarte umowy s wice, a okrelone w ich treci zobowizania powinny by wykonywane przez strony, ktre umow tak zawary, zgodnie z ich treci i ce-lem konkretnego rodzaju umowy;XI. Gdy zawieramy umowy298Codziennik prawny tre zawartej umowy (i okrelone w niej wzajemne uprawnienia i obowizki) jest dla stron, ktre j zawary, przyjtym przez te strony prawem kontraktowym, ktre jest tak samo dla nich wice, jak powszechnie obowizujce przepisy prawa, stanowione przez wadze publiczne.Prawo cywilne wprawdzie dopuszcza kwestionowanie postanowie umowy, kt-ra ju zostaa zawarta (co polega na domaganiu si uznania za niewane niektrych jej postanowie lub caej umowy, a nie na daniu zmiany treci jej postanowie na inn), ale tylko w okrelonych przepisami sytuacjach. Najczciej koczy si to spo-rem sdowym (tylko sd w postpowaniu cywilnym moe wico orzeka, czy ta-kie zarzuty co do niewanoci umowy s czy nie s zasadne w wietle prawa).Rwnie rezygnacja z zawartej ju umowy wcale nie jest prosta, bywa jednak moliwa. Moe to nastpi albo za porozumieniem stron (gdy druga strona wyraa na to zgod), albo w sytuacjach, jakie przewidziane s w samej umowie albo obo-wizujcych przepisach, oczywicie z zachowaniem okrelonych w nich warunkw, wymogw formalnych terminw itd.Przed zoeniem swojego podpisu na formularzu z tekstem umowy, a take na jakimkolwiek innym dokumencie, zawsze naley dokadnie przeczyta ich tre. Trzeba dowiedzie si, jaki dokument podpisuje si, na czym polegaj przewidziane w jego treci uprawnienia, obowizki itd. i dopiero wtedy zadecydowa (biorc pod uwag m.in. wasn sytuacj), czy podane na pimie warunki umowne s do zaak-ceptowania.Jeli nie wszystko w treci umowy jest jasne i zrozumiae, a take jeli dokadnie si nie wie, jakie prawne znaczenie ma konkretny dokument (np. weksel), przygo-towany do podpisu, zawsze lepiej wstrzyma si z podpisaniem umowy czy takich dokumentw i nie podejmowa decyzji o jej podpisaniu. Poza otrzymaniem infor-macji i wyjanie od drugiej strony, warto jest uzyska kopie takich dokumentw i zwrci si o odpowiednie wyjanienia do prawnika (bezpatnie porady prawne konsumenci mog uzyska u swojego Rzecznika Konsumentw).Warto te pamita, e jeli przed podpisaniem umowy ustalane s ustnie jakie dodatkowe, nieprzewidziane w jej drukowanym tekcie postanowienia, albo innej treci ni te podane drukiem, to nie tylko mona, ale we wasnym interesie wrcz naley wprowadzi odpowiednie zmiany w pisemnym tekcie zawieranej umowy. Wszelkie poprawki naley nanie na wszystkich egzemplarzach umowy, choby na dodatkowych kartkach, po to, eby nie byo adnych wtpliwoci i w razie potrzeby mona byo atwo udowodni, przedstawiajc taki dokument, jakie konkretnie wa-runki (np. co do moliwoci rozwizania umowy czy odstpienia od niej) zostay przez strony uzgodnione.299Codziennik prawnyXI. Gdy zawieramy umowyZawarcie umowy przez podpisanie gotowego tekstu nie jest nic nieznaczc for-malnoci, jak niestety u nas bdnie wielu osobom si wydaje. To bowiem wanie w treci umowy okrelone s wzajemne uprawnienia i obowizki stron, ktre j za-wary, a tre takiej zawartej umowy jest dla tych stron przyjtym przez same te stro-ny prawem kontraktowym, ktre jest tak samo dla nich wice jak i powszechnie obowizujce przepisy prawa, stanowione przez wadz ustawodawcz. Jeeli jed-nak niektre z postanowie umowy stanowi tzw. niedozwolone klauzule umowne (np. prawo do wypowiedzenia umowy przyznane tylko przedsibiorcy) wwczas s one bezwzgldnie niewane. Ewentualna natomiast zmiana prawidowo zawartej umowy pozostaje do bezporednich negocjacji pomidzy kontrahentami.Zbir niedozwolonych klauzul umownych mona znale na stronie interneto-wej Urzdu Ochrony Konkurencji i Konsumentw www.uokik.gov.pl.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).283. Kto to jest konsument?Wedug Kodeksu cywilnego za konsumenta uwaa si osob fizyczn, dokonu-jc czynnoci prawnej niezwizanej bezporednio z jej dziaalnoci gospodarcz lub zawodow.Konsumentem w rozumieniu tego przepisu jest osoba fizyczna, ktra nabywa okrelony towar lub usug tylko na potrzeby wasne lub swojego gospodarstwa do-mowego. Nie jest ju natomiast konsumentem taka osoba, ktra kupuje towar lub usug w celu jego dalszej odprzeday, w ramach prowadzonej przez siebie dziaal-noci gospodarczej, czy na potrzeby swojego przedsibiorstwa handlowego lub pro-dukcyjnego, albo w celu korzystania z niego w swojej dziaalnoci zawodowej, na-wet jeli nie jest przedsibiorc w prawnym znaczeniu tego pojcia.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).284. Co to s umowy konsumenckie?Umowa konsumencka jest to umowa zawierana przez konsumenta (czyli co do zasady osob fizyczn nieprowadzc dziaalnoci gospodarczej) z przedsibiorc. Do umw cywilnoprawnych, ktre s umowami konsumenckimi, maj zasto-sowanie przepisy Kodeksu cywilnego, ktre np. dotycz niedozwolonych klauzul XI. Gdy zawieramy umowy300Codziennik prawnyumownych. Ponadto strony umowy wi rwnie przepisy innych ustaw, ktre znacznie bardziej szczegowo ni Kodeks cywilny reguluj wzajemne prawa i obo-wizki stron takich umw, w tym zwaszcza tzw. obowizki informacyjne, jakie wo-bec konsumenta ma przedsibiorca. Obowizki te powinny by dopenione przed zawarciem umowy, zwaszcza jeli s to umowy zawierane na odlego (tzn. bez jednoczesnej obecnoci obu umawiajcych si stron) czy umowy zawierane poza lo-kalem przedsibiorstwa (tzn. w innych miejscach ni sklepy lub inne lokale normal-nie suce do zawierania okrelonego rodzaju transakcji, czyli np. w prywatnych domach i mieszkaniach, domach wczasowych itd.).Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).285. Co to jest sprzeda konsumencka? Umowa sprzeday konsumenckiej to dokonywana w zakresie dziaalnoci przed-sibiorstwa sprzeda rzeczy ruchomej osobie fizycznej, ktra nabywa t rzecz w celu niezwizanym z dziaalnoci zawodow lub gospodarcz (towar konsumpcyjny). Umowa sprzeday polega na tym, e sprzedajcy zobowizuje si w niej wobec ku-pujcego do przeniesienia na niego wasnoci rzeczy i wydania mu jej, a kupujcy wobec sprzedawcy do odebrania rzeczy i zapacenia ustalonej midzy nimi ceny.Okrelenie przedmiotu umowy sprzeday i jego ceny (poprzez podanie jej kwoto-wej wysokoci lub sposobu jej wyliczenia) jest konieczne w kadej umowie sprzeda-y jako tzw. niezbdne elementy takiej transakcji, bez ktrych umowa nie mogaby prawnie istnie. Poza tym umowa moe jeszcze zawiera inne, ale ju nieobowiz-kowe ustalenia, np. dotyczce terminu i sposobu wydania rzeczy, zapaty ceny itd.Kodeks cywilny ani inne obowizujce przepisy nie zawieraj ustalanych z gry wszelkich moliwych wzorcw umw (ze szczegowo okrelon treci postano-wie, jakie mog znajdowa si w umowach sprzeday czy innego rodzaju umo-wach cywilnoprawnych). Ustalenie treci szczegowych warunkw konkretnej umowy cywilnoprawnej naley do samych umawiajcych si stron. Nie mog jed-nak one naruszy postanowie zawartych w ustawach.Umowy sprzeday, ktrych przedmiotem s nieruchomoci, musz by zawie-rane w szczeglnej formie aktu notarialnego, pod rygorem ich niewanoci (tzn. bezskutecznoci prawnej). Natomiast pozostae umowy sprzeday mog by zawie-rane w dowolnej formie, tzn. zarwno pisemnej, jak i ustnej.Przy umowach, ktre maj charakter umw konsumenckich, obowizujce prze-pisy nakadaj na przedsibiorcw obowizek podawania konsumentom na pimie 301Codziennik prawnyXI. Gdy zawieramy umowywarunkw i istotnych informacji o szczeglnych uprawnieniach, przysugujcych konsumentom, w wypadkach, gdy: umowa dotyczy sprzeday na raty, na przedpaty, na zamwienie, wedug wzoru lub na prb oraz sprzeday za cen powyej dwch tysicy zotych albo gdy umowa jest zawierana poza lokalem ich przedsibiorstwa lub na odlego.Potwierdzenie przez przedsibiorc na pimie istotnych warunkw umowy sta-je si ponadto obowizkowe rwnie w innych, niewskazanych przez przepisy, wy-padkach, jeli takie danie zostanie zgoszone przedsibiorcy przez konsumenta.Ustawa o sprzeday konsumenckiej nie ma zastosowania do sprzeday energii elektrycznej, jak rwnie do gazu i wody, chyba e s sprzedawane w ograniczonej iloci lub w okrelonej objtoci. Ustawy nie stosuje si rwnie do sprzeday egze-kucyjnej oraz sprzeday dokonywanej w postpowaniu upadociowym albo innym postpowaniu sdowym.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 27 lipca 2002 r. o szczeglnych warunkach sprzeday konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 141, poz. 1176).286. Czy konsumentom przysuguje rkojmia za wady zyczne rzeczy sprzedanej? Ustawa o sprzeday konsumenckiej w zakresie jej zastosowania wycza odpo-wiedzialno sprzedawcy z tytuu rkojmi za wady rzeczy sprzedanej, wprowadza-jc w to miejsce odpowiedzialno za niezgodno towaru konsumpcyjnego z umo-w. Ustawa o sprzeday konsumenckiej wycza nadto zastosowanie do umw objtych zakresem jej regulacji postanowie dotyczcych odpowiedzialnoci sprze-dawcy z tytuu gwarancji jakoci.Przepisy Kodeksu cywilnego o rkojmi i gwarancji jakoci oraz okrelone w nich zasady odpowiedzialnoci za wady towaru od 2003 roku maj zastosowanie tyl-ko do umw sprzeday, ktre zawierane s albo midzy dwoma przedsibiorcami, albo midzy dwiema osobami, ktre nie s przedsibiorcami i z tego wzgldu nie maj charakteru umw konsumenckich.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 27 lipca 2002 r. o szczeglnych warunkach sprzeday konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 141, poz. 1176).XI. Gdy zawieramy umowy302Codziennik prawny287. W jaki sposb prawo okrela zasady odpowiedzialnoci za niezgodno z umow towarw konsumpcyjnych? Towarami konsumpcyjnymi s wedug prawa rzeczy ruchome, ktre osoby fi-zyczne nabywaj do celw niezwizanych z ich dziaalnoci zawodow lub gospo-darcz, od przedsibiorcw, ktrzy normalnie i stale prowadz sprzeda tego ro-dzaju rzeczy w ramach swoich przedsibiorstw.Przepisy prawne ustalaj w odniesieniu do towarw konsumpcyjnych zasady od-powiedzialnoci za ich niezgodno z umow. Pojcie niezgodnoci z umow jest pojciem szerszym ni pojcie wady fizycznej towaru reklamowanego w ramach r-kojmi. Towar uwaa naley za niezgodny z umow, gdy nie posiada waciwoci w niej okrelonych, nawet jeeli brak tej zgodnoci nie ma znaczenia dla jego war-toci czy uytecznoci.Niezgodno towaru konsumpcyjnego z umow wystpuje, gdy: towar, ktrego waciwoci nie zostay indywidualnie ustalane midzy sprze-dawc i konsumentem, nie nadaje si do celu, do jakiego jest zwykle uywany; waciwoci towaru nie odpowiadaj waciwociom cechujcym towar tego ro-dzaju; towar nie odpowiada oczekiwaniom dotyczcym towaru tego rodzaju, opar-tym na skadanych publicznie zapewnieniach sprzedawcy, producenta lub jego przedstawiciela; towar, ktrego waciwoci zostay indywidualnie uzgodnione przez konsumen-ta ze sprzedawc, nie odpowiada podanemu przez sprzedawc opisowi lub nie ma cech okazanej konsumentowi prbki bd wzoru; towar nie nadaje si do celu okrelonego przez konsumenta przy zawarciu umowy.Towar jest rwnie niezgodny z umow, jeeli wystpiy nieprawidowoci w jego zamontowaniu i uruchomieniu. Nie ma przy tym znaczenia, czy monta by wykonany przez profesjonalist (sprzedawc lub osob, za ktr ponosi on odpo-wiedzialno w ramach umowy sprzeday), czy przez konsumenta, jeeli zrobi to zgodnie z otrzyman instrukcj.Odpowiedzialno wobec kupujcego za niezgodno towaru z umow po-nosi sprzedawca towaru, jeeli niezgodno taka istniaa w towarze ju w chwili jego wydania kupujcemu oraz kupujcy stwierdzi t niezgodno przed upywem dwch lat od chwili wydania mu towaru. W przypadku wymiany towaru na nowy, termin dwuletni liczy si od nowa. Jeeli przedmiotem sprzeday jest rzecz uywa-na, sprzedajcy i kupujcy mog wsplnie zgodzi si na skrcenie tego terminu, jednak nie poniej jednego roku.303Codziennik prawnyXI. Gdy zawieramy umowySprzedawca nie odpowiada jednak za tego rodzaju niezgodnoci towaru z umo-w, o ktrych istnieniu w towarze kupujcy wiedzia lub powinien by wiedzie w chwili jego odbioru, a take gdy niezgodno powstaa z przyczyny tkwicej w materiale dostarczonym przez kupujcego w celu wykonania rzeczy.O niezgodnoci towaru z umow konsument musi powiadomi sprzedawc w cigu dwch miesicy od chwili jej stwierdzenia. W tym celu wystarczy wysa zawiadomienie do sprzedawcy. Trzeba to zrobi w sposb, ktry pozwalaby w razie wtpliwoci udowodni, e takie zawiadomienie miao miejsce, np. poprzez wysa-nie listu poleconego z potwierdzeniem odbioru. Kupujcy traci uprawnienia, jeeli przed upywem dwch miesicy od stwierdzenia niezgodnoci towaru konsumpcyj-nego z umow nie zawiadomi o tym sprzedawcy.Dla towarw ywnociowych obowizuj krtsze terminy reklamacji. Paczkowa-ne towary ywnociowe mona zareklamowa w cigu 3 dni od otwarcia opakowa-nia, natomiast w przypadku towarw sprzedawanych luzem, odmierzonych w miej-scu zakupu lub dostarczonych do miejsca zamieszkana, termin ten wynosi trzy dni od sprzeday lub otrzymania towaru. Zoenie reklamacji towarw ywnociowych powinno te nastpi przed upywem daty minimalnej trwaoci towaru lub termi-nu jego przydatnoci do spoycia oznaczonych na danym towarze.Jeeli niezgodno towaru z umow stwierdzona zostaa przed upywem szeciu miesicy od jego wydania kupujcemu towaru, ustawa wprowadza domniemanie, e niezgodno istniaa w momencie wydania. Oznacza to, e wwczas sprzedaw-ca musi udowodni, e sprzeda towar zgodny z umow. Jeli niezgodno z umo-w ujawni si po szeciu miesicach od chwili nabycia towaru, wwczas obowizek przedstawienia dowodu, e ta niezgodno istniaa w towarze, ciy na konsu-mencie.Roszczenia kupujcego przedawniaj si z upywem roku od stwierdzenia nie-zgodnoci towaru konsumpcyjnego z umow. Okres przedawnienia nie moe si jednak skoczy przed upywem dwuletniego terminu odpowiedzialnoci sprze-dawcy. Jeeli towar konsumpcyjny jest niezgodny z umow, kupujcy moe da od sprzedawcy: doprowadzenia towaru do stanu zgodnego z umow przez nieodpatn na-praw; wymian na nowy.Nieodpatno dla konsumenta naprawy i wymiany towaru niezgodnego z umo-w oznacza, e sprzedawca ma rwnie obowizek zwrotu kosztw poniesionych przez kupujcego, w szczeglnoci kosztw demontau, dostarczenia, robocizny, materiaw oraz ponownego zamontowania i uruchomienia.XI. Gdy zawieramy umowy304Codziennik prawnyW razie niedokonania przez sprzedawc naprawy lub wymiany towaru niezgod-nego z umow, kupujcy moe domaga si: stosownego obnienia ceny towaru niezgodnego z umow albo odstpi od umowy i da zwrotu pienidzy.Uprawnienia te jednak przysuguj kupujcemu tylko w sytuacjach, gdy napra-wa albo wymiana towaru s niemoliwe lub wymagaj nadmiernych kosztw albo sprzedawca nie zdoa uczyni zado daniu naprawy albo wymiany w odpowied-nim czasie. Jednak i w takich sytuacjach kupujcemu nie bdzie przysugiwao uprawnienie do odstpienia od umowy, jeeli niezgodno towaru konsumpcyjnego z umow jest nieistotna.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 27 lipca 2002 r. o szczeglnych warunkach sprzeday konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 141, poz. 1176).Zacznik:Owiadczenie o odstpieniu od umowy sprzeday z powodu wad zycznych towaru.288. W jaki sposb prawo okrela zasady odpowiedzialnoci z tytuu rkojmi za wady zyczne rzeczy sprzedanej w przypadku umw, ktre nie s umowami konsumenckimi? Sprzedawca, niezalenie od tego, czy jest, czy nie jest jednoczenie producen-tem rzeczy sprzedanej, ponosi wobec kupujcego odpowiedzialno z tytuu rkoj-mi za takie wady fizyczne rzeczy sprzedanych, ktre powstay z przyczyn tkwicych w tej rzeczy przed jej wydaniem kupujcemu i ujawniy si w ustawowym okresie rkojmi, ktry dla rzeczy ruchomych niespoywczych wynosi rok.Na kupujcym ciy obowizek pisemnego powiadomienia sprzedawcy o wa-dzie, jaka ujawni si w rzeczy sprzedanej, w wyznaczonych terminach od jej ujaw-nienia, pod rygorem utraty przysugujcych mu uprawnie.W zwizku z ujawnieniem si wad w rzeczy sprzedanej, za ktre sprzedawca po-nosi odpowiedzialno z tytuu rkojmi za wady fizyczne rzeczy, kupujcy jest upra-wiony do: odstpienia od umowy i dania zwrotu ceny rzeczy (z tego uprawnienia ku-pujcy nie moe jednak skorzysta, jeli wady s nieistotne lub jeli rzecz re-klamowana nie bya wczeniej wymieniona na woln od wad lub naprawiana, a sprzedawca, ktry otrzyma jego pisemne powiadomienie o wadzie, niezwocz-305Codziennik prawnyXI. Gdy zawieramy umowynie wymieni rzecz wadliw na woln od wad albo niezwocznie usunie wady w drodze naprawy) albo dania obnienia ceny (tj. czciowego zwrotu zapaconej przez siebie ceny rze-czy), albo bezpatnego dokonania wymiany rzeczy wadliwej na rzecz tego samego rodzaju woln od wad, gdy rzecz sprzedana jest rzecz oznaczon co do gatunku, jak np. buty, samochody i inne masowo produkowane towary o identycznych ce-chach i przeznaczeniu, albo bezpatnego usunicia wady rzeczy oznaczonej co do tosamoci, czyli takiej, ktra jest niepowtarzalna, w drodze wykonania jej naprawy przez sprzedawc, ktry jest jednoczenie wytwrc tej rzeczy.Wybr jednego ze wskazanych uprawnie (i wiadcze) z tytuu rkojmi nale-y do kupujcego. Kupujcy, ktry jest nabywc rzeczy oznaczonej co do gatunku, moe rwnie wyrazi zgod na to, aby sprzedawca w ramach rkojmi dokona usu-nicia wad rzeczy poprzez jej napraw.Jeli wadliwa rzecz jest towarem, na ktry udzielona zostaa gwarancja, czy to przez sprzedawc, producenta, czy to importera, rwnie do kupujcego (a nie do sprzedawcy) naley wybr, czy w zwizku z tak wad chce korzysta z uprawnie przysugujcych mu z tytuu gwarancji, czy z tytuu rkojmi. Kupujcy nie ma obec-nie obowizku wykorzystania w pierwszej kolejnoci uprawnie z gwarancji, a do-piero gdyby te nie zostay zaspokojone z rkojmi.Przepisy Kodeksu cywilnego o rkojmi za wady fizyczne rzeczy nie przewiduj adnego domniemania prawnego, e wada, jak ujawni si w okresie rkojmi w rze-czy sprzedanej, jest wad powsta z przyczyn tkwicych w rzeczy sprzedanej przed jej wydaniem kupujcemu. Std te w wypadkach, gdy sprzedawca odmawia uzna-nia reklamacji i zaspokojenia roszczenia kupujcego, zgodnie z ogln zasad roz-kadu ciaru dowodu, do kupujcego naley udowodnienie, e ujawniona w rze-czy sprzedanej wada powstaa z takich przyczyn, za ktre odpowiedzialno ponosi sprzedawca.Uprawnienia oraz wynikajce z nich roszczenia, przysugujce kupujcemu wobec sprzedawcy w ramach rkojmi w zwizku z ujawnieniem si wad w rzeczy sprzedanej, wygasaj wraz upywem ustawowego okresu rkojmi. Oznacza to, e kupujcy moe realizowa uprawienia z tytuu rkojmi tylko co do takich wad, ktre w towarze ujawni si w okresie rkojmi oraz przed jego upywem zostan zgoszo-ne przez nabywc sprzedawcy (zareklamowane). Z powdztwem cywilnym o obni-enie ceny czy wymian (napraw) towaru wadliwego, w ktrym wady ujawniy si i zostay zgoszone w okresie rkojmi, rwnie moe wystpi na drog sdow je-dynie przed upywem okresu rkojmi, tzn. roku od daty kupna towaru.XI. Gdy zawieramy umowy306Codziennik prawnyPrzy odstpieniu od umowy (i daniu zwrotu ceny) kupujcy przed upywem okresu rkojmi, musi zoy sprzedawcy swoje pisemne owiadczenie o takim od-stpieniu, w takim czasie lub w taki sposb, aby rwnie jeszcze przed upywem tego okresu sprzedawca mg zapozna si z jego treci. Z powdztwem o zwrot ceny w zwizku z tym odstpieniem na drog sdow kupujcy moe wystpi tak-e i po upywie ustawowego okresu rkojmi.W wypadkach, gdy wada w rzeczy sprzedanej ujawni si dopiero po upywie okresu rkojmi, lecz jest wad powsta z przyczyn tkwicych w rzeczy sprzedanej przed jej wydaniem kupujcemu (np. z przyczyn produkcyjnych), kupujcemu nie przysuguj wobec sprzedawcy uprawienia i roszczenia z tytuu rkojmi. W ramach umowy sprzeday sprzedawca obowizany jest dostarczy kupujcemu towar do-brej jakoci. Std te nawet po upywie okresu rkojmi, kupujcy moe dochodzi od sprzedawcy roszczenia o naprawienie szkody majtkowej, jak ponis wskutek wady towaru. Dochodzenie tego roszczenie nastpuje jednak na oglnych zasadach odpowiedzialnoci odszkodowawczej z tytuu nienaleytego wykonania zobowi-zania umownego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).289. Czy konsumentowi przysuguje gwarancja na towar konsumpcyjny?Udzielenie gwarancji na towar konsumpcyjny nastpuje bez odrbnej opaty przez owiadczenie gwaranta, zamieszczone w dokumencie gwarancyjnym, w kt-rym gwarant okrela swoje obowizki i uprawnienia kupujcego, w przypadku gdy waciwo sprzedanego towaru nie odpowiada waciwoci wskazanej w owiad-czeniu. Owiadczenie gwarancyjne winno by sformuowane w jzyku polskim w sposb jasny, zrozumiay i niewprowadzajcy w bd.W dokumencie gwarancyjnym musz by take zamieszczone podstawowe dane potrzebne do dochodzenia roszcze z gwarancji (nazwa i adres gwaranta lub jego przedstawiciela, czas trwania i terytorialny zasig ochrony gwarancyjnej). Ponadto musi si w nim znale stwierdzenie, e gwarancja na sprzedany towar nie wycza, nie ogranicza, ani nie zawiesza uprawnie kupujcego wynikajcych z niezgodno-ci towaru z umow.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 27 lipca 2002 r. o szczeglnych warunkach sprzeday konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. Nr 141, poz. 1176).307Codziennik prawnyXI. Gdy zawieramy umowy290. Na czym polega odpowiedzialno z tytuu gwarancji jakoci za wady towarw niekonsumpcyjnych? Otrzymanie karty gwarancyjnej na konkretny towar przez jego nabywc jest wa-runkiem koniecznym powstania umownego stosunku zobowizaniowego gwarancji pomidzy nabywc i gwarantem (tzn. producentem, importerem lub sprzedawc, ktry udzieli na towar gwarancji).W wietle prawa tylko taki kupujcy, ktry otrzyma przy zakupie towaru kart gwarancyjn na ten towar, przez jej otrzymanie staje si uprawnionym z gwaran-cji, na rzecz ktrego gwarant ma speni okrelone wiadczenia w razie ujawnienia si w okresie gwarancji takich wad w towarze, za ktre wedug podanych w karcie gwarancyjnej warunkw ponosi odpowiedzialno.Przy tym naley zaznaczy, e gwarant: ponosi odpowiedzialno z tytuu gwarancji wobec kupujcego tylko za te ujaw-nione w okresie gwarancji wady rzeczy sprzedanej, ktre s wad powsta z przyczyn tkwicych w rzeczy sprzedanej przed jej wydaniem kupujcemu; w razie ujawnienia si w rzeczy sprzedanej wad powstaych z przyczyn tkwi-cych w rzeczy sprzedanej zobowizany jest tylko do usunicia tych wad na swj koszt poprzez napraw lub wymian rzeczy wadliwej na woln od wad.W zwizku z wadami rzeczy kupujcy od gwaranta moe zatem domaga si (i dochodzi) jedynie roszcze o wykonanie bezpatnej naprawy lub wymiany rze-czy na woln od wad, natomiast nie przysuguje mu wobec gwaranta roszczenie o zwrot ceny takiej rzeczy (zwrotu ceny kupujcy moe domaga si tylko od sprze-dawcy towaru).Udzielanie gwarancji na jakiekolwiek towary nie jest ju obowizkowe. Udzie-lenie gwarancji pozostawione jest do uznania sprzedawcw, wytwrcw, impor-terw danego towaru. Udzielajcy gwarancji przedsibiorcy w znacznym stopniu mog te swobodnie ustala warunki udzielanych przez siebie gwarancji. Gwaran-cj mog zatem by objte tylko okrelone w karcie gwarancyjnej czci wyrobu lub rodzaje wad, za ktre gwarant ponosi ma wobec nabywcy towaru odpowiedzial-no, rna te moe by dugo okresw gwarancji oraz zakres obowizkw gwa-ranta na rzecz nabywcy towaru.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).XI. Gdy zawieramy umowy308Codziennik prawny291. Na czym polega umowa zawierana poza lokalem przedsibiorcy?Umowa zawierana poza lokalem przedsibiorstwa ma miejsce wtedy, gdy przed-sibiorca zawiera umowy (na podstawie ktrych dostarcza konsumentowi towa-ry lub wiadczy usugi) w trakcie zorganizowanego przez przedsibiorc wyjazdu poza lokal przedsibiorstwa (miejsce przeznaczone do obsugiwania publicznoci zgodnie z przepisami o dziaalnoci gospodarczej), lub jeli przedsibiorca odwie-dza konsumenta np. w domu lub w miejscu pracy. Naley zaznaczy, e w kadym z wymienionych przypadkw odwiedziny te nie mog odbywa si na yczenie kon-sumenta. Do zawarcia umowy poza lokalem dochodzi, gdy przedsibiorca niespo-dziewanie przedstawi swoj ofert w miejscu, gdzie nie prowadzi stale swojej dzia-alnoci. Konsument, ktry zawar umow poza lokalem przedsibiorstwa, moe od niej odstpi bez podania przyczyn, skadajc stosowne owiadczenie na pimie w ter-minie dziesiciu dni od zawarcia umowy. Do zachowania tego terminu wystarczy wysanie owiadczenia przed jego upywem.W razie odstpienia od umowy umowa jest uwaana za niezawart, a konsument jest zwolniony z wszelkich zobowiza. Przedmiot wiadczenia, np. nabyt rzecz nale-y zwrci sprzedawcy niezwocznie, nie pniej jednak ni w terminie czternastu dni.Jeeli konsument dokona jakichkolwiek przedpat, nale si od nich odsetki usta-wowe od daty dokonania przedpaty.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektrych praw konsumentw oraz o odpo-wiedzialnoci za szkod wyrzdzon przez produkt niebezpieczny (Dz.U. Nr 22, poz. 271 ze zm.).292. Na czym polega umowa zawierana na odlego oraz drog elektroniczn?Umowa zawierana na odlego jest to umowa midzy konsumentem a przed-sibiorc, zawarta za pomoc rodka porozumiewania si na odlego np. telefo-nu. Najpniej z chwil odebrania towaru przez konsumenta, umowa musi zosta potwierdzona na pimie. Przedsibiorca musi jednak zaznaczy w ofercie, i umo-wa moe zosta zawarta na odlego i nastpi za uprzedni zgod konsumenta i na koszt przedsibiorcy. Konsument ma prawo odstpi od zawartej w ten sposb umowy bez podania przyczyny w cigu 10 dni od otrzymania towaru. 309Codziennik prawnyXI. Gdy zawieramy umowyPrzez umow zawart drog elektroniczn naley rozumie takie umowy, gdy konsument skada zamwienie przez Internet, a towar otrzymuje bd poczt, bd te bezporednio drog elektroniczn. Rwnie i w tym przypadku konsument moe odstpi od takiej umowy w terminie 10 dni od otrzymania zamwionego produktu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektrych praw konsumentw oraz o od-powiedzialnoci za szkod wyrzdzon przez produkt niebezpieczny (Dz.U. Nr 22, poz. 271 ze zm.).Ustawa z dnia 18 lipca 2002 r. o wiadczeniu usug drog elektroniczn (Dz.U. Nr 144, poz. 1204 ze zm.).293. Co to jest kredyt konsumencki? Kredyt konsumencki to zawierane midzy bankami i kredytobiorcami umowy kredytu i poyczki, w tym rwnie tzw. kredyty bezgotwkowe, przeznaczone na sfinansowanie dokonywanych przez kredytobiorcw zakupw towarw i usug. Po-legaj na tym, e bank kredytodawca zobowizuje si wobec kredytobiorcy do po-yczenia mu pienidzy w okrelony w umowie sposb, tzn. do wypacenia do rk kredytobiorcy w gotwce okrelonej kwoty (kapitau) albo do pozostawienia do dyspozycji kredytobiorcy okrelonego kapitau, z ktrego kredytobiorca bdzie mg korzysta (np. przy kartach kredytowych). Umowa taka moe polega na tym, e bank dokonuje zapaty nalenoci za kredytobiorc temu przedsibiorcy, od kt-rego kredytobiorca kupuje okrelony towar czy usugi (w tym ostatnim wypadku bank przelewa na rachunek odbiorcy jednorazowo w caoci kwot, ktra zwykle stanowi rnic midzy wpacon przez kredytobiorc zaliczk, a ca sum, nale-n tytuem ceny towaru lub usugi).Kredytobiorca w takiej umowie zobowizuje si wobec banku kredytodawcy do: zwrcenia poyczonej mu przez bank sumy oraz zapacenia bankowi wynagro-dzenia za jego usugi w formie prowizji oraz podstawowego oprocentowania; dokonania spaty nalenoci w umwiony sposb, np. w ustalonej liczbie rat miesicznych, ktre bd patne (wpacane) w ustalonych kwotach i terminach; zapaty dodatkowych nalenoci w wypadku niedokonywania spaty zaduenia w ustalonych terminach i wysokoci.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 20 lipca 2001 r. o kredycie konsumenckim (Dz.U. Nr 100, poz. 1081).XI. Gdy zawieramy umowy310Codziennik prawny294. Gdzie mona si uda po pomoc w ochronie swoich praw konsumenta? Prezes UOKIK jest centralnym organem administracji rzdowej i zajmuje si ochron zbiorowych interesw konsumentw. Jest on zatem organem waciwym do prowadzenia postpowa tylko w sprawach stosowania przez konkretnych przedsibiorcw praktyk naruszajcych zbiorowe interesy konsumentw. Nato-miast do jego ustawowych zada nie naley rozstrzyganie sporw midzy indywi-dualnymi konsumentami i przedsibiorcami ani wiadczenie usug adwokackich. Nie jest zbiorowym interesem konsumentw suma indywidualnych interesw kon-sumentw.Przez praktyk naruszajc zbiorowe interesy konsumentw rozumie si godz-ce w nie bezprawne dziaanie przedsibiorcy, w szczeglnoci: stosowanie postanowie wzorcw umw, ktre zostay wpisane do rejestru postanowie wzorcw umowy uznanych za niedozwolone, o ktrym mowa w art. 47945 k.p.c.); naruszanie obowizku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i penej informacji; nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji.Strona internetowa Prezesa Urzdu Ochrony Konkurencji i Konsumentw www.uokik.gov.plPrezesowi UOKIK podlega Inspekcja Handlowa. Zadania Inspekcji Handlowej obejmuj: kontrol legalnoci i rzetelnoci dziaania przedsibiorcw prowadzcych dzia-alno gospodarcz w zakresie produkcji, handlu i usug; kontrol produktw wprowadzonych do obrotu co do zgodnoci z zasadniczymi wymaganiami okrelonymi w przepisach odrbnych, z wyczeniem produktw podlegajcych nadzorowi innych waciwych organw; kontrol produktw co do speniania przez nie oglnych wymaga dotyczcych bezpieczestwa; kontrol produktw znajdujcych si w obrocie handlowym lub przeznaczonych do wprowadzenia do takiego obrotu, w tym w zakresie oznakowania i zafaszo-wa, oraz kontrol usug; kontrol przestrzegania przez sprzedawcw detalicznych i sprzedawcw hurto-wych przepisw o zuytym sprzcie elektrycznym i elektronicznym; podejmowanie mediacji w celu ochrony interesw i praw konsumentw; organizowanie i prowadzenie staych polubownych sdw konsumenckich; prowadzenie poradnictwa konsumenckiego.311Codziennik prawnyXI. Gdy zawieramy umowyGwne ustawowe zadanie Powiatowych lub Miejskich Rzecznikw Konsumen-tw polega na zapewnieniu konsumentom bezpatnego poradnictwa i informacji prawnej w zakresie ochrony interesw konsumentw (ale ju nie automatyczne-go zastpstwa adwokackiego osb zainteresowanych w sprawach sdowych). W in-dywidualnych sprawach cywilnych, ktre maj charakter spraw konsumenckich, Rzecznicy mog udzieli osobom zainteresowanym wskazwek i porad, pomc przy pisaniu pozwu lub innych pism. Mog ewentualnie przeprowadzi mediacj, nato-miast nie zastpuj sdw w rozstrzyganiu spornych spraw.Prawa konsumentw staraj si rwnie chroni organizacje spoeczne, takie jak Federacja Konsumentw oraz Stowarzyszenie Konsumentw Polskich, ktre zajmu-j si: udzielaniem pomocy prawnej konsumentom, przede wszystkim w formie porad-nictwa prawnego w sprawach indywidualnych oraz przeprowadzania mediacji; edukacj konsumenck (m.in. wydaj liczne poradniki i ulotki informacyjne, do-stpne take na ich stronach internetowych); dziaaniami lobbystycznymi na rzecz zbiorowoci konsumentw.Strony internetowe tych organizacji mona znale pod adresami elektronicz-nymi:www.federacja-konsumentow.org.pl oraz www.skp.plRzecznik Ubezpieczonych reprezentuje i chroni interesy ubezpieczonych i uprawnionych z tytuu umw ubezpieczenia, czonkw otwartych funduszy eme-rytalnych, uczestnikw pracowniczych programw emerytalnych. Rzecznik moe prowadzi mediacje, natomiast ani nie zastpuje sdw w rozstrzyganiu spornych spraw, ani nie wiadczy usug zastpstwa adwokackiego. Wicej informacji na stro-nie internetowej: www.rzu.gov.plArbiter bankowy peni funkcj sdu polubownego. Zajmuje si rozstrzyganiem sporw midzy konsumentami a bankami w zakresie roszcze pieninych z tytu-u niewykonania lub nienaleytego wykonania przez bank czynnoci bankowych na rzecz konsumenta, ktrych warto nie przekracza 8000 z. Wicej informacji na stronie internetowej www.zbp.plZbiorowe interesy konsumentw w zakresie energetyki chroni m.in. Prezes Urzdu Regulacji Energetyki, ktry jest centralnym organem administracji rzdo-wej. Do zakresu jego dziaania naley m.in. udzielanie, zmiana lub cofanie konce-sji, zatwierdzanie i kontrolowanie taryf paliw gazowych, energii elektrycznej i cie-pa, kontrolowanie parametrw jakociowych dostaw i obsugi w zakresie obrotu paliwami gazowymi i energi elektryczn. Wicej informacji na stronie interneto-wej www.ure.gov.pl.XI. Gdy zawieramy umowy312Codziennik prawnyW sprawach niekonsumenckich osoby, ktre s w trudnej sytuacji materialnej, bezpatne informacje i porady prawne mog uzyskiwa np. w dziaajcych podczas roku akademickiego studenckich klinikach prawa przy wydziaach prawa poszcze-glnych uniwersytetw (adresy poradni prawnych zamieszczone s w dalszej czci poradnika).Ponadto na stronach internetowych znajduj si oglnie dostpne informacje i wyjanienia, dotyczce rnorodnych kwestii prawnych, a take poradniki prze-znaczone dla konsumentw i przedsibiorcw.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej (Dz.U. z 2001 r. Nr 4, poz. 25 ze zm.).Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych (Dz.U. Nr 124, poz. 1153 ze zm.).Ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentw (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zm.).295. Co to jest weksel i jakie skutki wi si z jego podpisaniem? Weksel jest papierem wartociowym. Osoba posiadajca prawa do weksla moe domaga si od dunika zapaty sumy okrelonej w wekslu, a w razie jej nieuzyska-nia w sposb stosunkowo prosty i szybki, dochodzi jej na drodze sdowej a potem egzekucyjnej.Podstawowy podzia weksli to weksle wasne (takie w ktrych osoba, ktra pod-pisuje weksel, zobowizuje si do zapaty) i trasowane (czyli te, w ktrych z weksla wynika, i obowizany jest do zapaty trasat, czyli inna osoba, ni ta, ktra weksel podpisuje).Weksel ma form pisemn i powinien zawiera nastpujce elementy: nazw weksel w samym tekcie dokumentu, w jzyku, w jakim go wysta-wiono; przyrzeczenie bezwarunkowe zapacenia oznaczonej sumy pieninej; oznaczenie terminu patnoci; oznaczenie miejsca patnoci; nazwisko osoby, na ktrej rzecz lub na ktrej zlecenie zapata ma by doko-nana; oznaczenie daty i miejsca wystawienia wekslu; podpis wystawcy wekslu.313Codziennik prawnyXI. Gdy zawieramy umowyW przypadku tzw. weksla trasowanego naley w nim rwnie zawrze nazwisko osoby, ktra ma zapaci (trasata). Aby trasat by zobowizany do zapaty weksla musi si na wekslu podpisa.Jakkolwiek wystawienie weksla z reguy znajduje podstaw prawn w stosun-kach prawnych zachodzcych midzy stronami, zobowizanie wekslowe ma cha-rakter abstrakcyjny. Na wekslu nie wskazuje si przyczyny jego wystawienia. Co do zasady nie ma ona wpywu na wano i realizacj wierzytelnoci wekslowej. Z punktu widzenia wierzyciela posiadanie weksla jest niezbdn przesank ist-nienia jego uprawnie wekslowych, a zarazem przesank legitymacji formalnej. Oznacza to, e sd, ktremu wierzyciel przedoy weksel, dla uzyskania nakazu za-paty nie bdzie bra pod uwag tego, dlaczego weksel by wystawiony ani czy rosz-czenie jest suszne, ale po prostu sprawdzi poprawno formaln weksla i wyda nakaz zapaty.Prawa z weksli s przenoszone przez tzw. indos, czyli pisemne owiadczenie na wekslu. Jednak weksel konsumenta wrczony kredytodawcy w celu spenienia lub zabezpieczenia wiadczenia wynikajcego z umowy o kredyt konsumencki powi-nien zawiera klauzul nie na zlecenie lub inn rwnoznaczn. Oznacza to, e ta-kiego weksla zby przez indos nie mona.Weksel stanowi stosunkowo wygodn i tani form zabezpieczenia poyczek lub kredytw. Weksle wykorzystywane s m.in. do zabezpieczenia wierzytelnoci oraz ewentualnych roszcze o naprawienie szkody lub roszcze o zwrot udzielone-go kredytu. Najczciej osoba, ktrej udzielane jest zabezpieczenie, otrzymuje we-ksel in blanco, z upowanieniem do jego wypenienia przez wpisanie w nim kwoty, na ktr opiewa zabezpieczona wierzytelno, jako sumy wekslowej, i dnia wyma-galnoci zabezpieczonej wierzytelnoci, jako terminu patnoci weksla, oraz innych postanowie. Upowanienie do wypenienia weksla stanowi element porozumienia osoby wrczajcej weksel in blanco i jego odbiorcy. Jeeli owiadczenie osoby wr-czajcej weksel in blanco ma form pisemn, wspomniane porozumienie nazywane jest zwyczajowo deklaracj wekslow. Porozumienie takie zawiera upowanienie dla posiadacza weksla niezupenego do uzupenienia weksla.W nastpstwie wypenienia weksla in blanco zgodnie z porozumieniem co do jego uzupenienia powstaje zobowizanie wekslowe osoby podpisanej na wekslu (wrczajcej ten weksel bd porczycieli wekslowych) o treci okrelonej w tek-cie powstaym na skutek wypenienia. Trzeba pamita, e podpis na tzw. fron-cie weksla jakiejkolwiek osoby poza wystawc weksla uwaany jest za porczenie. Porczyciel wekslowy odpowiada tak samo jak ten, za kogo porczy. Zobowiza-nie porczyciela jest wane, chociaby nawet zobowizanie, za ktre porcza, byo niewane z jakiejkolwiek przyczyny z wyjtkiem wady formalnej. Porczyciele we-XI. Gdy zawieramy umowy314Codziennik prawnykslowi nie mog skutecznie odwoa porczenia rwnie wtedy, gdy dotyczy ono weksla niezupenego, niezawierajcego oznaczenia w chwili jego wystawienia sumy wekslowej i daty patnoci. Roszczenia z weksla przeciwko dunikowi gwnemu (w przypadku weksla wasnego jest to wystawca i jego porczyciel) przedawniaj si z upywem 3 lat od daty patnoci. Roszczenie z weksla wasnego przeciwko wystawcy oraz porczycie-lom przedawnia si z upywem lat 3, take wtedy, gdy weksel jako niezupeny zosta wrczony dla zabezpieczenia okrelonego roszczenia. Bieg terminu przedawnie-nia ulega przerwaniu na zasadach oglnych tj. wynikajcych z Kodeksu cywilnego. Bieg terminu przedawnienia przerywa si m.in. przez kad czynno przed sdem lub innym organem powoanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania rosz-cze danego rodzaju albo przed sdem polubownym, przedsiwzit bezporednio w celu dochodzenia lub ustalenia bd zaspokojenia lub zabezpieczenia roszcze-nia. W razie przerwania przedawnienia przez czynno w postpowaniu przed s-dem lub innym organem powoanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszcze danego rodzaju bd przed sdem polubownym albo przez wszczcie me-diacji, przedawnienie nie biegnie na nowo, dopki postpowanie to nie zostanie za-koczone.Nakaz zapaty jest to orzeczenie wydawane w postpowaniu nakazowym. Wy-dawane jest m.in. na podstawie weksla przedstawionego przez powoda i nie wyma-ga przeprowadzenia rozprawy. rodkiem odwoawczym od tego orzeczenia s za-rzuty mona w nich wskaza okolicznoci, z ktrych wynika, e weksel in blanco zosta wypeniony niezgodnie z porozumieniem wekslowym.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe (Dz.U. Nr 37, poz. 282 ze zm.).296. Jakie s skutki upywu terminu przedawnienia roszczenia? Upyw terminu przedawnienia roszczenia wierzyciela o zapat nalenoci cy-wilnoprawnej, nie powoduje dla dunika wyganicia jego zobowizania (obo-wizku zapaty), natomiast ma ten skutek, e przeksztaca si ono w tzw. zobowi-zanie naturalne. Oznacza to, e jeli po upywie terminu przedawnienia dunik ureguluje wierzycielowi taki dug, to nie moe si domaga zwrotu wpaty jako tzw. wiadczenia nienalenego. Natomiast jeli dunik odmawia zapaty, powoujc si na upyw okresu przedawnienia, wierzyciel nie ma moliwoci dochodzenia zapaty (a co za tym idzie egzekwowania nalenoci). W razie zasadnego zgoszenia przez 315Codziennik prawnyXI. Gdy zawieramy umowypozwanego dunika w postpowaniu sdowym zarzutu przedawnienia dochodzo-nego przez wierzyciela roszczenia o zapat, ktre si przedawnio, sd oddala po-wdztwo wierzyciela z powodu przedawnienia. Wierzyciel, co do takiej nalenoci, nie uzyska orzeczenia sdowego, ktre w stosunku do jego dunika stanowioby tytu egzekucyjny, jaki po nadaniu przez sd klauzuli wykonalnoci staje si tytu-em wykonawczym.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 ze zm.).297. Co to jest upado konsumencka?Upado konsumencka to nowa instytucja w polskim prawie. Stosowne prze-pisy weszy w ycie w dniu 31 marca 2009 r. i przewiduj moliwo prowadzenia postpowania upadociowego w stosunku do osb fizycznych niebdcych przed-sibiorcami.Od momentu wejcia w ycie ustawy, dunik konsument moe zgosi do sdu wniosek o ogoszenie upadoci. W uzasadnieniu wniosku musi wykaza, i niewy-pacalno powstaa wskutek wyjtkowych i niezalenych od niego okolicznoci albo e do rozwizania jego stosunku pracy nie doszo z przyczyn lecych po jego stronie lub za jego zgod. Naley rwnie pamita, i sd oddali wniosek o ogo-szenie upadoci, jeeli: prowadzono postpowanie upadociowe lub inne postpowanie, w ktrym umorzono cao lub cz zobowiza albo w ktrym zawarto ukad; prowadzono postpowanie upadociowe, w ktrym nie zaspokojono wszystkich wierzycieli, a dunik, po zakoczeniu lub umorzeniu postpowania zobowiza swych nie wykona; prowadzono postpowanie upadociowe wedug tych przepisw, jeeli postpo-wanie to zostao umorzone z innych przyczyn ni na wniosek wszystkich wierzy-cieli; czynno prawna dunika zostaa prawomocnie uznana za dokonan z po-krzywdzeniem wierzycieli.Tak naprawd upado konsumenck mona ogosi najwyej jeden raz na 10 lat. Jeeli dunik zoy wniosek o ogoszenie upadoci konsumenckiej, ww-czas bdzie mia obowizek wskaza syndykowi cay swj majtek, ktry w uprosz-czeniu mwic, posuy do spacenia jego dugw. Wane jest, i dunik we wniosku sam moe zaproponowa plan spat swoich dugw. XI. Gdy zawieramy umowy316Codziennik prawnyPamita naley, i okres spat nie powinien przekroczy piciu lat, moe jednak zosta przeduony o 2 lata. Opata za wszczcie postpowania wyniesie 200 z.Po wykonaniu przez upadego obowizkw okrelonych w planie spaty wierzy-cieli, sd wyda postanowienie o umorzeniu niezaspokojonych zobowiza upade-go objtych planem spaty oraz o zakoczeniu postpowania upadociowego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadociowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz 535 ze zm.).317XII. MieszkanieWrd wolnoci ekonomicznych szczeglnie eksponowana jest wasno. Kon-stytucja wielokrotnie podkrela ochron wasnoci, a wasno prywatn czyni jed-n z podstaw spoecznej gospodarki rynkowej. Ponadto zastrzega, e pozbawienie wasnoci jest moliwe wycznie na cele publiczne i za susznym odszkodowaniem, a wszelkie ograniczenia wasnoci nie mog narusza jej istoty. Tak szeroka ochro-na prawna przysuguje nie tylko obywatelom, ale kademu wacicielowi, niezale-nie od jego statusu prawnego.Wasno nieodcznie kojarzy si z mieszkaniem, cho oczywicie prawo do lo-kalu jest tylko jednym ze skadnikw masy majtkowej. Mieszkanie stanowi wszak-e najcenniejsz posiadan rzecz, schronienie, ostoj ycia rodzinnego. Z lokalu mieszkalnego mona dzi korzysta na podstawie rnych tytuw prawnych, nie tylko gdy jest ono wasnoci. Niezalenie od formy prawnej, prawo okrela rne formy ochrony praw lokatorw, starajc si je zrwnoway z uzasadnionymi inte-resami ekonomicznymi wacicieli lokali.XII. Mieszkanie318Codziennik prawny1. Mieszkania i lokatorzy 298. Jakie obowizki ci na wadzach publicznych w zakresie zaspokajania potrzeb mieszkaniowych obywateli?Obowizujce uregulowania prawne nakadaj na gminy obowizek zaspoka-jania potrzeb mieszkaniowych. Obowizek ten dotyczy jedynie mieszkacw gmi-ny o niskich dochodach i sprowadza si w istocie do zapewnienia dwch rodzajw mieszka: lokali, ktrych umowa najmu zawierana jest na czas nieoznaczony, oraz lokali socjalnych, przeznaczonych dla osb najuboszych, ktrych umowa najmu zawierana jest na czas oznaczony.Zadanie to gminy realizuj, wykorzystujc wasny zasb mieszkaniowy. Gmi-ny mog take wynajmowa lokale od innych wacicieli i podnajmowa je osobom o niskich dochodach.Zasady wynajmowania lokali nalecych do gminy ustala w uchwale rada gmi-ny. Powinny one okrela: wysoko dochodu gospodarstwa domowego uzasad-niajc oddanie w najem lokalu na czas nieoznaczony i lokalu socjalnego, warunki zamieszkiwania kwalifikujce wnioskodawc do ich poprawy oraz kryteria wybo-319Codziennik prawnyXII. Mieszkanieru osb, ktrym przysuguje pierwszestwo zawarcia umowy najmu lokalu na czas nieoznaczony i lokalu socjalnego.Osoby niespeniajce warunkw do ubiegania si o lokal nalecy do gminy mu-sz podj dziaania zmierzajce do zaspokojenia swoich potrzeb mieszkaniowych we wasnym zakresie. Potrzeby te mog by zaspokojone poprzez: najem na tzw. wolnym rynku, zakup mieszkania czy uzyskanie spdzielczego prawa do lokalu. Kad z tych form dysponowania lokalem reguluj odrbne przepisy prawa, naka-dajce na uytkownikw lokali inne prawa i obowizki.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).299. Co to jest odrbna wasno lokalu? Odrbna wasno lokalu jest to prawo wasnoci, ktrego przedmiotem jest lo-kal mieszkalny lub uytkowy, pooony w budynku wielolokalowym. Wacicielo-wi przysuguje prawo wasnoci do lokalu oraz nierozerwalnie z tym prawem zwi-zany udzia w nieruchomoci wsplnej. Nieruchomoci wspln jest grunt oraz czci budynku i urzdzenia, ktre nie su wycznie do uytku wacicieli lokali (np. strych, klatki schodowe, ale take instalacje gazowe czy kanalizacyjne). Dop-ki trwa odrbna wasno lokalu nie mona da zniesienia wspwasnoci nieru-chomoci wsplnej. Jest to zatem wspwasno przymusowa.Waciciel lokalu pooonego w budynku wielolokalowym jest wic jednoczenie wacicielem lokalu oraz wspwacicielem gruntu, na ktrym stoi budynek oraz tych czci nieruchomoci, ktre su do wsplnego uytku wszystkich wacicieli lokali. Waciciel odrbnego lokalu ma zatem pene prawo rozporzdza swoim lo-kalem i ponosi rwnie wszystkie koszty zwizane z jego eksploatacj i uytkowa-niem. Ma on jednoczenie prawo korzystania, wraz z innymi wacicielami lokali w budynku, z nieruchomoci wsplnej. Musi rwnie, wraz z innymi wacicielami lokali, ponosi koszty utrzymania i eksploatacji nieruchomoci wsplnej. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o wasnoci lokali (Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.). XII. Mieszkanie320Codziennik prawny300. W jaki sposb powstaje odrbna wasno lokalu? Podstawow form powstania odrbnej wasnoci lokalu jest umowa. Umowa ustanowienia odrbnej wasnoci lokalu powinna okrela w szczeglnoci: rodzaj, pooenie i powierzchni lokalu oraz pomieszcze do niego przynalenych, a tak-e wielko udziaw przypadajcych wacicielom poszczeglnych lokali w nieru-chomoci wsplnej. Wspwaciciele mog ponadto w umowie okreli sposb za-rzdu nieruchomoci wspln. Umowa o ustanowienie odrbnej wasnoci lokalu powinna by zawarta w formie aktu notarialnego. Niezachowanie tej formy poci-ga za sob niewano umowy. Do powstania odrbnej wasnoci lokalu niezbdny jest dodatkowo wpis do ksigi wieczystej. Odrbna wasno lokalu moe powsta take w wykonaniu umowy zobowi-zujcej waciciela gruntu do wybudowania na tym gruncie domu oraz do ustano-wienia po zakoczeniu budowy odrbnej wasnoci lokalu i przeniesienia tego prawa na drug stron umowy lub inn wskazan w umowie osob. Warunkiem wanoci takiej umowy jest, aby strona podejmujca si budowy bya wacicielem gruntu (lub uytkownikiem wieczystym), na ktrym dom ma by wniesiony, oraz by uzyskaa pozwolenie na budow, a roszczenie o ustanowienie odrbnej wasno-ci lokalu i o przeniesienie tego prawa zostao ujawnione w ksidze wieczystej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.). Ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o wasnoci lokali (Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.).301. Co to jest samodzielny lokal mieszkalny? Za samodzielny lokal mieszkalny uwaa si wydzielon cianami w obrbie bu-dynku izb lub zesp izb przeznaczonych na stay pobyt ludzi (generalnie cho-dzi tu o pokoje), ktre wraz z pomieszczeniami pomocniczymi (kuchnia, azienka, przedpokj) su zaspokajaniu ich potrzeb mieszkaniowych. Do lokalu mog przy-nalee, jako jego czci skadowe, tzw. pomieszczenia przynalene (np. piwnica, strych, komrka) choby nawet do niego bezporednio nie przylegay lub byy poo-one w granicach nieruchomoci gruntowej poza budynkiem, w ktrym wyodrb-niono dany lokal. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o wasnoci lokali (Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.).321Codziennik prawnyXII. Mieszkanie302. Co to jest wsplnota mieszkaniowa? Wykupujc mieszkanie od gminy lub nabywajc je od dewelopera, stajemy si jego wacicielami i jednoczenie czonkami wsplnoty mieszkaniowej.Wsplnota mieszkaniowa powstaje zawsze w budynkach, w ktrych jest wie-le lokali, a pierwotny waciciel, czyli np. deweloper lub gmina, sprzeda pierwszy z nich. Wsplnota mieszkaniowa powstaje z mocy samego prawa w momencie wy-odrbnienia w budynku wasnoci pierwszego lokalu. Tylko w budynkach sp-dzielczych wsplnota powstaje dopiero po przejciu na wasno ostatniego miesz-kania lub lokalu uytkowego.Wsplnota mieszkaniowa powstaje z mocy samego prawa w kadym budynku, w ktrym lokale mieszkalne stanowi wasno wicej ni jednego podmiotu. Wa-ciciel mieszkania jest automatycznie czonkiem wsplnoty mieszkaniowej, nieza-lenie od tego, czy jest to zgodne z jego wol, czy te nie. Wsplnota mieszkanio-wa decyduje o wszystkich najwaniejszych sprawach, dotyczcych nieruchomoci wsplnej (nieruchomo wspln stanowi grunt, na ktrym znajduje si budynek oraz czci budynku i urzdzenia, ktre nie su wycznie do uytku poszczegl-nych wacicieli lokali). Wsplnota decyduje m.in. o tym, jaki podmiot zarzdza (administruje) nieruchomoci, jaka jest wysoko zaliczek, paconych przez wa-cicieli co miesic na pokrycie kosztw zarzdu, jakie remonty bd przeprowadza-ne itp. Przynajmniej raz w roku, do koca pierwszego kwartau, powinno odby si zebranie wsplnoty mieszkaniowej, na ktrym wszystkie najistotniejsze decyzje po-dejmowane s w formie uchwa. Kady waciciel moe zaskary uchwa wspl-noty mieszkaniowej do sdu w terminie 6 tygodni od daty jej podjcia.Wsplnota moe nabywa prawa i zaciga zobowizania, pozywa i by pozwa-na. Wsplnota mieszkaniowa nie jest wyposaona w osobowo prawn. Posiada natomiast zdolno sdow, a wic zdolno do wystpowania w procesie cywilnym w charakterze strony. Pozwala to na samodzielne wystpowanie w postpowaniu sdowym wsplnoty mieszkaniowej, bez potrzeby angaowania w to postpowanie ogu tworzcych j wacicieli. Rwnie w trakcie sporu pomidzy wacicielem lokalu, a wsplnot mieszkaniow, waciciel nie musi pozywa pozostaych wa-cicieli lokali, lecz wystarczy, e pozwie wsplnot mieszkaniow.Poszczeglni waciciele odpowiadaj za zobowizania wsplnoty tylko do wy-sokoci swojego udziau w nieruchomoci wsplnej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o wasnoci lokali (Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.).XII. Mieszkanie322Codziennik prawny303. W jaki sposb prawo de niuje nieruchomo wspln?Nieruchomo wsplna obejmuje wszystko, co pozostaje w budynku po wyod-rbnieniu wasnoci poszczeglnych lokali. Skadaj si na ni przede wszystkim: grunt (jeeli jest wasnoci wsplnoty, a nie jest przedmiotem uytkowania wie-czystego), fundamenty, mury konstrukcyjne, klatki schodowe, korytarze, strychy, pralnie, suszarnie, windy, instalacje zimnej i ciepej wody, instalacja grzewcza, ga-zowa, elektryczna. Nieruchomo wspln wyrnia to, e suy wszystkim waci-cielom lokali. Kademu bowiem, po wyodrbnieniu wasnoci mieszkania czy lo-kalu uytkowego, przysuguje udzia w nieruchomoci wsplnej. Udzia ten jest zwizany z wasnoci lokalu. Jest to wspwasno przymusowa, dlatego nie mona da jej zniesienia ani jej modyfikowa. Waciciel lokalu nie moe da wydzielenia mu na wyczno okrelonej czci dachu, rynny, fundamentw, cz-ci przewodu czy instalacji. Zasada ta obowizuje bezwzgldnie. Udzia wacicie-la lokalu w nieruchomoci wsplnej nie moe by przedmiotem odrbnego obrotu. Przeniesienie tego udziau na inna osob moe nastpi jedynie w przypadku zby-cia lokalu.Udzia waciciela lokalu wyodrbnionego w nieruchomoci wsplnej odpo-wiada stosunkowi powierzchni uytkowej lokalu wraz z powierzchni pomiesz-cze przynalenych, do cznej powierzchni uytkowej wszystkich lokali wraz z po-mieszczeniami do nich przynalenymi, znajdujcymi si w budynku.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o wasnoci lokali (Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.).304. Jakie prawa i obowizki przysuguj wacicielowi lokalu?Waciciel lokalu moe z wyczeniem innych osb korzysta z lokalu zgodnie z jego przeznaczeniem, w szczeglnoci posiada go, pobiera poytki i inne do-chody, jakie lokal przynosi. Ponadto moe swoj wasnoci rozporzdza, tzn. moe lokal zby (sprzeda, darowa, zamieni), moe zrzec si jego wasnoci, roz-porzdzi nim w testamencie, a take obciy ograniczonym prawem rzeczowym (np. uytkowaniem czy te hipotek).Wacicielowi lokalu przysuguje take prawo do: wspkorzystania z nieruchomoci wsplnej zgodnie z jej przeznaczeniem (oznacza to, e jego prawo do wspkorzystania nie moe polega na wycznym 323Codziennik prawnyXII. Mieszkaniekorzystaniu z nieruchomoci wsplnej np. poprzez zaanektowanie okrelonej czci nieruchomoci dla swoich wycznych potrzeb); decydowania o losach swojej wspwasnoci razem z innymi czonkami wspl-noty w formie uchwa; wspdziaania w zarzdzenie nieruchomoci wspln; kontrolowania dziaalnoci zarzdu wsplnoty mieszkaniowej; wgldu do dokumentw wsplnoty mieszkaniowej; zaskarania do sdu uchwa wacicieli.Na wacicielu lokalu ci rwnie obowizki: ponoszenia wydatkw zwizanych z utrzymaniem lokalu; utrzymywania swojego lokalu w naleytym stanie; przestrzegania porzdku domowego; uczestniczenia w kosztach zarzdu zwizanych z utrzymaniem nieruchomoci wsplnej; korzystania z nieruchomoci wsplnej w sposb nieutrudniajcy korzystania z nieruchomoci innym wspwacicielom; wspdziaania z wspwacicielami nieruchomoci wsplnej w ochronie dobra wsplnego, o ile jest to niezbdne do przeprowadzenia konserwacji, remontu albo usunicia awarii w nieruchomoci wsplnej, a take w celu wyposaenia budynku, jego czci lub innych lokali w dodatkowe instalacje.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).Ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o wasnoci lokali (Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.). 305. Jakie s zasady zarzdu nieruchomoci wspln?Prawo pozwala na swobod ksztatowania sposobu zarzdu nieruchomoci wspln przez wacicieli lokali. Mog oni w umowie o ustanowieniu odrbnej wa-snoci lokali albo w umowie zawartej pniej w formie aktu notarialnego okreli sposb zarzdu nieruchomoci wspln, a w szczeglnoci mog powierzy ten zarzd osobie fizycznej albo prawnej. Przy sukcesywnym wyodrbnianiu lokali spo-sb zarzdu nieruchomoci ustalony w pierwszej umowie przeniesienia wasnoci wie kolejnych wacicieli (nabywcw) niezalenie od tego, czy sposb zarzdu zosta ujawniony w ksidze wieczystej prowadzonej dla nieruchomoci wsplnej. Zmiana ustalonego w tym trybie sposobu zarzdu nieruchomoci wspln moe nastpi na podstawie uchway wacicieli lokali zaprotokoowanej przez notar-iusza.XII. Mieszkanie324Codziennik prawnyJeli sposb zarzdu nie zosta okrelony w umowie, wwczas zastosowanie maj przepisy wynikajce z ustawy o wasnoci lokali. Ustawa ta uzalenia sposb zarzdu od iloci lokali w budynkach i dokonuje podziau na mae i due wspl-noty. Jeli liczba lokali wyodrbnionych wraz z lokalami niewyodrbnionymi nie jest wiksza ni 7, wsplnota okrelana jest jako maa. Do zarzdu nieruchomoci wspln w takiej wsplnocie maj odpowiednie zastosowanie przepisy kodeksu cy-wilnego i kodeksu postpowania cywilnego o wspwasnoci. W budynkach, gdzie liczba lokali przekracza 7, mwi si o wsplnocie duej. Do zarzdu tak nierucho-moci maj zastosowanie przepisy ustawy o wasnoci lokali.W nowych budynkach, w ktrych mieszkania sprzedaj deweloperzy, czsto sposb zarzdzania ustala si w pierwszych aktach notarialnych przenoszcych wasno lokali. Zatem dopki waciciele lokali nie zechc tego zmieni, dziaa-j zasady zapisane w takich umowach. Natomiast w starych domach, gdzie lokato-rzy sukcesywnie wykupuj mieszkania i inne lokale, przewanie stosowane s zasa-dy zapisane w ustawie o wasnoci lokali. I cho kady waciciel lokalu ma prawo i obowizek wspdziaania w decydowaniu o nieruchomoci wsplnej, to w du-ych wsplnotach rzdzcych si zasadami okrelonymi w ustawie o wasnoci lo-kali powoywany jest zarzd. S to osoby spord wacicieli albo spoza ich grona. Niewykluczone jest te wynajcie dodatkowo profesjonalnego zarzdcy do admini-strowania wsplnot.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).Ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o wasnoci lokali (Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.). 306. Na czym polega uczestniczenie w kosztach zarzdu nieruchomoci wspln?Obowizkiem waciciela lokalu jest pokrywanie dwojakiego rodzaju wydatkw. Pierwsze z nich to wydatki zwizane z utrzymaniem wasnego lokalu. Chodzi tu gwnie o koszty zuytej przez waciciela energii cieplnej, wody, wywz nieczysto-ci. Oprcz tych wydatkw waciciel ma take obowizek uczestniczenia w kosz-tach zarzdu nieruchomoci wspln. Skadniki owych kosztw nie zostay wy-mienione w sposb wyczerpujcy w ustawie. Jedynie przykadowo wskazuje si, e na koszty te skadaj si wydatki na remonty i biec konserwacj, opaty za dosta-w energii elektrycznej i cieplnej, gazu i wody w czci dotyczcej nieruchomoci wsplnej, opaty za anten zbiorcz i wind, ubezpieczenia, podatki i inne opaty publicznoprawne, o ile nie s pokrywane bezporednio przez wacicieli poszcze-325Codziennik prawnyXII. Mieszkanieglnych lokali, wydatki na utrzymanie porzdku i czystoci, wynagrodzenie czon-kw zarzdu lub zarzdcy, itp.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).Ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o wasnoci lokali (Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.). 307. W jaki sposb ustala si zaliczki na pokrycie kosztw zarzdu nieruchomoci? Na pokrycie kosztw zarzdu nieruchomoci wspln waciciele lokali uisz-czaj zaliczki w formie biecych opat, patne z gry do dnia 10 kadego miesi-ca. Wysoko tych zaliczek jest ustalana przez samych wacicieli, ktrzy podejmuj w tym zakresie stosown uchwa.Waciciel, ktry zalega z zapat kosztw zarzdu, musi liczy si z tym, e bd one dochodzone w sdowym postpowaniu upominawczym i to bez wzgldu na wysoko zalegoci. Oznacza to, e orzeczenie sdowe w postaci nakazu zapa-ty moe by wydane na posiedzeniu niejawnym. Wydajc nakaz zapaty, sd orze-ka, e pozwany w cigu dwch tygodni od dorczenia tego nakazu powinien zaspo-koi roszczenie w caoci wraz z kosztami albo wnie w tym terminie sprzeciw do sdu. Pozwanemu dorcza si nakaz zapaty wraz z pozwem i pouczeniem o sposo-bie wniesienia sprzeciwu oraz o skutkach niezaskarenia nakazu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o wasnoci lokali (Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.).308. Jakie mog by konsekwencje dugotrwaego zalegania z zapat nalenych opat?Jeli waciciel lokalu zalega dugotrwale z zapat nalecych do niego opat lub wykracza w sposb racych lub uporczywy przeciwko obowizujcemu po-rzdkowi domowemu albo przez swoje niewaciwe zachowanie czyni korzystanie z innych lokali lub nieruchomoci wsplnej uciliwym, to wsplnota mieszkanio-wa moe w trybie procesu da sprzeday lokalu w drodze licytacji. Wacicielowi, ktrego lokal zosta sprzedany w tym trybie, nie przysuguje prawo do lokalu za-miennego, ani te prawo do lokalu socjalnego.XII. Mieszkanie326Codziennik prawnyPodstawa prawna:Ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o wasnoci lokali (Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.).309. Kto jest uprawniony do zaskarania uchwa wacicieli lokali?Waciciel lokalu, ktry zosta przegosowany, ma prawn moliwo kontroli poczyna wikszoci wacicieli lokali. Moe on zaskary uchwa do sdu z po-wodu jej niezgodnoci z przepisami prawa lub z umow wacicieli lokali albo je-li uchwaa ta narusza zasady prawidowego zarzdzania nieruchomoci wspln bd w inny sposb narusza jego interesy. Powdztwo waciciela lokalu o uchyle-nie uchway powinno by wytoczone przeciwko wsplnocie mieszkaniowej w termi-nie 6 tygodni od dnia podjcia uchway na zebraniu ogu wacicieli albo od dnia powiadomienia wytaczajcego powdztwo o treci uchway podjtej w trybie indy-widualnego zbierania gosw. Z zasady wniesienie powdztwa nie wstrzymuje wy-konania zaskaronej uchway. Jednak sd moe wstrzyma wykonanie uchway do czasu zakoczenia sprawy. Wstrzymanie wykonania uchway nastpuje na wniosek skarcego waciciela i polega na wydaniu przez sd zarzdzenia tymczasowego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 24 czerwca 1994 r. o wasnoci lokali (Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 90 ze zm.).Zacznik:Pozew o uchylenie uchway wsplnoty mieszkaniowej.310. Jakie rodki prawne chroni przed uciliwym ssiadem?Waciciel nieruchomoci powinien przy wykonywaniu swego prawa powstrzy-mywa si od dziaa, ktre by zakcay korzystanie z ssiednich nieruchomoci ponad przecitn miar, wynikajc ze spoeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomoci i stosunkw miejscowych. W przypadku wkroczenia przez osob nieuprawnion w sfer cudzej wasnoci, wacicielowi su tzw. roszczenia win-dykacyjne oraz negatoryjne, do ktrych odnosi si art. 222 Kodeksu cywilnego. Roszczenia te maj na celu usunicie przyczyny naruszenia prawa wasnoci. 327Codziennik prawnyXII. MieszkanieZa pomoc roszczenia windykacyjnego mona da wydania rzeczy od osoby faktycznie ni wadajcej bez podstawy prawnej. Wniesienie takiego powdztwa do sdu bdzie uzasadnione np. w sytuacji zajcia pasa gruntu przez ssiada lub przy-waszczenia rzeczy. Za pomoc roszczenia negatoryjnego mona natomiast da zaniechania in-nych narusze ni pozbawienie waciciela wadztwa nad rzecz oraz przywrcenia stanu zgodnego z prawem. Wniesienie do sdu powdztwa negatoryjnego bdzie uzasadnione w przypadku tzw. immisji. S to dziaanie waciciela nieruchomoci na wasnym gruncie, ktrego skutki odczuwalne s na gruncie ssiedzkim. Do im-misji zalicza si np. dym, haasy, opary, skierowanie wody deszczowej lub nieczy-stoci na grunt ssiedni.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).2. Prawo odrbnej wasnoci lokalu w spdzielni mieszkaniowejXII. Mieszkanie328Codziennik prawny311. W jaki sposb nabywa si prawo odrbnej wasnoci lokalu w spdzielni mieszkaniowej?Prawo odrbnej wasnoci lokalu w spdzielni mieszkaniowej mona uzyska: w wyniku zawarcia ze spdzielni umowy przeniesienia odrbnej wasnoci lo-kalu przez osob, ktrej przysugiwao spdzielcze lokatorskie lub wasnocio-we prawo do tego mieszkania; w wyniku wykonania umowy o budow lokalu zawieranej midzy spdzielni mieszkaniow a jej czonkiem.Wasno lokalu w spdzielni mieszkaniowej nie jest zwizana z czonkow-stwem w spdzielni mieszkaniowej. Prawo odrbnej wasnoci moe przysugiwa zarwno osobie, ktra jest czonkiem spdzielni, jak i osobie, ktrej ze spdzielni nie czy stosunek czonkostwa. Jedynie umowa o budow lokalu musi by zawar-ta wycznie z osob, ktra jest czonkiem spdzielni. Rezygnacja z czonkostwa w spdzielni mieszkaniowej bd rozwizanie stosunku czonkostwa przez sp-dzielni nie pociga za sob adnych negatywnych skutkw dla waciciela lokalu w zakresie jego uprawnie do mieszkania.Umow o budow lokalu naley zawrze ze spdzielni lub z wykonawc ro-bt budowlanych. Powinna ona zosta zawarta w formie pisemnej (pod rygorem niewanoci) i zobowizywa strony do zawarcia, po wybudowaniu lokalu, umo-wy o ustanowienie odrbnej wasnoci tego lokalu, a take inne postanowienia okrelone w ustawie. Obowizkiem czonka zawierajcego umow o budow lo-kalu jest wniesienie wkadu budowlanego wedug zasad okrelonych w statucie i w umowie, w wysokoci odpowiadajcej caoci kosztw budowy przypadaj-cych na jego lokal.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 16 wrzenia 1982 r. Prawo spdzielcze (Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.).Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.). 312. Jakie prawa i obowizki posiada waciciel lokalu w spdzielni mieszkaniowej?Z chwil wykupienia pierwszego lokalu w danym budynku, stanowicym dotd wasno spdzielni mieszkaniowej, spdzielnia staje si zarzdc nieruchomoci wsplnych. W tym wypadku nie stosuje si przepisw ustawy o wasnoci lokali do-329Codziennik prawnyXII. Mieszkanietyczcych wsplnoty mieszkaniowej i zebrania wacicieli oraz zarzdu nierucho-moci wspln. Oznacza to, e spdzielnia mieszkaniowa samodzielnie dokonuje czynnoci zwykego zarzdu i czynnoci przekraczajcych zakres zwykego zarz-du nieruchomociami wsplnymi. W biecych sprawach decyzje podejmuje zarzd spdzielni, za w najistotniejszych kwestiach zapadaj uchway walnego zgroma-dzenia czonkw spdzielni.Prawa i obowizki wacicieli lokali w spdzielni mieszkaniowej oraz kwestie zwizane z zarzdem nieruchomoci wspln podlegaj przepisom ustawy o sp-dzielniach mieszkaniowych, a dopiero w zakresie nieuregulowanym w tej ustawie przepisom ustawy o wasnoci lokali. Obowizki finansowe waciciela lokalu okre-la ustawa o spdzielniach mieszkaniowych, take wwczas, gdy waciciel ten nie jest czonkiem spdzielni mieszkaniowej.Prawa i obowizki wzgldem spdzielni mieszkaniowej s zrnicowane w za-lenoci od tego, czy waciciel lokalu jest czonkiem spdzielni mieszkaniowej, czy te nie czy go ze spdzielni stosunek czonkostwa.Czonek spdzielni bdcy wacicielem lokalu jest obowizany, przez uiszcza-nie opat zgodnie z postanowieniami statutu, uczestniczy w pokrywaniu kosztw zwizanych z: eksploatacj i utrzymaniem jego lokalu (np. koszty wywozu nieczystoci staych, dostaw wody do mieszkania i odprowadzania ciekw, dostaw ciepa); eksploatacj i utrzymaniem nieruchomoci wsplnych (np. koszty owietlenia klatek schodowych w budynku); eksploatacj i utrzymaniem nieruchomoci stanowicych mienie spdzielni (np. kosztami utrzymania placw zabaw dla dzieci)Waciciel lokalu niebdcy czonkiem spdzielni jest obowizany uczestniczy w pokrywaniu kosztw zwizanych z eksploatacj i utrzymaniem jego lokalu oraz eksploatacj i utrzymaniem nieruchomoci wsplnych. Jest on rwnie obowiza-ny uczestniczy w wydatkach zwizanych z eksploatacj i utrzymaniem nierucho-moci stanowicych mienie spdzielni, ktre s przeznaczone do wsplnego korzy-stania przez osoby zamieszkujce w okrelonych budynkach lub osiedlu (np. koszty utrzymania osiedlowego placu zabaw dla dzieci). Obowizki te waciciel lokalu niebdcy czonkiem spdzielni wykonuje przez uiszczanie opat na takich samych zasadach, jak czonek spdzielni.Waciciel lokalu niebdcy czonkiem spdzielni mieszkaniowej nie ma tak dalekiego wpywu na jej funkcjonowanie jak czonek spdzielni. Moe on jedynie zaskary do sdu uchwa walnego zgromadzenia spdzielni. Jednake jego pra-wo do zaskarania uchwa walnego zgromadzenia jest ograniczone tylko do tych spraw, ktre dotycz jego prawa odrbnej wasnoci lokalu.XII. Mieszkanie330Codziennik prawnyPodstawa prawna:Ustawa z dnia 16 wrzenia 1982 r. Prawo spdzielcze (Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.).Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.). 313. Kiedy nastpuje utrata prawa odrbnej wasnoci lokalu w spdzielni mieszkaniowej?Waciciel lokalu w spdzielni mieszkaniowej moe utraci tytu prawny do zajmowanego mieszkania w przypadku dugotrwaych zalegoci z zapat opat eksploatacyjnych bd racego lub uporczywego wykraczania osoby korzystaj-cej z lokalu przeciwko obowizujcemu porzdkowi domowemu albo niewaciwe-go zachowania tej osoby, czynicego korzystanie z innych lokali lub nieruchomoci wsplnej uciliwym.W takich przypadkach spdzielnia mieszkaniowa moe w trybie procesu za-da sprzeday lokalu w drodze licytacji na podstawie przepisw Kodeksu postpo-wania cywilnego o egzekucji z nieruchomoci.Jeeli sd w prawomocnym orzeczeniu zezwoli na sprzeda licytacyjn sp-dzielczego wasnociowego prawa do lokalu mieszkalnego, osobie, ktrej lokal zo-sta sprzedany, nie przysuguje lokal zamienny.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 16 wrzenia 1982 r. Prawo spdzielcze (Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.).Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.). 331Codziennik prawnyXII. Mieszkanie3. Najem 314. Jakie s gwne zasady dotyczce umowy najmu?Kwestie zwizane z najmem mieszka oraz zasady i formy ochrony praw loka-torw zamieszkaych zarwno w zasobach mieszkaniowych gmin, jak i w mieszka-niach wynajtych na tzw. wolnym rynku reguluje ustawa o ochronie praw lokatorw. Przepisy tej ustawy nie maj zastosowania jedynie do lokali bdcych w dyspozycji Wojskowej Agencji Mieszkaniowej. W ograniczonym zakresie stosuje si ustaw do najmu okazjonalnego, nawizanego, gdy waciciel przejciowo nie korzysta z caoci lub z czci lokalu. Przepisw ustawy nie stosuje si take, gdy przepisy innych ustaw regulujcych ochron praw lokatorw s korzystniejsze dla lokatora.Z zakresu obowizywania ustawy zostay wyczone pomieszczenia przezna-czone ze swej natury do krtkotrwaego pobytu osb, w szczeglnoci znajdujce si w budynkach internatw, burs, pensjonatw, hoteli, domw wypoczynkowych lub w innych budynkach sucych do celw turystycznych lub wypoczynkowych, a take domy studenckie.Lokatorem w rozumieniu tej ustawy jest najemca lokalu lub osoba uywajca lo-kalu na podstawie innego tytuu prawnego ni prawo wasnoci. Ochron przewi-dzian w ustawie objto zatem oprcz najemcw take osoby majce inny wasny tytu do lokalu (poza prawem wasnoci, np. dysponujce spdzielczym prawem do lokalu) oraz osoby majce uprawnienia pochodne od najemcy, a wic osoby zaj-mujce lokal na podstawie podnajmu czy te bezpatnego uyczenia.XII. Mieszkanie332Codziennik prawnyPrzez umow najmu wynajmujcy zobowizuje si odda najemcy lokal do uy-wania przez czas oznaczony lub nieoznaczony, a najemca zobowizuje si paci wynajmujcemu czynsz. Umowa o odpatne uywanie lokalu moe by zawarta na czas oznaczony lub nieoznaczony.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).315. W jaki sposb przepisy prawa odnosz si do zawarcia umowy najmu?Zgodnie z ogln regu najem lokalu mieszkalnego dochodzi do skutku w ten sposb, i wynajmujcy w drodze umowy zobowizany jest odda najemcy lokal do uywania, a najemca opaca naleny czynsz. Umowa najmu bdzie wic uwaana za zawart, jeeli strony uzgodni istotne elementy czynnoci cywilnoprawnej. Do tych elementw w przypadku najmu lokalu mieszkalnego naley zaliczy okrele-nie lokalu mieszkalnego, bdcego przedmiotem najmu, a take okrelenie czyn-szu, jaki zobowizany bdzie paci najemca. Ustalenie tych elementw stanowi mi-nimaln tre umowy najmu. Ponadto strony mog w takiej umowie zawrze take dodatkowe elementy. Cho przepisy prawa nie zawieraj szczeglnych wymogw co do formy, w jakiej powinna by zawarta umowa najmu lokalu mieszkalnego, to powszechnie przyjmuje si, e powinna by ona zawarta na pimie.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).Zacznik:Umowa najmu lokalu mieszkalnego.316. Jak mona uregulowa czas trwania umowy najmu?Umowa o odpatne uywanie lokalu moe by zawarta na czas oznaczony lub nieoznaczony. Jeli natomiast lokal wchodzi w skad mieszkaniowego zasobu gmi-ny, to umowa najmu, z wyjtkiem lokalu socjalnego lub lokalu zwizanego ze sto-sunkiem pracy, moe by zawarta wycznie na czas nieoznaczony. Natomiast umo-333Codziennik prawnyXII. Mieszkaniewa najmu na czas oznaczony moe by zawarta tylko w przypadku, gdy tego zada lokator. Powysze uregulowanie nie dotyczy najmu okazjonalnego. Najem okazjo-nalny z samej swej istoty powinien by zawierany na czas oznaczony.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).317. Jakie s prawa i obowizki wynajmujcego i najemcy?Oglnym obowizkiem wynajmujcego jest wydanie najemcy lokalu w stanie przydatnym do uytku i utrzymywanie go w takim stanie przez czas trwania naj-mu. Wynajmujcy zobowizany jest do zapewnienia sprawnego dziaania istniej-cych w budynku instalacji i urzdze. W celu zapewnienia powyszego w ustawie o ochronie praw lokatorw okrelono przykadowe obowizki wynajmujcego. Nie jest to jednak katalog zamknity. Pozwala to przyj, e w sytuacji, gdy regulacje nie nakadaj wyranie obowizku na najemc, obowizek ten ciy na wynajmujcym.Gwnym obowizkiem najemcy (poza paceniem czynszu) jest utrzymywanie lokalu i pomieszcze do niego przynalenych w naleytym stanie, uywanie loka-lu w sposb zgodny z jego przeznaczeniem oraz dokonywanie drobnych napraw lo-kalu. Najemca lokalu powinien stosowa si do porzdku domowego, jeeli ten nie jest sprzeczny z uprawnieniami wynikajcymi z umowy. Powinien take liczy si z potrzebami innych mieszkacw i ssiadw oraz dba i chroni przed uszkodze-niem lub dewastacj czci budynku przeznaczone do wsplnego uytku, jak dwi-gi osobowe, klatki schodowe, korytarze, pomieszczenia zsypw, inne pomieszcze-nia gospodarcze oraz otoczenie budynku.Przed wydaniem lokalu strony powinny sporzdzi protok, w ktrym okrel stan techniczny i stopie zuycia znajdujcych si w nim instalacji i urzdze. Pro-tok ten stanowi powinien podstaw rozlicze przy zwrocie lokalu.Podstawowym prawem najemcy jest moliwo korzystania z lokalu i uytkowa-nia go w sposb zgodny z przeznaczeniem. Ponadto, najemca moe zaoy w lo-kalu owietlenie elektryczne, gaz, telefon i inne podobne urzdzenia (np. Internet, anten satelitarn), chyba e sposb ich zaoenia sprzeciwia si obowizujcym przepisom albo zagraa bezpieczestwu nieruchomoci. Jeeli do zaoenia tych urzdze potrzebne jest wspdziaanie wynajmujcego, to najemca moe doma-ga si tego wspdziaania za zwrotem wynikych std kosztw. Pozostae ulep-szenia lokalu, poza wymienionymi wyej, najemca moe wprowadzi tylko za zgo-XII. Mieszkanie334Codziennik prawnyd wynajmujcego i na podstawie pisemnej umowy okrelajcej sposb rozliczenia midzy stronami z tytuu dokonanych ulepsze.Przedstawione wyej prawa i obowizki wynajmujcego i najemcy maj zasto-sowanie do lokali wchodzcych w skad publicznego zasobu mieszkaniowego. Do innych mieszka stosuje si je jedynie wwczas, gdy strony umowy nie ustaliy od-miennie swych praw i obowizkw.Do ochrony praw najemcy do uywania lokalu stosuje si odpowiednio przepisy o ochronie wasnoci. W zwizku z tym, najemca moe da w szczeglnoci usu-nicia osb, ktre zawadny jego lokalem (w tym osb wspzamieszkujcych, je-eli utraciy prawo do dalszego zamieszkiwania), moe take da zakazania in-nych narusze dokonywanych przez osoby trzecie.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).318. Czemu suy kaucja w przypadku umowy najmu? Zawarcie umowy najmu, poza najmem lokalu zamiennego lub socjalnego, moe by uzalenione od wpacenia przez najemc kaucji zabezpieczajcej pokrycie na-lenoci z tytuu najmu, przysugujcych wynajmujcemu w dniu oprniania lo-kalu. Kaucja ta nie moe przekracza dwunastokrotnoci miesicznego czynszu za dany lokal, obliczonego wedug stawki czynszu obowizujcej w dniu zawarcia umowy najmu. Wpacona kaucja podlega zwrotowi w wysokoci zwaloryzowanej w cigu miesica od dnia oprnienia lokalu lub nabycia jego wasnoci przez na-jemc, po potrceniu nalenoci wynajmujcego z tytuu najmu lokalu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).319. W jaki sposb prawo ksztatuje obowizki najemcy i wynajmujcego w zakresie remontw i napraw?Do obowizkw wynajmujcego w zakresie remontw i napraw naley w szcze-glnoci: utrzymanie w naleytym stanie, porzdku i czystoci pomieszcze i urzdze bu-dynku, sucych do wsplnego uytku mieszkacw, oraz jego otoczenia;335Codziennik prawnyXII. Mieszkanie dokonywanie napraw budynku, jego pomieszcze i urzdze, w ktre budynek jest wyposaony, oraz przywrcenie poprzedniego stanu budynku uszkodzone-go, niezalenie od przyczyn uszkodzenia, z tym e najemc obcia obowizek pokrycia strat powstaych z jego winy; dokonywanie napraw lokalu, napraw lub wymiany instalacji i elementw wypo-saenia technicznego w zakresie nieobciajcym najemcy, a zwaszcza:a) napraw i wymiany wewntrznych instalacji: wodocigowej, gazowej i ciepej wody (bez armatury i wyposaenia), a take napraw i wymiany wewntrz-nej instalacji kanalizacyjnej, centralnego ogrzewania wraz z grzejnikami, instalacji elektrycznej, anteny zbiorczej (z wyjtkiem osprztu),b) wymiany piecw grzewczych, stolarki okiennej i drzwiowej oraz podg, posadzek i wykadzin podogowych, a take tynkw.Obowizki najemcy obejmuj napraw i konserwacj: podg, posadzek, wykadzin podogowych oraz ciennych okadzin ceramicz-nych, szklanych i innych; okien i drzwi; wbudowanych mebli, cznie z ich wymian; trzonw kuchennych, kuchni i grzejnikw wody przepywowej (gazowych, elek-trycznych i wglowych), podgrzewaczy wody, wanien, brodzikw, mis klozeto-wych, zlewozmywakw i umywalek wraz z syfonami, baterii i zaworw czerpal-nych oraz innych urzdze sanitarnych, w ktre lokal jest wyposaony, cznie z ich wymian; osprztu i zabezpiecze instalacji elektrycznej, z wyczeniem wymiany przewo-dw oraz osprztu anteny zbiorczej; piecw wglowych i akumulacyjnych, cznie z wymian zuytych elementw; etaowego centralnego ogrzewania, a w przypadku gdy nie zostao ono zainsta-lowane na koszt wynajmujcego, take jego wymiana; przewodw odpywowych urzdze sanitarnych a do pionw zbiorczych, w tym niezwoczne usuwanie ich niedronoci; innych elementw wyposaenia lokalu i pomieszcze przynalenych przez:a) malowanie lub tapetowanie oraz napraw uszkodze tynkw cian i su tw,b) malowanie drzwi i okien, wbudowanych mebli, urzdze kuchennych, sani-tarnych i grzewczych.Oprcz dokonywania napraw i konserwacji urzdze znajdujcych si w lokalu i ponoszenia zwizanych z tym kosztw najemca zobowizany jest take: niezwocznie udostpni lokal w celu usunicia awarii wywoujcej szkod lub zagraajcej powstaniem szkody; po wczeniejszym ustaleniu terminu udostpni wacicielowi lokal w celu do-konania okresowego przegldu stanu i wyposaenia technicznego lokalu oraz XII. Mieszkanie336Codziennik prawnyustalenia zakresu niezbdnych prac i ich wykonania bd te w celu zastpczego wykonania przez waciciela prac obciajcych lokatora; po zakoczeniu najmu i oprnieniu lokalu najemca zobowizany jest odnowi lokal i dokona w nim obciajcych go napraw, a take zwrci wynajmujcemu rwnowarto zuytych elementw wyposaenia technicznego. Jeli najemca w okresie najmu dokona wymiany niektrych elementw tego wy-posaenia to przysuguje mu zwrot kwoty odpowiadajcej rnicy ich wartoci mi-dzy stanem istniejcym w dniu objcia lokalu oraz w dniu jego oprnienia. Nale-ne z tego tytuu kwoty oblicza si wedug cen obowizujcych w dniu rozliczenia.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).320. Czy podnajem wymaga zgody wynajmujcego?Bez zgody wynajmujcego najemca nie moe odda lokalu lub jego czci do bezpatnego uywania ani go podnaj innej osobie. Zgoda wynajmujcego na po-wysze nie jest wymagana jedynie w przypadku osoby, wzgldem ktrej najemca jest obciony obowizkiem alimentacyjnym.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).321. W jaki sposb prawo ksztatuje kwesti czynszu i opat zwizanych z uytkowanym lokalem?Odpowiednikiem wiadczenia wynajmujcego w postaci oddania lokalu miesz-kalnego do uywania jest zapata czynszu przez najemc. Czynsz powinien pokry-wa wydatki wynajmujcego zwizane z utrzymaniem lokalu oraz zapewni pokry-cie zwrotu kapitau i zysk. Z czynszu mog by pokrywane wydatki wynajmujcego, obejmujce opat za uytkowanie wieczyste, podatek od nieruchomoci oraz kosz-ty konserwacji, utrzymania naleytego stanu technicznego nieruchomoci oraz przeprowadzonych remontw, zarzdzania nieruchomoci, utrzymania pomiesz-cze wsplnego uytkowania, windy, anteny zbiorczej, domofonu, ubezpieczenia nieruchomoci.337Codziennik prawnyXII. MieszkanieJeeli strony nie uzgodniy w umowie inaczej, czynsz jest patny miesicznie z gry do 10 dnia miesica, do rk wynajmujcego lub na wskazany przez niego rachunek.Najemca zobowizany jest take do ponoszenia opat niezalenych od wacicie-la, a wic opat za dostawy do lokalu energii, wody oraz odbir ciekw, odpadw i nieczystoci ciekych. Opaty te mog by pobierane przez wynajmujcego tylko w wypadkach, gdy korzystajcy z lokalu nie ma umowy zawartej bezporednio z do-stawc mediw lub dostawc usug. Wynajmujcy moe pobiera je jedynie w takiej wysokoci, jaka jest niezbdna do pokrycia ponoszonych przez niego z tego tytuu kosztw. W razie podwyszenia tych opat waciciel zobowizany jest do przedsta-wienia lokatorowi na pimie zestawienia opat wraz z przyczyn ich podwyszenia.Podstawa prawna;Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).322. Czy tylko najemca ponosi odpowiedzialno za pacenie czynszu?Cho stosunek najmu stwarza wi prawn tylko pomidzy wynajmujcym i na-jemc, to za zapat czynszu i innych nalenych opat odpowiadaj solidarnie z na-jemc stale zamieszkujce z nim osoby penoletnie. Przy czym odpowiedzialno osb penoletnich stale zamieszkujcych z najemc ogranicza si do wysokoci czynszu i innych opat nalenych za okres staego zamieszkiwania. Przez stae za-mieszkiwanie osoby penoletniej rozumie naley, e osoba ta stale przebywa z na-jemc w jego lokalu, ktry to lokal stanowi dla niej aktualne centrum yciowe.Zachodzi tutaj solidarno dunikw, polegajca na tym, e wynajmujcy moe da caoci lub czci wiadczenia (w tym wypadku czynszu i opat) od wszyst-kich dunikw cznie, od kilku z nich lub od kadego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela (wynajmujcego) przez ktregokolwiek z dunikw zwalnia pozosta-ych. Kady z dunikw odpowiada wic za cao dugu, a do zupenego zaspo-kojenia wierzyciela. Prawo wyboru dunikw, od ktrych wierzyciel chce docho-dzi spenienia wiadczenia w caoci lub w czci, nie podlega ograniczeniom.Jeeli jeden z dunikw solidarnych (a wic najemca lub ktrykolwiek z peno-letnich domownikw) speni wiadczenie, istniejcy midzy wspdunikami sto-sunek prawny rozstrzyga o tym, czy i w jakich czciach moe on da zwrotu od wspdunikw. Jeeli z treci tego stosunku nie wynika nic innego, dunik ktry wiadczenie speni, moe da zwrotu w czciach rwnych.XII. Mieszkanie338Codziennik prawnyPodstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).323. W jaki sposb ustala si wysoko czynszu?W lokalach wchodzcych w skad publicznego zasobu mieszkaniowego waci-ciel ustala stawki czynszu za 1 m2 powierzchni uytkowej lokali, z uwzgldnieniem czynnikw podwyszajcych lub obniajcych ich warto uytkow, a w szcze-glnoci: pooenia budynku, pooenia lokalu w budynku, wyposaenia lokalu w urzdzenia techniczne i instalacje oraz ich oglnego stanu technicznego.W przypadku tych lokali wysoko czynszu zwizana jest z wprost z powierzch-ni zajmowanego lokalu i sprowadza si do reguy: im wiksze mieszkanie tym wyszy czynsz. Waciciele tych lokali, po podjciu stosownej decyzji w tym zakre-sie przez waciwy organ, mog take na wniosek najemcy zastosowa okrelone obniki czynszu naliczanego wedug obowizujcych stawek, w stosunku do na-jemcw o okrelonych niskich dochodach. Obniki te mog by udzielane na okresy dwunastomiesiczne, z moliwoci ich przeduenia na kolejne takie okresy.W innych zasobach sposb ustalania czynszu (opat za uywanie lokalu) moe wynika z odrbnych przepisw lub przybra posta umwion przez strony. W za-sobach prywatnych wysoko czynszu ustala waciciel lub w jego imieniu zarz-dzajcy i z reguy nie jest ona bezporednio zwizana z powierzchni lokalu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).324. W jaki sposb prawo odnosi si do podwyek wysokoci czynszu?Podwyszenie czynszu albo innych opat za uywanie lokalu, z wyjtkiem opat niezalenych od waciciela, nie moe by dokonywane czciej ni co 6 miesicy. Szeciomiesiczny termin, z upywem ktrego staje si dopuszczalne wprowadze-nie kolejnej podwyki czynszu, biegnie od dnia, w ktrym podwyka zacza obo-wizywa. Waciciel moe podwyszy czynsz albo inne opaty za uywanie lo-kalu, wypowiadajc jego dotychczasow wysoko, najpniej na koniec miesica kalendarzowego z zachowaniem 3 miesicznego okresu wypowiedzenia, chyba e 339Codziennik prawnyXII. Mieszkaniestrony w umowie ustal termin duszy. Wypowiedzenie takie powinno by pod ry-gorem niewanoci dokonane na pimie.Ustawa o ochronie praw lokatorw rozrnia dwa rodzaje podwyek. Takie, w wyniku ktrej wysoko czynszu albo innych opat za uywanie lokalu w skali roku bdzie nisza ni 3% wartoci odtworzeniowej lokalu, oraz takie, ktre okre-laj wysoko czynszu w wysokoci wyszej ni 3% wartoci odtworzeniowej loka-lu. W pierwszym przypadku wysoko podwyki czynszu nie ulega ograniczeniom. Podwyka, w wyniku ktrej wysoko czynszu albo innych opat za uywanie lokalu w skali roku przekroczy albo nastpuje z poziomu wyszego ni 3% wartoci odtwo-rzeniowej lokalu, moe nastpi jedynie w uzasadnionych przypadkach wskazanych w ustawie o ochronie praw lokatorw. Za uzasadnion uznaje si podwyk czynszu: w wypadku, gdy waciciel nie uzyskuje przychodw z czynszu albo innych opat za uywanie lokalu na poziomie zapewniajcym pokrycie wydatkw zwizanych z utrzymaniem lokalu, jak rwnie zapewniajcym w zasadzie zwrot kapitau i zysk, o ile podwyka mieci si w granicach ustalonych ustaw. Przy podwyce czynszu waciciel moe bowiem ustali zwrot kapitau w skali roku na poziomie nie wyszym ni 1,5% nakadw poniesionych na budow lub zakup lokalu lub 10% wydatkw na podniesienie jego standardu, zwikszajce jego warto uyt-kow; w sytuacji, gdy podwyka w skali roku nie przekroczy redniorocznego wskani-ka wzrostu cen towarw i usug konsumpcyjnych w poprzednim roku kalenda-rzowym.Lokator moe zada od waciciela przedstawienia przyczyn podwyki i jej kalkulacji, zwracajc si do niego w tej sprawie pisemnie. Po otrzymaniu tego da-nia, waciciel zobowizany jest w terminie 14 dni od dnia jego otrzymania, wska-za na pimie przyczyny podwyki wraz z jej kalkulacj. Przy czym na wacicie-lu ciy obowizek wskazania rzeczywistych podstaw uzasadniajcych podwyk wraz z kalkulacj, a wic z wyszczeglnieniem skadnikw czynszu ulegajcych podwyszeniu. Brak przedstawienia lokatorowi przyczyn podwyki wraz z kalkula-cj w terminie 14 dni powoduje niewano podwyki.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).XII. Mieszkanie340Codziennik prawny325. Jakie uprawnienia przysuguj lokatorowi w przypadku podwyki czynszu?W cigu dwch miesicy od dnia wypowiedzenia wysokoci czynszu, lokator moe: odmwi na pimie przyjcia podwyki ze skutkiem rozwizania stosunku praw-nego, na podstawie ktrego lokator zajmuje lokal, z upywem okresu wypowie-dzenia, ktry wynosi trzy miesice, chyba e strony w umowie ustal duszy termin albo zakwestionowa podwyk, wnoszc do sdu pozew o ustalenie, e podwyka jest niezasadna albo jest zasadna, lecz w innej wysokoci. W tej sytuacji udowod-nienie zasadnoci podwyki ciy na wacicielu.Prawo zakwestionowania przed sdem zasadnoci podwyki dotyczy jedynie podwyki, po wprowadzeniu ktrej czynsz przekroczy 3% wartoci odtworzeniowej.Jeli lokator odmwi na pimie przyjcia podwyki czynszu lub innych opat za uywanie lokalu, pozostaje zobowizany do uiszczania ich w dotychczasowej wy-sokoci do dnia rozwizania stosunku prawnego. W przypadku zakwestionowania podwyki, poprzez wniesienie pozwu do sdu, ma on obowizek uiszcza czynsz lub opaty za uywanie lokalu w dotychczasowej wysokoci, do dnia uprawomoc-nienia si orzeczenia sdu koczcego postpowanie w sprawie.Jeli lokator nie skorzysta z przysugujcych mu uprawnie zakwestionowania pod-wyki, wwczas od upywu terminu wypowiedzenia jest obowizany uiszcza czynsz albo inne opaty za uywanie lokalu w wysokoci wynikajcej z wypowiedzenia.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).Zacznik:Pozew o ustalenie niezasadnoci wypowiedzenia czynszu najmu.326. Kiedy nastpuje ustanie stosunku najmu?Stosunek najmu moe wygasn, jeli nie ma osb bliskich uprawnionych do wstpienia w stosunek najmu po mierci najemcy lub gdy osoby te zrzekn si tego prawa wobec wynajmujcego. Jeli umowa najmu bya zawarta na czas oznaczony, najem lokalu ustaje wraz z upywem terminu, na ktry owa umowa bya zawarta. Stosunek najmu moe take usta w wyniku wypowiedzenia najmu przez najem-c lub wynajmujcego. Najem moe by take rozwizany na podstawie orzeczenia sdu.341Codziennik prawnyXII. MieszkaniePodstawa prawna:Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).Zaczniki:Pozew o ustalenie wstpienia w stosunek najmu.Pozew o ustalenie bezskutecznoci wypowiedzenia najmu lokalu.327. Co mona zrobi, gdy wynajmujcy nie wywizuje si ze swoich obowizkw?Jeeli w czasie trwania najmu lokal wymaga napraw, ktre obciaj wynaj-mujcego, a bez ktrych nie jest on przydatny do umwionego uytku, to najem-ca moe wyznaczy wynajmujcemu odpowiedni termin do wykonania napraw. Po bezskutecznym upywie wyznaczonego terminu najemca moe dokona koniecz-nych napraw na koszt wynajmujcego. To uprawnienie najemcy ogranicza si jed-nak wycznie do napraw koniecznych, a wic napraw niezbdnych do umwionego korzystania z lokalu. Jeli najemca dokona takich napraw na koszt wynajmujcego to ich koszt moe potrci w ramach rozliczenia z tytuu czynszu.Podstawa prawa:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).4. Rozwd i separacja a majtkowe kwestie mieszkaniowe XII. Mieszkanie342Codziennik prawny328. Jakie skutki prawne wywiera rozwd na wsplnie zajmowane mieszkanie? Rozwd powoduje skutki nie tylko w sferze osobistych stosunkw midzy byy-mi maonkami, ale zmienia take ich sytuacj majtkow, w tym w odniesieniu do wsplnie zajmowanego przez maonkw mieszkania. Sam fakt zawarcia mae-stwa i zamieszkania w mieszkaniu nalecym do jednego maonka nie powodu-je uzyskania prawa do tego mieszkania przez drugiego maonka. Inaczej bdzie wygldaa sytuacja, gdy mieszkanie nabyte zostanie w trakcie trwania maestwa, wwczas co do zasady mieszkanie wejdzie do maeskiej wsplnoci ustawowej (majtku wsplnego) i prawo do takiego mieszkania bdzie przysugiwao obojgu maonkom.Rozwd powoduje ustanie maeskiej wsplnoci ustawowej. Pozostaje jednak do podziau midzy byych maonkw majtek wsplny, tzn. zbir praw i rzeczy, a w tym rwnie zwykle najistotniejszy i najbardziej wartociowy skadnik majt-ku wsplnego prawo do mieszkania. Prawo to moe by przedmiotem okrelo-nych rozstrzygni sdowych ju w postpowaniu rozwodowym, gdzie sd moe przejciowo uregulowa i rozwiza konflikty midzy maonkami w kwestii sposo-bu korzystania z mieszkania. Natomiast w samym ju wyroku rozwodowym, jeeli maonkowie zajmu-j wsplne mieszkanie, sd zobowizany jest rozstrzygn o sposobie korzystania z tego mieszkania przez czas wsplnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych maonkw. Nastpuje to niezalenie od tego komu przysuguje prawo do miesz-kania (czy przysuguje ono jednemu z maonkw, obojgu czy te nawet, gdy maj mieszkanie w swojej dyspozycji, ale zajmuj je bez tytuu prawnego). Orzeczenie o sposobie korzystania z mieszkania polega z reguy na tymczasowym rozdziele-niu maonkw przez przydzielenie kademu z nich okrelonej czci wsplnego mieszkania do odrbnego korzystania. W miar potrzeby sd moe rwnie unor-mowa wzajemne stosunki stron w tym zakresie w drodze wydania odpowiednich nakazw lub zakazw. Rozstrzygnicie to ma na celu uregulowanie sposobu korzy-stania z kadego mieszkania, w ktrym maonkowie razem zamieszkuj.Rozstrzygnicie dotyczce eksmisji z mieszkania wydawane jest na wniosek jed-nego z maonkw. Zapada ono w wyjtkowych wypadkach, gdy jedno z maon-kw swym raco nagannym postpowaniem uniemoliwia wsplne zamieszki-wanie. To rozstrzygnicie rwnie nie ingeruje w samo prawo do mieszkania i nie przesdza, ktremu z maonkw przypadnie to wsplne prawo, jeeli zostanie przeprowadzony jego podzia.343Codziennik prawnyXII. MieszkanieRozstrzygnicie o fizycznym podziale mieszkania na dwa odrbne mieszkania bd te przyznanie mieszkania jednemu z nich, gdy drugi maonek zgadza si na opuszczenie dotychczasowego mieszkania bez wskazania mu lokalu zamiennego lub pomieszczenia tymczasowego, moe podj sd wycznie na zgodny wniosek maonkw.Z kolei sam podzia prawa do mieszkania moe zosta przeprowadzony przez sd w postpowaniu o rozwd, gdy jeden z maonkw wystpi o podzia majt-ku wsplnego, a przeprowadzenie tego podziau nie spowoduje nadmiernej zwoki w postpowaniu. Orzekajc o wsplnym mieszkaniu byych maonkw, sd bierze pod uwag przede wszystkim potrzeby dzieci i maonka, ktremu powierzono wy-konywanie wadzy rodzicielskiej. Odstpienie od tej zasady powinno by wyjtko-we i uzasadnione nie tylko wzgldami czysto ekonomicznymiJeeli podzia mieszkania nie nastpi w orzeczeniu rozwodowym, moe on zo-sta przeprowadzony: w drodze umowy o podzia, jeeli maonkowie zajmuj zgodne stanowisko co do sposobu podziau; w drodze orzeczenia sdowego wydanego po przeprowadzeniu postpowania o podzia majtku wsplnego wszcztego na wniosek jednego z byych maon-kw.Moliwe s nastpujce sposoby podziau majtku wsplnego, w tym take pra-wa do mieszkania: podzia zyczny; przyznanie caej rzeczy (prawa) jednemu z byych maonkw ze spat dla dru-giego wspmaonka; sprzeda majtku i podzia uzyskanej sumy pomidzy wspmaonkw (to rozwizanie nie dotyczy prawa najmu i lokatorskiego spdzielczego prawa do mieszkania).Kady z tych sposobw podziau moe zosta wykorzystany przez sd, ktry do-konuje wyboru sposobu odpowiedniego do okolicznoci konkretnej sprawy oraz typu mieszkania, jakie maonkowie zajmuj.Szczeglnym zasadom podlegaj mieszkania zajmowane na podstawie: prawa najmu; spdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu; spdzielczego wasnociowego prawa do lokalu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.).XII. Mieszkanie344Codziennik prawny329. Co dzieje si po rozwodzie ze wsplnym prawem najmu mieszkania?Prawo najmu mieszkania, niezalenie od sposobu, w jaki zostao nawizane, wchodzi do majtku wsplnego maonkw, gdy nawizanie stosunku najmu na-stpi w trakcie trwania maestwa, a mieszkanie ma suy zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych zaoonej przez nich rodziny. Ustanowienie rozdzielnoci ma-jtkowej midzy maonkami pozostaje bez wpywu na wsplno prawa najmu mieszkania. W sytuacji, gdy mieszkanie nie byo w ogle przedmiotem postpowa-nia rozwodowego, po rozwodzie prawo najmu mieszkania przysuguje nadal wspl-nie maonkom do czasu dokonania umownego bd te sdowego podziau tego prawa.Aby uregulowa stosunki majtkowe w zakresie prawa do mieszkania byli ma-onkowie musz dokona umownego bd sdowego podziau prawa najmu, co moe nastpi w postpowaniu o podzia majtku wsplnego albo w osobnym postpowaniu obejmujcym jedynie prawo do mieszkania. Podzia taki moe na-stpi poprzez przyznanie prawa najmu jednemu z byych maonkw ze spat dla drugiego maonka i zwizanym z tym obowizkiem opuszczenia mieszkania. Do-puszczalny jest rwnie, jeeli wystpuj techniczne moliwoci podziau fizyczne-go, tzn. wydzielenie dwch odrbnych mieszka. Ten sposb podziau ma niewiel-kie znaczenie w praktyce i ze wzgldu na przeszkody natury technicznej wystpuje niezwykle rzadko. Natomiast nie jest moliwe zastosowanie do podziau prawa naj-mu przy podziale majtku wsplnego konstrukcji prawnej sprzeday i podziau sumy uzyskanej ze sprzeday tego prawa.Jeli maonkowie w trakcie rozwodu czy te po rozwodzie nie dokonaj podzia-u wsplnego prawa najmu, ich sytuacja w tym zakresie pozostanie bez zmian, tzn. nadal bd zamieszkiwa w mieszkaniu, do ktrego bdzie im przysugiwa wspl-ne prawo.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.).330. W jaki sposb wpywa rozwd na dotychczasowe wsplne spdzielcze lokatorskie prawo do lokaluW przypadku zajmowania przez maonkw mieszkania stanowicego wasno spdzielni mieszkaniowej rozwd oznacza dla byych maonkw ustawowy obo-345Codziennik prawnyXII. Mieszkaniewizek zadecydowania, przy ktrym z nich pozostanie wsplne dotd lokatorskie prawo do mieszkania.Ustawa o spdzielniach mieszkaniowych przewiduje, i po ustaniu mae-stwa wskutek rozwodu maonkowie powinni w terminie jednego roku zawiadomi spdzielni, ktremu z nich przypado spdzielcze lokatorskie prawo do miesz-kania albo przedstawi dowd wszczcia postpowania sdowego o podzia tego prawa. Byy maonek, niebdcy czonkiem spdzielni, powinien zoy deklara-cj czonkowsk w terminie 3 miesicy od dnia, w ktrym przypado mu prawo do mieszkania. Byemu maonkowi przysuguje rwnie roszczenie o przyjcie w po-czet czonkw spdzielni.Z niedokonaniem tego obowizku ustawa o spdzielniach mieszkaniowych wie istotne dla byych maonkw prawne konsekwencje. Jeeli maonkowie nie dokonaj wymaganych czynnoci spdzielnia wyznacza im w tym celu dodatkowy termin, nie krtszy ni 6 miesicy i uprzedza o skutkach, jakie moe spowodowa jego niezachowanie. Po bezskutecznym upywie tego terminu spdzielnia moe podj uchwa o wyganiciu spdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu. Skut-kiem takiej uchway jest utrata prawa do mieszkania przez byych maonkw, gdy prawo takie przestaje istnie.Byli maonkowie mog zakwestionowa wymienion uchwa w postpowaniu wewntrzspdzielczym. Przysuguje im take sdowa ochrona.W wypadku wyganicia spdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu miesz-kalnego w nastpstwie niedokonania przez byych maonkw czynnoci zwiza-nych z czonkostwem, z daniem przyjcia do spdzielni i zawarcia umowy o usta-nowienie spdzielczego lokatorskiego prawa do mieszkania mog wystpi dzieci i inne osoby bliskie, a spdzielnia ma obowizek danie to uwzgldni. Aby da-nie to zachowa, wymienione osoby musz zoy w terminie jednego roku dekla-racj czonkowsk wraz z pisemnym zapewnieniem o gotowoci do zawarcia umo-wy o ustanowienie spdzielczego lokatorskiego prawa do mieszkania. Jeeli zgosi si kilka osb uprawnionych, wyboru spord nich dokona sd, jeeli co najmniej jedna z tych osb zoy stosowny wniosek w tej sprawie. Sd, rozstrzygajc tak kwesti, bierze pod uwag w szczeglnoci okoliczno, czy osoba uprawniona za-mieszkiwaa razem z byymi maonkami. Jeeli w wyznaczonym przez spdziel-ni terminie osoby uprawnione nie zo stosownego wniosku, wyboru dokonuje spdzielnia.Natomiast byym maonkom, w zwizku z wyganiciem prawa do mieszkania, spdzielnia wypaca warto rynkow mieszkania, z tym zastrzeeniem, i warto ta nie moe by wysza od kwoty, jak spdzielnia uzyska od osoby obejmujcej lo-kal w wyniku przetargu, ktry spdzielnia ma obowizek przeprowadzi na usta-XII. Mieszkanie346Codziennik prawnynowienie odrbnej wasnoci tego mieszkania. Warunkiem uzyskania wypaty jest uprzednie zwolnienie mieszkania przez byych maonkw i oddanie go do dyspo-zycji spdzielni.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.).331. W jaki sposb rozwd wpywa na dotychczasowe spdzielcze wasnociowe prawo do lokalu?O tym, czy spdzielcze mieszkanie typu wasnociowego wejdzie do majtku wsplnego maonkw, czy te do osobistego majtku jednego z maonkw, decy-duje chwila nabycia tego prawa. Jeeli zostanie ono nabyte w trakcie trwania ma-estwa, tzn. wwczas, gdy maonkowie pozostaj we wsplnoci majtkowej, prawo do mieszkania wejdzie do majtku wsplnego. Odmiennie ni ma to miejsce w odniesieniu do spdzielczego mieszkania typu lokatorskiego, ustawa nie naka-da na byych maonkw obowizku przeprowadzenia, w okrelonym terminie, po-dziau spdzielczego wasnociowego prawa. Maonkowie mog dokona takiego podziau w kadym czasie w drodze umowy, gdy uzyskaj w tej kwestii porozumie-nie co do sposobu podziau, bd na drodze sdowej na wniosek jednego z ma-onkw. Sposb podziau nie odbiega od zasad podziau majtku wsplnego, w ra-mach ktrego poza innymi rozwizaniami, mona dokona sprzeday tego prawa i dokona podziau sumy z niej uzyskanej midzy maonkw.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.). Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.).332. W jaki sposb separacja wpywa na dotychczasowe wsplne prawo do mieszkania?Orzeczenie separacji, co do zasady, wywouje takie same skutki jak rozwizanie maestwa przez rozwd. W sferze majtkowej orzeczenie separacji powoduje po-wstanie midzy maonkami rozdzielnoci majtkowej. Orzeczenie takie moe wy-347Codziennik prawnyXII. Mieszkaniewoywa take skutki w sferze prawa do wsplnego mieszkania maonkw, jeeli prawo to zostanie na zgodny wniosek maonkw objte przedmiotem postpo-wania separacyjnego. Jednoczenie z orzeczeniem separacji mog zapa rozstrzy-gnicia analogiczne do tych, ktre sd wydaje w postpowaniu o rozwd, czyli: obowizkowe rozstrzygnicie dotyczce ustalenia sposobu korzystania ze wspl-nie zajmowanego mieszkania, ktre zapada niezalenie od tego, czy prawo do mieszkania jest wsplne, czy te przysuguje jednemu z maonkw. Ma ono je-dynie na celu przejciowe uregulowanie stosunkw midzy maonkami przez czas wsplnego zamieszkiwania, nie ingeruje natomiast w kwestie dotyczce sa-mego prawa do mieszkania; rozstrzygnicie dotyczce eksmisji z mieszkania, wydawane na wniosek jednego z maonkw. Zapada ono w wyjtkowych wypadkach, gdy jedno z maonkw swym raco nagannym postpowaniu uniemoliwia wsplne zamieszkiwanie. To rozstrzygnicie rwnie nie ingeruje w samo prawo do mieszkania i nie prze-sdza, ktremu z maonkw przypadnie to wsplne prawo, jeeli zostanie prze-prowadzony jego podzia; rozstrzygnicie o zycznym podziale mieszkania na dwa odrbne mieszkania bd te przyznanie mieszkania jednemu z maonkw, gdy drugi maonek zgadza si na opuszczenie dotychczasowego mieszkania bez wskazania mu lo-kalu zamiennego lub pomieszczenia tymczasowego. Takie rozstrzygnicie sd moe podj wycznie na zgodny wniosek maonkw; rozstrzygnicie o podziale majtku wsplnego, tylko wwczas, gdy jego prze-prowadzenie nie spowoduje nadmiernej zwoki w postpowaniu. W tym trybie moliwe jest dokonanie czciowego podziau majtku wsplnego obejmujcego jedynie prawo do mieszkania.Niedokonanie podziau prawa do mieszkania w wyroku separacyjnym nie po-zbawia maonkw moliwoci dokonania takiego podziau w terminie pniej-szym. Po orzeczeniu separacji kady z maonkw moe wystpi do sdu z wnio-skiem o jego podzia. Z wnioskiem o podzia prawa do mieszkania, czy te caego majtku wsplnego, zgromadzonego w trakcie trwania maestwa, moe wyst-pi kady maonek w kadym czasie.Do podziau majtku wsplnego (w tym prawa do mieszkania) odnosz si wszelkie uwagi przedstawione w czci dotyczcej rozwodu i jego wpywu na po-szczeglne rodzaje prawa do mieszkania.Podstawa prawna: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.).XII. Mieszkanie348Codziennik prawny333. Jak prawo reguluje sprawy mieszkaniowe w zwizkach nieformalnych?Kwestia rozlicze majtkowych po ustaniu zwizku faktycznego, jakim jest kon-kubinat, nie zostaa uregulowana w ustawie. Zawarte w kodeksie rodzinnym i opie-kuczym przepisy dotyczce stosunkw majtkowych maeskich, w tym rozli-cze nastpujcych po ustaniu wsplnoci, nie znajduj zastosowania do rozlicze po ustaniu trwaego zwizku faktycznego. Jednak konieczno dokonania takich rozlicze nie budzi wtpliwoci. Orzecznictwo stoi najczciej na stanowisku sto-sowania w tym zakresie przepisw o wspwasnoci lub bezpodstawnym wzboga-ceniu.Wybr konkretnej metody rozlicze moe by uzaleniony od okolicznoci kon-kretnej sprawy oraz od przedmiotu rozlicze. Co do nabytych wsplnie nierucho-moci i rzeczy ruchomych, jak rwnie z tytuu nakadw dokonanych na te przed-mioty, naley stosowa przepisy o zniesieniu wspwasnoci, natomiast co do nakadw dokonanych przez jednego z konkubentw na mieszkanie (dom) drugie-go konkubenta, zastosowanie znale powinny przepisy o bezpodstawnym wzbo-gaceniu.Jeeli mieszkanie zostao nabyte wsplnie przez konkubentw na prawach wspwasnoci w czciach uamkowych, podzia wsplnego prawa zostanie doko-nany w trybie zniesienia wspwasnoci. Moe to nastpi w drodze umowy bd orzeczenia sdu na wniosek jednego z konkubentw. Jednak mieszkanie nabyte w trakcie trwania konkubinatu przez jednego z konkubentw bdzie stanowio wy-cznie jego wasno. Drugi z konkubentw bdzie mg jedynie dochodzi rozli-czenia nakadw finansowych, jeeli ponis je na nabycie mieszkania, ktre stao si wasnoci drugiego konkubenta. Najczciej konkubenci zajmuj mieszkanie, do ktrego przysuguje prawo jed-nemu z nich. Niestety w przypadku zamieszkiwania przez konkubentw w miesz-kaniu bdcym przedmiotem wasnociowego spdzielczego prawa bd odrbnej wasnoci jednego z nich, drugi z konkubentw, po mierci uprawnionego, nie na-bdzie prawa do mieszkania w drodze dziedziczenia ustawowego. Prawo do miesz-kania wejdzie do spadku, a konkubent nie naley do krgu spadkobiercw usta-wowych. Uzyskanie mieszkania spdzielczego typu wasnociowego bd prawa odrbnej wasnoci mieszkania przez konkubenta moe nastpi tylko w formie da-rowizny bd w formie testamentu.Inaczej przedstawia si sytuacja konkubenta w przypadku, gdy mieszkanie, w ktrym zamieszkuj konkubenci jest przedmiotem najmu. Kodeks cywilny gwa-rantuje konkubentowi uzyskanie prawa do mieszkania (prawa najmu) po mierci 349Codziennik prawnyXII. Mieszkanietego z nich, ktremu prawo to dotd przysugiwao. W razie mierci konkubenta (najemcy mieszkania) w stosunek najmu wstpuje osoba, ktra pozostawaa fak-tycznie we wsplnym poyciu z najemc. Warunkiem uzyskania prawa najmu po mierci konkubenta jest pozostawanie we wsplnym poyciu oraz wsplne zamiesz-kiwanie z najemc do chwili jego mierci. Wstpienie w stosunek najmu w takim przypadku nastpuje z mocy samego prawa, co oznacza, i konkubent nie musi po-dejmowa adnych czynnoci, aby uzyska prawo najmu po mierci najemcy. Kon-kubent, ktry nie jest zainteresowany przejciem prawa najmu moe zrezygnowa, dokonujc jego wypowiedzenia (pisemnego owiadczenia skierowanego do waci-ciela lokalu). Konkubent nie uzyska prawa najmu w tym trybie po mierci partnera, jeeli mieszkanie byo przedmiotem wspnajmu (w sytuacji, gdy jeszcze innej oso-bie np. dziecku konkubenta przysuguje tytu wspnajemcy). Wwczas wycznie uprawnionym do mieszkania pozostanie drugi wspnajemca, a nie partner, ktry faktycznie zamieszkiwa w lokalu.Podobne rozwizanie, ktre umoliwia, ale jednak nie gwarantuje nabycia przez konkubenta prawa do mieszkania po mierci osoby uprawnionej, przewidziane zostao w odniesieniu do spdzielczego mieszkania typu lokatorskiego. Z chwil mierci konkubenta, ktry by czonkiem spdzielni mieszkaniowej, wygasa sp-dzielcze lokatorskie prawo do mieszkania. W takim przypadku roszczenie o przyj-cie do spdzielni i zawarcie umowy o ustanowienie spdzielczego lokatorskiego prawa do mieszkania przysuguje maonkowi, dzieciom i innym osobom bliskim. Osob blisk w rozumieniu ustawy o spdzielniach mieszkaniowych jest zstpny, wstpny, rodzestwo, dzieci rodzestwa, maonek, osoba przysposabiajca i przy-sposobiona oraz osoba, ktra pozostaje faktycznie we wsplnym poyciu, czyli kon-kubent.Zgoszenie takiego roszczenia przez konkubenta oznacza, i spdzielnia ma obowizek uwzgldni danie, ktre z niego wynika. Aby danie to zachowa, konkubent musi jednak zoy w terminie 1 roku deklaracj czonkowsk wraz z pi-semnym zapewnieniem o gotowoci do zawarcia umowy o ustanowienie spdziel-czego lokatorskiego prawa do mieszkania. Jeeli zgosi si kilka osb uprawnio-nych (tzn. oprcz konkubenta czonkowie rodziny), wyboru spord nich dokona sd, biorc pod uwag okoliczno, czy osoba ubiegajca si o prawo do mieszkania zamieszkiwaa razem z czonkiem spdzielni.Podstawa prawna: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.).XII. Mieszkanie350Codziennik prawny5. Utrata uprawnie do mieszkania334. Kiedy moe doj do utraty prawa do dalszego zajmowania mieszkania w przypadku najmu?Do utraty prawa do dalszego zajmowania mieszkania moe doj wskutek: rozwizania umowy za porozumieniem stron (jest moliwe w kadym czasie); wypowiedzenia umowy przez jedn ze stron umowy (jest moliwe w kadym czasie); rozwizania umowy przez sd, na danie zgoszone przez wynajmujcego lub w wypadkach szczeglnych take przez inn osob; upywu czasu, na jaki umowa zostaa zawarta (przy umowach zawartych na czas oznaczony); wyganicia stosunku prawnego.Lokator moe wypowiedzie stosunek prawny: z zachowaniem terminw wypowiedzenia okrelonych w umowie, a jeeli termi-ny te nie zostay okrelone w czcej strony umowie z zachowaniem terminw ustawowych; bez zachowania terminw wypowiedzenia.351Codziennik prawnyXII. MieszkanieNajemca moe wypowiedzie najem bez zachowania terminw wypowiedzenia, jeeli w chwili wydania najemcy rzecz miaa wady, ktre uniemoliwiaj przewi-dziane w umowie uywanie rzeczy, albo jeeli wady takie powstay pniej, a wy-najmujcy mimo otrzymanego zawiadomienia nie usun ich w czasie odpowied-nim, albo jeeli wady usun si nie dadz, chyba e w chwili zawarcia umowy najemca wiedzia o wadach.Wypowiedzenie umowy najmu przez wynajmujcego podlega daleko idcym ograniczeniom prawnym. Wypowiedzenie moe zosta dokonane jedynie z przy-czyn wymienionych w ustawie, ktrych katalog jest zamknity. Mog to by przy-czyny zawinione lub niezawinione przez lokatora. Wypowiedzenie takie, aby byo skuteczne, musi by dokonane w okrelonym w ustawie terminie, na pimie i okre-la przyczyn wypowiedzenia.Wypowiedzenie umowy z przyczyn zawinionych przez lokatora obejmuje przypadki: dewastowania przez lokatora lokalu lub urzdze przeznaczonych do wsplne-go korzystania przez mieszkacw:a) polegajcego na uywaniu lokalu w sposb sprzeczny z umow lub niezgod-nie z jego przeznaczeniem lub zaniedbywaniu obowizkw, powodujcym powstanie szkd,b) mimo pisemnego upomnienia przez waciciela; uniemoliwiania spokojnego zamieszkania innym lokatorom poprzez wykracza-nie w sposb racy lub uporczywy przeciwko porzdkowi domowemu, czynic uciliwym korzystanie z innych lokali; popadnicia w zalegoci z opacaniem nalenych wiadcze, jeeli:a) lokator zalega z zapat czynszu lub innych opat za uywanie lokalu co najmniej za trzy pene okresy patnoci,b) pomimo uprzedzenia go przez waciciela na pimie o zamiarze wypowie-dzenia stosunku prawnego i wyznaczenia dodatkowego, miesicznego terminu do zapaty zalegych i biecych nalenoci; wynajcie, podnajcie albo oddanie do bezpatnego uywania caego lokalu lub jego czci bez wymaganej pisemnej zgody waciciela.Wypowiedzenie umowy z przyczyn niezawinionych przez lokatora obejmuje przypadki: uywania lokalu, ktry wymaga oprnienia w zwizku z koniecznoci rozbir-ki lub remontu budynku; niezamieszkiwania najemcy w lokalu przez okres duszy ni 12 miesicy; posiadania tytuu prawnego do innego lokalu, jeeli:a) lokal ten jest pooony w tej samej miejscowoci,b) lokator moe uywa tego lokalu,c) lokal ten spenia warunki przewidziane dla lokalu zamiennego.XII. Mieszkanie352Codziennik prawnyW tej grupie przyczyn wypowiedzenia stosunku prawnego mieci si rwnie wypowiedzenie dokonane w interesie waciciela i jego bliskich. Jeeli waciciel, jego penoletni zstpny, wstpny lub osoba, wobec ktrej waciciel ma obowizek alimentacyjny, zamierza zamieszka w nalecym do waciciela lokalu, moe wy-powiedzie lokatorowi stosunek prawny: nie pniej ni na p roku naprzd, na koniec miesica kalendarzowego pod warunkiem, e lokatorowi przysuguje tytu do lokalu, w ktrym moe zamiesz-ka w warunkach takich, jakby otrzyma lokal zamienny, lub lokal zamienny do-starczy mu waciciel; nie pniej ni na 3 lata naprzd, na koniec miesica kalendarzowego jeeli wa-ciciel nie dostarcza mu lokalu zamiennego i lokatorowi nie przysuguje prawo do lokalu, w ktrym mgby zamieszka w warunkach takich, jakby otrzyma lokal zamienny.Jeeli najemca uwaa, e wypowiedzenie zostao dokonane z naruszeniem pra-wa, moe skierowa do sdu powszechnego danie ustalenia bezskutecznoci wy-powiedzenia. W takim przypadku kwestia zgodnoci z prawem dokonanego wypo-wiedzenia zostanie ostatecznie rozstrzygnita prawomocnym wyrokiem sdowym.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).Zacznik:Pozew o ustalenie bezskutecznoci wypowiedzenia umowy najmu lokalu.335. Kto moe wystpi o rozwizanie umowy najmu przez sd?Rozwizanie umowy przez sd moe nastpi na danie: waciciela, jeeli strony nie osigny porozumienia co do warunkw i terminu rozwizania tego stosunku; innego lokatora lub waciciela innego lokalu w budynku wobec osoby, ktra wykracza w sposb racy lub uporczywy przeciwko porzdkowi domowemu, czynic uciliwym korzystanie z innych lokali w budynku; wsplokatora, wobec maonka, rozwiedzionego maonka lub innego wsp-lokatora tego samego lokalu, jeeli ten swoim raco nagannym postpowaniem uniemoliwia wsplne zamieszkiwanie.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).353Codziennik prawnyXII. Mieszkanie336. Kiedy wygasa umowa najmu?Stosunek najmu lokalu mieszkalnego wygasa w razie mierci najemcy lokalu, a brak jest osb uprawnionych do wstpienia w stosunek najmu.W razie wypowiedzenia stosunku najmu przez niektre z osb wstpujcych w stosunek najmu stosunek ten wygasa wzgldem osb, ktre go wypowiedziay.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).337. Kiedy dochodzi do utraty prawa do lokalu w spdzielni mieszkaniowej?Czonek spdzielni mieszkaniowej moe utraci suce mu spdzielcze loka-torskie prawo do zajmowanego mieszkania w razie ustania czonkostwa albo pod-jcia przez spdzielni uchway o wyganiciu spdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego.Czonek spdzielni mieszkaniowej, ktremu przysuguje spdzielcze wasno-ciowe prawo do lokalu mieszkalnego oraz posiadajca takie prawo osoba, ktra nie jest czonkiem spdzielni, mog utraci tytu prawny do zajmowanego mieszka-nia w przypadku orzeczenia sdu o sprzeday lokalu w drodze licytacji na danie spdzielni.Waciciel lokalu mieszkalnego, stanowicego odrbn nieruchomo, moe rwnie w wyjtkowych wypadkach zosta pozbawiony tytuu prawnego do lokalu.Jeeli waciciel lokalu zalega dugotrwale z zapat nalenych od niego opat lub wykracza w sposb racy lub uporczywy przeciwko obowizujcemu porzdko-wi domowemu albo przez swoje niewaciwe zachowanie czyni korzystanie z innych lokali lub nieruchomoci wsplnej uciliwym, wwczas wsplnota mieszkaniowa moe w trybie procesu da sdownie sprzeday lokalu w drodze licytacji na pod-stawie przepisw Kodeksu postpowania cywilnego o egzekucji z nieruchomoci.Wacicielowi, ktrego lokal zosta sprzedany, nie przysuguje prawo do lokalu zamiennego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 16 wrzenia 1982 r. Prawo spdzielcze (Dz.U. z 2003 r. Nr 188, poz. 1848 ze zm.).Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 ze zm.).XII. Mieszkanie354Codziennik prawny338. Co to jest dodatek mieszkaniowy i komu przysuguje? Zasady i tryb przyznawania, ustalania wysokoci i wypacania dodatkw miesz-kaniowych reguluje ustawa o dodatkach mieszkaniowych oraz wydane na jej pod-stawie rozporzdzenie Rady Ministrw. Dodatki mieszkaniowe stanowi jedn z form pomocy pastwa dla tych, ktrzy nie s w stanie pokry kosztw zwizanych z utrzymaniem swojego mieszkania.Dodatek mieszkaniowy przysuguje nie tylko wacicielom lokali, ale rwnie najemcom, podnajemcom, osobom, ktre posiadaj spdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego.Przyznanie dodatku mieszkaniowego jest cile zwizane wysokoci rednie-go miesicznego dochodu. W okresie 3 miesicy poprzedzajcych dat zoenia wniosku o przyznanie dodatku mieszkaniowego, nie moe on przekroczy 175% kwoty najniszej emerytury w gospodarstwie jednoosobowym i 125% tej kwoty w gospodarstwie wieloosobowym. Kwota najniszej emerytury ogaszana jest przez Prezesa ZUS w Dzienniku Urzdowym Rzeczypospolitej Polskiej Monitor Polski oraz m.in. na stronie internetowej www.zus.pl i od dnia 1 marca 2009 r. wynosi 675,10 z.Dodatek mieszkaniowy wypaca si, do dnia 10 kadego miesica z gry, za-rzdcy domu lub osobie uprawnionej do pobierania nalenoci za lokal mieszkalny albo do rk osoby bdcej wacicielem domu jednorodzinnego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o dodatkach mieszkaniowych (Dz.U. z 2001 r. Nr 71, poz. 734 ze zm.).Rozporzdzenie Rady Ministrw z dnia 28 grudnia 2001 r. w sprawie dodatkw mie-szkaniowych (Dz.U. Nr 156, poz. 1817 ze zm.).339. W jaki sposb mona ubiega si o przyznanie dodatku mieszkaniowego? Dodatek mieszkaniowy przyznawany jest na wniosek osoby uprawnionej do do-datku mieszkaniowego. Wniosek taki naley skierowa do wjta, burmistrza lub prezydenta miasta, ktry przyznaje dodatek w drodze decyzji administracyjnej. Do takiego wniosku niezbdne jest doczenie deklaracji o dochodach gospodarstwa domowego za okres 3 miesicy kalendarzowych poprzedzajcych dzie zoenia wniosku oraz inne niezbdne dokumenty. Decyzja powinna zosta wydana w cigu miesica od dnia zoenia wniosku oraz dorczona wnioskodawcy.355Codziennik prawnyXII. MieszkanieW wypadku decyzji odmownej w sprawie przyznania dodatku mieszkaniowego, wnioskodawcy przysuguje odwoanie do samorzdowego kolegium odwoawczego za porednictwem organu, ktry wyda t decyzj.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o dodatkach mieszkaniowych (Dz.U. Nr 71, poz. 734 ze zm.).Rozporzdzenie Rady Ministrw z dnia 28 grudnia 2001 r. w sprawie dodatkw mieszkaniowych (Dz.U. Nr 156, poz. 1817 ze zm.).6. Eksmisja340. Co lokator powinien wiedzie o eksmisji?Brak tytuu prawnego do zajmowania mieszkania, pociga za sob obowizek wyprowadzenia si z lokalu na danie waciciela i wydania go wacicielowi.Stan taki moe powsta w wyniku: samowolnego zajcia lokalu (nieruchomoci); utraty tytuu prawnego do lokalu (np. wypowiedzenia umowy najmu, wygani-cia spdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu); w wyjtkowych sytuacjach waciciel moe da opuszczenia mieszkania przez osob, ktra dysponuje tytuem prawnym do tego lokalu, ale szczeglny przepis XII. Mieszkanie356Codziennik prawnyprawa na to zezwala (np. konieczno przeprowadzenia remontu lub zagroenie bezpieczestwa zwizanego ze stanem budynku).Sam proces oprnienia lokalu mona podzieli na: etap wstpny (np. wezwanie osoby zajmujcej mieszkanie bez tytuu prawnego do jego dobrowolnego opuszczenia i wydania); etap postpowania przed organem orzekajcym (powdztwo do sdu powszech-nego; etap egzekucyjny (przymusowe wykonanie obowizku okrelonego w prawo-mocnym orzeczeniu).W przypadku, gdy byy lokator nie opuci dobrowolnie mieszkania, jego usuni-cie z lokalu moe nastpi tylko na podstawie prawomocnego wyroku sdu nakazu-jcego oprnienia mieszkania. Wymg ten ma na celu uniknicie samowoli w tym zakresie i zabezpieczenie interesw osoby eksmitowanej. Wynika std, e waci-ciel lokalu powinien skierowa do sdu pozew o nakazanie lokatorowi jego opusz-czenia. Nie moe natomiast samowolnie usun byego lokatora z mieszkania, gdy w takim przypadku lokator moe wystpi do sdu powszechnego z powdztwem o przywrcenie utraconego posiadania (powdztwo posesoryjne).W trakcie postpowania sdowego o oprnienie lokalu, byy lokator moe ko-rzysta z uprawnie przysugujcych stronie. Jeeli wyrok wydany przez sd I in-stancji bdzie niekorzystny dla lokatora, moe on wnie apelacj do sdu II instan-cji. Przysuguje mu rwnie uprawnienie do zoenia w sdzie: wniosku o zwolnienie od kosztw sdowych wniosku o ustanowienie adwokata z urzdu.Osoba niezamona moe skorzysta z pomocy prawnej przyznawanej z urzdu, czyli adwokata lub radcy prawnego wskazanego przez sd. W kadej sprawie o oprnienie lokalu mieszkalnego sd jest zobowizany do orzeczenia o uprawnieniu do otrzymania lokalu socjalnego bd o braku takiego uprawnienia dla osoby, ktrej dotyczy nakaz eksmisji. Obowizek taki zosta nao-ony na sdy ze wzgldw humanitarnych, dla przeciwdziaania bezdomnoci osb znajdujcych si w szczeglnie cikiej sytuacji yciowej. Oznacza to, e w kadym wyroku eksmisyjnym powinno znajdowa si rozstrzygnicie w przedmiocie upraw-nienia do lokalu socjalnego osoby eksmitowanej.Jeeli wyrok nakazujcy oprnienie lokalu w ogle nie zawiera rozstrzygnicia w przedmiocie uprawnienia do lokalu socjalnego, osoba, ktrej dotyczy nakaz, moe w cigu dwch tygodni od ogoszenia wyroku (a gdy dorczenie wyroku nastpuje z urzdu od jego dorczenia) zgosi w tym sdzie wniosek o uzupenienie wyroku.Przyznanie prawa do lokalu socjalnego osobie pozwanej w procesie o eksmisj zaley od uznania sdu, ktry podejmuje decyzj w tej kwestii, biorc pod uwag 357Codziennik prawnyXII. Mieszkaniedotychczasowy sposb korzystania przez t osob z lokalu oraz jej szczegln sytu-acj materialn i rodzinn.Jednak w odniesieniu do okrelonej kategorii osb sd nie moe orzec o braku uprawnienia do otrzymania lokalu socjalnego, jeeli osoby te nie mog zamieszka w innym lokalu ni dotychczas uywany. S to: kobiety w ciy; osoby maoletnie, niepenosprawne lub ubezwasnowolnione oraz osoby spra-wujce nad tak osob opiek i wsplnie z ni zamieszkae; obonie chorzy; emeryci i rencici speniajcy kryteria do otrzymania wiadczenia z pomocy spo-ecznej; osoby posiadajcej status bezrobotnego; osoby speniajcej przesanki okrelone przez rad gminy w drodze uchway.Sd moe orzec o braku uprawnienia do otrzymania lokalu socjalnego, jeeli nakazanie oprnienia nastpuje z powodu nagannego zachowania lokatora, po-legajcego na uniemoliwianiu innym lokatorom lub wsplokatorom spokojnego mieszkania w lokalach. Jeeli natomiast powodem wydania wyroku nakazujcego oprnienie lokalu jest zncanie si nad rodzin, sd w ogle nie orzeka o upraw-nieniu osoby objtej nakazem eksmisji do lokalu socjalnego.Obowizek zapewnienia lokalu socjalnego ciy na gminie waciwej ze wzgl-du na miejsce pooenia lokalu podlegajcego oprnieniu. Sd z urzdu zawiada-mia organy tej gminy o toczcej si sprawie w celu umoliwienia jej uczestnictwa w postpowaniu.Jeeli sd w wyroku nakazujcym oprnienie lokalu przyzna uprawnienie do otrzymania lokalu socjalnego, powinien jednoczenie orzec o wstrzymaniu wyko-nania oprnienia lokalu do czasu zoenia przez gmin oferty zawarcia umowy najmu lokalu socjalnego. Oznacza to, e dopki gmina nie wskae osobie objtej nakazem oprnienia mieszkania, konkretnego lokalu socjalnego, do ktrego osoba ta mogaby si wyprowadzi, komornik nie moe skutecznie przeprowadzi eksmi-sji tej osoby.Egzekucja obowizku wynikajcego z prawomocnego wyroku sdowego orzeka-jcego eksmisj dokonywana jest w imieniu pastwa. Nawet uzyskanie przez wa-ciciela prawomocnego wyroku sdowego nakadajcego na osob zajmujc lokal obowizek jego opuszczenia, nie upowania go do samowolnego usunicia takiej osoby z mieszkania.Komornik wykonuje eksmisj na danie waciciela, na podstawie dostarczo-nego przez niego tytuu wykonawczego. Komornik najpierw wzywa dunika, czy-li osob zobowizan w wyroku do oprnienia mieszkania, do dobrowolnego wy-XII. Mieszkanie358Codziennik prawnykonania tego obowizku w wyznaczonym stosownie do okolicznoci terminie, a po jego bezskutecznym upywie dokonuje czynnoci potrzebnych do wprowadzenia wierzyciela w posiadanie.Jeeli egzekucja obowizku oprnienia lokalu sucego zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych dunika dotyczy osb maoletnich lub ubezwasnowolnionych, komornik ma obowizek wstrzymania si z dokonaniem czynnoci i zawiadomienia sdu opiekuczego.W Polsce obowizuje zakaz tzw. eksmisji na bruk. Zakaz ten oznacza, e jeeli osoba, ktra ma opuci lokal sucy zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych, nie dysponuje innym mieszkaniem, do ktrego mogaby si wyprowadzi, a z treci ty-tuu wykonawczego nie wynika uprawnienie tej osoby do lokalu zamiennego lub lo-kalu socjalnego, eksmisja tej osoby nie moe nastpi bez zapewnienia jej pomiesz-czenia, w ktrym mogaby zamieszka (pomieszczenia tymczasowego).Jeeli dunik nie znalaz sobie tymczasowego pomieszczenia, komornik powi-nien niezwocznie wystpi do gminy o jego wskazanie. Obowizku wystpienia do gminy komornik nie ma jedynie w przypadku, gdy sam wierzyciel wskaza tymcza-sowe pomieszczenie.Wyrokw sdowych nakazujcych oprnienie lokalu nie wykonuje si w okre-sie od 1 listopada do 31 marca roku nastpnego wcznie, jeeli osobie eksmitowa-nej nie wskazano lokalu, do ktrego ma nastpi przekwaterowanie. Zakaz przepro-wadzania eksmisji w okresie ochronnym nie dotyczy jednak przypadkw, w ktrych powodem wydania wyroku nakazujcego oprnienie lokalu jest zncanie si nad rodzin.Podstawa prawna: Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.). Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).341. Co o eksmisji powinien wiedzie eksmitujcy?Oprnienia lokalu przez osob przebywajc w nim bez tytuu prawnego moe da: waciciel lokalu. Podstaw prawn dania eksmisji przez waciciela s przepi-sy Kodeksu cywilnego o ochronie wasnoci. Na jego podstawie waciciel moe da od osoby, ktra wada faktycznie jego rzecz, aby rzecz zostaa mu wyda-na, chyba e osobie tej przysuguje skuteczne wzgldem waciciela uprawnienie 359Codziennik prawnyXII. Mieszkaniedo wadania rzecz. Skuteczne uprawnienie to tytu prawny, ktry moe zniwe-czy danie waciciela; osoba korzystajca z lokalu lub nieruchomoci na podstawie innego tytuu praw-nego ni wasno. Przepisy prawa wyjtkowo dopuszczaj, aby take osoby inne ni waciciel mogy da ochrony na podstawie odpowiednio stosowanych przepisw o ochronie wasnoci. Dotyczy to najemcy, osoby, ktrej przysuguje spdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, osoby, ktrej przysu-guje spdzielcze wasnociowe prawo do lokalu mieszkalnego.Do przeprowadzenia eksmisji konieczne jest: uzyskanie tytuu egzekucyjnego, czyli prawomocnego wyroku sdowego naka-zujcego osobie zajmujcej jego lokal opuszczenie lokalu i wydanie go osobie dajcej; nadanie temu tytuowi klauzuli wykonalnoci przez sd; zoenie do komornika wniosku o przeprowadzenie egzekucji.W przypadku, gdy osoba zajmujca lokal bez tytuu prawnego nie opuci go do-browolnie, jej usunicie z lokalu moe nastpi tylko na podstawie prawomocnego wyroku sdu nakazujcego eksmisj.Aby uzyska taki wyrok, naley wnie pozew do waciwego sdu oraz uici opaty sdowe. W sprawie o eksmisj z lokalu mieszkalnego, co do zasady, w I in-stancji waciwy jest sd rejonowy, w okrgu ktrego ma miejsce zamieszkania oso-ba pozwana. Jednak powdztwo o wydanie nieruchomoci mona wytoczy wy-cznie przed sd miejsca jej pooenia. Jeeli warto przedmiotu sporu przekracza 75 tys. z, pozew naley zoy w sdzie okrgowym.W sprawach majtkowych (a tak spraw jest sprawa o eksmisj z lokalu miesz-kalnego) powd obowizany jest wskaza w pozwie warto przedmiotu sporu. Warto przedmiotu sporu rozstrzyga o waciwoci rzeczowej sdu (tzn. czy spra-w w I instancji bdzie rozpoznawa sd rejonowy, czy okrgowy).W sprawach o wydanie przedmiotu najmu warto przedmiotu sporu stanowi przy umowach zawartych na czas oznaczony suma czynszu za czas sporny, lecz nie wicej ni za rok. Przy umowach zawartych na czas nieoznaczony suma czyn-szu za okres 3 miesicy.W sprawach o wydanie nieruchomoci posiadanej bez tytuu prawnego lub na podstawie tytuu innego ni najem warto przedmiotu sporu oblicza si, przyjmu-jc, stosownie do rodzaju nieruchomoci i sposobu korzystania z niej, podan przez powoda sum odpowiadajc trzymiesicznemu czynszowi najmu nalenemu od danego rodzaju nieruchomoci.Wniesienie pozwu wie si z koniecznoci uiszczenia opaty sdowej, gdy sd nie podejmie adnej czynnoci, jeeli opata nie zostaa uiszczona. Od pozwu XII. Mieszkanie360Codziennik prawnyw sprawach o oprnienie lokalu mieszkalnego pobierana jest opata staa w wyso-koci 200 z.Osoba, ktra dysponuje prawomocnym wyrokiem sdu, nakazujcym osobie zaj-mujcej jej lokal opuszczenie go, powinna zwrci si do sdu o nadanie wyrokowi klauzuli wykonalnoci.Przymusowym wyegzekwowaniem obowizku oprnienia lokalu mieszkalne-go zajmuje si komornik sdowy na podstawie przepisw Kodeksu postpowania cywilnego.Wierzyciel, skadajc do komornika wniosek o wszczcie egzekucji, powinien wskaza wiadczenie, ktre ma by spenione, oraz sposb egzekucji. Do wniosku naley doczy tytu wykonawczy.Za prowadzenie egzekucji komornik pobiera opaty egzekucyjne. Opata ta w sprawie o oprnienie lokalu mieszkalnego jest opat sta, a jej wysoko wy-nosi 40% przecitnego wynagrodzenia miesicznego. Odrbn opat pobiera si od kadej izby, z wyjtkiem pomieszcze stanowicych: przedpokoje, alkowy, kory-tarze, werandy, azienki, spiarnie, loggie i podobne.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postpowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.).Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).342. Jakie okolicznoci stanowi podstaw do eksmisji maonka?W wypadkach wyjtkowych, gdy jeden z maonkw swym raco nagannym post-powaniem uniemoliwia wsplne zamieszkiwanie, sd moe w wyroku rozwodowym nakaza jego eksmisj na danie drugiego maonka. Przyjmuje si, i taka sytuacja za-chodzi zwaszcza wtedy, gdy stae naduywanie alkoholu, wywoywanie awantur i do-puszczanie si aktw przemocy stanowi zagroenie dla ycia, zdrowia lub spokoju dru-giego maonka i innych czonkw rodziny, zwaszcza maoletnich dzieci. Istotne jest, i orzekajc o wsplnym mieszkaniu maonkw, sd uwzgldnia przede wszystkim potrzeby dzieci i maonka, ktremu powierza wykonywanie wadzy rodzicielskiej.Nie jest jednak moliwe orzeczenie eksmisji maonka ze wsplnie zajmowane-go mieszkania wtedy, gdy jest ono przedmiotem osobistego majtku tego maonka, czy to z tytuu przysugujcego mu prawa wasnoci, najmu, czy te spdzielczego prawa do mieszkania. aden z obowizujcych przepisw prawa cywilnego nie uza-361Codziennik prawnyXII. Mieszkaniesadnia dopuszczalnoci dania eksmisji waciciela mieszkania przez osob, kt-rej do mieszkania nie przysuguje jakikolwiek tytu prawny. Natomiast nie ma prze-szkody, by orzeczono eksmisj z mieszkania, ktre stanowi przedmiot wsplnoci majtkowej maonkw. Orzeczenie eksmisji w wyroku rozwodowym nie przes-dza jeszcze kwestii, komu zostanie przyznane prawo do tego mieszkania w przy-szym postpowaniu o podzia majtku dorobkowego.Na zgodny wniosek stron sd moe w wyroku orzekajcym rozwd orzec rw-nie o podziale wsplnego mieszkania albo o przyznaniu mieszkania jednemu z maonkw, jeeli drugi maonek wyraa zgod na jego opuszczenie bez dostar-czenia lokalu zamiennego bd pomieszczenia tymczasowego. Warunkiem takiego podziau bd przyznania jednemu z maonkw musi by faktyczna i prawna mo-liwo zastosowania takiego rozwizania. Decyduje o tym sd.Przedmiotem orzeczenia o przyznaniu jednemu z maonkw caego mieszkania moe by tylko takie mieszkanie, ktre byo wsplnie zajmowane przez maonkw i do ktrego prawo przysuguje obojgu rozwodzcym si maonkom. Przyznanie wsplnie zajmowanego mieszkania, na zgodny wniosek stron, jednemu z maon-kw powoduje wyganicie prawa drugiego z nich do tego mieszkania. Z chwil uprawomocnienia si orzeczenia w tym przedmiocie prawo do mieszkania przy-suguje ju wycznie temu z maonkw, ktremu mieszkanie zostao przyzna-ne. Niezbdn przesank wydania takiego rozstrzygnicia jest wyraenie zgody przez drugiego maonka na opuszczenie mieszkania bez dostarczenia mu lokalu zamiennego bd pomieszczenia tymczasowego. Zgoda ta musi istnie w chwili wy-dawania orzeczenia. Sd, przyznajc w wyroku rozwodowym mieszkanie jednemu z maonkw, moe orzec o obowizku dokonania odpowiedniej spaty lub dopaty z tego tytuu na rzecz drugiego z maonkw, ale tylko w razie zgodnego okrelenia przez oboje maonkw wysokoci, terminu i innych warunkw spaty lub dopaty.Na wniosek jednego z maonkw sd moe w wyroku orzekajcym rozwd do-kona podziau majtku wsplnego, jeeli przeprowadzenie tego podziau nie spo-woduje nadmiernej zwoki w postpowaniu sdowym. W praktyce podzia majtku wsplnego nastpuje po zakoczeniu postpowania rozwodowego, czyli w osob-nym postpowaniu sdowym, z uwagi na to, i midzy maonkami dochodzi naj-czciej do sporw co do skadu i sposobu podziau majtku, a rozstrzygnicie tego typu sporw w toku postpowania rozwodowego prowadzioby do powanej zwo-ki w tym postpowaniu. Podstawa prawna: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.).XII. Mieszkanie362Codziennik prawnyUstawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorw, mieszkaniowym zaso-bie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 ze zm.).Zacznik:Pozew o rozwd i eksmisj.7. Zameldowanie343. Co to jest meldunek?Zameldowanie jest czynnoci materialno-techniczn, polegajc na wpisaniu do rejestru, prowadzonego przez organ gminy, informacji o pobycie danej osoby w okrelonej miejscowoci pod oznaczonym adresem. Jest to wic zarejestrowanie faktu pobytu okrelonej osoby w konkretnym lokalu mieszkalnym.Z uwagi na to, e zameldowanie stanowi rejestracj okrelonego stanu faktycz-nego, nie jest uzalenione od posiadania przez osob wystpujc o zameldowa-nie tytuu prawnego lub uprawnienia do lokalu mieszkalnego, ale take nie kreuje praw osoby zameldowanej (np. prawa wasnoci do lokalu). Do zameldowania si nie jest potrzebna tzw. zgoda waciciela lokalu. W myl obecnie obowizujcych przepisw rola waciciela lokalu sprowadza si jedynie do potwierdzenia na for-mularzu meldunkowym faktu pobytu w jego lokalu osoby zgaszajcej pobyt stay lub czasowy.363Codziennik prawnyXII. MieszkanieObowizkowi meldunkowemu podlega kada osoba przebywajca na teryto-rium Rzeczypospolitej Polskiej. Obowizek ten polega m.in. na zameldowaniu si w miejscu pobytu staego lub czasowego. Pobytem staym jest zamieszkanie w okrelonej miejscowoci pod oznaczonym adresem z zamiarem staego przeby-wania, natomiast jako pobyt czasowy rozumie si przebywanie bez zamiaru zmiany miejsca pobytu staego w innej miejscowoci pod oznaczonym adresem lub w tej sa-mej miejscowoci, lecz pod innym adresem. Niewykonanie obowizku zameldowa-nia si miejscu pobytu staego lub czasowego stanowi wykroczenie zagroone kar ograniczenia wolnoci, kar grzywny albo nagany.Osoba, ktra przebywa w okrelonej miejscowoci pod tym samym adresem du-ej ni trzy doby, ma obowizek zameldowa si na pobyt stay lub czasowy naj-pniej przed upywem czwartej doby, liczc od dnia przybycia. Aby wykona obo-wizek meldunkowy, polegajcy na zameldowaniu si w miejscu pobytu staego, naley przedstawi organowi gminy (wjtowi, burmistrzowi lub prezydentowi miasta) zawiadczenie o wymeldowaniu si z poprzedniego miejsca pobytu stae-go oraz wypeniony i podpisany formularz Zgoszenie pobytu staego (blankiety formularza mona otrzyma w urzdzie miasta lub gminy), zawierajcy dane oso-bowe wnioskodawcy oraz dokonane np. przez waciciela lub najemc lokalu po-twierdzenie, e wnioskodawca przebywa w lokalu, w ktrym nastpi ma zamel-dowanie. Ponadto, przy dopenianiu obowizku meldunkowego naley przedstawi dowd osobisty, a w przypadku osb podlegajcych powszechnemu obowizkowi obrony take wojskowy dokument osobisty (tzw. ksieczk wojskow). Na pod-stawie wspomnianych dokumentw organ gminy powinien dokona zameldowania poprzez zarejestrowanie danych dotyczcych osoby wnioskujcej o zameldowanie oraz miejsca jej pobytu.Jeeli jednak organ gminy powemie wtpliwoci co do danych zgoszonych na formularzu meldunkowym, nie dokona od razu zameldowania, lecz bdzie mia obowizek przeprowadzi postpowanie administracyjne w celu wyjanienia wszystkich okolicznoci sprawy i wyda decyzj orzekajc o zameldowaniu lub od-mowie zameldowania. Od tej decyzji przysuguje odwoanie do waciwego miej-scowo wojewody.Dokonanie zameldowania wie si ze zmian dotychczasowego adresu zamel-dowania, co z kolei powoduje powstanie obowizku zawiadomienia organu podat-kowego (waciwego naczelnika urzdu skarbowego) o nowym adresie zameldo-wania. Wspomniane zawiadomienie polega na wypenieniu i przesaniu do urzdu skarbowego zgoszenia identyfikacyjnego NIP-3, w terminie 30 dni od dnia, w kt-rym nastpia zmiana adresu zameldowania.XII. Mieszkanie364Codziennik prawnyPodstawa prawna: Ustawa z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludnoci i dowodach osobistych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993 ze zm.).Ustawa z dnia 29 wrzenia 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1688 ze zm.).365XIII. Komunikacja, Sport i TurystykaKomunikacja jest pojciem bardzo szerokim i obejmuje zarwno transport dro-gowy, w tym pasaerski, jak i pozostaych uczestnikw ruchu drogowego kierow-cw samochodw osobowych, motocykli oraz osoby podrujce rowerami. Kady z tych rodkw transportu wymaga okrelonych uprawnie do kierowania. Wymo-gi ich uzyskania oraz wymagane umiejtnoci precyzuje pastwo. Niezalenie od tego, kady z uczestnikw ruchu drogowego, w tym take pieszy, ma obowizek znajomoci przepisw oraz stosowania ich w codziennym yciu. Poza regulacj kwestii zwizanych z poruszaniem si po drogach oraz zwizany-mi z tym wymogami, zadaniem pastwa jest rwnie uatwienie okrelonym gru-pom spoecznym podrowania komunikacj publiczn poprzez system ulg. Ulgi komunikacyjne maj zadanie uatwi poruszanie si osobom, ktrych uposaenie, wiek i/lub zdrowie s ograniczeniem. Kultura fizyczna jest czci kultury narodowej, chronionej przez prawo. Oby-watele za, bez wzgldu na wiek, pe, wyznanie, ras oraz stopie i rodzaj nie-penosprawnoci korzystaj z rwnego prawa do rnych form kultury fizycznej. Podstawowymi celami kultury fizycznej jest dbao o prawidowy rozwj psychofi-zyczny i zdrowie wszystkich obywateli. Cele te s realizowane gwnie poprzez wy-chowanie fizyczne, sport, rekreacj ruchow i rehabilitacj ruchow. Sport jest for-m aktywnoci czowieka, ktra ma na celu doskonalenie jego si psychofizycznych zarwno indywidualnie, jak i zbiorowo.XIII. Komunikacja, sport i turystyka366Codziennik prawny344. Jak nabywa si uprawnienie do prowadzenia roweru i pojazdw mechanicznych?Przepisy ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym okrela-j wymagania, jakie musi speni kierujcy, aby bezpiecznie uczestniczy w ruchu. Chodzi nie tylko o kierujcego pojazdem samochodowym, ale i innymi pojazda-mi, take rowerami, jak rwnie o osoby, ktre prowadz kolumn pieszych, jad wierzchem albo pdz zwierzta pojedynczo lub w stadzie. Wymagania, jakie musi spenia kierujcy, sprowadzaj si do: osignicia wymaganego wieku; posiadania odpowiedniego stanu zdrowia; osoba powinna by sprawna pod wzgldem zycznym i psychicznym. Bezpieczestwo ruchu drogowego wymaga, by uczestniczyy w nim osoby charakteryzujce si takim stanem zdrowia, ktry gwarantuje ich bezpieczne uczestnictwo w ruchu. Wymagania w stosunku do osb kierujcych innymi pojazdami ni silnikowe s nisze, niemniej musz po-siada odpowiedni sprawno zyczn i psychiczn do kierowania odpowied-nim pojazdem, np. rowerem; posiadania odpowiednich kwali kacji fachowych. Wszyscy kierujcy musz po-siada okrelon wiedz teoretyczn i umiejtnoci praktyczne bezpiecznego uczestniczenia w ruchu. Osoby prowadzce pojazdy musz potra je prowa-367Codziennik prawnyXIII. Komunikacja, sport i turystykadzi, czyli opanowa co najmniej w dostatecznym stopniu technik prowadzenia pojazdu, kierujcy za niebdcy prowadzcymi pojazd powinni posiada znajo-mo przepisw regulujcych ruch drogowy. Kierujcy pojazdem silnikowym musi ponadto: posiada wymagane umiejtnoci do kierowania w sposb niezagraajcy bez-pieczestwu ruchu drogowego i nienaraajcy kogokolwiek na szkod oraz wy-magany dokument stwierdzajcy uprawnienie do kierowania pojazdem albo odbywa, w ramach szkolenia, nauk jazdy odpowiednio przystosowanym po-jazdem pod nadzorem instruktora, albo zda egzamin pastwowy odpowiednio przystosowanym pojazdem pod nadzo-rem egzaminatora. Wystarczajce jest spenienie jednego z tych warunkw. Karta rowerowa jest dokumentem stwierdzajcym uprawnienie osoby niepe-noletniej do kierowania rowerem. Kart rowerow mona uzyska po osigniciu wieku 10 lat oraz zdaniu egzaminu sprawdzajcego kwalifikacje. Egzaminy takie przeprowadzane s zazwyczaj w szkoach. Od osb penoletnich nie wymaga si do-kumentu uprawniajcego do kierowania rowerem. Karta rowerowa uprawnia rw-nie, po ukoczeniu 15 lat, do kierowania pojazdem zaprzgowym, np. furmank.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym (Dz.U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908 ze zm.).345. Jakie uprawnienia s wymagane do kierowania quadem?Obowizujce prawo drogowe nakada na kierujcych quadami po drogach pu-blicznych oraz w strefach zamieszkania obowizek posiadania uprawnienia prawo jazdy co najmniej kategorii B1. Czyli naley legitymowa si co najmniej dokumen-tem stwierdzajcym uprawnienie do kierowania trjkoowym lub czterokoowym pojazdem samochodowym o masie wasnej nieprzekraczajcej 550 kg, z wyjtkiem motocykla.Aby porusza si quadem po drogach publicznych naley taki pojazd zarejestro-wa. Wedug prawa drogowego quady nale do kategorii pojazdy samochodowe inne. Problemem moe okaza si natomiast konieczno posiadania homologacji przy rejestrowaniu pojazdu. Zgodnie ze stanowiskiem Ministerstwa Infrastruktu-ry, pojazdy czterokoowe o mocy silnika do 15 kW podlegaj rwnie homologacji, zgodnie z wymaganiami technicznymi stosowanymi do motorowerw lub motocy-XIII. Komunikacja, sport i turystyka368Codziennik prawnykli trjkoowych. Natomiast homologacji i rejestracji nie podlegaj pojazdy cztero-koowe o mocy wikszej ni 15 kW. Tego typu pojazdy s przeznaczone do porusza-nia si poza drogami publicznymi, np. podczas zawodw sportowych, w terenach grzystych, na polach czy w obrbie wasnej posesji. W takim wypadku nie ma obo-wizku posiadania prawa jazdy.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym (Dz.U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Infrastruktury z dnia 28 lipca 2005 r. w sprawie homologa-cji typu pojazdw samochodowych majcych dwa lub trzy koa, niektrych pojazdw samochodowych majcych cztery koa oraz motorowerw (Dz.U. Nr 162, poz. 1360 ze zm.).346. W jaki sposb zarejestrowa i wyrejestrowa samochd?W celu rejestracji pojazdu wymagane jest zoenie odpowiedniego wniosku w starostwie powiatowym waciwym dla miejsca zamieszkania (dla miast na pra-wie powiatu, jest to urzd miasta). Rejestracja pojazdu zostaje dokonana w formie decyzji administracyjnej. Wydanie kadej decyzji wymaga czasu. W zwizku z tym, aby umoliwi nabywcy posugiwanie si zakupionym pojazdem do momentu wy-dania ostatecznej decyzji, wraz ze zoeniem wniosku urzd dokonuje tymczasowe-go dopuszczenia pojazdu do ruchu (na 30 dni). Dokumenty wymagane do zoenia wniosku to wypeniony wniosek o rejestracj pojazdu, dokument tosamoci (do-wd osobisty lub inny dokument ze zdjciem potwierdzajcy tosamo np. pasz-port), dowd wasnoci pojazdu, (np. umowa sprzeday, umowa darowizny, itp., faktura VAT, prawomocne orzeczenie sdu), karta pojazdu, jeli bya wydana oraz dowd rejestracyjny pojazdu jeli by wczeniej rejestrowany. W myl Prawa o ruchu drogowym, pojazd podlega wyrejestrowaniu przez organ waciwy ze wzgldu na miejsce ostatniej rejestracji pojazdu, na wniosek jego wa-ciciela, w przypadku: przekazania pojazdu do przedsibiorcy prowadzcego stacj demontau lub przedsibiorcy prowadzcego punkt zbierania pojazdw; kradziey pojazdu, jeeli jego waciciel zoy stosowne owiadczenie pod od-powiedzialnoci karn za faszywe zeznania; wywozu pojazdu z kraju, jeeli pojazd zosta zarejestrowany za granic lub zbyty za granic; zniszczenia (kasacji) pojazdu za granic;369Codziennik prawnyXIII. Komunikacja, sport i turystyka udokumentowanej trwaej i zupenej utraty posiadania pojazdu bez zmiany w zakresie prawa wasnoci; przekazania niekompletnego pojazdu do przedsibiorcy prowadzcego stacj demontau lub przedsibiorcy prowadzcego punkt zbierania pojazdw, na pod-stawie zawiadczenia o przyjciu niekompletnego pojazdu, albo rwnowanego dokumentu wydanego w innym pastwie.W celu wyrejestrowania pojazdu waciciel pojazdu skada wniosek o wyreje-strowanie pojazdu w organie rejestrujcym i do wniosku docza (w zalenoci od okolicznoci): zawiadczenie o przekazaniu pojazdu lub zespow pojazdw posiadajcych nu-mer VIN lub numer nadwozia, podwozia albo ramy do skadnicy zomu wyzna-czonej przez wojewod, dowd rejestracyjny, kart pojazdu, jeeli bya wydana, i tablice (tablic) rejestracyjne; dowd rejestracyjny i kart pojazdu, jeeli bya wydana, stosowne owiadczenie pod odpowiedzialnoci karna za skadanie faszywych zezna oraz zawiadcze-nie wydane przez organ Policji potwierdzajce zgoszenie kradziey pojazdu; dokument stwierdzajcy zbycie pojazdu za granic i stosowne owiadczenie pod odpowiedzialnoci karn za skadanie faszywych zezna lub dokument po-twierdzajcy zarejestrowanie pojazdu za granic; dokument potwierdzajcy zniszczenie (kasacj) pojazdu za granic, dowd reje-stracyjny, kart pojazdu, jeeli bya wydana, i tablice rejestracyjne; dokument potwierdzajcy trwa i zupen utrat posiadanego pojazdu, dowd rejestracyjny, kart pojazdu, jeeli bya wydana, tablice rejestracyjne oraz doku-ment potwierdzajcy wniesienie opaty.Pojazdy wyrejestrowuje si, wydajc stosown decyzj administracyjn.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym (Dz.U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908 ze zm.).347. Komu przysuguj bezpatne przejazdy komunikacj krajow? Do ulgi 100% przy przejazdach komunikacj kolejow na podstawie uzyskane-go w kasie przewonika biletu jednorazowego z ulg 100% wydanego nieodpatnie uprawnieni s: dzieci w wieku do 4 lat: umundurowani funkcjonariusze Stray Granicznej w czasie wykonywania czyn-noci subowych zwizanych z ochron granicy pastwowej, a take w czasie XIII. Komunikacja, sport i turystyka370Codziennik prawnykonwojowania osb zatrzymanych, suby patrolowej oraz wykonywania czyn-noci zwizanych z kontrol ruchu granicznego; funkcjonariusze Stray Granicznej w czasie wykonywania czynnoci subowych zwizanych z ochron na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej szlakw komuni-kacyjnych o szczeglnym znaczeniu midzynarodowym przed przestpczoci, ktrej zwalczanie naley do waciwoci Stray Granicznej; funkcjonariusze celni w czasie wykonywania czynnoci subowych kontroli cel-nej w ruchu granicznym; umundurowani funkcjonariusze Policji w czasie konwojowania osb zatrzyma-nych lub chronionego mienia, przewoenia poczty specjalnej, suby patrolowej oraz udzielania pomocy lub asystowania przy czynnociach organw egzekucyj-nych; onierze andarmerii Wojskowej oraz wojskowych organw porzdkowych wy-konujcy czynnoci urzdowe patrolowania i inne czynnoci subowe w rod-kach transportu zbiorowego. Do ulgi 100% przy przejazdach rodkami krajowej komunikacji autobusowej na podstawie uzyskanego w kasie przewonika biletu jednorazowego z ulg 100% wy-danego nieodpatnie uprawnieni s: funkcjonariusze Stray Granicznej w czasie wykonywania czynnoci subowych zwizanych z ochron na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej szlakw komuni-kacyjnych o szczeglnym znaczeniu midzynarodowym przed przestpczoci, ktrej zwalczanie naley do waciwoci Stray Granicznej (w komunikacji auto-busowej zwykej, pospiesznej, przyspieszonej i ekspresowej); dzieci do 4 lat, pod warunkiem niekorzystania przez dziecko z oddzielnego miej-sca do siedzenia (w komunikacji autobusowej zwykej i przyspieszonej).Podstawa prawna:Ustawa z dnia 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do ulgowych przejazdw rodkami publicznego transportu zbiorowego (Dz.U. z 2002 r. Nr 175, poz. 1140).348. Komu przysuguj bezpatne przejazdy komunikacj miejsk?Prawo do ulgi 100% na przejazdy komunikacj miejsk przysuguje bez wzgldu na miejsce zamieszkania: posowi i senatorowi, inwalidzie wojennemu oraz prze-wodnikowi towarzyszcemu inwalidzie wojennemu zaliczonemu do I grupy inwa-lidzkiej. Uprawnienia innych osb s zrnicowane w zalenoci od miejscowych regulacji prawnych.371Codziennik prawnyXIII. Komunikacja, sport i turystykaPodstawa prawna:Przepisy prawa miejscowego.Ustawa z dnia z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posa i senatora (Dz.U. z 2003 r. Nr 221 poz. 2199 ze zm.). Ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidw wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz.U. z 2002 r. Nr 9 poz. 87 ze zm.).349. Komu przysuguj ulgi w przejazdach komunikacj krajow?Do ulgi 95% przy przejazdach rodkami publicznego transportu zbiorowego ko-lejowego oraz autobusowego na podstawie biletu jednorazowego uprawnieni s: przewodnik lub opiekun towarzyszcy w podry osobie niewidomej; przewodnik lub opiekun towarzyszcy w podry osoby niezdolnej do samo-dzielnej egzystencji.Do ulgi 78% przy przejazdach rodkami publicznego transportu zbiorowego au-tobusowego w komunikacji zwykej i przyspieszonej na podstawie biletu jednorazo-wego uprawnieni s: dzieci w wieku do 4 lat; umundurowani funkcjonariusze Stray Granicznej w czasie wykonywania czyn-noci subowych zwizanych z ochron granicy pastwowej, a take w czasie konwojowania osb zatrzymanych, suby patrolowej oraz wykonywania czyn-noci zwizanych z kontrol ruchu granicznego; funkcjonariusze celni w czasie wykonywania czynnoci subowych kontroli cel-nej w ruchu granicznym; umundurowani funkcjonariusze Policji w czasie konwojowania osb zatrzymanych lub chronionego mienia, przewoenia poczty specjalnej, suby patrolowej oraz udzielania pomocy lub asystowania przy czynnociach organw egzekucyjnych; onierze andarmerii Wojskowej oraz wojskowych organw porzdkowych wy-konujcy czynnoci urzdowe patrolowania i inne czynnoci subowe w rod-kach transportu zbiorowego. Do ulgi 78% przy przejazdach rodkami publicznego transportu zbiorowego ko-lejowego oraz autobusowego uprawnieni s: dzieci i modzie dotknite inwalidztwem lub niepenosprawne na podstawie biletu jednorazowego lub miesicznego imiennego; jedno z rodzicw lub opiekun dzieci i modziey dotknitych inwalidztwem lub niepenosprawnych na podstawie biletu jednorazowego.XIII. Komunikacja, sport i turystyka372Codziennik prawnyUlga ta obejmuje wycznie przejazd tam i z powrotem z miejsca zamieszkania lub miejsca pobytu do: przedszkola; szkoy; szkoy wyszej; placwki opiekuczo-wychowawczej; placwki owiatowo-wychowawczej; specjalnego orodka szkolno-wychowawczego; specjalnego orodka wychowawczego; orodka umoliwiajcego dzieciom i modziey spenianie obowizku szkolnego i obowizku nauki; orodka rehabilitacyjno-wychowawczego; domu pomocy spoecznej; orodka wsparcia; zakadu opieki zdrowotnej; poradni psychologiczno-pedagogicznej, w tym poradni specjalistycznej; na turnus rehabilitacyjny.Do ulgi 78% przy przejazdach rodkami publicznego transportu zbiorowego kolejowego w pocigach osobowych, pospiesznych i ekspresowych oraz autobuso-wego w komunikacji zwykej i przyspieszonej na podstawie biletu jednorazowego uprawnieni s: onierze odbywajcy niezawodow sub wojskow, z wyjtkiem suby okre-sowej i nadterminowej; osoby speniajce obowizek suby wojskowej w formach rwnorzdnych.Ulga 78% przy przejazdach rodkami publicznego transportu zbiorowego kole-jowego w pocigach osobowych i pospiesznych oraz autobusowego w komunikacji zwykej, przyspieszonej i pospiesznej na podstawie biletu jednorazowego przysu-guje cywilnym niewidomym ofiarom dziaa wojennych uznanym za osoby nie-zdolne do samodzielnej egzystencji.Ulga 49% przy przejazdach rodkami publicznego transportu zbiorowego kolejowe-go w pocigach osobowych oraz autobusowego w komunikacji zwykej na podstawie biletu jednorazowego oraz ulga 37% przy przejazdach kolejowych w pocigach innych, ni osobowe i w komunikacji autobusowej innej ni zwyka na podstawie biletu jedno-razowego, przysuguje osobom niezdolnym do samodzielnej egzystencji.Ulga 49% przy przejazdach rodkami publicznego transportu zbiorowego kole-jowego w pocigach osobowych i pospiesznych na podstawie imiennego biletu mie-sicznego: dzieci i modzie w okresie od rozpoczcia odbywania obowizkowego rocznego przygotowania przedszkolnego do ukoczenia gimnazjum, szkoy ponadpodsta-373Codziennik prawnyXIII. Komunikacja, sport i turystykawowej lub ponadgimnazjalnej publicznej lub niepublicznej o uprawnieniach szkoy publicznej, nie duej ni do ukoczenia 24 roku ycia; studenci do ukoczenia 26 roku ycia.Ulga 37% przy przejazdach rodkami publicznego transportu zbiorowego kole-jowego oraz autobusowego na podstawie biletu jednorazowego przysuguje osobom niewidomym, jeli nie s uznane za osoby niezdolne do samodzielnej egzystencji.Do ulgi 37% przy przejazdach rodkami publicznego transportu zbiorowego ko-lejowego w pocigach osobowych, pospiesznych i ekspresowych na podstawie bile-tu jednorazowego uprawnieni s: dzieci w wieku powyej 4 lat do rozpoczcia odbywania obowizkowego roczne-go przygotowania przedszkolnego; dzieci i modzie w okresie od rozpoczcia odbywania obowizkowego rocznego przygotowania przedszkolnego do ukoczenia gimnazjum, szkoy ponadpodsta-wowej lub ponadgimnazjalnej publicznej lub niepublicznej o uprawnieniach szkoy publicznej nie duej ni do ukoczenia 24 roku ycia; studenci do ukoczenia 26 roku ycia; posiadacze wanej Karty Polaka.Ulga 37% przy przejazdach rodkami publicznego transportu autobusowego w ko-munikacji zwykej i przyspieszonej na podstawie biletu jednorazowego, przysuguje dzieciom w wieku powyej 4 lat do rozpoczcia odbywania obowizkowego rocznego przygotowania przedszkolnego.Do ulgi 37% przy przejazdach rodkami publicznego transportu zbiorowego ko-lejowego w pocigach osobowych na podstawie biletu jednorazowego lub miesicz-nego imiennego uprawnieni s: nauczyciele szk podstawowych, gimnazjw, szk ponadpodstawowych i po-nadgimnazjalnych publicznych lub niepublicznych o uprawnieniach szk pu-blicznych; nauczyciele akademiccy.Do ulgi 49% przy przejazdach rodkami publicznego transportu zbiorowego au-tobusowego w komunikacji zwykej i przyspieszonej, na podstawie imiennych szkol-nych biletw miesicznych uprawnieni s: dzieci i modzie w okresie od rozpoczcia odbywania obowizkowego rocznego przygotowania przedszkolnego do ukoczenia gimnazjum, szkoy ponadpodsta-wowej lub ponadgimnazjalnej publicznej lub niepublicznej o uprawnieniach szkoy publicznej nie duej ni do ukoczenia 24 roku ycia; studenci do ukoczenia 26 roku ycia.Do ulgi 37% przy przejazdach rodkami publicznego transportu zbiorowego au-tobusowego w komunikacji zwykej, na podstawie imiennych biletw miesicznych uprawnieni s:XIII. Komunikacja, sport i turystyka374Codziennik prawny nauczyciele szk podstawowych, gimnazjw, szk ponadpodstawowych i po-nadgimnazjalnych publicznych lub niepublicznych o uprawnieniach szk pu-blicznych; nauczyciele akademiccy.Do ulgi 37% przy przejazdach rodkami publicznego transportu zbiorowego ko-lejowego w pocigach osobowych, pospiesznych i ekspresowych (2 przejazdy w ci-gu roku) uprawnieni s: emeryci i rencici; wspmaonkowie emerytw i rencistw, na ktrych pobierane s zasiki ro-dzinne.Rozporzdzenie Ministra Infrastruktury reguluje natomiast kwest koniecznych dokumentw powiadczajcych uprawnienia do korzystania z ulg.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do ulgowych przejazdw rodkami publicznego transportu zbiorowego (Dz.U. z 2002 r. Nr 175, poz. 1140 ze zm.).350. Komu przysuguj ulgi w przejazdach komunikacj miejsk? Ulga w wysokoci 50% przy przejazdach rodkami komunikacji miejskiej przy-suguje z mocy prawa kombatantom i osobom uznanym za ofiary represji wojen-nych i okresu powojennego. Uprawnienia innych osb s zrnicowane w zaleno-ci od miejscowych regulacji prawnych. Ustawa przewiduje, i studentowi przysuguje prawo do ulgowych przejazdw rodkami komunikacji miejskiej. Nie czyni si tu adnych wyjtkw. Przepis nie dzieli studentw na studiujcych na studiach dziennych i zaocznych, nie wprowa-dza bariery wieku.Podstawa prawna:Przepisy prawa miejscowego.Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektrych osobach bd-cych o arami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. 2002 r. Nr 42 poz. 371 ze zm.).Ustawa z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyszym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.).375Codziennik prawnyXIII. Komunikacja, sport i turystyka351. W jakim celu i jak zakada si klub sportowy, w tym uczniowski klub sportowy?Podstawow jednostk organizacyjn realizujc cele i zadania w zakresie kul-tury fizycznej jest klub sportowy. Klub sportowy moe dziaa jako osoba prawna utworzona na podstawie odrbnych przepisw albo jako osoba fizyczna bdca przedsibiorc w rozumieniu przepisw ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie dziaalnoci gospodarczej. Szczeglnym rodzajem klubu, stosownie do treci usta-wy z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze fizycznej, jest uczniowski klub sportowy. Uczniowski klub sportowy dziaa na zasadach przewidzianych w ustawie z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach, z wyczeniem przepisw doty-czcych rejestracji. Kluby tego rodzaju podlegaj wpisowi do ewidencji, prowadzo-nej przez starostw waciwych ze wzgldu na siedzib klubw. Z chwil wpisania uczniowskiego klubu sportowego do tego rejestru, kluby te uzyskuj osobowo prawn. Czonkami uczniowskiego klubu sportowego mog by w szczeglnoci uczniowie, rodzice i nauczyciele. Kluby sportowe dziaajce w formie stowarzysze, ktrych statuty nie przewidu-j prowadzenia dziaalnoci gospodarczej podlegaj rwnie wpisowi do ewidencji prowadzonej przez starost waciwego ze wzgldu na siedzib klubu. Sposoby prowadzenie ewidencji uczniowskich klubw sportowych, jak te klu-bw sportowych, ktrych statuty nie przewiduj prowadzenia dziaalnoci gospo-darczej w tym rodzaje dokumentw, jakie s wymagane przy skadaniu wniosku o rejestracj okrela Minister Sportu w drodze rozporzdzenia. Stosownie do tre-ci rozporzdzenia Ministra Sportu z dnia 16 stycznia 2006 r. w sprawie ewiden-cji klubw sportowych komitet zaoycielski klubu sportowego skada do organu ewidencyjnego wniosek o wpis do ewidencji wraz ze statutem, list zaoycieli, za-wierajc imiona i nazwiska, dat i miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania oraz wasnorczne podpisy zaoycieli, protokoem wyboru komitetu zaoycielskiego, a take informacj o adresie tymczasowej siedziby klubu sportowego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.).Ustawa z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze zycznej (Dz.U. z 2007 r. Nr 226, poz. 1675 ze zm.).Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie dziaalnoci gospodarczej (Dz.U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095 ze zm.).Rozporzdzenia Ministra Sportu z dnia 16 stycznia 2006 r. w sprawie ewidencji klu-bw sportowych (Dz.U. Nr 16, poz. 123 ze zm.).XIII. Komunikacja, sport i turystyka376Codziennik prawny352. Jakie dokumenty naley posiada, idc na imprez masow? Zasady postpowania konieczne do zapewnienia bezpieczestwa imprez ma-sowych, w tym zasady i warunki bezpieczestwa w trakcie trwania takich imprez okrela ustawa z dnia 20 marca 2009 r. o bezpieczestwie imprez masowych. W myl przepisw tej ustawy organizator lub podmiot przez niego uprawniony, podczas sprzeday biletw wstpu na imprez masow, moe zada od kupujce-go okazania dokumentu potwierdzajcego jego tosamo. Natomiast w przypad-ku meczw piki nonej, organizator jest zobowizany zapewni identyfikacj osb uczestniczcych w tej imprezie sportowej. Sprzeda biletu wstpu na mecz piki nonej lub przekazanie innego dokumentu uprawniajcego do przebywania na nim okrelonej osobie nastpuje po okazaniu dokumentu potwierdzajcego tosamo. Ponadto, na bilecie wstpu na mecz piki nonej lub na innym dokumencie upraw-niajcym do przebywania na nim umieszcza si takie dane jak: imi, nazwisko, nu-mer PESEL, a w razie gdy nie zosta on nadany, rodzaj, seri i numer dokumentu potwierdzajcego tosamo. Na bilecie lub dokumencie uprawniajcym do przy-bywania na meczu piki nonej umieszcza si rwnie numer miejsca siedzcego, ktrego bilet ten lub dokument dotyczy. Dokumentem potwierdzajcym tosamo moe by dowd osobisty, tymczasowe zawiadczenie tosamoci, paszport, prawo jazdy, legitymacja szkolna lub studencka, dokument stwierdzajcy tosamo cu-dzoziemca albo inny dokument ze zdjciem, potwierdzajcy tosamo i adres za-mieszkania. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 20 marca 2009 r. o bezpieczestwie imprez masowych (Dz.U. Nr 62, poz. 504).353. Jakie uprawnienia w trakcie trwania imprezy masowej (imprezy sportowej) posiadaj suby porzdkowe i informacyjne?Czonkowie suby porzdkowej dziaaj na rzecz bezpieczestwa i porzdku publicznego w czasie i w miejscu trwania imprezy masowej. Natomiast zadaniem suby informacyjnej jest dbao o bezpieczestwo uczestnikw imprezy masowej poprzez informowanie ich o przyjtych rozwizaniach organizacyjnych. W myl ustawy z dnia 20 marca 2009 r. o bezpieczestwie imprez masowych suby porzdkowe i informacyjne s uprawnione do:377Codziennik prawnyXIII. Komunikacja, sport i turystyka sprawdzania i stwierdzania uprawnie osb do uczestniczenia w imprezie maso-wej, a w przypadku stwierdzenia braku takich uprawnie wezwania do opusz-czenia przez nich imprezy masowej, legitymowania osb w celu ustalenia ich tosamoci, przegldania zawartoci bagay i odziey osb w przypadku podejrzenia, e oso-by te wnosz lub posiadaj przedmioty, ktrych na imprez masow wnosi nie mona, wydawania polece porzdkowych osobom zakcajcym porzdek publiczny lub zachowujcym si niezgodnie z regulaminem imprezy masowej lub regula-minem obiektu (terenu), a w przypadku niewykonania tych polece wezwania ich do opuszczenia imprezy masowej, ujcia w celu niezwocznego przekazania Policji osb stwarzajcych bezpored-nie zagroenie dla dbr powierzonych ochronie oraz osb dopuszczajcych si czynw zabronionych. Suby porzdkowe uprawnione s do stosowania siy fizycznej w postaci chwy-tw obezwadniajcych lub podobnych technik obrony oraz kajdanek lub rcznych miotaczy gazu w przypadku zagroenia dbr powierzonych ochronie lub w celu od-parcia ataku na czonka suby porzdkowej, suby informacyjnej lub inn osob oraz w przypadku niewykonania wydanych przez te suby polece wyej wymie-nionych. Suby te mog zastosowa sil na zasadach okrelonych w ustawie z dnia 22 sierpnia 1997 r. o ochronie osb i mienia, a take z poszanowaniem godnoci ludzkiej i dbr osobistych osoby, wobec ktrej czynnoci te zostay podjte. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 20 marca 2009 r. o bezpieczestwie imprez masowych (Dz.U. Nr 62, poz. 504).354. Jakie s obowizki uczestnika imprezy masowej (imprezy sportowej)? Osoba uczestniczca w imprezie masowej, w tym rwnie imprezie sportowej jest obowizana zachowywa si w sposb niezagraajcy bezpieczestwu innych osb, a w szczeglnoci przestrzega postanowienia regulaminu obiektu (terenu) i regulaminu imprezy masowej. Regulamin obiektu (terenu) to przepisy wydane przez waciciela obiektu zawierajce zasady wstpu na teren lub obiekt, oraz za-sady zachowania si osb w danym obiekcie lub na terenie. Obowizkiem organiza-tora imprezy jest opracowanie i udostpnienie osobom uczestniczcym w imprezie masowej regulaminu obiektu (terenu) oraz regulaminu imprezy masowej zawie-rajcego warunki uczestnictwa i zasady zachowania si osb na niej obecnych. XIII. Komunikacja, sport i turystyka378Codziennik prawnyW przypadku zakcania porzdku, czy niestosowania si do regulaminu suby po-rzdkowe lub informacyjne s uprawnione do wydawania okrelonych polece lub wezwania do opuszczenia imprezy masowej. Osoba uczestniczca w imprezie masowej nie moe wnosi i posiada przy sobie broni lub innych niebezpiecznych przedmiotw, materiaw wybuchowych, wyro-bw pirotechnicznych, materiaw poarowo niebezpiecznych, napojw alkoholo-wych, rodkw odurzajcych lub substancji psychotropowych. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 20 marca 2009 r. o bezpieczestwie imprez masowych (Dz.U. Nr 62, poz. 504).355. Kiedy osoba niepenosprawna moe uzyska stypendium sportowe?Zasady uprawiania sportu przez osoby niepenosprawne okrelaj przepisy sta-tutw i regulaminw organizacji krajowych i midzynarodowych zajmujcych si sportem osb niepenosprawnych.Osoba niepenosprawna, bdc czonkiem kadry narodowej osb niepeno-sprawnych i kadry paraolimpijskiej, moe otrzymywa stypendium sportowe, jee-li uzyska kwalifikacje do igrzysk paraolimpijskich lub zajmie miejsce medalowe we wspzawodnictwie midzynarodowym. Warunkiem jest zobowiazanie si w for-mie pisemnej do realizacji programu przygotowa paraolimpijskich albo progra-mu przygotowa do mistrzostw wiata lub Europy, opracowanego przez organiza-cj krajow zajmujc si sportem osb niepenosprawnych, oraz do udziau w tych zawodach. Tego rodzaju stypendia sportowe przyznaje i wstrzymuje oraz pozbawia ich minister sportu. S one finansowane ze rodkw budetu pastwa z czci, kt-rej dysponentem jest minister waciwy do spraw kultury fizycznej i sportu.Zgodnie z ustaw z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze fizycznej, stypendium sportowe dla osoby niepenosprawnej bdcej czonkiem kadry narodowej osb niepenosprawnych i kadry paraolimpijskiej wstrzymuje si, jeeli zostao stwier-dzone przez organ, ktry to stypendium przyznaje, e zawodnik zaniedbuje reali-zacj programu przygotowa do ktrego realizacji si zobowiza. Natomiast po-zbawia si go stypendium sportowego, jeeli minister sportu stwierdzi, e zawodnik nie realizuje programu przygotowa lub odmwi udziau w zawodach, w ktrych mia wystpi. Czonkini kadry narodowej osb niepenosprawnych i kadry para-olimpijskiej, ktra staa si niezdolna do uprawiania sportu wskutek ciy i urodze-nia dziecka nie jest pozbawiona przyznanego stypendium sportowego. Jest ono wy-379Codziennik prawnyXIII. Komunikacja, sport i turystykapacane w penej wysokoci przez cay okres ciy, a przez 6 miesicy po urodzeniu dziecka w wysokoci poowy przyznanego stypendium sportowego. Okres pobierania stypendium sportowego zalicza si do okresu zatrudnienia w rozumieniu przepisw ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy oraz okresu zatrudnienia, od ktrego zale uprawnienia pracownicze. Podstaw zaliczenia okresu pobierania stypendium stanowi za za-wiadczenie wydane przez podmiot wypacajcy stypendium.Szczegowe zasady i tryb przyznawania, wstrzymywania i pozbawiania stypen-diw sportowych, ich wysoko i czas, na jaki moe zosta ono przyznane uwzgld-niajc rodzaje osigni sportowych okrela Minister Sportu w drodze rozporz-dzania. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze zycznej (Dz.U. z 2007 r. Nr 226, poz. 1675 ze zm.).Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Sportu i Turystyki z dnia 26 stycznia 2009 r. w sprawie sty-pendiw sportowych dla czonkw kadry narodowej osb niepenosprawnych i kadry paraolimpijskiej (Dz.U. Nr 17, poz. 95).356. Czy alpinista ma obowizek si ubezpieczy?Zgodnie z obecnie obowizujcymi przepisami nie ma obowizku ubezpieczania si przez alpinistw. Rada Ministrw w rozporzdzeniu z dnia 27 listopada 2001 r. w sprawie uprawiania alpinizmu naoya na osoby organizujce uprawianie alpi-nizmu oraz osoby uprawiajce dyscypliny alpinistyczne obowizek ubezpieczenia si od nastpstw nieszczliwych wypadkw. Jednake, to rozporzdzenie zostao uznane przez Trybuna Konstytucyjny za niezgodne z Konstytucj. Trybuna uzna, e obowizek ubezpieczenia si przez alpinistw wynikajcy z rozporzdzenia Rady Ministrw nie ma oparcia w obowizujcej ustawie, ani nie wynika z umw midzy-narodowych ratyfikowanych przez Polsk. Na mocy orzeczenia Trybunau przepis rozporzdzenia Rady Ministrw wprowadzajcy obowizkowe ubezpieczenie alpi-nistw straci moc.Osoby zajmujce si alpinizmem mog jednak z uwagi na ryzyko zwizane z uprawianiem tego sportu podj decyzj o dobrowolnym ubezpieczeniu od na-stpstw nieszczliwych wypadkw. XIII. Komunikacja, sport i turystyka380Codziennik prawnyPodstawa prawna:Ustawa z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze zycznej (Dz.U. z 2007 r. Nr 226, poz. 1675 ze zm.).Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowizkowych, Ubezpieczenio-wym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz.U. Nr 124, poz. 1152 ze zm.).357. Jakie wymogi naley speni, aby uprawia alpinizm jaskiniowy? Zgodnie z ustaw z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze fizycznej uprawianie al-pinizmu jaskiniowego wymaga posiadania odpowiednich kwalifikacji potwierdzo-nych stosownym dokumentem oraz przestrzegania zasad bezpieczestwa. Egzami-ny stwierdzajce posiadanie odpowiednich kwalifikacji niezbdnych do uprawiania alpinizmu jaskiniowego przeprowadza oraz potwierdza stosownym dokumentem waciwy polski zwizek sportowy. Za przeprowadzenie egzaminu oraz za czyn-noci zwizane z wydaniem dokumentu jest pobierana opata. Wysoko opat nie moe by wysza ni: 200 z w przypadku egzaminu stwierdzajcego posiadanie odpowiednich kwa-li kacji; 50 z w przypadku wydania dokumentu potwierdzajcy posiadanie odpowied-nich kwali kacji. Osobom, ktre uprawiaj alpinizm jaskiniowy, nadaje si stosownie do rozpo-rzdzenia Ministra Sportu z dnia 8 lutego 2006 r. w sprawie uprawiania alpinizmu jaskiniowego nastpujce rodzaje stopni: modszy taternik jaskiniowy oraz taternik jaskiniowy.Zgodnie z rozporzdzeniem, kart modszego taternika jaskiniowego mona otrzyma po ukoczeniu 16 roku ycia i odbyciu szkolenia na stopie modszego taternika jaskiniowego, natomiast kart taternika jaskiniowego po ukoczeniu 18 lat i odbyciu szkolenia na stopie taternika jaskiniowego.Uprawianie alpinizmu jaskiniowego odbywa si z zachowaniem zasad bezpie-czestwa, w tym wymagane jest: uywanie sprawnego technicznie sprztu wspinaczkowego; pozostawienie, w miejscach do tego przeznaczonych, informacji o planowanej trasie wspinaczkowej i przewidywanym czasie powrotu.Podczas uprawiania alpinizmu jaskiniowego uywa si kaskw ochronnych oraz dwch rodzajw owietlenia. 381Codziennik prawnyXIII. Komunikacja, sport i turystykaPodstawa prawna:Ustawa z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze zycznej (Dz.U. z 2007 r. Nr 226, poz. 1675 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Sportu z dnia 8 lutego 2006 r. w sprawie uprawiania alpini-zmu jaskiniowego (Dz.U. Nr 30, poz. 211).358. Jakie kwali kacje s wymagane do uprawiania petwonurkowania?W myl ustawy z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze fizycznej uprawianie pe-twonurkowania wymaga posiadania odpowiednich kwalifikacji potwierdzonych stosownym dokumentem oraz przestrzegania zasad bezpieczestwa.Dokumenty potwierdzajce uzyskane kwalifikacje wydaj krajowe i zagranicz-ne szkoleniowe organizacje nurkowe. Instruktorzy tych organizacji przeprowadzaj na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej szkolenia wedug systemu szkolenia danej organizacji, zatwierdzonego przez ministra waciwego do spraw kultury fizycznej i sportu. System szkolenia powinien uwzgldnia stopnie wyszkolenia okrelone w odpowiednich Polskich Normach dotyczcych petwonurkowania. Osoby posia-dajce odpowiednie kwalifikacje do uprawiania petwonurkowania potwierdzone dokumentem wydanym poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej mog uprawia petwonurkowanie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie posiadanych kwalifikacjiPrzed rozpoczciem petwonurkowania stosownie do treci rozporzdzenia Ministra Sportu z dnia 17 sierpnia 2006 r. w sprawie zasad bezpieczestwa przy uprawnianiu petwonurkowania: dokonuje si oceny warunkw wpywajcych na bezpieczestwo nurkowania, biorc pod uwag w szczeglnoci ruchy i gboko wody, jej zanieczyszczenie oraz widoczno pod wod, przygotowuje si plan nurkowania obejmujcy w szczeglnoci okrelenie miej-sca nurkowania, ustala si sposb porozumiewania si uczestnikw nurkowania oraz procedur ratunkowo-ewakuacyjn w przypadku wystpienia zagroenia dla ich bezpie-czestwa, sprawdza si sprzt, ktry ma by uywany do nurkowania.Petwonurkowanie moe uprawia osoba, ktrej stan zdrowia pozwala na jego przeprowadzenie zgodnie z planem nurkowania. XIII. Komunikacja, sport i turystyka382Codziennik prawnyJeeli jest konieczne jest udokumentowanie sprawnoci fizycznej i stanu zdro-wia, zamierzajca uprawia petwonurkowanie jej stanu zdrowia, to, w zalenoci od potrzeb, przedstawia: zawiadczenie zawierajce orzeczenie lekarskie o braku przeciwwskaza do uprawiania petwonurkowania lub owiadczenie, e jej stan zdrowia pozwala na uprawianie petwonurkowania.Petwonurkowanie przeprowadza si zgodnie z przygotowanym planem nurko-wania.Niedopuszczalne jest: przekraczanie maksymalnej gbokoci nurkowania wynikajcej z posiadanych kwali kacji i okrelonych wymaga, uprawianie petwonurkowania po uyciu alkoholu, substancji psychotropowych i rodkw odurzajcych.Sprzt, ktry ma by uywany do nurkowania, powinien: zapewni bezpieczne nurkowanie i by odpowiednio dobrany do zaplanowanego nurkowania i umiejtnoci posiadanych przez uczestnikw nurkowania, by sprawny technicznie, spenia wymagania okrelone w Polskich Normach dotyczcych sprztu do nur-kowania.Wszyscy uprawiajcy petwonurkowanie s obowizani do przestrzegania zasad bezpieczestwa.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 18 stycznia 1996 r. o kulturze zycznej (Dz.U. z 2007 r. Nr 226, poz. 1675 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Sportu z dnia 17 sierpnia 2006 r. w sprawie zasad bezpie-czestwa przy uprawianiu petwonurkowania (Dz.U. Nr 154, poz. 1103).359. Jakie dziaania naley podj w przypadku utraty dokumentu tosamoci podczas wyjazdu za granic?Zgodnie z ustaw z dnia 13 lutego 1984 r. o funkcjach konsulw Rzeczypospoli-tej Polskiej konsul zapewnia pomoc obywatelom polskim w realizacji praw przysu-gujcych im zgodnie z prawem pastwa przyjmujcego oraz prawem i zwyczajami midzynarodowymi.W przypadku utraty paszportu lub innych dokumentw podry konsul moe, po uprzednim potwierdzeniu tosamoci, wyda paszport tymczasowy na powrt do kraju. 383Codziennik prawnyXIII. Komunikacja, sport i turystykaW myl powoanej ustawy konsul wydaje obywatelom polskim paszporty lub inne dokumenty uprawniajce do przekraczania granicy, wznawia ich wano oraz dokonuje w nich zmian, a take je uniewania. Stosownie do treci rozporzdzenia Ministra Spraw Wewntrznych i Admini-stracji z dnia 24 sierpnia 2006 r. w sprawie dokumentw paszportowych oraz try-bu postpowania w przypadku ujawnienia faszerstw lub wad w tych dokumentach oraz w sytuacji ich zniszczenia, osoba ubiegajca si za granic o wydanie paszpor-tu tymczasowego umoliwiajcego powrt do kraju, skada: wypeniony wniosek o wydanie dokumentu paszportowego, dwie jednakowe kolorowe fotogra e o wymiarach 35 x 45 mm, wykonane w ci-gu ostatnich 6 miesicy na jednolitym jasnym tle, majce dobr ostro oraz pokazujce wyranie oczy i twarz od wierzchoka gowy do grnej czci bar-kw, tak aby twarz zajmowaa 7080 % fotogra i; fotogra a ma przedstawia osob bez nakrycia gowy i okularw z ciemnymi szkami, patrzc na wprost z otwartymi oczami, nieprzesonitymi wosami, z naturalnym wyrazem twarzy i zamknitymi ustami, owiadczenie o okolicznociach, dacie i miejscu utraty paszportu, dowd uiszczenia opaty konsularnej, przedstawia do wgldu dokument potwierdzajcy tosamo i obywatelstwo polskie. W przypadku braku dokumentu potwierdzajcego tosamo i obywatelstwo polskie, potwierdzenie tych danych moe nastpi poprzez pisemne potwierdze-nie tosamoci przez organ paszportowy w kraju lub poprzez przyjcie przez organ paszportowy owiadczenia osoby posiadajcej paszport i obywatelstwo polskie. Za paszporty tymczasowe wydane przez konsula pobiera si opat w wysoko-ci okrelonej w przepisach wydanych na podstawie ustawy z dnia 13 lutego 1984 r. o funkcjach konsulw Rzeczypospolitej Polskiej.W przypadku utraty lub kradziey dokumentw w pastwie, w ktrym Polska nie ma swojej placwki dyplomatyczno konsularnej, obywatel polski moe uda si do pla-cwki jednego z pastw Unii Europejskiej, konsul tego pastwa po uprzednim potwier-dzeniu danych osobowych oraz uzyskaniu zgody wadz polskich wyda Europejski Doku-ment Podry, dziki ktremu powrt do kraju obywatela polskiego stanie si moliwy.Natomiast w myl ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludnoci i dowo-dach osobistych osoba, ktra utracia dowd osobisty, jest obowizana niezwocz-nie zawiadomi o tym waciw ze wzgldu na miejsce pobytu polsk placwk konsularn. Organy te wydaj zawiadczenie o utracie dowodu osobistego, wane do czasu wydania nowego dokumentu, oraz powiadamiaj o tym przy uyciu do-stpnych rodkw, w szczeglnoci telefaksu lub poczty elektronicznej, organ, kt-ry wyda dowd osobisty, w celu uniewanienia dokumentu.XIII. Komunikacja, sport i turystyka384Codziennik prawnyPodstawa prawna:Ustawa z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludnoci i dowodach osobistych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993 ze zm.).Ustawa z dnia 13 lutego 1984 r. o funkcjach konsulw Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2002 r. Nr 215, poz. 1823 ze zm.).Rozporzdzenie Ministra Spraw Wewntrznych i Administracji z dnia 24 sierp-nia 2006 r. w sprawie dokumentw paszportowych oraz trybu postpowania w przy-padku ujawnienia faszerstw lub wad w tych dokumentach oraz w sytuacji ich znisz-czenia (Dz.U. Nr 152, poz. 1090 ze zm.). 360. Jakie prawa przysuguj obywatelowi polskiemu w przypadku zatrzymania lub tymczasowego aresztowania za granic? W przypadku zatrzymania, aresztowania lub pozbawienia wolnoci obywatel polski ma prawo wnioskowa o kontakt z konsulem.Stosownie do treci ustawy z dnia 13 lutego 1984 r. o funkcjach konsulw Rze-czypospolitej Polskiej, konsul dba o to, aby obywatele polscy zatrzymani, aresztowa-ni lub w inny sposb pozbawieni wolnoci w pastwie przyjmujcym, mieli zapew-nion ochron prawn i traktowanie zgodne z prawem tego pastwa oraz z prawem i zwyczajami midzynarodowymi. W szczeglnoci konsul moe podejmowa nastpujce dziaania: zwraca si do sdw i innych organw pastwa przyjmujcego o udzielenie informacji o przyczynach zatrzymania, aresztowania lub pozbawienia wolnoci w inny sposb, a zwaszcza o zarzutach stawianych tym obywatelom, odwiedza tych obywateli oraz porozumiewa si z nimi w inny sposb, na wniosek obywatela uatwia mu kontakt z rodzin i innymi osobami bliskimi.W przypadku zatrzymania, aresztowania lub pozbawienia wolnoci w kraju, w ktrym Polska nie ma placwki dyplomatyczno konsularnej, konsul jednego z pastw czonkowskich Unii Europejskiej informuje na prob zatrzymanego lub aresztowanego stron polsk. Ponadto konsul tego kraju czuwa, aby obywatel RP by traktowany w taki sposb jak inni pozbawieni wolnoci. Podstawa prawna: Ustawa z dnia 13 lutego 1984 r. o funkcjach konsulw Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2002 r. Nr 215, poz. 1823 ze zm.).385Codziennik prawnyXIII. Komunikacja, sport i turystyka361. Czy wyjedajc za granic obywatel polski powinien si ubezpieczy ? Wyjedajc z Polski obywatel polski powinien wykupi odpowiednie ubezpie-czenie od nastpstw nieszczliwych wypadkw i kosztw leczenia. W pastwach Unii Europejskiej ubezpieczenie zdrowotne obywatele polscy maj prawie automatycznie. Wystarczy, aby przed wyjazdem obywatel polski uzyska w najbliszym oddziale NFZ kart EKUZ (Europejsk Kart Ubezpieczenia Zdro-wotnego). Karta daje prawo do korzystania z usug publicznej suby zdrowia, na-tomiast nie pokrywa kosztw wizyt specjalistycznych. Przy odbieraniu karty EKUZ obywatel otrzymuje pisemn informacj o warunkach korzystania z publicznej su-by zdrowia w kraju, do ktrego wyjeda. Dodatkowe usugi mog by sfinansowa-ne przez firmy ubezpieczeniowe, oczywicie pod warunkiem, e przed wyjazdem za granic zawrzemy z nimi w tym zakresie odpowiednie umowy. Przedmiotem ubezpieczenia s przewanie koszty poniesione w nastpstwie na-gych zachorowa lub nieszczliwego wypadku w trakcie trwania okresu ubezpie-czenia poza granicami Polski: koszty leczenia ubezpieczonego poniesione w nastpstwie nagego zachorowa-nia lub nieszczliwego wypadku, w okresie trwania umowy ubezpieczenia, koszty transportu medycznego ubezpieczonego do miejsca zamieszkania lub placwki medycznej na terenie Polski, koszty transportu ciaa ubezpieczonego do miejsca pochwku na terenie Polski lub kraju zamieszkania ubezpieczonego, organizacja pomocy w podry i pokrycie jej kosztw leczenia. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o dziaalnoci ubezpieczeniowej (Dz.U. Nr 124, poz. 1151 ze zm.).Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o wiadczeniach opieki zdrowotnej nansowa-nych ze rodkw publicznych (Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.).362. Dodatkowe ubezpieczenia, ktre warto rozway przy wyjazdach za granic:Ubezpieczenie od nieszczliwych wypadkw (NNW) gwarantuje ubezpieczo-nemu wypat odszkodowania zwizanego z nieszczliwym wypadkiem, w wyniku ktrego ubezpieczony dozna trwaego uszczerbku na zdrowiu lub ponis mier. XIII. Komunikacja, sport i turystyka386Codziennik prawnyUbezpieczenie od odpowiedzialnoci cywilnej w yciu prywatnym za szkody na osobie i na rzeczy (OC) przenosi materialn odpowiedzialno ubezpieczonego za szkody wyrzdzone osobom trzecim na firm ubezpieczeniow do wysokoci sumy gwarancyjnej ustalonej w polisie ubezpieczenia. Ubezpieczenie OC jest do-brym rozwizaniem dla osb prowadzcych aktywny tryb ycia. Firmy ubezpieczeniowe oferuj rwnie ubezpieczenie bagau podrnego na wypadek jego utraty, zniszczenia lub opnienia w dostarczeniu na miejsce pobytu. W ramach tego ubezpieczenia ochron ubezpieczeniow objte s rzeczy wchodz-ce w skad bagau podrnego, wraz z ich zawartoci.W sytuacjach krytycznych (problemy z realizacj zawartej umowy ubezpiecze-nia) naley skontaktowa si z przedstawicielem firmy ubezpieczeniowej. Osoby, ktre nie znaj jzykw obcych, mog podczas pobytu za granic zadzwoni pod wskazany w polisie numer telefonu, gdzie uzyskaj pomoc w jzyku polskim. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o dziaalnoci ubezpieczeniowej (Dz.U. Nr 124, poz 1151 ze zm.).Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o wiadczeniach opieki zdrowotnej nansowanych ze rodkw publicznych (Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.). 363. Jakie dziaania podejmowane s przez polsk placwk dyplomatyczno-konsularn w przypadku mierci lub choroby obywatela polskiego za granic ?Konsul zapewnia pomoc obywatelom polskim w zakresie przysugujcych im praw zgodnie z prawem pastwa przyjmujcego oraz prawem i zwyczajami midzy-narodowymi. W przypadku mierci obywatela polskiego za granic konsul, za porednictwem Urzdu Wojewdzkiego waciwego dla miejsca zamieszkania zmarego, powiado-mi krewnych zmarego w kraju oraz pomoe w zaatwieniu wszelkich formalnoci na miejscu. W przypadku sprowadzenia ciaa zmarego do Polski (bd innego kra-ju zamieszkania obywatela polskiego) koszty z tym zwizane ponosi ubezpieczy-ciel, natomiast w przypadku braku odpowiedniego ubezpieczenia pokrywa je rodzi-na zmarego. Na terytorium pastw, gdzie Polska nie ma swojego przedstawicielstwa dyplo-matyczno konsularnego (zawodowego lub honorowego), obywatele polscy maj 387Codziennik prawnyXIII. Komunikacja, sport i turystykaprawo do ochrony dyplomatycznej i konsularnej ze strony przedstawicielstw innych pastw czonkowskich Unii Europejskiej, na rwni z obywatelami tych pastw. W razie wypadku lub choroby obywatela polskiego, konsul jednego z pastw Unii przekazuje na wniosek zainteresowanego informacje o jego stanie zdrowia pol-skim wadzom. W przypadku mierci obywatela polskiego w takim kraju konsul jed-nego z pastw Unii Europejskiej powiadamia wadze polskie, na ktrych spoczywa obowizek poinformowania najbliszych zmarego. Konsul unijny udziela ponad-to niezbdnej pomocy przy uzyskaniu wiadectwa zgonu i poczyni niezbdne kroki w celu umoliwienia pochwku, kremacji lub odesania ciaa zmarego obywatela polskiego do kraju ojczystego. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 13 lutego 1984 r. o funkcjach konsulw Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2002 r. Nr 215, poz. 1823 ze zm.).Ustawa z dnia 29 wrzenia 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 2004 r. Nr 161, poz. 1688 ze zm.).364. Jakie uprawnienia ma konsument w sytuacji upadku biura podry?Biura podry wiadczce usugi turystyczne zobowizane s posiada gwa-rancje, przede wszystkim w postaci umw gwarancji bankowej lub ubezpieczenio-wej albo umowy ubezpieczenia na rzecz klientw, majce pokry roszczenia take w sytuacji upadoci biura. Obecnie obowizujce regulacje nakadaj na operato-rw wysyajcych turystw za granic obowizek posiadania gwarancji, w wysoko-ci zalenej od rocznych przychodw z tytuu organizowania imprez turystycznych na rzecz klientw. W przypadku upadku biura podry pienidze stanowice sum gwarancyjn s przeznaczane na sprowadzenie turystw z zagranicy. Natomiast pozostaa suma gwarancyjna pokrywa koszty innych klientw biura, zatem rw-nie tych, ktrzy zakupili wycieczk, lecz jeszcze nie zdyli wyjecha. Jeeli kwo-ta gwarancji jest niewystarczajca na zwrot wszystkich wpat poniesionych przez klientw, to wypaty obniane s proporcjonalnie do wysokoci pozostaej sumy. W sytuacji upadoci biura podry naley zoy wniosek o uregulowanie jego zobowiza do marszaka wojewdztwa waciwego ze wzgldu na siedzib biu-ra podry. Marszaek wojewdztwa jest uprawniony do wystpowania na rzecz klientw w sprawach wypaty rodkw z tytuu umowy gwarancji bankowej, umo-wy gwarancji ubezpieczeniowej lub umowy ubezpieczenia, na zasadach okrelo-nych w treci tych umw.XIII. Komunikacja, sport i turystyka388Codziennik prawnyWskazanymi wyej zasadami odpowiedzialnoci objte s biura podry, ktre wiadcz dziaalno gospodarcz w zakresie organizowania imprez turystycznych oraz poredniczenia na zlecenie klientw w zawieraniu umw o wiadczenie usug turystycznych. Dziaalno taka wymaga uzyskania wpisu w rejestrze organizatorw turystyki i porednikw turystycznych prowadzonym przez marszaka wojewdztwa. Minister waciwy do spraw turystyki prowadzi Centraln Ewidencj Organiza-torw Turystyki i Porednikw Turystycznych.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usugach turystycznych (Dz.U. z 2004 r. Nr 223, poz. 2268 ze zm.).365. Jakie uprawnienia ma konsument w przypadku odwoania/opnienia odlotu samolotu?Podrowanie liniami lotniczymi z/lub do jakiegokolwiek kraju Unii Europej-skiej oznacza, e znajdujemy si pod ochron rozporzdzenia WE 261/2004 z dnia 11 lutego 2004 r., stanowicego o wsplnych zasadach odszkodowania i pomocy dla pasaerw w przypadku odmowy przyjcia na pokad, odwoania lub duego opnienia lotu. W przypadku opnienia przewonik powinien bezpatnie zapewni posiki i na-poje, a take prawo do dwch rozmw telefonicznych, dwch dalekopisw, dwch przesyek faksowych lub e-mailowych (w zalenoci od dugoci opnienia lub dugoci lotu). W sytuacji, gdy opnienie wynosi co najmniej pi godzin pasaerom przysu-guje prawo do zwrotu kosztw biletw lub lotu powrotnego do pierwszego miej-sca odlotu. Natomiast, gdy opniony odlot nastpi co najmniej dzie po terminie, pasaerowie maj prawo do bezpatnego zakwaterowania w hotelu i darmowego transportu midzy lotniskiem a hotelem.Naley pamita, i nie mona domaga si finansowej rekompensaty, jee-li opnienie lub odwoanie nastpio z przyczyn niezalenych od przewonika, np. z powodu zych warunkw atmosferycznych.W przypadku odwoania lotu pasaer ma prawo do: zwrotu kosztw biletu, za-oferowania innego poczenia z punktem docelowym podry, posiku, napojw oraz rozmowy telefonicznej (jeeli czas oczekiwania na inne poczenie lotnicze to usprawiedliwia). Pasaerowie mog by niekiedy uprawnieni do odszkodowania w wysokoci od 250 EUR do 600 EUR (w zalenoci od zasigu podry) w przy-padku, gdy zaoferowane poczenie zastpcze rni si znaczco od odwoanego, a powiadomienie o odwoaniu lotu nastpio zbyt pno.389Codziennik prawnyXIII. Komunikacja, sport i turystykaW przypadku odwoania/opnienia odlotu samolotu konsument moe take zoy reklamacj przewonikowi. Obowizujce prawo nie reguluje terminu w ja-kim przewonicy lotniczy maj rozpatrywa skargi/reklamacje pasaerw. Jednak-e przewonicy udzielaj odpowiedzi zazwyczaj w terminie 30 dni od dnia otrzy-mania skargi/reklamacji. Dopiero w sytuacji, gdy nastpio wyczerpanie procedury reklamacyjnej u prze-wonika, a przewonik nie uzna naszej reklamacji, mona zoy skarg na naru-szenie praw przez przewonika lotniczego do Prezesa Urzdu Lotnictwa Cywilnego (ULC). Skarga taka przysuguje tylko w sytuacji odmowy przyjcia na pokad, odwoa-nia lotu i duego opnienia lotu. Do takiej skargi naley zaczy: kopi reklamacji skierowanej do przewonika, kopi odpowiedzi udzielonej przez przewonika na reklamacj, jeeli zostaa udzielona, kopi potwierdzenia rezerwacji na dany lot. Skarga powinna by sporzdzona na pimie oraz podpisana przez wszystkich wnoszcych skarg. Na zoenie skargi do Prezesa Urzdu Lotnictwa Cywilnego pa-saer ma 2 lata. Prezes ULC wydaje decyzj administracyjn, ktra koczy postpowanie. Okre-la w niej: brak naruszenia prawa przez przewonika lotniczego albo naruszenie prawa przez przewonika lotniczego, okrelajc zakres nieprawido-woci oraz termin ich usunicia.Urzd Lotnictwa CywilnegoPunkt Obsugi Klientaul. elazna 5900-848 Warszawakancelaria@ulc.gov.pl Komisja Ochrony Praw Pasaerw adres e-mail: kopp@ulc.gov.pl tel: +48 22 520 74 84, fax +48 22 520 73 47 Adres strony internetowej zawierajcej wzr skargi do Prezesa Urzdu Lot-nictwa Cywilnego: http://www.ulc.gov.pl/_download/kopp/formularz_skargi.pdfUlotka Urzdu Lotnictwa Cywilnego o prawach pasaera:http://www.ulc.pl/_download/kopp/Ulotka_PL.pdfXIII. Komunikacja, sport i turystyka390Codziennik prawnyPodstawa prawna:Ustawa z dnia 3 lipca 2002 r. Prawo lotnicze (Dz.U. z 2006 r. Nr 100, poz. 696 ze zm.).Rozporzdzenie nr 261/2004/WE z dnia 11 lutego 2004 r. ustanawiajce wsplne za-sady odszkodowania i pomocy dla pasaerw w przypadku odmowy przyjcia na po-kad albo odwoania lub duego opnienia lotw, uchylajce rozporzdzenie (EWG) nr 295/91 (Dz. Urz. UE L 46 z 17.02.2004).366. Jakie uprawnienia ma konsument w przypadku zgubienia/zniszczenia bagau w transporcie lotniczym?Oglne zasady odpowiedzialnoci przewodnika za szkod wynik w razie zniszczenia, zaginicia lub uszkodzenia bagau zarejestrowanego zostay przyjte w konwencji montrealskiej. Wskazano w niej, i przewonik ponosi odpowiedzial-no za szkod w bagau, jeeli wydarzenie, ktre spowodowao zniszczenie, zagi-nicie lub uszkodzenie, miao miejsce na pokadzie statku powietrznego lub w cza-sie, gdy zarejestrowany baga pozostawa pod opiek przewonika. Pasaer moe si domaga odszkodowania w wysokoci do 1000 SDR. SDR jest to midzynarodo-wa jednostka walutowa (tzw. specjalne prawa cignienia) o charakterze bezgotw-kowym, istniejca wycznie w postaci zapisw ksigowych w bankach (aktualny redni kurs SRD ustalony przez NBP w dniu 16.06.2009r. wynosi: 5.0298 PLN.).Zgubienie/zniszczenie bagau w pierwszej kolejnoci naley zgosi przewoni-kowi lotniczemu przedstawicielowi linii lotniczych, obsugujcych dany lot. Po stwierdzeniu zagubienia lub zniszczenia bagau naley: 1) wypeni na lotnisku formularz nieprawidowoci bagaowej tzw. PIR (Property Ir-regularity Report) Raport Niezgodnoci Wasnoci oraz doczy do niego kopi dowodu tosamoci, odcinek biletu oraz identy kator bagau (Baggage Tag), 2) zoy reklamacj w terminie: 7 dni od odbioru uszkodzonego bagau, 21 dni od stwierdzenia opnienia bagau.Zgaszajc szkod naley j wyceni. Do reklamacji najlepiej zaczy posiadane rachunki zakupu, np. walizki i przewoonych rzeczy, bowiem w przeciwnym razie przewonik wyceni szkod wedug wagi zarejestrowanego bagau.Szczegowe warunki odpowiedzialnoci przewonika za zgubienie/zniszcze-nie bagau s zawarte w regulaminach obowizujcych u danego przewonika. Za-warcie umowy z przewonikiem jest rwnoznaczne z akceptacj postanowie tego regulaminu, za ustalenie ewentualnego odszkodowania nastpi w oparciu o te wanie przepisy. Dlatego te przewoc, obok rzeczy codziennego uytku, cenne przedmioty naley zapozna si z warunkami przewozu oraz zapyta przewonika o moliwo ich zabezpieczenia.391Codziennik prawnyXIII. Komunikacja, sport i turystykaZwyczajowo przyjty termin na rozpoznanie naszej skargi/reklamacji wynosi 30 dni. Jeeli przewonik nie odpowie na skarg, lub odpowied przewonika nie bdzie speniaa oczekiwa klienta, wwczas pasaer moe dochodzi swoich rosz-cze przed sdem cywilnym.O pomoc w problemach z przewozem lotniczym mona zwrci si do instytu-cji zajmujcych si pomoc konsumentom przede wszystkim miejskich (powiato-wych) rzecznikw konsumentw. Instytucj zajmujc si ochron pasaerw w Polsce jest Urzd Lotnictwa Cy-wilnego (ULC) i dziaajca przy Prezesie Urzdu Lotnictwa Cywilnego Komisja Ochrony Praw Pasaera. Obok ULC istotn rol w rozwizywaniu problemw pasa-erw odgrywa Europejskie Centrum Konsumenckie (ECK), udzielajce informacji i porad dotyczcych ochrony konsumenta w transakcjach ponadgranicznych na te-renie Unii Europejskiej, Norwegii i Islandii.Urzd Lotnictwa CywilnegoPunkt Obsugi Klientaul. elazna 5900-848 Warszawakancelaria@ulc.gov.pl Komisja Ochrony Praw Pasaerw adres e-mail: kopp@ulc.gov.pl tel: +48 22 520 74 84, fax +48 22 520 73 47 Europejskie Centrum KonsumenckiePlac Powstacw Warszawy 1V pitro, pokoje: 539, 636, 638, 64000-950 WarszawaTel.: 022 55 60 118Fax: 022 55 60 359E-mail: info@konsument.gov.plponiedziaek pitek: 8.30 16.30Podstawa prawna:Ustawa z dnia 3 lipca 2002 r. Prawo lotnicze (Dz.U. z 2006 r. Nr 100, poz. 696 ze zm.).Konwencja o ujednoliceniu niektrych prawide dotyczcych midzynarodowego przewozu lotniczego, sporzdzona w Montrealu dnia 28 maja 1999 r. (Dz.U. z 2007 r. Nr 37 poz. 235).393XIV. Dziaalno gospodarczaWspczesna gospodarka opiera si w znacznej mierze na wolnoci dziaalnoci podmiotw prywatnych. Konstytucja stanowi, e podstaw ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej jest spoeczna gospodarka rynkowa oparta na wolnoci dziaalno-ci gospodarczej, wasnoci prywatnej oraz solidarnoci, dialogu i wsppracy part-nerw spoecznych. Ograniczenie wolnoci prowadzenia dziaalnoci gospodarczej jest dopuszczalne wycznie w drodze ustawy i tylko ze wzgldu na wany interes publiczny.Mae oraz wiksze przedsibiorstwa, sklepy czy punkty usug daj ponad-to zatrudnienie wielu obywatelom, std przed pastwem staje obowizek takiego uksztatowania przepisw, by podejmowanie i prowadzenie wasnej dziaalnoci gospodarczej byo moliwie proste i niesformalizowane. Dla zachowania bezpie-czestwa obrotu, prawo wymaga jednak spenienia szeregu wymogw.XIV. Dziaalno gospodarcza394Codziennik prawny367. W jakich formach mona prowadzi dziaalno gospodarcz?Dziaalno gospodarcza w Polsce prowadzona moe by w kilku formach. Oso-ba fizyczna, ktra nie chce zakada spki, moe zarejestrowa tzw. jednoosobow dziaalno gospodarcz. Tacy przedsibiorcy mog z kolei zawrze ze sob umo-w spki cywilnej. Oprcz tego polskie prawo przewiduje moliwo prowadzenia dziaalnoci gospodarczej w formie spki osobowej (spka jawna, partnerska, ko-mandytowa, lub komandytowo-akcyjna) albo spki kapitaowej (spka z ograni-czon odpowiedzialnoci lub akcyjna).Podstawa prawna:Ustawa z dnia 15 wrzenia 2000 r. Kodeks spek handlowych (Dz.U. z 2000 r. Nr 94, poz. 1037 ze zm.).Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie dziaalnoci gospodarczej (Dz.U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095 ze zm.). 368. Jak rejestruje si prowadzenie dziaalnoci gospodarczej przez osoby zyczne?Od dnia 31 marca 2009 roku obowizuj nowe zasady rozpoczynania dziaalno-ci gospodarczej przez osoby fizyczne, okrelone mianem tzw. jednego okienka.Aby zarejestrowa dziaalno gospodarcz osoba fizyczna skada zintegrowa-ny wniosek o wpis do ewidencji dziaalnoci gospodarczej w urzdzie gminy. Wzr wniosku dostpny jest we waciwych urzdach gminy oraz zosta zamieszczony na stronie internetowej Ministerstwa Gospodarki. Formularz moe zosta zoony w formie papierowej lub elektronicznej. Zoenie wniosku i wydanie zawiadczenia o wpisie nie podlegaj adnym opa-tom. Urzd gminy dokonuje wpisu i wystawia z urzdu zawiadczenie o wpisie, a na-stpnie dane z wniosku oraz kopi zawiadczenia o wpisie przesya niezwocznie do naczelnika urzdu skarbowego, urzdu statystycznego, jednostki terenowej ZUS albo Centrali KRUS. Wprowadzone tzw. jedno okienko oznacza, i nie ma potrze-by udawania si osobicie do wskazanych powyej instytucji. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie dziaalnoci gospodarczej (Dz.U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095 ze zm.).395Codziennik prawnyXIV. Dziaalno gospodarczaAdres strony internetowej zawierajcej wzr wniosku o wpis do ewidencji dziaalnoci gospodarczej:http://www.mg.gov.pl/Przedsiebiorcy/Jedno+okienko/369. Co to jest REGON?REGON jest to Krajowy Rejestr Urzdowy Podmiotw Gospodarki Narodowej, rejestr statystyczny prowadzony przez Prezesa Gwnego Urzdu Statystycznego. Pod pojciem REGON-u rozumiany jest take numer REGON-u, czyli dziewiciocy-frowy numer statystyczny podmiotu gospodarczego nadany i uwidoczniony w po-wyszym rejestrze.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie dziaalnoci gospodarczej (tekst jedn. Dz.U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095 ze zm.).370. Jakie obowizki wi si z prowadzeniem dziaalnoci gospodarczej?Podstawowe obowizki wi si z obowizkowymi czynnociami wynikajcy-mi zarwno z przepisw podatkowych, jaki i ubezpieczeniowych np. wystawianie faktur VAT, obowizek zgaszania pracownikw do ubezpieczenia i wiele innych. Niekiedy podejmowana i wykonywana dziaalno gospodarcza wiza si bdzie z obowizkiem uzyskania koncesji lub posiadania przez przedsibiorc okrelonych uprawnie zawodowych. Przedsibiorca ma obowizek posugiwa si w zakresie obrotu prawnego i gospodarczego nie tylko nazw firmy, ale rwnie numerem NIP. Co do zasady przedsibiorca moe prowadzi wszelkie rozliczenia finansowe tylko poprzez konto bankowe.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 15 wrzenia 2000 r. Kodeks spek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.).Ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie dziaalnoci gospodarczej (Dz.U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095 ze zm.). XIV. Dziaalno gospodarcza396Codziennik prawny371. Czym charakteryzuj si spki prawa handlowego?Spkami handlowymi w Polsce s spki osobowe (jawna, partnerska, koman-dytowa i komandytowo-akcyjna) oraz spki kapitaowe (z ograniczon odpowie-dzialnoci i akcyjna). Tworzenie, organizacj, funkcjonowanie, rozwizywanie, czenie, podzia i przeksztacanie spek handlowych reguluj przepisy ustawy z dnia 15 wrzenia 2000 r. Kodeks spek handlowych. Przez umow spki handlowej wsplnicy albo akcjonariusze zobowizuj si dy do osignicia wsplnego celu przez wniesienie wkadw oraz, jeeli umowa albo statut spki tak stanowi, przez wspdziaanie w inny okrelony sposb. Spka jawna jest osobow spk prawa handlowego, powoywan przez co najmniej dwch wsplnikw celem prowadzenia przedsibiorstwa. Spka partnerska jest spk osobow powoywan przez partnerw w celu wykonywania wolnego zawodu w spce prowadzcej przedsibiorstwo pod wa-sn firm. Spka komandytowa jest osobow spk prawa handlowego, w ktrej wyst-puje dywersyfikacja statusu wsplnikw. Komplementariusz jest wsplnikiem, kt-rego zakres praw i obowizkw podobny jest do statusu wsplnika spki jawnej. Drugim rodzajem wsplnika jest komandytariusz, ktrego osobista odpowiedzial-no za zobowizania spki jest ograniczona do wysokoci sumy komandytowej, to jest sumy wskazanej w umowie spki, do wysokoci ktrej komandytariusz pono-si odpowiedzialno. Komandytariusz co do zasady ma jedynie ograniczony wpyw na prowadzenie spraw spki i nie ma statusu przedstawiciela ustawowego w zakre-sie jej reprezentacji. Spk komandytowo-akcyjn jest spka osobowa majca na celu prowa-dzenie przedsibiorstwa pod wasn firm, w ktrej wobec wierzycieli za zobo-wizania spki co najmniej jeden wsplnik odpowiada bez ograniczenia (komple-mentariusz), a co najmniej jeden wsplnik jest akcjonariuszem. Akcjonariusz jest zobowizany wycznie do wiadcze okrelonych w statucie i nie ponosi odpowie-dzialnoci za zobowizania spki. Spka z ograniczon odpowiedzialnoci dziaa w oparciu o podzielony na udziay kapita zakadowy powstay z wkadw wniesionych przez wsplnikw. Doda naley, e spka z ograniczon odpowiedzialnoci ponosi nieograniczon odpowiedzialno za swe zobowizania caym swoim majtkiem, za wsplnicy za-sadniczo nie odpowiadaj za jej zobowizania, ryzykujc jedynie majtkiem wnie-sionym do spki.397Codziennik prawnyXIV. Dziaalno gospodarczaPodstaw konstrukcji spki akcyjnej jest podzielony na akcje kapita zakado-wy, ktry zapewnia spce wyodrbnienie prawne, bdc elementem staym w sto-sunku do mogcego podlega zmianom i czsto anonimowego substratu osobowego.Wszystkie spki podlegaj obowizkowi wpisu do Krajowego Rejestru Sdowego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 15 wrzenia 2000 r. Kodeks spek handlowych (Dz.U. z 2000 r. Nr 94, poz. 1037 ze zm.).399XV. Odpowiedzialno cywilnaRol wadz publicznych jest denie do tego, by prawo byo przestrzegane. Nie zawsze jednak naruszenie okrelonych norm prawnych stanowi podstaw inge-rencji pastwa. W przypadku stosunkw prywatnoprawnych zasadniczo od woli stron zaley, czy bezprawne zachowanie drugiej strony bdzie miao konsekwen-cje prawne.Szczeglnym przejawem odpowiedzialnoci za niezgodne z prawem lub umow zachowanie (tak dziaanie, jak i zaniechanie) jest odpowiedzialno cywilna. Wie si zazwyczaj z koniecznoci przywrcenia stanu poprzedniego bd zapaty od-powiedniego odszkodowania lub zadouczynienia. Konstytucja nie ogranicza ta-kiej odpowiedzialnoci tylko do stosunkw spoecznych relacji midzyludzkich, ale przyznaje prawo do odszkodowania osobom poszkodowanym bezprawnym za-chowaniem organw wadzy publicznej.XV. Odpowiedzialno cywilna400Codziennik prawny372. Na czym polega odpowiedzialno deliktowa?W prawie cywilnym delikt to czyn niedozwolony. Odpowiedzialno majtkowa z tytuu deliktu to taka odpowiedzialno, ktra wynika z popenienia czynu niedo-zwolonego, to jest: zachowania niezgodnego z prawem, zawinionego (chociaby przez niedbal-stwo): np. uszkodzenia cudzej rzeczy, spowodowania wypadku; zachowania niezgodnego z prawem, niezawinionego, np. Skarb Pastwa odpo-wiada za bdy funkcjonariuszy, nawet jeli nie s oni winni tych bdw; zdarzenia, na ktre czowiek nie ma wpywu, np. odpowiedzialno za zwierz, ktre ucieko. Opis takich czynw niedozwolonych zawiera Kodeks cywilny. Zgodnie z ogln zasad wyraon w art. 415 k.c., przesank odpowiedzialno-ci deliktowej jest wina. Niekiedy jednak prawo przewiduje odpowiedzialno na zasadzie ryzyka (np. prowadzcy na wasny rachunek przedsibiorstwo lub zakad wprawiany w ruch za pomoc si przyrody ponosi odpowiedzialno za szkod na osobie lub mieniu, wyrzdzon przez ruch przedsibiorstwa lub zakadu, chyba e szkoda nastpia wskutek siy wyszej albo wycznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za ktr nie ponosi odpowiedzialnoci (przy czym waciciel przed-sibiorstwa nie musi by np. winny wybuchowi gazu).Dla powstania odpowiedzialnoci deliktowej niezbdne s: czyn niedozwolony (opisany w ustawie); szkoda; zwizek przyczynowy pomidzy czynem niedozwolonym a szkod.Skutkiem czynu niedozwolonego jest powstanie zobowizania midzy sprawc szkody a poszkodowanym, ktrego treci jest: przywrcenie rzeczy do stanu poprzedniego bd zapacenie odszkodowania.Inaczej ni w przypadku zdolnoci do czynnoci prawnych, ktra zasadniczo roz-poczyna si od ukoczenia 18 roku ycia, odpowiedzialno za delikt jest moliwa ju od ukoczenia 13 roku ycia. Maoletni, ktry nie ukoczy lat 13, nie ponosi odpowiedzialnoci za wyrzdzon szkod odpowiedzialno tak ponios z regu-y rodzice, jeli nie dopenili obowizku pieczy nad dzieckiem (art. 426 i 427 k.c.).Podstawa prawna:Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).401Codziennik prawnyXV. Odpowiedzialno cywilna373. Czemu suy ubezpieczenie od odpowiedzialnoci cywilnej? Umowa ubezpieczenia obowizkowego od odpowiedzialnoci cywilnej obejmuje odpowiedzialno cywiln podmiotu objtego obowizkiem ubezpieczenia za szko-dy wyrzdzone czynem niedozwolonym oraz wynike z niewykonania lub nienale-ytego wykonania zobowizania, o ile nie sprzeciwia si to ustawie lub waciwoci (naturze) danego rodzaju stosunkw.W przypadku niektrych zawodw lub podejmowanych czynnoci, prawo naka-zuje zawrze umow obowizkowego ubezpieczenia OC (np. w przypadku ubezpie-czenia odpowiedzialnoci cywilnej posiadaczy pojazdw mechanicznych za szkody powstae w zwizku z ruchem tych pojazdw, ubezpieczenie OC radcw prawnych czy adwokatw). W innych przypadkach moemy dobrowolnie ubezpieczy si od ponoszenia odpowiedzialnoci cywilnej. Wwczas koszty zwizane z pokryciem szkd bdcych wynikiem naszego dziaania lub zaniechania (np. zalanie ssiada), zostan pokryte przez zakad ubezpiecze.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowizkowych, Ubezpieczenio-wym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz.U. z 2003 r. Nr 124, poz. 1152).374. Na czym polega ubezpieczenie od odpowiedzialnoci cywilnej posiadaczy pojazdw mechanicznych?Ubezpieczenie odpowiedzialnoci cywilnej posiadaczy pojazdw mechanicz-nych za szkody powstae w zwizku z ruchem tych pojazdw jest ubezpieczeniem obowizkowym. Wie si z samym faktem posiadania pojazdu. Uywanie pojazdu jest dla istnienia tego obowizku kwesti nieistotn. Osoba, ktra nie spenia obowizku zawarcia umowy ubezpieczenia obowiz-kowego, zgodnie z warunkami tego ubezpieczenia okrelonymi w ustawie, jest obo-wizana wnie opat.Wysoko tej opaty to rwnowarto w zotych: dla samochodw osobowych 500 euro; dla samochodw ciarowych i autobusw 800 euro; dla pozostaych pojazdw 100 euro.Ustalana jest ona przy zastosowaniu kursu redniego ogaszanego przez Naro-dowy Bank Polski wedug tabeli kursw nr 1 w roku kontroli.XV. Odpowiedzialno cywilna402Codziennik prawnyW przypadku posiadaczy pojazdw mechanicznych, ktrzy nie spenili obowiz-ku zawarcia umowy ubezpieczenia OC, wysoko opaty jest uzaleniona od okresu pozostawania tego posiadacza bez ochrony ubezpieczeniowej w kadym roku ka-lendarzowym i wynosi: 20 % opaty w wysokoci okrelonej powyej w przypadku, gdy okres ten nie przekracza 3 dni; 50 % opaty w wysokoci okrelonej powyej w przypadku, gdy okres ten nie przekracza 14 dni; 100 % opaty w wysokoci okrelonej powyej w przypadku, gdy okres ten przekracza 14 dni.W razie zbycia pojazdu mechanicznego, ktrego posiadacz zawar umow ubez-pieczenia OC posiadaczy pojazdw mechanicznych, na nabywc pojazdu przecho-dz prawa i obowizki zbywcy wynikajce z tej umowy. Umowa ubezpieczenia ulega rozwizaniu z upywem okresu, na ktry zostaa zawarta, chyba e nabywca wypo-wie j przed upywem 30 dni od dnia nabycia pojazdu mechanicznego. W przypad-ku wypowiedzenia umowy, rozwizuje si ona z upywem 30 dni nastpujcych po dniu nabycia pojazdu mechanicznego. Oznacza to zatem, i kupujc samochd po-winnimy sprawdzi u jakiego ubezpieczyciela i na jakich warunkach by on ubez-pieczony przez sprzedajcego. Zawart przez niego umow moemy przeduy lub wypowiedzie.W razie niewypowiedzenia przez nabywc pojazdu umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdw mechanicznych w terminie okrelonym powyej, zakad ubezpiecze moe dokona ponownej kalkulacji nalenej skadki z tytuu udziela-nej ochrony ubezpieczeniowej, poczynajc od dnia zbycia pojazdu, z uwzgldnie-niem zniek przysugujcych nabywcy oraz zwyek go obciajcych, w ramach obowizujcej taryfy skadek. W przypadku gdy nabywca pojazdu zoy wniosek o dokonanie ponownej kalkulacji nalenej skadki, zakad ubezpiecze jest obowi-zany do jej dokonania.W razie nabycia pojazdu mechanicznego zarejestrowanego, ktrego zbywca wbrew obowizkowi nie zawar umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdw mechanicznych, nabywca jest obowizany zawrze umow ubezpieczenia OC po-siadaczy pojazdw mechanicznych w dniu nabycia pojazdu mechanicznego.W razie zawarcia umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdw mechanicznych przez posiadacza pojazdu mechanicznego niebdcego wacicielem tego pojazdu, prawa i obowizki tego posiadacza, wynikajce z zawartej umowy ubezpieczenia, przechodz na waciciela pojazdu mechanicznego z chwil, gdy posiadacz utraci posiadanie tego pojazdu na rzecz waciciela. Umowa ubezpieczenia ulega rozwi-zaniu z upywem okresu, na ktry zostaa zawarta, chyba e waciciel pojazdu me-chanicznego wypowie j przed upywem 30 dni od dnia przejcia posiadania pojazdu 403Codziennik prawnyXV. Odpowiedzialno cywilnana rzecz waciciela. W razie wypowiedzenia umowy, rozwizuje si ona z upywem 30 dni od dnia przejcia posiadania pojazdu mechanicznego na rzecz waciciela.Wprowadzenie wymienionych przepisw byo podyktowane koniecznoci za-pobieenia sytuacjom, w ktrej pojazd pozostawaby bez ochrony ubezpieczenio-wej. W przeciwnym bowiem razie, gdyby np. umowa rozwizywaa si po upywie 30 dni od dnia zbycia pojazdu, jego nabywca za nie zawarby nowej umowy ubez-pieczenia OC, pojazd faktycznie od tego dnia nie byby ubezpieczony. S one ko-rzystne rwnie dla nabywcw pojazdw. Pozwalaj one unika pacenia bardzo wysokich kar za niezawarcie umowy obowizkowego ubezpieczenia OC w przypad-kach, gdy nabywca nie zawarby nowej umowy takiego ubezpieczenia.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowizkowych, Ubezpieczenio-wym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz.U. z 2003 r. Nr 124, poz. 1152).375. W jaki sposb przepisy prawne reguluj obowizki wacicieli psw?Posiadacz psa lub innego zwierzcia zobowizany jest do sprawowania nad nim odpowiedniego nadzoru. Niezachowanie naleytej pieczy moe rodzi konsekwen-cje natury cywilnej. W tej mierze wskaza naley na obowizek naprawienia szko-dy wyrzdzonej przez posiadane zwierz, niezalenie od tego, czy byo pod nadzo-rem waciciela, czy te zabkao si lub ucieko, chyba e waciciel nie ponosi za to winy. Jednake nawet w sytuacji braku winy waciciela, poszkodowany moe od niego da cakowitego lub czciowego naprawienia szkody, gdy z okolicznoci, a zwaszcza z porwnania stanu majtkowego poszkodowanego i waciciela zwie-rzcia wynika, e wymagaj tego zasady wspycia spoecznego.Jeeli na terenie miasta (gminy) obowizuje regulamin utrzymania czystoci i porzdku, a rada miasta (gminy) wprowadzia w nim obowizek wyprowadza-nia psa na smyczy i w kagacu, wwczas nieprzestrzeganie tego obowizku jest za-groone kar grzywny do 5.000 z. Podobne zagroenie dotyczy nierespektowania wprowadzonego przez rad miasta (gminy) do regulaminu obowizku sprztania psich odchodw z terenw uytecznoci publicznej, trawnikw, chodnikw itd.Obowizkiem posiadaczy psw jest dokonywanie szczepie ochronnych prze-ciwko wcieklinie w terminie 30 dni od dnia ukoczenia przez psa 3 miesica ycia, a nastpnie nie rzadziej ni co 12 miesicy od dnia ostatniego szczepienia. Uchyla-nie si od tego podlega karze aresztu, ograniczenia wolnoci albo karze grzywny.XV. Odpowiedzialno cywilna404Codziennik prawnyWaciciele zwierzt domowych powinni pamita, e utrzymywanie psa rasy uznawanej za agresywn wymaga zezwolenia organu gminy (wjta, burmistrza lub prezydenta) waciwego ze wzgldu na planowane miejsce prowadzenia hodowli lub utrzymywania psa. Zezwolenie wydawane jest na wniosek osoby zamierzaj-cej utrzymywa takiego psa. Odpowiedni organ moe odmwi wydania zezwole-nia lub cofn zezwolenie wydane wczeniej, jeli warunki i sposb utrzymywania psa stanowi zagroenie dla ludzi lub zwierzt.Utrzymywanie psa rasy uznawanej za agresywn bez wymaganego zezwolenia, podlega karze aresztu lub grzywny. Wraz z ukaraniem za to wykroczenie, moe by orzeczony przepadek zwierzcia.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opatach lokalnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 121, poz. 844 ze zm.).376. Jak prawo reguluje zasady ponoszenia odpowiedzialnoci przez organy wadzy publicznej?W polskim systemie prawnym podmioty, ktre wykonuj wadz publiczn, mu-sz si liczy z koniecznoci ponoszenia odpowiedzialnoci odszkodowawczej, jeeli przy niezgodnym z prawem wykonywaniu tej wadzy zostanie wyrzdzona szkoda. Zasada ta wynika z art. 77 ust. 1 Konstytucji, ktry stanowi, i kady ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka zastaa mu wyrzdzona przez niezgodne z prawem dziaanie organu wadzy publicznej. Ponadto kademu bezprawnie pozba-wionemu wolnoci art. 41 ust. 5 Konstytucji przyznaje prawo do odszkodowania. Odzwierciedleniem normy konstytucyjnej w przepisach szczegowych jest art. 417 Kodeksu cywilnego. W myl tego przepisu, za szkod wyrzdzon przez niezgodne z prawem dziaanie lub zaniechanie przy wykonywaniu wadzy publicz-nej ponosi odpowiedzialno Skarb Pastwa lub jednostka samorzdu terytorialne-go bd te inna osoba prawna wykonujca t wadz z mocy prawa. Jeli zadanie zostanie zlecone innemu podmiotowi za zasadzie porozumienia, wwczas odpowie-dzialno ponosz solidarnie wykonawca zada zleconych oraz podmiot zlecajcy. Za niezgodne z prawem dziaanie naley rozumie dziaanie z naruszeniem prawa, dziaanie bez podstawy prawnej bd te zaniechanie, jeeli porzdek prawny na-kada na wadz publiczn obowizek dziaania. Zgodnie z art. 4171 Kodeksu cywilnego, jeeli szkoda zostaa wyrzdzona przez wydanie aktu normatywnego, jej naprawienia mona da po stwierdzeniu we 405Codziennik prawnyXV. Odpowiedzialno cywilnawaciwym postpowaniu niezgodnoci tego aktu z Konstytucj, ratyfikowan umo-w midzynarodow lub ustaw. Jeeli szkoda zostaa wyrzdzona przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub ostatecznej decyzji, jej naprawienia mona da po stwierdzeniu we waciwym postpowaniu ich niezgodnoci z prawem. Odnosi si to rwnie do wypadku, gdy prawomocne orzeczenie lub ostateczna decyzja zostay wydane na podstawie aktu normatywnego niezgodnego z Konstytucj, ratyfikowan umow midzynarodow lub ustaw.Jeeli szkoda zostaa wyrzdzona przez niewydanie orzeczenia lub decyzji, gdy obowizek ich wydania przewiduje przepis prawa, jej naprawienia mona da po stwierdzeniu we waciwym postpowaniu niezgodnoci z prawem niewydania orzeczenia lub decyzji, chyba e przepisy odrbne stanowi inaczej.Jeeli szkoda zostaa wyrzdzona przez niewydanie aktu normatywnego, ktre-go obowizek wydania przewiduje przepis prawa, niezgodno z prawem niewyda-nia tego aktu stwierdza sd rozpoznajcy spraw o naprawienie szkody.Odpowiedzialno na zasadach susznoci przewiduje art. 4172 Kodeksu cywil-nego. Jeeli przez zgodne z prawem wykonywanie wadzy publicznej zostaa wy-rzdzona szkoda na osobie, poszkodowany moe da cakowitego lub czciowe-go jej naprawienia oraz zadouczynienia pieninego za doznan krzywd, gdy okolicznoci, a zwaszcza niezdolno poszkodowanego do pracy lub jego cikie pooenie materialne, wskazuj, e wymagaj tego wzgldy susznoci.Przesankami odpowiedzialnoci, ktre musz by spenione cznie, s: istnie-nie szkody, wyrzdzenie tej szkody niezgodnym z prawem wykonywaniem czynno-ci z zakresu wadzy publicznej oraz zwizek przyczynowy pomidzy tymi zdarze-niami.Organy wadzy publicznej mog ponosi rwnie odpowiedzialno za narusze-nie dbr osobistych obywatela i mog by zobowizane do zapaty zadouczynie-nia pieninego za szkod niemajtkow.Pamitajmy, e roszczenia te kierujemy przeciwko Skarbowi Pastwa lub jedno-stce samorzdu terytorialnego, reprezentowanym przez dany organ (np. ministra, burmistrza), a nie osobie fizycznej, ktra dane stanowisko piastuje.Podstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93 ze zm.).407XVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarnaKonsekwencj naruszenia obowizujcych ustawowych zakazw lub nakazw jest odpowiedzialno karna lub dyscyplinarna. Szkodliwo okrelonych czynw jest jednak rna, std prawodawca rozrni przestpstwa oraz wykroczenia. Pastwo posiada monopol co do sprawowania wymiaru sprawiedliwoci. Jed-noczenie realizacja tej funkcji przez pastwo dotyka bardzo delikatnej sfery relacji wadza publiczna jednostka. Moe te atwo dochodzi do naruszania wolnoci i prawa jednostki, std Konstytucja wprowadza szereg gwarancji rzetelnej procedu-ry sdowej. Fundamentaln zasad polskiej procedury karnej jest zakaz arbitralnego pozba-wiania wolnoci, ktre moe nastpi tylko i wycznie na zasadach okrelonych w ustawie, z poszanowaniem godnoci osoby ludzkiej. Dodatkowo, kademu bez-prawnie pozbawionemu wolnoci przez organy wadzy publicznej, przysuguje pra-wo do odszkodowania. Konstytucja formuuje rwnie zakaz pocigania do odpo-wiedzialnoci karnej za czyn, ktry w chwili jego popenienia nie by zabroniony, przyznaje kademu prawo do obrony w procesie karnym, czy wreszcie statuuje za-sad domniemania niewinnoci do czasu stwierdzenia winy prawomocnym wyro-kiem sdu.XVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna408Codziennik prawny1. Uwagi oglne377. Co to jest przestpstwo?Zgodnie z prawem za przestpstwo uznaje si: czyn czowieka (zarwno dziaa-nie jak i zaniechanie), ktry jest: zabroniony pod grob kary przez ustaw obowizujc w czasie popenienia czynu; bezprawny, czyli wyczerpujcy przesanki okrelone w przepisach karnych; zawiniony, to znaczy, e sprawca dziaa umylnie, a wic z zamiarem jego po-penienia, inaczej mwic, chcia go popeni (zamiar bezporedni) lub dopusz-cza moliwo jego popenienia (zamiar ewentualny) bd te nieumylnie, to znaczy kiedy popeni czyn na skutek niezachowania ostronoci wymaganej w danych okolicznociach, mimo e popenienie czynu przewidywa lub mg przewidzie; spoecznie szkodliwy w stopniu wikszym ni znikomy.Przestpstwa dziel si na zbrodnie i wystpki.409Codziennik prawnyXVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarnaZbrodni jest czyn zagroony kar co najmniej 3 lat pozbawienia wolnoci. Wy-stpkiem jest natomiast czyn zagroony kar pozbawienia wolnoci przekraczajc miesic, kar ograniczenia wolnoci lub kar grzywny powyej 30 stawek dzien-nych, to jest kwot ktr ustala sd, biorc pod uwag dochody sprawcy, jego wa-runki osobiste, rodzinne, stosunki majtkowe i moliwoci zarobkowe.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).378. Od jakiego wieku ponosi si odpowiedzialno karn?Za popenienie czynu zabronionego odpowiada ten, kto ukoczy 17 lat. Od tej zasady istniej wyjtki. Odpowiedzialno za czyn zabroniony moe ponie rw-nie nieletni, ktry po ukoczeniu 15 roku ycia dopuci si: zamachu na Prezy-denta RP, zabjstwa, spowodowania cikiego uszczerbku na zdrowiu, spowo-dowania niebezpiecznych zdarze, piractwa, spowodowania katastrofy w ruchu ldowym, wodnym, lub powietrznym, zgwacenia, wzicia zakadnika, kradziey. Warunkiem jest, by okolicznoci sprawy oraz stopie rozwoju sprawcy, jego waci-woci i warunki osobiste za tym przemawiay, w szczeglnoci, jeeli poprzednio stosowane rodki wychowawcze lub poprawcze okazay si bezskuteczne.Kara orzeczona wobec sprawcy, ktry nie ukoczy 17 lat, nie moe przekroczy dwch trzecich grnej granicy ustawowego zagroenia przewidzianego za przypi-sane sprawcy przestpstwo. Sd w takim przypadku moe zastosowa take nad-zwyczajne zagodzenie kary.W stosunku do sprawcy, ktry popeni wystpek po ukoczeniu lat 17, lecz przed ukoczeniem lat 18, sd zamiast kary stosuje rodki wychowawcze, lecznicze albo poprawcze przewidziane dla nieletnich, jeeli okolicznoci sprawy oraz sto-pie rozwoju sprawcy, jego waciwoci i warunki osobiste za tym przemawiaj.Modocianym jest sprawca, ktry w chwili popenienia czynu zabronionego nie ukoczy 21 lat, a w czasie orzekania w I instancji 24 lat.Sd wymierzajc kar modocianemu, kieruje si przede wszystkim tym, by sprawc wychowa. Wobec sprawcy, ktry w czasie popenienia czynu nie ukoczy 18 lat, sd nie moe orzec kary doywotniego pozbawienia wolnoci. Wobec nieletniego i modo-cianego sd moe zastosowa nadzwyczajne zagodzenie kary.Powysze dyrektywy wymiaru kary nie oznaczaj, e sd bdzie pobaliwy dla sprawcy czynu. Wobec sprawcy modocianego, zawieszajc wykonanie kary pozba-XVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna410Codziennik prawnywienia wolnoci, sd moe stosowa duszy okres prby od 3 do 5 lat, w sytuacji, gdy okres prby dla sprawcw dorosych wynosi od 2 do 5 lat.Dla sprawcy modocianego, ktry popeni czyn umylnie, sd obligatoryjnie (tzn. obowizkowo) orzeka dozr kuratora.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).379. Jakie kary i rodki karne moe orzec sd? Jeli sd, po przeprowadzeniu postpowania uzna, e sprawca popeni zarzuca-ny mu czyn, to wwczas w wyroku moe orzec nastpujce kary: kar grzywny; kar ograniczenia wolnoci; kar pozbawienia wolnoci; kar 25 lat pozbawienia wolnoci; kar doywotniego pozbawienia wolnoci.Sd moe orzec obok kary rwnie nastpujce rodki karne: pozbawienie praw publicznych; zakaz zajmowania stanowiska, wykonywania zawodu lub prowadzenia okrelo-nej dziaalnoci; zakaz prowadzenia dziaalnoci zwizanej z wychowaniem, leczeniem, eduka-cj maoletnich lub opiek nad nimi; obowizek powstrzymania si od przebywania w okrelonych rodowiskach lub miejscach, zakaz kontaktowania si z okrelonymi osobami, zakaz opuszczania miejsca pobytu bez zgody sdu; zakaz prowadzenia pojazdw; przepadek rzeczy; obowizek naprawienia szkody; nawizk; wiadczenie pienine; podanie wyroku do publicznej wiadomoci.Poza tym sd moe zastosowa rodki polegajce na poddaniu sprawcy prbie: warunkowe umorzenie postpowania karnego; warunkowe zawieszenie wykonania kary.Konstytucja zakazuje stosowania tortur, kar cielesnych i okrutnego oraz nieludz-kiego traktowania.411Codziennik prawnyXVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarnaPodstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).380. Na czym polega kara grzywny?Ustalajc wysoko grzywny, sd bierze pod uwag takie okolicznoci jak docho-dy sprawcy, jego warunki osobiste, rodzinne, stosunki majtkowe oraz moliwoci zarobkowe.Kara grzywny wymierzana jest w stawkach dziennych. Najnisza liczba stawek dziennych wynosi 10, a najwysza 360, przy czym stawka dzienna nie moe by nisza ni 10 z i wysza od 2000 z.Sd moe orzec kar grzywny obok kary pozbawienia wolnoci, jeli sprawca do-puci si czynu w celu osignicia korzyci majtkowej lub tak korzy osign.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).381. Na czym polega kara ograniczenia wolnoci?Kara ograniczenia wolnoci polega na wykonywaniu nieodpatnej, kontrolowa-nej pracy na cele spoeczne wskazanej przez sd w odpowiednim zakadzie pracy, placwce suby zdrowia, opieki spoecznej, organizacji lub instytucji nioscej po-moc charytatywn lub na rzecz spoecznoci lokalnej. Orzekana jest w wymiarze od 1 do 12 miesicy.W czasie odbywania kary skazany nie moe bez zgody sdu zmienia miejsca staego pobytu, ma obowizek udzielania sdowi wyjanie dotyczcych przebiegu odbywania kary, a take moe by oddany pod dozr kuratora lub osoby godnej za-ufania, stowarzyszenia czy instytucji.Wobec osoby, ktra pracuje zawodowo, sd zamiast obowizku wykonywania nieod-patnej pracy na cele spoeczne moe orzec potrcenie czci wynagrodzenia za prac.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).XVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna412Codziennik prawny382. Na czym polega kara pozbawienia wolnoci?Kara pozbawienia wolnoci wie si z umieszczeniem skazanego w zakadzie karnym. Kara pozbawienia wolnoci trwa najkrcej miesic, a najduej 15 lat.Poza kar pozbawienia wolnoci sd w przypadkach wskazanych w kodeksie karnym moe orzec kar 25 lat pozbawienia wolnoci lub kar doywotniego po-zbawienia wolnoci.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).383. Na czym polega pozbawienie praw publicznych?Pozbawienie praw publicznych obejmuje m.in. utrat czynnego i biernego prawa wyborczego do Sejmu i Senatu, utrat prawa do udziau w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwoci oraz do penienia funkcji w organach i instytucjach pastwowych i samorzdu terytorialnego lub zawodowego, utrat stopnia wojskowego i powrt do stopnia szeregowego lub utrat orderw i odznacze.Sd moe orzec ten rodek karny na okres od roku do 10 lat i tylko w przypadku skazania na kar pozbawienia wolnoci na czas nie krtszy ni 3 lata za przestp-stwo popenione w wyniku motywacji zasugujcej na szczeglne potpienie.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).384. W jakiej sytuacji sd moe orzec zakaz zajmowania stanowiska, wykonywania zawodu lub prowadzenia okrelonej dziaalnoci?Sd moe orzec ten rodek karny, jeli: sprawca dopuci si przestpstwa w zwizku z zajmowanym stanowiskiem, wy-konywanym zawodem lub w zwizku z prowadzon dziaalnoci bd istniej uzasadnione przesanki by stwierdzi, i dalsze zajmowanie przez sprawc danego stanowiska, wykonywania przez niego konkretnego zawodu, lub prowa-dzenia okrelonej dziaalnoci zagraa istotnym dobrom chronionym prawem.Sd moe orzec ten rodek karny na okres od roku do 10 lat.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).413Codziennik prawnyXVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna385. Na czym polega zakaz prowadzenia dziaalnoci zwizanej z wychowaniem, leczeniem, edukacj maoletnich lub opiek nad nimi?Sd moe orzec ten rodek karny, jeli sprawca dopuci si przestpstwa w zwizku z prowadzeniem dziaalnoci zwizanej z wychowaniem, leczeniem, edukacj maoletnich lub opiek nad nimi. Sd moe orzec ten rodek karny na okres od roku do 15 lat.Sd moe orzec ten rodek na zawsze, jeli sprawca zosta skazany na kar po-zbawienia wolnoci za przestpstwo przeciwko wolnoci seksualnej lub obyczajno-ci na szkod maoletniego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).386. W jakiej sytuacji sd moe orzec obowizek powstrzymania si od przebywania w okrelonych rodowiskach lub miejscach, zakaz kontaktowania si z okrelonymi osobami, zakaz opuszczania miejsca pobytu bez zgody sdu?W razie skazania za przestpstwo przeciwko wolnoci seksualnej lub obyczaj-noci na szkod maoletniego oraz w razie skazania za umylne przestpstwo z uyciem przemocy sd moe orzec obowizek powstrzymania si od przebywania w okrelonych rodowiskach lub miejscach, zakaz kontaktowania si z okrelonymi osobami lub zakaz opuszczania okrelonego miejsca pobytu bez zgody sdu.Sd ma obowizek orzec powyszy rodek karny w razie skazania na kar pozba-wienia wolnoci bez warunkowego zawieszenia jej wykonania za przestpstwo prze-ciwko wolnoci seksualnej lub obyczajnoci, popenione na szkod maoletniego.Sd moe orzec ten rodek karny na okres od roku do 15 lat.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).XVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna414Codziennik prawny387. W jakiej sytuacji sd moe orzec zakaz prowadzenia pojazdw?Sd moe orzec zakaz prowadzenia pojazdw w razie skazania za przestpstwo przeciwko bezpieczestwu w komunikacji, a z okolicznoci sprawy wynika, e dal-sze prowadzenie pojazdu przez sprawc zagraa bezpieczestwu w komunikacji.Sd jest zobowizany orzec zakaz prowadzenia wszelkich pojazdw mechanicz-nych, jeli sprawca: dopuci si przestpstwa przeciwko bezpieczestwu w komu-nikacji i by w stanie nietrzewoci, pod wpywem rodka odurzajcego lub zbieg z miejsca zdarzenia, w ktrym spowodowa katastrof komunikacyjn lub spro-wadzi bezporednie niebezpieczestwo spowodowania takiej katastrofy, czy te w ktrym spowodowa wypadek.Sd moe orzec ten rodek karny na okres od roku do 10 lat.Sd moe rwnie orzec zakaz prowadzenia pojazdw na zawsze, jeli sprawca dopuci si przestpstwa wypadku w ruchu ldowym, wodnym lub powietrznym, ktrego nastpstwem jest mier innej osoby albo ciki uszczerbek na jej zdrowiu i w czasie popenienia przestpstwa sprawca by w stanie nietrzewoci, pod wpy-wem rodka odurzajcego lub zbieg z miejsca zdarzenia.Sd jest zobowizany orzec zakaz prowadzenia pojazdw na zawsze, jeli spraw-ca dopuci si ponownie wyej opisanych czynw.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).388. W jakiej sytuacji sd orzeka przepadek przedmiotw?Zgodnie z art. 46 Konstytucji, przepadek rzeczy moe nastpi tylko w przypad-kach okrelonych w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sdu. Zasad jest, e sd orzeka przepadek przedmiotw, ktre weszy w posiada-nie sprawcy w wyniku popenienia przestpstwa. Moe rwnie orzec przepadek przedmiotw, ktre suyy sprawcy do popenienia przestpstwa, chyba e przed-mioty te stanowi wasno pokrzywdzonego lub innego podmiotu. Jeeli orze-czenie przepadku takich przedmiotw jest niemoliwe, sd moe orzec przepadek kwoty, ktra stanowi ich rwnowarto.W kadym przypadku przepadek nastpuje na rzecz Skarbu Pastwa.415Codziennik prawnyXVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarnaPodstawa prawna:Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.).Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).389. W jakiej sytuacji sd moe orzec o obowizku naprawienia szkody?Sd, na wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby do tego uprawnionej, moe orzec obowizek naprawienia szkody w caoci lub w czci, w razie skazania sprawcy za nastpujce przestpstwa: spowodowania mierci, cikiego uszczerbku na zdrowiu, naruszenia czynnoci narzdu ciaa lub rozstroju zdrowia; przeciwko bezpieczestwu w komunikacji; przeciwko rodowisku; przeciwko mieniu lub obrotowi gospodarczemu; przeciwko prawom osb wykonujcych prac zarobkow.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).390. Co to jest nawizka?Sd moe orzec nawizk, ktrej wysoko nie moe przekroczy 100 000 z w razie skazania sprawcy: za umylne przestpstwo przeciwko yciu lub zdrowiu; za inne przestpstwo umylne, ktrego skutkiem jest mier czowieka, ci-ki uszczerbek na zdrowiu, naruszenie czynnoci narzdu ciaa lub rozstrj zdrowia; za przestpstwo przeciwko rodowisku.W pierwszych dwch przypadkach sd orzeka nawizk na rzecz instytucji, sto-warzysze, fundacji lub organizacji spoecznych, ktrych przedmiotem dziaalnoci jest ochrona zdrowia, w trzecim za zasdza nawizk na rzecz instytucji, stowarzy-sze, fundacji lub organizacji spoecznych, ktrych przedmiotem dziaalnoci jest ochrona rodowiska.Sd moe rwnie orzec nawizk na rzecz instytucji, stowarzyszenia, funda-cji lub organizacji spoecznej, wpisanych do wykazu prowadzonego przez Ministra Sprawiedliwoci, ktrych podstawowym zadaniem lub celem statutowym jest spe-nianie wiadcze na cele bezporednio zwizane z udzielaniem pomocy osobom XVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna416Codziennik prawnyposzkodowanym w wypadkach komunikacyjnych, z przeznaczeniem na ten cel w razie skazania sprawcy za przestpstwa przeciwko bezpieczestwu w komunika-cji, jeeli by on w stanie nietrzewoci lub pod wpywem rodka odurzajcego albo zbieg z miejsca zdarzenia.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).391. W jakiej sytuacji sd moe orzec wiadczenie pienine?Sd moe orzec wiadczenie pienine, jeeli odstpuje od wymierzenia kary lub w innych przypadkach wskazanych w Kodeksie karnym.wiadczenie pienine zasdzane jest na rzecz instytucji, stowarzysze, funda-cji lub organizacji spoecznych, ktrych celem jest dziaalno spoeczna zwizana bezporednio z ochron dobra naruszonego lub zagroonego przez przestpstwo, za ktre sprawca zosta skazany.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).392. W jakiej sytuacji sd moe orzec o podaniu wyroku do publicznej wiadomoci?Sd moe orzec podanie wyroku do publicznej wiadomoci, na przykad w dro-dze publikacji prasowej, jeeli uzna to za celowe, w szczeglnoci ze wzgldu na spoeczne oddziaywanie skazania.Podanie wyroku do wiadomoci publicznej nie moe narusza interesu pokrzyw-dzonego. Nie wymaga natomiast zgody skazanego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).417Codziennik prawnyXVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna393. Na czym polega warunkowe umorzenie postpowania karnego?Sd moe warunkowo umorzy postpowanie karne, jeeli: wina i spoeczna szkodliwo czynu nie s znaczne; okolicznoci popenienia czynu nie budz wtpliwoci; sprawca czynu nie by dotd karany za przestpstwo umylne; postawa sprawcy, jego warunki osobiste oraz dotychczasowy sposb ycia uza-sadniaj przypuszczenie, e pomimo umorzenia postpowania bdzie przestrze-ga porzdku prawnego i nie popeni ponownie przestpstwa; za popeniony czyn grozi kara nieprzekraczajca 3 lat pozbawienia wolnoci, a w przypadku, gdy sprawca czynu pojedna si z pokrzywdzonym i naprawi szkod, lub przynajmniej uzgodni z pokrzywdzonym sposb jej naprawienia nieprzekraczajca 5 lat pozbawienia wolnoci.Wyej wymienione warunki musz nastpi cznie.Sd umarza postpowanie na okres prby, ktry wynosi od 1 roku do 2 lat i li-czony jest od dnia uprawomocnienia si wyroku umarzajcego postpowanie.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).Zacznik:Wniosek o warunkowe umorzenie postpowania karnego.394. Na czym polega warunkowe zawieszenie wykonania kary?Sd moe warunkowo zawiesi wykonanie nastpujcych kar: pozbawienia wolnoci nieprzekraczajcej 2 lat; ograniczenia wolnoci; grzywny, ktra orzeczona zostaa jako kara samoistna (tzn. jako jedyna kara w wyroku).Zawieszajc wykonanie kary, sd bierze pod uwag: postaw sprawcy; waciwoci i warunki osobiste sprawcy; dotychczasowy sposb ycia sprawcy; zachowanie si sprawcy po popenieniu przestpstwa; okoliczno, czy zawieszenie kary speni swoje funkcje i sprawca mimo zastosowa-nia instytucji warunkowego zawieszenia kary nie popeni ponownie przestpstwa.XVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna418Codziennik prawnyJeli sprawca dopuci si czynu o charakterze chuligaskim, sd nie moe za-wiesi wykonania kary ograniczenia wolnoci lub grzywny, a kar pozbawienia wolnoci moe warunkowo zawiesi tylko i wycznie w szczeglnie uzasadnionych wypadkach.Zawieszenie wykonania kary nastpuje na okres prby, ktry biegnie od upra-womocnienia si orzeczenia i wynosi: od 2 do 5 lat w wypadku warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawie-nia wolnoci; od roku do 3 lat w wypadku warunkowego zawieszenia wykonania grzywny lub kary ograniczenia wolnoci.W wypadku zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolnoci wobec sprawcy modocianego okres prby wynosi od 3 do 5 lat.W okresie prby sd moe naoy na skazanego liczne obowizki, w tym: informowania sdu lub kuratora o przebiegu okresu prby; przeproszenia pokrzywdzonego; wykonywania pracy zarobkowej; pobierania nauki lub przygotowania si do zawodu; powstrzymania si od naduywania alkoholu lub uywania innych rodkw odu-rzajcych; powstrzymania si od przebywania w okrelonych rodowiskach lub miejscach; powstrzymywania si od kontaktowania si z pokrzywdzonym lub innymi osoba-mi w okrelony sposb.Jeli skazany nie bdzie przestrzega warunkw prby, sd moe, a w pewnych wypadkach ma obowizek, zarzdzi skazanemu wykonanie kary.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).395. Jakie okolicznoci musi uwzgldni sd orzekajc kar?Sd jest organem niezawisym i niezalenym. Wymierza kar wedug wasne-go uznania, ale w granicach przewidzianych przez ustaw. Oznacza to, e sd nie moe orzec surowszej kary od tej, ktr przewiduj za dany czyn przepisy Kodeksu karnego.Nadto przy wymierzaniu kary sd uwzgldnia: stopie spoecznej szkodliwoci czynu; motywacj i sposb zachowania si sprawcy;419Codziennik prawnyXVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna popenienie przestpstwa wsplnie z nieletnim; rodzaj i rozmiar ujemnych nastpstw przestpstwa; rodzaj i stopie naruszenia cicych na sprawcy obowizkw; waciwoci i warunki osobiste sprawcy; sposb ycia przed popenieniem przestpstwa; zachowanie sprawcy po popenieniu przestpstwa; starania sprawcy czynu o naprawienie szkody; zachowanie si pokrzywdzonego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).396. W jakiej sytuacji sd moe zastosowa nadzwyczajne zagodzenie kary?W szczeglnie uzasadnionych wypadkach sd moe zastosowa nadzwyczajne zagodzenie kary, w szczeglnoci gdy: pokrzywdzony pojedna si ze sprawc, szkoda zostaa naprawiona albo po-krzywdzony i sprawca uzgodnili sposb naprawienia szkody; ze wzgldu na postaw sprawcy, zwaszcza gdy czyni starania o naprawienie szkody lub o jej zapobieenie; sprawca przestpstwa nieumylnego lub jego najbliszy ponis powany uszczer-bek w zwizku z popenionym przestpstwem; w stosunku do sprawcy wspdziaajcego z innymi osobami w popenieniu prze-stpstwa, jeeli ujawni on wobec organu powoanego do cigania przestpstw informacje dotyczce osb uczestniczcych w popenieniu przestpstwa oraz istotne okolicznoci jego popenienia.Na wniosek prokuratora sd moe zastosowa nadzwyczajne zagodzenie kary, a nawet warunkowo zawiesi jej wykonanie w stosunku do sprawcy przestpstwa, ktry, niezalenie od wyjanie zoonych w swojej sprawie, ujawni przed orga-nem cigania i przedstawi istotne okolicznoci, nieznane dotychczas temu orga-nowi.W pewnych wypadkach sd moe nawet odstpi od wymierzenia kary, w szcze-glnoci gdy rola sprawcy w popenieniu przestpstwa bya podrzdna, a przeka-zane przez niego informacje przyczyniy si do zapobieenia popenieniu innego przestpstwa.XVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna420Codziennik prawnyPodstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postpowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.).397. Czy oskarony moe mie wpyw na wysoko kary?Oskarony, jeli przyznaje si do zarzucanego mu czynu, moe mie wpyw na wysoko kary. W tym celu moe zoy wniosek o wydanie wyroku bez przeprowa-dzenia rozprawy. Wniosek moe by doczony przez prokuratora do aktu oskare-nia lub te moe by zoony przez oskaronego na rozprawie. W takim wypadku sd wydaje wyrok zgodny z wnioskiem i nie bdzie przeprowadza postpowania dowodowego, ograniczajc si jedynie do wysuchania oskaronego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postpowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.).398. Na czym polega ugoda z prokuratorem w kwestii wymiaru kary?Prokurator moe umieci w akcie oskarenia wniosek o wydanie wyroku skazu-jcego bez przeprowadzenia rozprawy, jeli: prokurator i oskarony uzgodni warunki kary; zarzucany oskaronemu wystpek zagroony jest kar nie przekraczajc 10 lat pozbawienia wolnoci; okolicznoci popenienia przestpstwa nie budz wtpliwoci; postawa oskaronego wskazuje, e cele postpowania zostan osignite.Powysze okolicznoci musz wystpi cznie.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postpowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.).421Codziennik prawnyXVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna399. Na czym polega dobrowolne poddanie si karze na rozprawie?Oskarony moe, do chwili zakoczenia pierwszego przesuchania wszystkich oskaronych na rozprawie gwnej, zoy wniosek o wydanie wyroku bez przepro-wadzenia rozprawy sdowej, w ktrym to wniosku zaproponuje wymiar kary.Sd uwzgldni powyszy wniosek oskaronego, jeeli: okolicznoci popenienia przestpstwa nie budz wtpliwoci; cele postpowania zostan osignite, mimo nieprzeprowadzenia rozprawy w caoci; wnioskowi nie sprzeciwi si prokurator; wnioskowi nie sprzeciwi si pokrzywdzony, ktry zosta naleycie powiadomio-ny o terminie rozprawy oraz pouczony o moliwoci zgoszenia przez oskarone-go tego wniosku.Powysze warunki musz nastpi cznie.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postpowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.).400. W jakiej sytuacji nastpuje wyczenie odpowiedzialnoci karnej?Kodeks karny reguluje okolicznoci wyczajce odpowiedzialno karn, tj.: bezprawno czynu (tzw. kontratypy); win.Do kontratypw, czyli sytuacji, w ktrych prawo nie uznaje danego czynu za przestpny, zalicza si w szczeglnoci obron konieczn i stan wyszej konieczno-ci. Zaistnienie kontratypu powoduje, e sprawca nie popenia przestpstwa z po-wodu wyczenia bezprawnoci czynu.W wypadku niepoczytalnoci sprawca czynu zabronionego nie popenia prze-stpstwa z powodu wyczenia winy. Do okolicznoci wyczajcych win zalicza si przede wszystkim stan wyszej koniecznoci, stan niepoczytalnoci i poczytal-noci ograniczonej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).XVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna422Codziennik prawny401. Co to jest obrona konieczna?Nie popenia przestpstwa, kto w obronie koniecznej odpiera bezporedni, bez-prawny zamach, skierowany na jakiekolwiek dobro chronione prawem. Rozwiza-nie to jest konsekwencj zasady, e zaatakowany ma prawo si broni.Atak musi by jednak bezporedni, tzn. zachowanie atakujcego jednoznacznie wskazuje na to, e atak zaraz nastpi, oraz bezprawny tzn. zabroniony przez kodeks karny.Istniej jednak przypadki, kiedy zaatakowany odeprze atak za pno lub za wczenie lub uyje rodkw niewspmiernych do ataku. Wwczas nastpuje tzw. przekroczenie granic obrony koniecznej.W razie przekroczenia granic obrony koniecznej sd moe zastosowa nadzwy-czajne zagodzenie kary, a nawet odstpi od jej wymierzenia. Natomiast sd ma obowizek odstpi od wymierzenia kary, jeli przekroczenie granic obrony ko-niecznej byo spowodowane strachem atakowanego lub jego wzburzeniem, ktre s usprawiedliwione w danych okolicznociach.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).402. Co to jest stan wyszej koniecznoci?Stan wyszej koniecznoci jest okolicznoci, ktra wycza bezprawno czynu lub wycza win. W tym drugim wypadku czyn jest bezprawny, ale sprawcy nie za-rzuca si winy, powodujcej poniesienie odpowiedzialnoci za czyn.Stan wyszej koniecznoci jako okoliczno wyczajca bezprawno oznacza, e nie popenia przestpstwa ten, kto dziaa w celu uchylenia bezporedniego nie-bezpieczestwa grocego jakiemukolwiek dobru chronionemu prawem, jeeli nie-bezpieczestwa nie mona inaczej unikn, a dobro powicone przedstawia war-to nisz od dobra ratowanego.Stan wyszej koniecznoci jako okoliczno wyczajca win oznacza, e nie popenia przestpstwa ten, kto ratujc dobro chronione prawem w stanie wyej ko-niecznoci, powica dobro, ktre nie przedstawia wartoci oczywicie wyszej od dobra ratowanego, a nie ma szczeglnego obowizku chroni dobra powicanego nawet z naraeniem swojego ycia.423Codziennik prawnyXVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarnaPodobnie jak w przypadku obrony koniecznej, sd w razie przekroczenia granic stanu wyszej koniecznoci, moe zastosowa nadzwyczajne zagodzenie kary czy nawet odstpi od jej wymierzenia.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).403. Czy osoba niepoczytalna lub osoba majca ograniczon poczytalno moe popeni przestpstwo?Nie popenia przestpstwa take ten, kto z powodu choroby psychicznej, upo-ledzenia umysowego (tj. defektw w sferze intelektualnej) lub innego zakcenia czynnoci psychicznych (na przykad wskutek silnego wzburzenia czy zego stanu zdrowia wpywajcego na sfer postrzegania), nie mg w czasie czynu rozpozna jego znaczenia (tzn. nie potrafi rozpozna, e dane zachowanie bdzie stanowi przestpstwo) lub pokierowa swoim postpowaniem (tzn. sprawca, wskutek opi-sanych wyej zaburze, nie jest w stanie postpowa zgodnie z prawem).Jeli choroba psychiczna, upoledzenie umysowe lub inne zakcenie czynnoci psychicznych spowoduje, e rozpoznanie znaczenia czynu lub pokierowanie wa-snym postpowaniem jest w znacznym stopniu ograniczone, ale niepowodujce ca-kowitej niepoczytalnoci, sd moe zastosowa nadzwyczajne zagodzenie kary.Powyszych okolicznoci wyczajcych win nie mona zastosowa do spraw-cy, ktry wprawi si w stan nietrzewoci lub przyj rodki odurzajce.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).404. Czy w Polsce mona by sdzonym za przestpstwo popenione za granic?Polski kodeks karny stosuje si rwnie do: obywatela polskiego, ktry popeni przestpstwo za granic; cudzoziemca, ktry popeni za granic czyn zabroniony skierowany przeciwko interesom Rzeczypospolitej Polskiej, obywatela polskiego, polskiej osoby praw-nej lub polskiej jednostki organizacyjnej niemajcej osobowoci prawnej oraz do cudzoziemca, ktry popeni za granic przestpstwo o charakterze terrory-stycznym;XVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna424Codziennik prawny cudzoziemca, ktry popeni za granic inny czyn, ni wymieniony w katalogu powyej, jeli czyn ten zabroniony jest przez polski kodeks karny i zagroony jest kar przekraczajca 2 lata pozbawienia wolnoci, a sprawca czynu przebywa na terytorium Polski i nie postanowiono go wyda.Warunkiem odpowiedzialnoci za czyn popeniony za granic jest uznanie ta-kiego czynu za przestpstwo rwnie przez ustaw obowizujc w miejscu jego popenienia, a jeeli zachodz rnice midzy polskim kodeksem karnym a usta-w obowizujc w miejscu popenienia przestpstwa, sd stosuje prawo polskie, a ewentualne rnice moe uwzgldni na korzy sprawcy.Moe zdarzy si, e obywatel polski za popenienie przestpstwa zostanie ska-zany za granic. W takiej sytuacji wyrok karny skazujcy, ktry zapad za grani-c, nie stanowi przeszkody do wszczcia w Polsce sprawy o to samo przestpstwo (wyjtkiem od powyszego jest np. sytuacja, w ktrej wyrok karny skazujcy zosta przekazany do wykonania w caoci w Polsce).Sd w Polsce, ktry rozpoznaje spraw o to samo przestpstwo, zalicza na po-czet orzeczonej kary okres rzeczywistego pozbawienia wolnoci za granic (w ra-mach tymczasowego aresztowania) oraz wykonan tam kar.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postpowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555 ze zm.).425Codziennik prawnyXVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna2. Omwienie wybranych przestpstw uregulowanych w Kodeksie karnym 405. Jak kodeks opisuje przestpstwo spowodowania wypadku drogowego?Zgodnie z uregulowaniami zawartymi w Kodeksie karnym, kto narusza, chocia-by nieumylnie, zasady bezpieczestwa w ruchu ldowym, wodnym lub powietrz-nym i powoduje nieumylnie wypadek, w ktrym inna osoba odniosa inne, ni ci-kie obraenia ciaa, podlega karze pozbawienia wolnoci do lat 3 (por. art. 177 1 k.k.). Jeeli nastpstwem wypadku jest mier innej osoby albo ciki uszczerbek na jej zdrowiu, sprawca podlega karze pozbawienia wolnoci od 6 miesicy do lat 8 (por. art. 177 2 k.k.). Doda jednak naley, e jeeli pokrzywdzonym jest wycz-nie osoba najblisza, ciganie przestpstwa, okrelonego w 1 omawianego artyku-u, nastpuje na jej wniosek.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).XVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna426Codziennik prawny406. Jak kodeks opisuje przestpstwo prowadzenia pojazdu w stanie nietrzewoci?Przestpstwo prowadzenia pojazdu w stanie nietrzewoci zostao uregulowa-ne w art. 178a 1 Kodeksu karnego. Zgodnie z omawianym artykuem, osoba, kt-ra w stanie nietrzewoci lub pod wpywem rodka odurzajcego, prowadzi pojazd mechaniczny w ruchu ldowym, wodnym lub powietrznym, podlega grzywnie, ka-rze ograniczenia wolnoci albo pozbawienia wolnoci do lat 2. W tym miejscu wska-za naley, i ustawodawca przyjmuje, e stan nietrzewoci wystpuje wwczas, gdy zawarto alkoholu we krwi przekracza 0,5 promila lub te zawarto alkoholu w 1 dcm3 wydychanego powietrza przekracza 0,25 mg.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).407. Jak kodeks opisuje przestpstwo zabjstwa?Zgodnie z art. 148 1 k.k., kto zabija czowieka, podlega karze pozbawienia wolnoci na czas nie krtszy od lat 8, karze 25 lat pozbawienia wolnoci albo karze doywotniego pozbawienia wolnoci. Wspomniany artyku zawiera typ podstawo-wy zbrodni zabjstwa. Co wane sprawca musi mie zamiar popenienia tego prze-stpstwa tj. chce zabi. Jeli kto zabija czowieka ze szczeglnym okruciestwem czy w zwizku z wzi-ciem zakadnika, zgwaceniem albo rozbojem lub w wyniku motywacji zasugujcej na szczeglne potpienie, czy te z uyciem broni palnej lub materiaw wybucho-wych, popenia tzw. typ kwalifikowany zbrodni zabjstwa i podlega surowszej ka-rze: 25 lat pozbawienia wolnoci albo karze doywotniego pozbawienia wolnoci.agodniejszej natomiast karze podlega osoba, ktra zabia czowieka pod wpy-wem silnego wzburzenia usprawiedliwionego okolicznociami tj. na przykad w wy-niku strachu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).427Codziennik prawnyXVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna408. Jak kodeks opisuje przestpstwo uszkodzenia ciaa?Kodeks karny rozrnia uszkodzenie ciaa czowieka, ktre powoduje ciki uszczerbek na zdrowiu, a take uszkodzenie ciaa, ktre powoduje inne, mniej do-legliwe w skutkach naruszenie czynnoci organizmu. Dla przykadu wskaza wypa-da, i za ciki uszczerbek na zdrowiu ustawodawca uznaje pozbawienie czowieka wzroku, suchu, mowy, zdolnoci podzenia, inne cikie kalectwo, trwa nieule-czaln lub dugotrwa chorob (w tym psychiczn) czy cakowit lub znaczn trwa niezdolno do pracy w zawodzie lub trwae, istotne zeszpecenie lub znie-ksztacenie ciaa. W zalenoci od rodzaju uszkodze ciaa, ktre powstao wskutek przestpstwa, zrnicowana jest odpowiedzialno karna sprawcy czynu zabronionego.Za spowodowanie cikiego uszczerbku na zdrowiu sprawca przestpstwa pod-lega karze pozbawienia wolnoci od roku do lat 10. Jeeli sprawca dziaa nieumyl-nie, podlega karze pozbawienia wolnoci do lat 3. Natomiast w przypadku, gdy na-stpstwem omawianego przestpstwa jest mier czowieka, sprawca podlega karze pozbawienia wolnoci od lat 2 do 12.W przypadku skutkw innych ni ciki uszczerbek na zdrowiu, zagroenie za po-penienie przestpstwa uszkodzenia ciaa jest nisze i wynosi od 3 miesicy do lat 5.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).409. Jak kodeks opisuje przestpstwo nieudzielenia pomocyNieudzielenie pomocy innemu czowiekowi, ktry znajduje si w pooeniu gro-cym bezporednim niebezpieczestwem utraty ycia albo cikim uszczerbkiem na zdrowiu, w niektrych okolicznociach jest przestpstwem, za ktre mona po-nie kar pozbawienia wolnoci do lat 3. Nie wypenia znamion tego czynu zabronionego osoba, ktra nie moga takiej pomocy udzieli bez naraenia siebie lub innej osoby na niebezpieczestwo utraty ycia albo cikiego uszczerbku na zdrowiu lub gdy pomoc wie si z przeprowa-dzeniem zabiegu lekarskiego albo w warunkach, w ktrych moliwa jest niezwocz-na pomoc ze strony instytucji lub osoby do tego powoanej.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).XVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna428Codziennik prawny410. Jak kodeks opisuje przestpstwo udziau w bjce lub pobiciu?Odpowiedzialno karn moe ponie osoba, ktra bierze udzia w bjce lub pobiciu, w ktrym naraa si drugiego czowieka na bezporednie niebezpiecze-stwo utraty ycia albo nastpienie cikiego uszczerbku na zdrowiu lub innego, ni ciki uszczerbek, naruszenia czynnoci narzdu ciaa lub rozstroju zdrowia. Bjk jest zajcie pomidzy kilkoma aktywnie zachowujcymi si osobami. Osoby te jed-noczenie atakuj i s atakowane. Pobicie charakteryzuje si natomiast tym, e to sprawcy atakuj swoj ofiar.Warto pamita, e jeeli nastpstwem bjki lub pobicia jest ciki uszczerbek na zdrowiu czowieka lub mier czowieka, sprawcy grozi surowsza kara. Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).411. Jak kodeks opisuje przestpstwo kradziey?Zgodnie z uregulowaniami Kodeksu karnego, kto zabiera w celu przywaszcze-nia, cudz rzecz ruchom, program komputerowy, kart bankomatow czy energi, podlega karze pozbawienia wolnoci od 3 miesicy do lat 5. Jeeli kradzie pope-niono na szkod osoby najbliszej, to ciganie omawianego przestpstwa zaley od woli pokrzywdzonego.Warto pamita, e rzecz ruchom w rozumieniu ustawodawcy s rwnie pie-nidze.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).412. Jak kodeks opisuje przestpstwo kradziey z wamaniem?Ustawodawca przewiduje surowsz kar za kradzie, ktra zostaa dokonana wskutek wamania. Z wamaniem mamy do czynienia wwczas, gdy sprawca poko-nuje zabezpieczenie chronice rzecz (np. sprawca wyamuje drzwi, pokonuje zamki czy plomby). Sprawca kradziey z wamaniem podlega karze pozbawienia wolnoci od roku do lat 10.429Codziennik prawnyXVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarnaJeeli kradzie z wamaniem popeniono na szkod osoby najbliszej, to ciga-nie przestpstwa nastpuje na jej wniosek.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).413. Jak kodeks opisuje przestpstwo rozboju?Przestpstwo rozboju polega na dokonaniu kradziey, ktra poczona jest z uyciem przemocy wobec okradanej osoby. Sprawca popenia ten czyn zabronio-ny rwnie wwczas, gdy uyciem takiej przemocy grozi albo doprowadzi okrada-nego czowieka do stanu nieprzytomnoci lub bezbronnoci. Za popenienie opisy-wanego czynu grozi kara pozbawienia wolnoci od lat 2 do 12. Jeeli sprawca rozboju posuguje si broni paln, noem lub innym podobnie niebezpiecznym przedmiotem lub rodkiem obezwadniajcym albo dziaa w inny sposb bezporednio zagraajcy yciu lub wsplnie z inn osob, ktra posuguje si tak broni, przedmiotem, rodkiem lub sposobem, podlega karze pozbawienia wolnoci na czas nie krtszy od lat 3.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).414. Jak kodeks opisuje przestpstwo faszerstwa dokumentw?Odpowiedzialnoci karnej podlega osoba, ktra w celu uycia za autentyczny podrabia lub przerabia dokument lub uywa takiego dokumentu jako autentyczne-go. Podrobi dokument mona chociaby poprzez podrobienie podpisu na nim lub przez nieuprawnione uycie na nim pieczci. Przerobienie dokumentu polega nato-miast na dodaniu na dokumencie dodatkowych treci czy wykreleniu pewnych za-pisw lub zmianie daty. Omawiane przestpstwo mona rwnie popeni, wype-niajc blankiet opatrzony cudzym podpisem, niezgodnie z wol podpisanego i na jego szkod albo uywajc tak sfaszowanego dokumentu.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).XVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna430Codziennik prawny415. Jak kodeks opisuje przestpstwo uywania nielegalnego oprogramowania komputerowego?Zgodnie z uregulowaniami Kodeksu karnego, osoba, ktra ciga nielegalne oprogramowanie, dopuszcza si przestpstwa kradziey. Przestpstwo kradziey zostao omwione wyej. Za uywanie nielegalnego oprogramowanie gro ponad-to sankcje z Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.Zgodnie z obowizujcym prawem twrca moe da od osoby, ktra naruszy-a jego autorskie prawa majtkowe, zaniechania naruszenia, wydania uzyskanych korzyci albo zapacenia w podwjnej, a w przypadku, gdy naruszenie jest zawi-nione, potrjnej wysokoci stosownego wynagrodzenia z chwili jego dochodzenia. Twrca moe rwnie da naprawienia wyrzdzonej szkody, jeeli dziaanie na-ruszajcego byo zawinione.Niezalenie od tych roszcze uprawniony moe domaga si, aby sprawca naru-szenia dokonanego w ramach dziaalnoci gospodarczej, podejmowanej w cudzym albo we wasnym imieniu, choby na cudzy rachunek, uici odpowiedni sum pienin z przeznaczeniem na Fundusz Promocji Twrczoci. Suma ta nie moe by nisza ni dwukrotna wysoko uprawdopodobnionych korzyci odniesionych przez sprawc z dokonanego naruszenia.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o Prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.).Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).416. Jak kodeks opisuje przestpstwo groby karalnej?Kto grozi innej osobie popenieniem przestpstwa na jej szkod lub szkod osoby najbliszej, dopuszcza si przestpstwa, za popenienie ktrego grozi kara grzywny, kara ograniczenia wolnoci albo pozbawienia wolnoci do lat 2. Co wane groba taka musi wzbudza w zagroonym uzasadnion obaw, e bdzie speniona. ciganie omawianego czynu zabronionego nastpuje na wniosek pokrzywdzo-nego.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).431Codziennik prawnyXVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna417. Jak kodeks opisuje przestpstwo zgwacenia?Przestpstwo zgwacenia zostao uregulowane w art. 197 Kodeksu karnego. Zgwacenia dopuszcza si osoba, ktra przemoc, grob bezprawn lub podst-pem doprowadza inn osob do obcowania pciowego. To przestpstwo zagroone jest kar pozbawienia wolnoci od 2 do 12 lat.Jeeli sprawca, przemoc, grob bezprawn lub podstpem doprowadza inn osob do poddania si innej czynnoci seksualnej (tj. niepolegajcej na bezpored-nim obcowaniu pciowym) albo wykonania takiej czynnoci, podlega karze pozba-wienia wolnoci od 6 miesicy do 8 lat.Surowiej traktowane w Kodeksie karnym s przestpstwa zbiorowego gwatu (tj. dopuszczenia si zgwacenia wsplnie z inn osob), oraz gwatu ze szczegl-nym okruciestwem.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).418. Jak kodeks opisuje przestpstwo prezentowania treci pornogra cznych?Osoba, ktra publicznie prezentuje treci pornograficzne w taki sposb, e moe to narzuci ich odbir innej osobie, ktra tego sobie nie yczy, dopuszcza si prze-stpstwa, za ktre grozi kara grzywny, kara ograniczenia wolnoci albo pozbawie-nia wolnoci do roku.Kodeks karny przewiduje surowsz kar, jeeli sprawca prezentuje treci porno-graficzne maoletniemu poniej lat 15 lub utrwala treci pornograficzne z udziaem maoletniego poniej lat 15. W tym miejscu podkreli rwnie wypada, e karalne jest nadto rozpowszech-nianie, produkowanie, utrwalanie lub sprowadzanie, przechowywanie lub posiada-nie oraz publiczne prezentowanie treci pornograficznych z udziaem maoletniego albo treci pornograficznych zwizanych z prezentowaniem przemocy lub posugi-waniem si zwierzciem.Podstawa prawna:Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz.U. Nr 88, poz. 553 ze zm.).XVI. Odpowiedzialno karna i dyscyplinarna432Codziennik prawny3. Pokrzywdzony419. Kto to jest pokrzywdzony?Pokrzywdzonym moe by osoba fizyczna lub prawna, instytucja pastwowa, samorzdowa lub spoeczna, choby nie miaa osobowoci prawnej, ktrych dobro prawne zostao bezporednio naruszone lub zagroone przez przestpstwo.Pokrzywdzonym jest te ubezpieczyciel w zakresie, w jakim pokry szkod wy-rzdzon pokrzywdzonemu przez przestpstwo lub jest zobowizany do jej po-krycia.Podstawa prawna:Ustawa