KÜLTÜR-SANAT İLİŞKİSİ BAĞLAMINDA CUMHURİYETİN İLK ?· diplomatik ilişkiler daha fazla sayıda…

  • Published on
    29-May-2019

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

DOI: 10.7816/idil-02-10-10

150 www.idildergisi.com

KLTR-SANAT LKS BALAMINDA CUMHURYETN LK YILLARINDA ZGN TRK

RESM OLUTURMA ABALARI

Meryem UZUNOLU 1

ZET

Osmanl mparatorluunun son dnemlerinde balayarak Cumhuriyetin kuruluundan sonra da devam eden Batllama hareketi Doudan Batya gn olaan bir sonucudur. Ancak bu sre, kendi i dinamikleri nedeniyle Trk tarihindeki dier kltrleme srelerinden farkl zellikler gstermektedir. Bunlardan ilki, corafyalarn uzakl nedeniyle Anadolu halknn Bat kltr ile Avrupallar araclyla deil de Bat kltrn benimsemi olan Trkler araclyla karlam olmasdr. Bu nedenle Batl kltr formlar halk kitleleri tarafndan benimsenmekte zorlanm ve uzun sre dayatma olarak alglanmtr. kincisi ise Modernleme program erevesinde Batya gnderilen sanat rencilerinin Avrupada karlatklar sosyo-kltrel ortamdr. Bat sanatn renerek Modern Trkiyenin ykselen deerlerini yanstacak zgn bir sanat dili oluturmalar beklenen genler 20. yzyln ilk eyreinde Avrupada kapitalizm ve I. Dnya savann toplumsal yapda meydana getirdii kaosun sanat ile karlamlardr. 1930lu yllarda Devlet- Sanat- Sanat ilikileri ve Milli Sanat konularndaki tartmalarn ardndan kbist, inac ve davurumcu anlayta resimler yapan Mstakil Ressamlar ve Heykeltralar Birlii ile D Grubu yesi baz sanatlar bunalmn ifadesi olan modern sanat formlar ile Trk nklabnn anlatlamayaca ynnde eletiriler almlardr. Bu yllarda dzenlenen nklap Sergileri, Devlet Resim Heykel Sergileri ve Yurt gezileri gibi etkinlikler sanatlarn milli ve mahalli konulara ynelmesine neden olmu; Bat sanatnn ilkeleri ile Trk slam sanatn sentezleyerek zgn slup araylarna ynelmilerdir. Batllama politikalar erevesinde ada Trk Sanat oluturma yolundaki uralar 1950li yllara kadar devam etmitir.

Anahtar Kelimeler: Kltr, Sanat, Modernleme, Milli Sanat, ada Trk Resmi

1 Yrd. Do. Dr. Uluda niversitesi, Gzel Sanatlar Fakltesi, Resim Blm, meryem_uzunoglu@mynet.com

DL, 2013, Cilt 2, Say 10, Volume 2, Number 10-

151 www.idildergisi.com

IN THE CONTEXT OF THE RELATIONSHIP BETWEEN CULTURE AND ART; THE EFFORTS OF THE UNIQUE

TURKISH PAINTING IN EARLY YEARS OF THE REPUBLIC

Uzunolu, Meryem. "Kltr-Sanat likisi Balamnda Cumhuriyetin lk Yllarnda zgn Trk Resmi Oluturma abalar". idil 2.10 (2013): 150-169.

Uzunolu, M. (2013). Kltr-Sanat likisi Balamnda Cumhuriyetin lk Yllarnda zgn Trk Resmi Oluturma abalar. idil, 2 (10), s.150-169.

ABSTRACT

Westernization movement, started in the last period of the Ottoman Empire and continued after the establishment of the Tukish Republic, is a normal result of migration from east to west. However, this process has different characteristics than the other processes of acculturation in Turkish history, because of the internal dynamics. The first one is, Anatolian people encountered with western culture by the Turks who embraced Western culture, not by Europians due to the distance of geographical distance. Therefore the Western cultural forms just barely adopted by the public, and perceived as an imposition for a long time. The second one is the socio-cultural environment in Europe encountered the art students which sent to the west within the framework of the modernization program. In 1930's following the discussion at the issues of the relationship between State-Art-Artist and National Art some artists who are the members of " Association of Independent Painters and Sculptors" and "D Group" who paint in understanding of cubist, constructivistic or expresionistic, have been criticized in order to narrate the Turkish Revolution by the modern art forms which were the expression of depression. The events such as the Exibition of Revolution, The State Exibition of Painting and Sculpture, and the countryside excursions of artists, organised these years, have been directed the artists towards the national and local subjects; have tended to searches for unique style by synthesizing Turkish-Islamic Art with the principles of Western Art. Within the Western,zat,on Policies, the building efforts of the Contemporary Turkish Art have continued by the 1950's.

Keywords: Culture, Art, Modernization, National Art, Unique Turkish Painting .

Uzunolu, Meryem. Kltr-Sanat likisi Balamnda Cumhuriyetin lk Yllarnda zgn Trk Resmi Oluturma abalar

www.idildergisi.com 152

1.Giri

Bu almada, Trkiye Cumhuriyeti ynetiminin yirmi be yllk ilk dneminde Batya ayak uydurarak modernleme abalar balamnda uygulad kltr politikalarnn sanattaki yansmalar ve Modern Trk Sanat oluturma yolundaki uralar, Trklerin tarihsel srete geirdikleri kltrel deiimin sanatsal dinamikleri ile karlatrarak incelenmektedir. Ouz Dilman 1910-1930 Yllar Arasnda Avrupada Eitim Alan Sanatlarmzn Aldklar Resim Eitimlerinin Eserlerine Etkisi; Mehmet Ali Genin D Grubu Ressamlarnn Trk Resim Sanatnn Geliimine Olan Katklar; Ouz Yurttadurun Cumhuriyetin lk Yllarnda Yurtdna Gnderilen Ressamlarn Trk Resim Eitimine Etkileri adl makaleleri de benzer konulara deinmekle birlikte bu aratrmada kltrel deiim ve sanatsal formlar arasndaki ilikiler zerinde durulmutur.

Bir topluluu oluturan insanlarn tutum, davran ve duygularn tarihin belli bir noktasnda somutlatran sanat etkinlii, kltrn en nemli elerinden biridir. Belli bir dnem ve corafyadaki dnce yaps, bilgi dzeyi ve toplumsal koullar yanstr. Bu nedenle sanat eserleri zamann ruhunu anlamamza yardmc olur. Turana gre (2010:16) kltr bir topluluu oluturan bireylerin edindii bilgi, inan, sanat, ahlak, gelenek ve greneklerle her trl beceri ve alkanlklardan oluan karmak bir btndr. Herhangi bir topluluun oluturduu kltr, tarihsel srete hem kendi i dinamikleri hem de baka kltrlerle girdii etkileim nedeniyle srekli deiir ve dnr.

TARHSEL SRETE TRK KLTR VE SANATI

Tarih boyunca deimeye ve gelimeye devam eden Trk kltr, baka kltrlerle srekli bir etkileim iinde olmutur. Trklerin slam ncesi dnemde Orta Asyada gelitirdikleri zgn kltrde in ve Hindistan gibi komu lkelerin kltrlerinden izler olduu bilinmektedir. (Turan,2010:54) Trkler, slamiyeti kabul edip batya yneldiklerinde ran kltryle tanmlar, gneybatya ulatklarnda ise Arap kltrnn etkisi altna girmilerdir. Orta Asyadan getirilen z, slamiyetle birlikte farkl bir grnm kazanrken yeni bir kltr bilekesine ulalmtr. Kubana gre de (2010; 7) slamn Erken ve Ortaa dnemlerinde zellikle kltr alannda birletirici bir rol bulunmaktadr. Bu nedenle Trk sanatn etnik bir temele oturtmak mmkn deildir. (Kuban, 2010, 12) 1071den itibaren Anadoluda karlalan eski kltrler ve Bizans medeniyeti bu deimeyi geniletmi, ona yeni boyutlar kazandrmtr. Trkler Hal seferleri srasnda Avrupallarla karlam, Rumeliye geip mparatorluu kurduktan sonra ise onlarla yan yana yaamaya balamlardr. (Turan,2010:54) Tm bu karlamalar gnlk yaam

DL, 2013, Cilt 2, Say 10, Volume 2, Number 10-

153 www.idildergisi.com

alkanlklarndan sanatsal formlara kadar geni bir yelpazede Trk kltrn etkilemi ve byk izler brakmtr.

talyan sanat Centile Bellini Fatihin portresini yapmak zere stanbula davet edilmi, I. Mahmut Topkap saraynn resimlerini Fransz sanatlara sipari etmitir. Kubana gre (2010: 11) slam sanatndaki geometrik dzenlerin kkenleri Roma mozaiklerine kadar uzanmakta, Erzurum evlerindeki tavan kirilemelerinin ilk rneklerine Helenistik ada da rastlanmaktadr. Her seferinde sanat retiminin kendi i dinamikleri ile evresel faktrlerin kesimesi yeni sentezlere yol am, sanat olay bir zincirin halkalar gibi srekliliini korumutur.

Trklerin kurduu tm devletlerde kltrel deiim, ynetici snfn giriimleri ile ivme kazanmtr. Gerek devlet yaplanmasndaki deiiklikler, gerekse Yksek Sanat oluturma adna yaplan giriimler saray tarafndan balatlmtr. Ancak ilikiler sadece diplomatik dzeyde kalmam, halklar da birbiriyle kaynam, komuluk etmi, alveri yapmlardr. Bu iletiim yneticilerin zaten benimsemi olduu baz alkanlklarn ya da beenilerin, yava yava halk tarafndan da kabul grmesini kolaylatrmtr. Bylece Doudan Batya g srecinde Trk toplumu karlat tm kltrlerle yeni sentezler oluturmaya devam etmitir.

Osmanl dneminde saray ok uluslu ok kltrl bir yaplanmay benimserken halk da Rumlarla i ie gnlk yaamn srdrmeye devam etmitir. Din faktr sadece padiah ve evresini deil, sradan insanlar da Arap kltrne yaklatrmtr. ran sanat ve edebiyat Seluklu dneminde olduu kadar Osmanl dneminde de retilen yaptlar zerinde etkili olmutur. Arapa ve Farsadan dilimize geen kelimeler gnmzde de kullanlmaya devam etmektedir.

ok geni bir corafyaya yaylm Osmanl mparatorluunun iinde birbirinden farkl pek ok kltr, etnik grup ve inan bulunmaktadr. Yzyllar boyunca bir arada yaamay baarm, bu farkl dinlere mensup etnik gruplarn kltrleri, zamanla birbiri iinde eriyerek ortak bir Osmanl kltr dokusunun olumasna neden olmutur. (Ortayl, 2000:16) Farkl etnik gruplara mensup ailelerin yaam tarzlar, yeme ime alkanlklar, mzik zevkleri ve adetleri giderek birbirine benzemitir. yle ki Trkler, Rumlar ve Ermeniler arasnda baz kltrel formlarn kkeni ile ilgili tartmalar halen devam etmektedir.

Ortaylya gre (2000:17), farkllklar ise dinsel olmaktan ok blgesel ve ekonomik nedenlere dayanmaktadr. Szgelimi Bonak bir Mslman ailede kadnn stats, Musullu bir Hristiyan ailede yaayan kadndan ok daha serbest ve eitliki iken, stanbulda yaayan bir Ermeni aile, Avrupal Hristiyanlardan ok Mslman

Uzunolu, Meryem. Kltr-Sanat likisi Balamnda Cumhuriyetin lk Yllarnda zgn Trk Resmi Oluturma abalar

www.idildergisi.com 154

Trk ailesine benzemektedir. Birlikte geirilen yzyllar, bu ailelerin yaam tarzlar ve adetlerini birbirine yaklatrmtr.

OSMANLI MPARATORLUUNUN SON DNEMNDE AVRUPA LE KLTREL ETKLEM VE SANATA YANSIMALARI

Osmanl imparatorluunun k dneminde toprak kaybnn hzla artmas zerine devlet yaplanmasn sorgulayan yneticiler Batl lkeleri rnek alarak bir takm reformlar geekletirmeye balamlardr. ncelikli ihtiya kaybedilen topraklarn geri alnmas ya da daha fazla kayp olmasn engellemek olduu iin de yenilenme hareketi askeri alanda balamtr. (Tansu, 1993: 51) 1793 ylnda kurulan Mhendishane-i Berri-i Hmayunun programnda desen ve usul- tersim (perspektif) derslerine yer verilmitir. nceleri bu dersler topuluk, istihkam ve haritaclk alanlarnda rencilere teknik bilgi vermek iin dzenlenmi olsa da 1824den itibaren resim dersi nem kazanmtr. Daha sonra Mekteb-i Bahriye ve Mekteb-i Fnun-i Harbiye-i ahanede de ayn eilim devam etmitir. lk kez 1835 ylnda yetenekli rencilere Avrupada resim eitimi olana salanm; on iki gen ngiltereye gnderilmitir. Ferik brahim Paa (1815-1881 / 89) Mhendishaneden, Ferik Tevfik Paa (1819-1866) ise Harbiyeden yetierek nlenen ilk ressamlarmzdr. (Gren,1996, S:37, s:63) Bu gelenek Osmanl mparatorluu yklncaya kadar devam etmi; lkemizde Batl anlamda yalboya resim geleneinin ncleri saylan eker Ahmet Paa, Sleyman Seyyit Bey ve 1914 kua sanatlarnn pek ou devlet tarafndan sanat eitimi almak zere Avrupaya gnderilmilerdir. Osman Hamdi Bey ise hukuk renimi grmek iin gittii Pariste bir yandan da resim dersleri almtr.(Tansu,1993:55)

te yandan II. Mahmut (1808-1839) bu yllarda Rupen Manas isimli bir Ermeni ressama portresini yaptrarak devlet dairelerine astrm; Wilkie ise 1840ta davetli olarak geldii stanbulda Abdlmecitin bir portresini yapmtr. Kendisi de resim yapan Sultan Abdlaziz (1861-1876) ise Rus ressam Ayvazosky ile Fransz ressamlar Berton ve Guillemeti sarayda himaye ederek bir ok tablo siparii vermi (Gren,1996, S:37, s:63), 1871de J.F. Fullerye at zerinde bir heykelini yaptrmtr. (Cezar,1995, c:1, s.151) 1874te Guillemet tarafndan Beyolunda alan zel akademi Osmanl mparatorluunda kurulan ilk sanat okuludur. ounlukla aznla mensup rencilerin devam etii okulun, kesin bir belge bulunmamakla birlikte yl kadar faaliyet gsterdii dnlmektedir. (Cezar,1995, c:2, s.449) lkemizdeki ilk resmi gzel sanatlar okulu ise Mekteb-i Sanayi-i Nefise-i hne adyla 1882 ylnda kurulmutur. Osman Hamdi Beyin kurucu mdr olduu bu okul resim, heykel ve mimarlk blmlerine 1883te renci alarak eitimine balamtr. (Tansu, 1993:104-105) Eitim kadrosu yabanc hocalardan oluan Sanayi-i Nefise Mektebinin program LEcole des

DL, 2013, Cilt 2, Say 10, Volume 2, Number 10-

155 www.idildergisi.com

Beaux-Arts model alnarak hazrlanmtr. (Artun,2007:41) lk yllarda ounlukla aznla mensup rencilerin devam ettii okula sonradan Trk ve Mslman renciler de kaydolmaya balamtr. brahim all ve arkadalarnn 1914te Paristen yurda dnmelerinin ardndan Sanayi-i Nefise Mektebindeki resim atlyeleri, Trk hocalara emanet edilmitir. (Tansu,1993:121)

Osmanl mparatorluunun son dnemlerinde Batl lkelerle artan diplomatik ilikiler daha fazla sayda kiinin Avrupa kltr ile tanmasna neden olmu, bir yandan devlet yaplanmasnda deiikliklere gidilirken bir yandan Batl yaam alkanlklar ve kltrel sanatsal formlar ynetici snf araclyla lkemize tanmaya balanmtr. Ancak Tanzimattan itibaren bu snfn yaam tarznda grnr hale gelen Batl alkanlklar gndelik yaam iinde rnekleri olmad iin halk tarafndan kolaylkla benimsenmemitir. Bunun sonucu olarak da Tanzimatla birlikte balayp Cumhuriyet dneminde ivme kazanan Batllama hareketi uzun bir sre dayatma olarak alglanmtr.

Morana gre (1998 :9), 19. Yzylda Bat ile Douyu bir arada yaama olgusu, her alanda ikilik yaratm; eski ahlak / yeni ahlak, eski aile tipi / yeni aile tipi, eski, terbiye / yeni terbiye gibi ayrmlar gndeme gelmitir. Batl kltr formlarn benimseyen ynetici snf ile eskiden beri benimsedii alkanlklardan kopmak istemeyen halk kitleleri arasndaki mesafe giderek oalmtr. Toplumun belirgin bir zellii haline gelen deer kamaas ynetici snf ve aydnlar da etkilemi; eski geleneklerle yetinmek istemedikleri halde Batl deerlere de tamamen adapte olamamlardr.

ehzade Abdlmecitin harem iindeki yaamn belgeleyen Haremde Beethoven adl yapt, mekanda kullanlan mobilya ve aksesuarlar, kadnlarn kyafetleri ile durular ve yaplan mziin Batl referanslar nedeniyle Oryantalistlere verilmi bir cevap niteliindedir. Gralar (2000:140), resmin Osmanl hanedanna mensup bir ailenin gnlk yaamn gsteren bir belge olduunu ifade etmektedir. Abdlmecit Efendi, resimdeki kadnlar kendine gvenen, kltrl, sanat ve bilimi evrensel anlamda tketen bireyler olarak gsterse de son tahlilde birer kle olan bu kadnlarn zgrl ehzadenin Balarbandaki kknn duvarlar ile snrldr.

CUMHURYETN KURULU DNEMNDE BATILILAMA PROGRAMI VE SANATA YANSIMALARI

20. yzyln banda Kurtulu savandan galibiyetle kan Trk ulusu cumhuriyeti kurmu ve yzyllardr devam eden bunalm yerini byk bir heyecana brakmtr. Osmanl mparatorluunun rmeye yz tutmu ve an gerisinde

Uzunolu, Meryem. Kltr-Sanat likisi Balamnda Cumhuriyetin lk Yllarnda zgn Trk Resmi Oluturma abalar

www.idildergisi.com 156

kalm olan kurumlarnn yeniden yaplanmas gerekmektedir. Cumhuriyetin kurucu kadrolar, bir daha esaret noktasna gelmemek iin sadece devlet kurumlarnn deil, toplumsal yapnn da topyekun deitirilmesi gerektiine inanmaktadr. Rnesansn temelleri zerine oturan aydnlanmann ardndan sanayi devrimini de gerekletiren Bat medeniyeti gen Trkiye Cumhuriyeti iin iyi bir rnektir. nan...