Liternet – sztuka, moda czy konieczność? Polskie 2006.pdfBożena Jarosz jarosz@ap.krakow.pl Pracownia…

  • Published on
    01-Mar-2019

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

<p>Boena Jarosz jarosz@ap.krakow.pl Pracownia Technologii Nauczania Akademia Pedagogiczna im. KEN Krakw </p> <p>Liternet sztuka, moda czy konieczno? Polskie powieci hipertekstowe w Sieci </p> <p>Wstp </p> <p>19. kwietnia 2002 roku z inicjatywy Stowarzyszenia Krakowska Alternatywa, pisma Ha!art oraz Koa Naukowego Filmoznawcw Uniwersytetu Jagielloskiego odbya si w Krakowie sesja literaturoznawcza, na ktrej Jerzy Ablewicz uy pojcia liternet jako pochodna sw literatura i Internet. Nowy termin obejmuje szereg zjawisk i aspektw literackich istniejcych w Sieci, w tym: topik internetow w tradycyjnej literaturze, archiwizacje literatury w Internecie, literatur Sieci, literatur w Sieci, ycie literackie w Sieci, strony autorskie pisarzy i poetw oraz selfpublishing (wydawanie wasnych prac, dziki technice cyfrowej moliwe niewielkim kosztem), sieciowe czasopisma literackie, ksiki elektroniczne (e-booki), czaty, banalizm liternetowy oraz literacki e-commerce, hipertekst w literaturze oraz szerzej hiperfikcj czy hipertekstualizm, blogi, netspeak (specyficzny jzyk uywany przez internautw), e-mail art, netart, design, spoecznoci liternetowe, cyberpunk [http://pl.wikipedia.org/wiki/Liternet, 2006], [http://liternet.pl/..., 2006]. Pod koniec roku 2005 powsta polski wortal liternet.pl, ktrego celem byo gromadzenie informacji zwizanych z badaniami liternetowymi. Niestety, w chwili powstawania niniejszego artykuu wspomniany wortal by chwilowo niedostpny. </p> <p>Niniejszy artyku otwiera cykl opracowa, w ktrych autorka zamierza odnie si do rnorodnych literackich i paraliterackich zjawisk w Sieci i zosta powicony polskim powieciom hipertekstowym. </p> <p>Hipertekst w literaturze i w Sieci kilka definicji i porwna </p> <p>Hipertekst oraz formy prezentacji literackiej zblione do hipertekstu od lat fascynoway i inspiroway twrcw awangardowych (w teorii zaistnia on w latach szedziesitych [Techsty. Hipertekst: definicje, 2006]). Hipertekst moe by prezentowany elektronicznie lub na papierze. </p> <p>Warto w tym miejscu rozrni dwa, z pozoru podobne, pojcia: ksika elektroniczna oraz hiperksika. Wikszo e-ksiek to elektroniczne wersje swoich drukowanych pierwowzorw. Tekst prezentowany jest na interaktywnych ekranach, a jego jednostk nadal pozostaje strona [Techsty. Definicje: hiperksika, 2005], [Techsty. Cyberprzestrze: VR i tekst, 2005]. Hiperksika to ksika elektroniczna o cechach hipertekstu [Techsty. Definicje: hiperksika, 2005. </p> <p>Hipertekst nie jest wic nierozerwalnie zczony z technologi, lecz dopiero realizowana komputerowo technika interaktywna pozwolia na swobodne kreacje, </p> <p>nie ograniczone linearnym ukadem zszytych i oprawionych kartek. Pod pojciem hiperfikcji rozumie si literatur stworzon i odczytywan w rodowisku hipertekstowym, najczciej w Sieci lub w specjalnym hipertekstowym programie [Pisarski, 2003]. Z cyberprzestrzeni hipertekst cz wsplne cechy przestrzenno i topografizacja [Techsty. Cyberprzestrze: definicje, hipertekst, 2006]. Powstaje tym samym przekaz pod wzgldem struktury i formy odmienny zarwno od linearnego, jak te od drukowanego. Zatraca si poczucie uporzdkowania, tak charakterystyczne dla komunikatw sekwencyjnych, akcent dowiadczania rzeczywistoci przesunity zostaje w kierunku przeywania, zwizanego z mas bodcw, ktrych nie jestemy w stanie zintegrowa, przeywania, ktre staje si nieustannym szokiem, zadziwieniem. Tego wanie musi dostarczy nam artysta szoku, ktry wyrwie nas z dowiadczenia [Sieko, 2002]. Wane jest przy tym, aby w szok nie by spowodowany dosown, przypadkow, nieprzemylan fascynacj rzeczywistym hipertekstem, ktry oznacza leksje umieszczone w losowej kolejnoci, o zaburzonej spjnoci kolejnych fragmentw, odmienne stylistycznie, o zredukowanym sensie i ktry jest tylko chaosem [Czerski, 2003]. Wane jest, aby nowa forma przekazu i nowa forma wyrazu jednoczenie wielolinearna i wypeniona technologicznym potencjaem znaczco pobudzaa wyobrani twrcw, inspirowaa ku odkryciom i ksztatowaa now artystyczn tre; aby hipertekst sta si sposobem na wyraenie stosunku czowieka do otaczajcego go wiata, gdy by moe to wanie hipertekst okrela dzi nasze miejsce we wszechwiecie [Pisarski, 2003]. </p> <p>Polskie powieci hipertekstowe </p> <p>Zasoby polskojzycznej literatury hipertekstowej prezentuj si jak dotychczas raczej skromnie. Za pierwsz polsk powie hipertekstow uznany zosta Blok Sawomira Shutego [Shuty, 2006], ponadto wymieni mona: Tramwaje w przestrzeniach zespolonych dr. Muto [dr Muto, 2006], Gmachy Trwonienia Czasu xnauty [xnauta, 2006] oraz Koniec wiata wedug Emeryka Radosawa Nowakowskiego [Nowakowski, 2006]. Dokonujc krtkiego przegldu wymienionych powieci skupi si gwnie na analizie tych rodkw wyrazu, ktre w nierozerwalny sposb wi si z konstytutywnymi cechami hipertekstu, szczeglnie za hipertekstu elektronicznego. </p> <p>Najatwiejszym i w zasadzie najbardziej te intuicyjnym sposobem budowania literackich leksji jest ich skojarzenie ze strumieniem wiadomoci. Korzeni takiego podejcia szuka mona w niedocignionym jak dotd pierwowzorze powieci hipertekstowej Ulissesie Jamesa Joycea. Ten sposb traktowania hiperprzestrzeni artystycznej obserwujemy w utworach Tramwaje w przestrzeniach zespolonych dr. Muto oraz Gmachy Trwonienia Czasu xnauty. W obu przypadkach mamy do czynienia z onirycznym charakterem podry po zakamarkach pamici i wiadomoci, stymulowanym przez przypadkowe skojarzenia, dziaajce na zasadzie encyklopedycznych linkw. Fragmentaryczna architektura Gmachw, take dygresyjna (leksje otwierajce si w oddzielnych oknach), nierzadko zamknita w ptle lub uporczywie powracajca do tych samych tematw, jest wyrazem niewiary w sens linearnej narracji opisw, zarysw postaci, charakterw, konstrukcji psychologicznych. To jedynie szkic i makieta wikszej budowli ktrej konstrukcja zaplanowana jest na lata [...] wczgi. Zaledwie znak </p> <p>obecnoci jakiej ledwo przeczuwalnej gbi, kryjcej si poniej strefy fotycznej czyli tam, gdzie nie dociera wiato jakiekolwiek... [xnauta, 2006]. Hipertekstualno Tramwajw sprowadza si gwnie do skomplikowanych zabiegw technicznych, ktrych istnienie niestety trudno usprawiedliwi zaplanowan literack wizj. Autor stworzy tu wasn, wielowarstwow koncepcj linkw. Poszczeglne leksje rozdziay, zamknite w powtarzajce si ramy tekstu otoczonego ukonikami To jest/.../To byo, zostay ponumerowane tak, aby umoliwi tradycyjny, linearny dostp (korzystajc z opcji zacznij od dowolnego rozdziau mona dosta si do kolejnych rozdziaw konsekwentnie wpisujc ich kolejne numery). Ponadto leksje uoone s w strukturze przypominajcej list stron przegldanych w przegldarce internetowej, do ktrych dziki uyciu przyciskw DO POPRZEDNIEGO ROZDZIAU i NASTPNY ROZDZIA przedstawionych w konwencji grafu sugerowany jest sekwencyjny dostp, bd wedug numeracji rozdziaw, bd zgodnie z zapamitan histori ich przegldania. W rzeczywistoci uyte przyciski narzucaj czytelnikowi kolejno zaplanowan przez autora, niezgodn zarwno z rzeczywist drog czytelnika, jak te z numeracj leksji. Jednoczenie autor umoliwi trzeci sposb poruszania si po tekcie powieci, umieszczajc w tekcie tradycyjne linki, realizowane w klasycznej formie wyrnionych fragmentw tekstu (rys. 1), ktre odsyaj czytelnika do uprzednio przygotowanych w formie zakadek fragmentw innych rozdziaw. </p> <p>Rys. 1. Przykad zrnicowanych hiperczy w powieci Tramwaje w przestrzeniach zespolonych </p> <p>Zagbiajc si w lekturze powieci Blok Sawomira Shutego dowiadczamy literackiej wdrwki po mieszkaniach pewnego bloku z wielkiej pyty. Linki w Bloku prowadz czytelnika w dwojaki sposb topograficznie, czyli w sposb zgodny z ukadem piter i mieszka oraz podobnie jak w Tramwajach poprzez klasyczne hipercza, dziki ktrym Shuty zliteralizowa dyskurs plotki [Pisarski, 2003]. Piotrowi Czerskiemu cierpliwoci wystarczyo na pi, moe sze klikni, gdy jego zdaniem taki sposb lektury nie rni si w istocie od zappingu, czyli bezmylnego przerzucania kanaw w telewizorze [Czerski, 2003]. Tymczasem ten wanie sposb prezentacji peni funkcj rodka wyrazu oddajcego ide istnienia i funkcjonowania mieszkacw blokowiska a waciwie brak jakiejkolwiek idei, gdy lepiej mieszka w bloku, chodzi w podkoszulku i zbija bki. Toczy jawn, niekoczc si wojn midzy witami a telewizorem, midzy tradycj a telewizorem, czymkolwiek a telewizorem [Osiski, 2006]. Beznamitna, chaotyczna, </p> <p>porozbijana na niewielkie fragmenty, czsto zamknita w obsesyjne ptle relacja Shutego w rzeczywistoci obnaa bezlitonie postrzpion fragmentaryczno dziaa strasznych mieszkacw, przypadkowo nieuporzdkowan i niepodporzdkowan adnemu celowi, prymitywn homogeniczno potrzeb. </p> <p>(...) Od rana bekot. Bekoc, bredz, e deszcz, e drogo, e to, e tamto. Troch pochodz, troch posiedz, I wszystko widmo. I wszystko fantom. (...) I oto id, zapici szczelnie, Patrz na prawo, patrz na lewo. A patrzc - widz wszystko oddzielnie e dom... e Stasiek... e ko... e drzewo... (...) W strasznych mieszkaniach straszni mieszczanie. </p> <p>fragment wiersza J. Tuwima Mieszkacy </p> <p>Koniec wiata wedug Emeryka Radosawa Nowakowskiego to nie tylko powie hipertekstowa. Jej szata graficzna w spjny sposb wspistnieje z tekstem, razem z nim budujc wiat poetyckich znacze. Analizujc utwr znajdujemy w nim wiele odniesie do wspczesnej literatury awangardowej, a jednoczenie moemy wyodrbni uyte przez autora specyficzne techniki oraz rodki literackie, do realizacji ktrych niezbdny jest komputer i ktre przeniesione w sposb tradycyjny na papier utraciyby swj sens. </p> <p>Hipertekstualny mechanizm w fikcji literackiej w naturalny sposb pozwala obrazowa wspomniany ju strumie wiadomoci lub z uwagi na nielinearno suy moe tworzeniu wielotorowych fabu, po ktrych czytelnik porusza si na wzr podry po wszechwiatach rwnolegych. W powieci Nowakowskiego leksji nie identyfikujemy ze zdarzeniami leksje odpowiadaj postaciom w teje powieci wystpujcym (oprcz narratora, kronikarza czy Emeryka, znajdziemy tu zwierzta, roliny, przedmioty, a nawet abstrakcyjne pojcia sowne). Postacie te istniej, trwaj, dziaaj, opisuj jakie zdarzenia, myl, mwi. Wikszo leksji to monologi wewntrzne postaci poprzez tre monologw poznajemy ich osobowo. Grafika leksji przyblia nam owe postacie fizycznie, lecz ich obraz przedstawiono nietypowo. W powieci nie znajdziemy tradycyjnych rysunkw ani fotografii osadzonych wok tekstu. Szat graficzn tworzy przede wszystkim ksztat danej postaci, a czasami tylko jej ruch (np. ruch latajcej muchy, niespokojny bieg rzeki), symbolizowany gwnie poprzez sposb uoenia i barw tekstu (usychajca winorol, pinia, cytryna, rozupana jabo), czasami take poprzez wzorzyste to (kwiecista ka, zbutwiaa szopa) lub animacje (chmury, motyl). Technika komputerowa jest wic tu niezbdna do prezentowania animacji. Ponadto komputer pozwala na realizacj innych jeszcze efektw. Jednym z nich jest moliwo przewijania na ekranie tych leksji, ktre w zamierzeniu autora maj ukazywa si czytelnikowi fragment po fragmencie, (np. wizerunek wysokiej roliny) [Jarosz, 2006], drugim efektem za fragmentaryczne ukazanie leksji zbudowanych w formie ukadu mniejszych, rwnolegle przebiegajcych, </p> <p>dugich, pionowo prowadzonych wtkw, zmuszajcego czytelnika do wyboru pomidzy ich odczytaniem rwnolegym czyli w poziomie, lub sekwencyjnym czyli w naturalnym ukadzie pionowym. </p> <p>Jak ju wspomniaam, Nowakowski dzielc powie na leksje czyli topograficznie rozkadajc tkank tekstow w wirtualnej przestrzeni w kadym fragmencie umieci posta. W ten sposb odzwierciedli wic odrbne byty, ktre porozrzucane mog istnie take w przestrzeni realnej. Hipercza natomiast nie su jak w innych hiperpowieciach do rozbicia linearnego wtku fabularnego. Semantyczna rola hiperczy polega na splataniu monologujcych postaci w ukad wzajemnych powiza i wspzalenoci w czasie. Podczas drogi poprzez hipercza czytelnikowi towarzyszy paradoksalne wraenie statycznego trwania w czasie, jakby zawieszenia w drgajcym od upau powietrzu (akcja powieci toczy si w gorcy, czerwcowy dzie). Aspekt techniczny odsyaczy umoliwia autorowi komputerow symulacj dwch znanych i wanych technik literackich, stosowanych wczeniej w powieciach drukowanych: pierwsza z nich to nage zmiany perspektywy narracyjnej (spotykany tu w kilku miejscach ukad odsyaczy stworzy ponadto narracyjne ptle), druga to spopularyzowany prawie 100 lat temu symultanizm, ktry autor wzmocni dodatkowo we fragmencie o nazwie Balon (wprowadzajc dwa rwnolege, rnice si kolorem teksty pisane naprzemiennie wersami) [Jarosz, 2006]. </p> <p>Podsumowanie </p> <p>W przedstawionych pokrtce analizach polskich powieci hipertekstowych staraam si przede wszystkim zbada, na ile ich autorzy wykazali si wyczuciem waciwoci hipertekstu elektronicznego jako specyficznego rodka wyrazu oraz w jakim stopniu jzyk nowego medium przekada si na twrcze i artystyczne walory wymienionych utworw. W rozwaaniach pominam kilka pozycji literackich zblionych do powieci hipertekstowych, jak np. stworzon w jzyku angielskim hipermedialn opowie o Gilgameshu [Gilgamesh, 2005], czy te takie zjawiska paraliterackie, jak wielowtkowa i wielotorowa hipertekstowa zabawa pod hasem Napisz powie z Pilchem, zapocztkowana krtkim fragmentem przez Jerzego Pilcha, a kontynuowana przez jego czytelnikw, dla ktrych sam Pilch peni rol moderatora [Rok bez siedmiu minut, 2006]. Rozpoczty cykl artykuw powiconych liternetowi zamierzam kontynuowa pod wsplnym hasem Liternet sztuka, moda czy konieczno, starajc si za kadym razem poszukiwa odpowiedzi na pytanie, czy atwo dostpne i popularne nowinki technologiczne mog wzbogaci wiat zindywidualizowanych, artystycznych przey. </p> <p>Literatura </p> <p>Czerski P.: Raport z przecionego serwera. [W:] Liternet.pl. Red. P. Marecki. Wydaw. Rabid, Krakw 2003 oraz http://liternet.pl/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=10&amp;Itemid=4 [dostp 8.03.2006] </p> <p>Jarosz B.: Kierunki wykorzystania elektronicznych materiaw hipertekstowych w nauczaniu jzyka polskiego. [W:] Informatyczne przygotowanie nauczycieli. Kompetencje i standardy </p> <p>ksztacenia. Pod redakcj J. Migdaka i M. Zajc. Wydaw. Nauk. AP, Krakw 2006, s. 287-295 </p> <p>Pisarski M.: Kartografowie i kompilatorzy. [W:] Liternet.pl. Red. P. Marecki. Wydaw. Rabid, Krakw 2003 </p> <p>Sieko M.: Czowiek w pajczynie. Internet jako zjawisko kulturowe. Wrocawskie Wydaw. Owiatowe Atut, Wrocaw 2002 </p> <p>Gilgamesh. http://gilgamesh.psnc.pl [dostp 13.06.2006] </p> <p>http://liternet.pl/korporacja/rss/index.php?option=com_bibliography&amp;Itemid=7 [dostp 27.05.2006] </p> <p>http://pl.wikipedia.org/wiki/Liternet [dostp 11.06.2006] </p> <p>dr Muto: Tramwaje w przestrzeniach zespolonych. http://www.republika.pl/sto_sloni/drMuto/ [dostp 15.05.2006] </p> <p>Nowakowski R.: Koniec wiata wedug Emeryka. http://www.emeryk.wici.info/ [dostp 26.03.2006] </p> <p>Osiski B.: Cukier w normie / blok.art.pl Sawomir Shuty. http://www.recenzje.pl/88shuty.html [dostp 8.06.2006] </p> <p>Rok bez siedmiu minut. http://czytelnia.onet.pl/2,1047570,0,1673,rozne.html [dostp 13.03.2006] </p> <p>Shuty S.: Blok. http://www.blok.art.pl/ [dostp 27.05.2006] </p> <p>Techsty. Cyberprzestrze: definicje, hipertekst. http://www.techsty.art.pl/hipertekst/cyberprzestrzen/cybe_...</p>

Recommended

View more >