Mensur Seferovi - Trinaesta hercegovaka nou brigada

  • Published on
    31-Dec-2014

  • View
    601

  • Download
    4

DESCRIPTION

hercegovina

Transcript

ssP

VOJNOIZDAVAKI I N O V I N S K I CENTAR JNA i ARHIV HERCEGOVINE Za izdavae: naelnik mr Stevan STANOJEVI, pukovnik, pomonik naelnika za izdavaku delatnost Ivan MATOVI, pukovnik i Zulfikar DANKI Biblioteka RATNA PROLOST NARODA I N A R O D N O S T I JUGOSLAVIJEKNJIGA TRISTA DVADESET OSMA

Monografije jedinica NOV i PO JugoslavijeKNJIGA STO DVADESET ETVRTA

UREIVAKI

ODBOR

BIBLIOTEKE

General-pukovnik Rahmija KADENI, predsednik, Ali UKRIJA, Risto DUNOV; general-pukovnici: Milan DALJEVI i Dako PUAC; general-potpukovnici: Melodije KOTEVSKI, Veljko MILADINOVI, Svetozar ORO, Zika STOJSI, loco TARABI, Fabijan TRGO i mr Avgust VRTAR; pukovnici: Ahmet ONLAGI, Viktor KUAN, Mio LEKOVlC, Radomir PETKOVlC i Rajko SARENAC, glavni i odgovorni urednik ODBOR KRETA, IZVRSNI ZA OBILJEAVANJE REVOLUCIONARNOG NOB I SOCIJALISTIKE REVOLUCIJE U ODBOR RADNIKOG POHERCEGOVINI

Demal MUMINAGI, predsjednik, Svetozar ORO, Rade GALEB, Ante RAMLJAK, Danilo B I L A N O V l C , Enver CEMALOVI, Zulfikar DANKI, Jure GALI, Tida KARABEG, Danilo K O M N E N O V I , Sveto KOVAEVI, Vjekoslav KRIANOVI, Bozo MADAR, Asim PERVAN, Ibro ATOR, Edin CELEBI, sekretar, glavni i odgovorni urednik Sveto KOVAEVI UREIVAKI ODBOR ZA O 13. HERCEGOVAKOJ MONOGRAFIJU BRIGADI:

Danilo K O M N E N O V I , predsjednik, Lazar CVORO, Krsto DABOVI, Drago UKANOVI, Milan GRK, Milan KNEEVI, Milorad KUJACl, Fadil NUMI, Luka RATKOVI, Salko REPEA i Drago V U K O V I Urednik Sneana TMUI, profesor Recenzenti Danilo K O M N E N O V I , general-potpukovnik Zika STOJI, general-potpukovnik

MENSUR SEFEROVI

TRINAESTA HERCEGOVAKA NOU BRIGADA

Beograd, 1988.

UDK 355.486(497.1) 13. hercegovaka NOU brigada SEFEROVI, Mensur Trinaesta hercegovaka NOU brigada / Mensur Seferovi. - Beograd : Vojnoizdavaki i novinski centar, 1988 (Beograd : Vojna tamparija). - 351 str. ; 24 cm Tira 2000 primeraka. a) Brigade u NOR - Trinaesta hercegovaka udarna

U ovoj monografiji prikazan je ratni put 13. hercegovake NOU brigade od njenog formiranja 14. maja 1944. u Hercegovini do maja 1945. u Sloveniji kada je brigada zavrila svoj pobedonosni put ka slobodi. Knjiga je i pria o ljudima, o obinim borcima i stareinama, o patnjama i stradanjima, ali i o veri u budunost i u pobedu nad okupatorom i domaim izdajnicima. Dokumentovana je brojnim fotografijama iz rata, faksimilima dokumenata, skicama. U prilogu sadri spiskove stareinskog sastava i boraca koji su proli kroz brigadu i tako dali znaajan doprinos u pobedonosnom pohodu brigade ka slobodi i konanom osloboenju zemlje.

CIP - Katalogizacija u publikaciji Centralna biblioteka JNA

Umjesto predgovora... Autorov projekt ove monografije prihvaen je poetkom 1983. od Odbora za pisanje ove knjige, poslije rasprave i sugestija njegovih lanova. Tako se kristalisala idejna osnova ove publikacije. Mora se istai da je pisac ove monografije obavio veoma iroko istraivanje raspoloivih arhivskih fondova, da je koristio relevantne istorijske publikacije, te da je, oslonjen na te dokaze, izveo svoju rekonstrukciju svih bitnih komponenata ratnog ivota ove brigade. Uz te autentine izvore autor je u tom pregnuu koristio brojne zapise, sjeanja i svjedoenja irokog kruga svojih saboraca s ratnog puta Brigade. Tako se u ovom poslu angaovalo mnotvo etnih, bataljonskih i brigadnih rukovodilaca ove jedinice, koji su se rado odazivali i dali dokaza o svome raspoloenju da doprinesu u pisanju ovog istorijata. Prema tome istoriografski pristup u izradi monografije je nesumnjiv to potvruje i bogat nauni aparat. .. .. . Ovo kazivanje, za razliku od dijela naih publikacija ove vrste veoma produbljeno i cjelovito zahvata, pored vojne aktivnosti, tokove i procese unutranjeg ivota Brigade. Za itaoca je posve jasno predstavljen postojan i plodan tok vaspitno-obrazovne aktivnosti u jedinicama, u kojima su borci i starjeine sticali jedinstvene poglede o ciljevima NOP-a i njegove vojske i normama ponaanja u borbi za ostvarenje tih ciljeva. Nosioci ovakvog preobraaja zaostale ljudske svijesti, vidno se istie, bili su komunisti i skojevci a organizatori aktivnosti su tabovi preko svoje vojne i politike strukture. Intenzitet u procesu ovog ratnog kolovanja narastao je pojaanim prilivom i zarobljenika iz neprijateljskih jedinica i organizacija. . . To to e ovi manje ili vie posrnuli ljudi postati ravnopravni borci i u Brigadi nai svoj pravi put u ivot veliki je uspjeh i dokaz vaspitnog i demokratskog duha u redovima ove jedinice... ... Erudicija, darovitost, stvaralaki zanos, te bogato iskustvo autora u literarnom stvaranju i oblikovanju pisane rijei manifestuju se u ovom monografskom djelu na respektivan nain. Srena je okolnost da je na pisac lino i neposredno doivio i zapamtio ratni ivot Trinaeste. Proitavanjem ovog rukopisa doivljava se i prava ratna proza koja, tu i tamo, i epski zazvui. Takvim stilom, pitkim i zanimljivim, opisana surova ratna zbivanja ljepe se doivljavaju i itaju. Nalazim da je ovo posebna vrijednost ovog rada koji e kao knjiga stei popularnost i italaku bazu. Jedino tome nee pogodovati redovno predugo sloena reenica... Iz recenzije Danila Komnenovia

5

... Drug Seferovi je uspeo da ispria osnovna obeleija brigade i njenog borakog sastava, vetinu voenja u borbi i njen ukupni doprinos oslobodilakoj borbi tokom svog, kako kae autor, 365 dana dugog postojanja i ratovanja... ... Uspeo je da verno oslika, ispria i prikae sve dogaaje koji su se deavali u brigadi i sa brigadom, uzimajui uvek u obzir i susedne jedinice i da d odgovarajue ocene o njihovim uspesima i neuspesima, uzrastanjima i padovima, ne proputajui nita znaajnije bez obzira na to da li se radi o dobrim ili loim primerima i na naoj i na neprijateljskoj strani .. ... Autor je ne samo uspeo da ispria mukotrpno stvaranje brigade i bratstvo i jedinstvo nego je ovim i ovakvim tekstom dao i neto vie od onoga to obino monografije daju. On nije pisao samo hronologiju dogaaja preuzetih iz operativnih dnevnika i izvetaja, ve je u tekstu dao dosta prostora i preivelim borcima i rukovodiocima da kau i iznesu svoja vienja, a i sam je svojim stilom pisanja doprineo da to bude jedna od boljih napisanih monografija o naim ratnim jedinicama... Iz recenzije 2ike Stojia

6 i

Prvo poglavlje

Formiranje brigade i prve borbe(maj - jun 1944)vrijeme kada je 4500 vojnika njemake 369. legionarske divizije, etnikog Nevesinjskog i Trebinjskog korpusa i 9. ustako-domobranskog posadnog zdruga svojim uzastopnim napadima pokualo da znatnije oslabe borbene mogunosti 3000 boraca 29. hercegovake NOU divizije i partizanskih odreda u istonoj Hercegovini, kako bi, u slijedeim zamanijim operacijama u ljeto 1944. oslobodile komunikacije koje od Mostara vode ka Jadranu i Crnoj Gori i, na taj nain, uvrstile ire dubrovako zalee i spremnije doekali eventualno savezniko iskrcavanje, tab 29. hercegovake divizije obavijestio je 14. maja 1944. svoje tri brigade na poloajima oko Nevesinja, Gacka i Bilee da se, prema direktivi Vrhovnog taba NOV i POJ, formira 13. hercegovaka NOV brigada, naznaivi je odmah udarnom." Dva dana kasnije, 16. maja, kuriri su prenijeli odreenije poruke vojnog i politikog rukovodstva Hercegovine: prvom porukom 2 ' je tab Divizije zahtijevao da 11. hercegovaka NOU brigada svoj 4. bataljon preda komandantu 13. brigade Danilu Komnenoviu 3 ' dotadanjem komandantu 12. hercegovake NOU brigade, da tab nove, etvrte po redu, hercegovake brigade kroz pola sata kree za Stare Dulie, gdje treba da doe 4. bataljon najhitnije, a drugom porukom 4 ' je Oblasni'> Naredba br. 465 taba 29. NOU divizije od 14. maja 1944. o formiranju 13. hercegovake NOU brigade (original, pisan na maini, latinicom, Vojnoistorijski institut, (dalje VIII), Beograd, Arhiva NOP-a, k. 1143 A, fascikla 10, dok. 5/1); U orepacijskom dnevniku 29. hercegovake divizije pogreno je upisano da je 13. juna 1944. izvreno sveano formiranje 13. brigade. Bila je to prva brigadna smotra, tj. formiranje 13. brigade oznaava samo jedan datum - 14. maj 1944, (VII, ANOP-a, k. 1043 A, f. 8, dok. 7); U relaciji taba 29. divizije od 21. jula 1944. takoe je pogreno napisano da je na dan 13. juna o. g. formirana XIII hercegovaka brigada (VII, ANOP-a, kut. 1143 A, fas. 7, dok. 1); U Zborniku dokumenata i podataka o NOR-u jugoslovenskih naroda (VII, tom II, knjiga 12, dok, 208), isto tako, u fusnoti, pie da je Stab 29. NOU divizije 14. maja obavijestio svoje jedinice o naredbi Vrhovnog taba o formiranju XIII NOU brigade i odredio vrioce pojedinih funkcija u tabu brigade, a zatim, pogreno, da je Brigada formirana 25. maja 1944. u Solakovoj Kuli, od 4. bataljona 11. hercegovake NOU brigade i Mostarskog NOP odreda, d a j e popunjena 13. juna 1944. bataljonom 'Savo Belovi' Junohercegovakog NOP odreda. 2> VII, ANOP-a, kut. 1143, fas. 7.1. dok. 4. 3> Narodni heroj, general-potpukovnik JNA u penziji, roen u selu Poplatu kod Stoca 1915. Krajem rata komandant Bosansko-hercegovake divizije KNOJ-a. lan KPJ od 1942. Uoi penzionisanja bio je naelnik uprave u SSNO i naelnik taba armije, zavrio WA JNA. Nosilac Partizanske spomenice 1941, lan Savjeta SR BiH. ivi u Beogradu. 4> VII, ANOP-a, film 7, Institut za radniki pokret u BiH, str. 623-624. I Ugljea Danilovi, lan PK KPJ za BiH, u svojoj III knjizi Sjeanja-lanci i ratni dnevnik (izdanje Vojnoizdavakog i novinskog centra u Beogradu i sarajevske Svjetlosti, 1987. godine), na str. 452, pored ostalog, pie (3. maja 1944. u selu Velimlju) da e se formirati Mostarska brigada od Mostarskog odreda i jednog brigadnog bataljona, a na str. 455:

U

komitet KPJ za Hercegovinu upoznao Mjesni komitet KPJ za Mostar da se na tromei Konjica, Nevesinja i Mostara organizuje i razvija 13. brigada, da su tab te brigade i jedan bataljon 29. divizije upravo toga dana ve kreijuli na sektor, da e se sa formiranjem Mostarske brigade, kako je p r e m toj poruci nova jedinica trebalo da se zove, popraviti situacija na tom sektoru, a isto tako bie omoguena mnogo vra i solidnija veza sa mostarskom partijskom organizacijom radi izbacivanja ljudi i materijala iz tog nepresunog partizanskog mobilizacionog izvorita u okupiranom gradu, odnosno da e tom vezom neposredno rukovoditi zamjenik politikog komesara i partijski rukovodilac nove brigade, Novak Aneli,51 politiki radnik iz trebinjskog sreza.

Dvije direktive Vrhovnog taba NOV i POJNa takvu borbenu i moralnu uzajamnost i revolucionarno uzrastanje grada i njegovog najisturenijeg udarnog jezgra, Mostarskog bataljona, koji je od septembra 1941. uzrastao kroz borbe na irem podruju Borakog jezera u sjevernoj Hercegovini, a zatim kao 3. bataljon 10. hercegovake NOU brigade u bitkama na Neretvi i Sutjesci, tokom ratnih dana, podsticao je i usredsreivao i vrhovni komandant, Josip Broz Tito, kao to je to na upeatljiv nain obiljeio i 8. oktobra 1943,6) kada je u Jajcu, poslije iscrpnog izvjetaja politikog komesara Mostarskog bataljona Envera emalovia, 7 ' postavljenog od 14. maja 1944. za politikog komesara 13. hercegovake NOU brigade, potpisao naredbu da se Mostarski bataljon stavlja pod njegovu neposrednu komandu, tj. pod Vrhovni tab N O V i POJ. Poto je u naredbi od 8. oktobra 1943. ukazao na to da je zadatak Mostarskog bataljona da svoju popunu vri mobilisanjem ljudstva sa mostarskog podruja i iz oblasti gornje Neretve, da Vrhovni tab sa prerastanjem bataljona namjerava formirati Mostarsku brigadu, na tom za nas vrlo vanom sektoru, da se sa prerastanjem i vojno-politikim uvrenjem bataljona otponu partizanske akcije u dolini rijeke Ne13. maj 44, Danii. Prije dva dana prisustvovao sam sastanku taba divizije. Donesena je odluka da se formira Mostarska brigada, koju sainjavaju dva bataljona Mostarskog odreda i 4. bataljon 11. brigade.. . Na str. 260 (25. maja 1944) pie da se Konjiki bataljon (Mostarskog odreda) rasuo, a potom (str. 467) da se Odred prebacio preko pruge i da je u borbi s neprijateljem domae ljudstvo dezertiralo i da se tako rasuo Konjiki bataljon, a zatim: Odred se danas sveo na Mostarski bataljon koji broji oko 100 boraca. Poginulo je oko 46 ljudi, gotovo sve Mostarci. Ovo je trea nesrea koja zadeava ovo ljudstvo. Prvo pogibija od etnika na Borcima 1942, Sutjeska i najzad ovo. Ovome se io moe dodati pogibija 25 omladinaca lanjskog ljeta kad su se probijali prema 10. brigadi. 5> Roen u selu Duboani 1922. kod Trebinja, srednjokolac, lan KPJ od 1941, nosilac Partizanske spomenice 1941, od 15. oktobra do kraja decembra 1944. vodio zabiljeke (koje je sauvao) o radu KPJ i Skoja u 13. brigadi. ivi u Sarajevu. 6> Naredba se nalazi u Arhivu CK SKJ - pie u 104. napomeni knjige Envera emalovia Mostarski bataljon, koja je objavljena poetkom 1986. u izdanju Odbora za istoriju revolucionarnog radnikog pokreta NOB-a, Mostar. Naredba je objavljena na 279. strani knjige. 71 General-pukovnik avijacije u penziji, roen u Mostaru 1920, lan KPJ od 1941. Nosilac Partizanske spomenice 1941. Krajem rata bio politiki komesar vazduhoplovne divizije, a uoi penzionisanja komandant RV i PVO i pomonik saveznog sekretara za narodnu odbranu za RV i PVO. Zavrio Fakultet avijacije, Kurs operatike JNA i Komandnotabni kurs u SAD, lan Savjeta SR BiH, ivi u Beogradu.

8

retve, povezujui se sa susjednim partizanskim jedinicama, pri emu je trebalo odravati stalno vezu sa Mostarom, izvlaiti borce i razvijati obavjetajnu slubu, nekoliko mjeseci kasnije, 30. marta 1944,8) Vrhovni tab NOV i POJ poslao je direktivu tabu 29. divizije u kojoj je zapisao jo jednu stranicu o novoj 13. brigadi: Oblast u zahvatu srednje i gornje Neretve nije vojniki i politiki organizovana. U o v o m pogledu vi ete na taj sektor izdvojiti potrebne snage. Od tih snaga i Mostarskog bataljona formiraete jednu jedinicu - brigadu ( X I I I ) kojoj ete dodijeliti operativno podruje: Nevesinje Mostar - Konjic - Planina - Obalj. Tu ima muslimanskog i srpskog ivlja koji je pod naim uticajem. Ispoljavanjem vaih snaga i postavljanjem vrste vojne oblasti mobilisaete na tom sektoru priline snage. Sa tom jedinicom uputite i politike radnike. Skreui panju na vanost tog sektora, da tim krajem prolazi mostarska pruga i komunikacija Mostar - Nevesinje - Kalinovik, da je prva danas od prvenstvene vanosti za neprijatelja, dok druga to moe postati sjutra, da je preko tog sektora jedino mogua veza naih istonih i zapadnih oblasti, da je ta veza do tada bila vrlo spora i nesigurna, ali da o d sada taj problem brzine i sigurnosti mora biti rjeen od vas, da se na sektoru Planine nalazi veliki broj muslimanskog ivlja koga treba prihvatiti i uvesti u nae jedinice, da je sektor Hercegovine i po prostranstvu velik, a i ljudske rezerve nisu iscrpljene - vrhovni komandant predoio je sav znaaj nove hercegovake brigade i njenog operativnog podruja, pa i to da bi u Hercegovini upornim radom bilo mjesta za razvoj ne samo jedne jake divizije, nego ak i jednog lakog udarnog korpusa. Koliko su naredba Vrhovnog taba od 8. oktobra 1943. i direktiva od 30. marta 1944. bile dalekosene, podsticajne i usmjeravajue za Mostarski bataljon i 29. diviziju, a ujedno koliko su tabovi u svojim procjenama i odmjeravanjima znaaja teritorije na kojoj je trebalo da dejstvuju jae snage bili podudarni i usklaujui, ukazuju i naredba taba 29. divizije Mostarskom bataljonu 21. februara 1944,9) izvjetaj Mostarskog partizanskog odreda od 16. marta 1944.10) i pismo koje je komandant 29. divizije, pukovnik Vlado egrt, poslao sa poloaja lanovima taba 29. divizije 17. marta 1944.10 Prvom polovinom mjeseca marta imamo namjeru na va sektor uputiti jednu nau brigadu, pa e ona skupa sa vama da dotue te bande i pojaa mobilizaciju, pa e se moda stvoriti uslovi da se od vaeg bataljona i novomobilisanih stvori i formira nova brigada, pisao je tab 29. divizije Mostarskom bataljonu 21. februara 1944. Nepun mjesec dana kasnije, 16. marta, tab Mostarskog partizanskog odreda, oekujui najavljenu brigadu, pie Diviziji: U sluaju kada bi ta brigada prilikom svog dolaska uspjela formirati jedan bataljon, tada bi mi imali brigadu od oko 600 boraca, jer bi se sav teren Planine i upe mogao mobilisati.U originalu direktive Vrhovnog taba od 30. marta 1944, koju je potpisao Tito, perom je dopisan broj 13 (brigade), VII, ANOP-a, kut. 1144/1, fas. 2, dok. 25. VII, ANOP-a, kut. 1144/1, fas. 1, dok. 38. 10> Zbornik NOR, IV/23, dok. 88. U) Zbornik NOR, IV/23, dok. 90.8) 9>

9

Sutradan, 17. marta, Vlado egrt javlja sa poloaja o prilikama na sektoru Trebinje - Vilusi - Grahovo, udaljen stotinu i vie kilometara od Mostarskog partizanskog odreda i pie: Miljenja sam da ne treba vie ekati i odlagati formiranje X I I I brigade, no to prije ovo uraditi. Ovo govorim iz dva razloga: prvo to odredi (Junohercegovaki i Sjevernohercegovaki) imaju po 4 prilina bataljona i ne pokazuju dovoljno zauzimljivosti za mobilizaciju... Drugo, potrebno je radi politikog efekta na mase u Hercegovini i to e se sa ovim borcima 90% vie raditi kako politiki tako i vojniki. Mislim da bi najzgodnije bilo njezino formiranje u Dabru. Ukoliko se sloite za formiranje X I I I brigade nemojte nipoto da manja bude od 400 boraca, bez obzira koliko e ostati brojno stanje u odredima. Kada se V o j o Kovaevi, 12) rukovodilac Politodjela 29. divizije, sa etom 12. hercegovake brigade vraao iz Drvara, nosei i direktivu Vrhovnog taba N O V i POJ od 30. marta u kojoj se govori i o formiranju 13. brigade, kolonu je u samu zoru 13. aprila 1944. kod sela Depi doekala zasjeda Mostarskog bataljona Mostarskog partizanskog odreda i, zbog obostrane neobavijetenosti, zapoela je kratka i estoka borba. Obueni u ruske uniforme i sa ruskim mainkama, prepuni municije, kada im je prethodnica bila proputena pored zasjede kojom je rukovodio komandant bataljona Ahmed Pintul, borci iz napadnute kolone brzo su zalegli i, osipajui gustim rafalima iz svojih automata doboara, krenuli ka zasjedi. Proputena prethodnica je takoe napala s lea zasjedu, koja je ubrzo izgubila mitraljesca, jednog borca i komandanta Ahmeta Pintula,13' mostarskog proletera i bombaa u borbama oko Prozora, na Porimu i Sutjesci. Meu etvoricom ranjenih Rusa, bio je i Vojo Kovaevi, ranjen u grudi i u ruku. U to vrijeme je tab 29. divizije (4. aprila) 14 ' obavijestio Mostarski partizanski odred da, zbog angaovanja svojih snaga ka Trebinju i Crnogorskom primorju, nije mogao u martu, kao to je ranije javio, poslati jednu brigadu na njegovu teritoriju, a zatim je pukovnik Rade Hamovi, naelnik taba, zastupajui komandanta Divizije, zapisao da u Hercegovini imamo ostatke etnika u rasulu i 29. diviziju o d 3000 boraca sa odredima sa preko 100 automatskih orua i 15 samo tekih bacaa, da je to upeatljiv primer da se uspjenim rukovodstvom moe mnogo postii, pominjui i to da je samo u mjesecu martu ove godine ova divizija vodila vie uvijek uspjenih borbi i ubila 310 vaba i 53 etnika, zarobila 34 etnika, 7 pukomitraljeza, 9 mainki, 1 baca... Krajem aprila je tab 29. divizije na Divinu razmotrio direktivu Vrhovnog taba od 30. marta 1944. koju im je predao Vojo Kovaevi, a zatim je Vlado egrt upoznao tab 2. udarnog korpusa o zadacima koje je Vrhovni komandant postavio 29. diviziji, meu kojima je bilo i formiranje 13. hercegovake NOU brigade. 15 '12> 13) 14) 15)

Narodni heroj, general-pukovnik u penziji, lan KPJ od 1934, ivi u Beogradu. Narodni heroj, bravar, roen u Mostaru 1922, lan KPJ od 1943, u Mostarskom (Konjikom) bataljonu od 1941. VII, ANOP-a, kut. 1144/1, fas. 2, dok, 29. Danilo Komnenovi i Muharem Kreso: 29. hercegovaka divizija, izdanje Vojnoizdavakog zavoda, Beograd, 1979, str. 226.

10

Odmjeravanja

na

borbenim poloajima

lanovi taba 13. brigade u formiranju i 4. bataljon, iji su gotovo svi vojni i politiki rukovodioci i mnogi od njegovih boraca proli kroz ofanzive na Neretvi i Sutjesci kao rukovodioci i borci 4. bataljona 10. NOU udarne brigade, a zatim u l i . hercegovakoj brigadi kao njen 4. bataljon, krenuli su sredinom maja 1944. ka Mostarskom partizanskom odredu. Da su te dvije jedinice prvo jezgro nove hercegovake brigade tab 29. divizije obavijestio je 2. udarni korpus 21. maja 1941.,16) upravo u jeku neprijateljeve majske ofanzive, napominjui da ve mjesec dana, od polovine aprila do toga dana jedinice 369. legionarske divizije, u narodu i meu borcima poznate kao Vraije, koje su smijenile njemaku 7. SS diviziju u Hercegovini, uz neposrednu saradnju ustakih i preteno etnikih snaga, neprekidno napadaju optim ofanzivama na nas i slobodnu teritoriju Hercegovine, pokuavajui da razbiju jedinice 29. divizije, da su bila etiri opta napada - 25. aprila, 1. i 2. maja, 6. i 7. maja, i od 12. do 15. maja, ali da neprijatelj nije imao uspjeha. U borbama koje su voene u aprilu, kada je 718 neprijateljevih vojnika izbaeno iz stroja, i u viednevnim okrajima u prvoj polovini maja, borci i rukovodioci ispoljili su vie nego ranije udarnost i pouzdanje, u emu je mnogo znaila i prva neposredna saveznika pomo. Ali, na kraju neuspjele ofanzive borci su imali prosjeno po 10 metaka na puku, ispod 80 metaka na mitraljez, a po jednu ili nijednu bombu. U tom borbenom odmjeravanju sa protivnikom na teritoriji Hercegovine, istono od Neretve i prema granici Crne Gore, kada su od 15. maja 1944. jedinice 29. divizije prele u protivnapad ne dozvoljavajui neprijatelju da se pribere za novi poloaj, uestvovali su i 4. bataljon 11. brigade i bataljon Savo Belovi Junohercegovakog partizanskog odreda. On e se prikljuiti 13. brigadi na dan njenog prvog postrojavanja na Divinu, 13. juna 1944.l7) Kada je u vrtlogu najeih borbi, 2. maja 1944. formiran Operativni tab Grupe bataljona radi razbijanja udruenih neprijateljevih snaga oko Nevesinja, Bilee i Gacka, u njenom sastavu, pored jo dva bataljona, bili su 4. bataljon 11. brigade i bataljon Savo Belovi, o ijoj borbenosti govori i komanda etnikog Nevesinjskog korpusa: kako se 4. maja njena 1. brigada rasula ostavivi komandanta u zatitnici sa svega 5 boraca, kako je i 2. nevesinjska brigada dobila levu bonu vatru posle povlaenja 1. brigade, a u isto vreme dobija i desnu bonu vatru, kao i napad u lea od boljevika, koji su se prebacili preko Dabarskog polja i Trusine, kako je borba bila oajna i jedino blagodarei portvovanosti i borbenosti potporunika ipovca brigada se nekako izvukla. Dva dana kasnije, 6. maja, komanda je u svoj dnevnik zapisala da je posle devetoasovne borbe p. porunik ipovac izvrio napad u 16 . i sa tabnom etom jurnuo na juri gde je junaki poginuo pogoen u glavu. 18 '16>

VII, ANOP-a, kut. 1143, fas. 11, dok. 30. "> VII, ANOP-a, kut. 1143 A, fas. 8, dok 7. 18) Zbornik NOR, IV/25, dok. 18 (fusnote).

11

Operativni tab Grupe bataljona javio je 4. maja 29. diviziji kako su borci dotukli etnike, a vabe odmah ujutru pobjegle u Nevesinje:Nevesinjski etnici dobro su oamareni o v o m akcijom, te su u bjeanju priali da vie nikada nee kretati u borbu protiv partizana. Mobilisali su i poveli u borbu pod parolom da je opta ofanziva kao 1942. godine i da e partizani sigurno biti protjerani za Bosnu, a oni koji ne uestvuju u toj ofanzivi smatrae se partizanima ili simpatizerima za koje je - po pismenom nareenju 'vojvode' Petra Samardia - najmanja kazna smrt. Mi emo i dalje da bijemo i tuemo etnike bande i neemo im dati nigdje mira - na je duh u ofanzivi. 19 ' Tri dana kasnije, 7. maja,20' 11. brigada obavijestila je tab 29. divizije da su bataljoni pod njenom komandom, meu kojima i njen 4. bataljon i bataljon Savo Belovi, potukli do nogu opkoljene etnike, da se iz zaplijenjene etnike arhive vidi kako jedna naa desetina uspjeva da potisne itav njihov bataljon a zatim:Kako izgleda, etniki plan za ienje teritorije Hercegovine je potpuno osujeen i vjerovatno je da nee ponovo pokuati sa napadom. Nikada, valjda, kao tih majskih dana sa Gatakog i Nevesinjskog polja nisu istovremeno i tako udrueni, jedni pored drugih, krenuli njemaki legionari, etnici i ustaki milicioneri, njih 2000, ali nisu ni tako brzo bili rastrojeni ni obezglavljeni kao tada: ve 2. maja, napadnuti zdesna i iz pozadine, sa visova, kamenih greda i proplanaka, isprepadani, strmoglavili su se na svoje polazne poloaje. Kada su komandant 12. hercegovake NOU udarne brigade Danilo Komnenovi i komandant 2. bataljona te brigade, Milorad Kujai, neposredno poslije razbijanja neprijateljevih uzastopnih napada na prostoru Bilee, Lastve i Grahova, razbili u neoekivanim napadima i zasjedama i dvije etnike brigade Nikikog i Trebinjskog korpusa, te bili odreeni za komandanta i zamjenika komandanta 13. brigade, 4. bataljon 11. brigade i bataljon Savo Belovi Junohercegovakog odreda progonili su nevesinjske i stolake etnike na Trusinskom polju, a na Dabarskom polju su razmontirali i osposobili mitraljez sa prisilno sputenog njemakog aviona mesermit 109. Tada, 13. maja, bataljon Savo Belovi je na Hrgudu, koji je svojim visovima i kamenim gromadama straario iznad starog grada Stoca, doekao etu legionarskog stolakog garnizona i njihove etnike saradnike iz Stolake brigade. Bili su na nianu boraca u opancima samo jedne ete, vrsto zasjelim na kamenim ukama, odakle je samo jedan vod partizana i 8. maja, uz neposrednu podrku seljaka, sjurio etnike u Stolac i onemoguio ih da njemaki garnizon oslobode stalnih partizanskih predstraa i njihovih mitraljeskih rafala. Sa Hrguda je tog ljeta iz mitraljeza usred grada ubijen ustaa, a i njemaki oficiri su dobro upamtili to istaknuto partizansko uporite, poput tri njemake borbene grupe (350 vojnika i 150 etnika), kada su krenuli ka tom partizanskom poloaju. Trinaestog maja preduzeta je, po nareenju divizije, akcija na plato Hrgud; voa je bio kapetan Funke, komandant 2. diviziona 369. ap.,191 20>

VII, ANOP-a, kut. 1143, f. 10, dok. 48. VII, ANOP-a, kut. lire, f. 11, dok. 2.

12

stoji u hronologiji pokreta i dejstva njemake 369. legionarske divizije. U poetku se ilo dobro naprijed i jedinice su dostigle nareenu liniju. Ali pri ponovnom pokretu etnici nisu htjeli da nastave zajedniku akciju. Grupa Hercner bila je napadnuta, kuriri vie nisu mogli da je nau i nije se znalo ta je s njom. Ona je bila, kao to se kasnije ispostavilo, nabaena na strme padine i odbaena preko njih. Ostale dvije grupe ostale su priljepljene ispred jedne linije bunkera. Na alost, domet lakih poljskih haubica koje su ostale daleko u dolini nije vie bilo dovoljan da efikasno pomogne. Iako je kapetan Funke obrazovao krunu odbranu, dobro je proteklo i odljepljivanje, sve je bilo u redu dok nije nastupio mrak kad je poela strana pucnjava. etnici su poeli da pjevaju svoje neke ratnike pjesme i polaze samostalno u akciju, a njemaka policijska jedinica, pod uticajem za njih potpuno nove situacije, takoe se pokree, ali zapovijesti se ne izvravaju, tako da i posljednjoj grupi ne preostaje nita drugo nego da joj se naredi da sie dolje. Tog puta su se mogli osloniti na etnike, jer oni poznaju staze koje u vidu serpentina vijugaju u dolini, gdje su oko ponoi trupe, izuzevi mnoge nestale, sile opet u Stolac, umorni, siti borbe i zbunjeni. 21 ' Hrgud i njegove borce zapamtio je i komandant 369. divizije, general-lajtnant Fric Najdhold, njemaki artiljerijski oficir iz 1909. godine, koji je na tu dunost doao kao komandant 322. puka koji se borio na ruskom frontu kod Volhova, jer je i on izjavio da su se partizani ugnjezdili u bregovima oko Stoca i gaali nas tako da smo imali stalno teke gubitke, naroito ako smo izlazili na padine bregova oko Stoca, pa se zbog toga dugo dogovarao sa svojim generaltabnim oficirima Bussmanom, generaltabnim majorom Dujiem i porunikom Kurzom, ta bi se moglo initi. 22 ' U Stolac se nisu vratila sa strmih padina Hrguda 32 njemaka vojnika i 3 etnika. Mrtve nisu mogli sve pronai, jer je nemogue bilo spustiti se do njih, pisao je Junohercegovaki partizanski odred 29. diviziji 16. maja o borbi bataljona Savo Belovi. 23 '

Vojnici kadrovske vojskeBilo je to u danima kada je komandant 13. brigade, Danilo Komnenovi, s ostalim lanovima svoga taba i 4. bataljonom krenuo iz rejona Gacka ka upi konjikoj, gdje je trebalo da se sastane sa Mostarskim partizanskim odredom i, objedinjeni s njim, kao 13. brigada, zaponu svoje prve akcije na teritoriji sjeverne Hercegovine. Tu kolonu prekaljenih boraca, vojnika kadrovske vojske, vodio je major Danilo Komnenovi, o kojem je politiki komesar 29. divizije, Dragia Ivanovi, u izvjetaju politikom komesaru 2. udarnog korpusa zapisao da se drug Danilo Komnenovi, prema dosadanjem rukovoe21> 22>

Zbornik NOR, IV/25, dok. 96, (fusnota). VII, NJA, kut. 18/1, fas. 4, dok. 52, zapisnik o sasluanju Frica Najdholda, general-lajtnanta, sainjen u Vojnom sudu beogradskog garnizona 3. maja 1946. Strijeljan kao ratni zloinac. Zbornik NOR, IV/25, dok. 28.

13

tako je i za zamjenika komandanta 13. brigade, tadanjeg komandanta 2. bataljona 12. brigade Milorada Kujaia, koji je takoe bio u koloni prvog jezgra brigade u formiranju, komesar Divizije zapisao da je energian komandant i da e se moi osposobiti za komandanta brigade kada se bude naa vojska jo vie omasovila. 301 Partijski rukovodilac brigade, Novak Aneli, iju su porodicu maarski faisti strpali u logor, a zatim protjerali u umadiju, strpljiv i razloan sabesjednik i u razmatranjima najdramatinijih zbivanja, komunista koji je sticajem srenih okolnosti izbjegao strijeljanje u zatvoru vojv o d e Petra Baovia, ovog puta na prvom predahu kolone u rasutim bjelimikim zaseocima bio je u novom iskuenju: intendant, otac troje djece, hercegovaki ustanik, zaao u talu da uzme naramak sijena, ali umjesto sijena zgrabio djevojku u dimijama, koja ga se oslobodila i, uzbuena, banula u tab, rekla ta se dogodilo i - formiran je prijeki ratni sud. Intendant, razoruan i vezan, nije znao da su ga prva rasuivanja lanova suda vodila na stratite, da su njegovo krenje partizanskog morala i discipline razmatrali i Ugljea Danilovi, lan PK KPJ za BiH, i Vule Miunovi, lan divizijskog politodjela, a na svoj nain i trideset vijenika iz Hercegovine koji su krenuli na II zasjedanje ZAVNOBIH-a, pa i cio bataljon. 31) Ko zna koliko je u tim okolnostima znaila smirena rije partijskog rukovodioca brigade, ovjeka o kojem se govorilo i pisalo kao da se stidi od svake svoje rijei, tek pred okupljenim muslimanskim iteljima sela Ljute, djevojkom koja je vjerovala u pravdu partizanske vojske, pred borcima 4. bataljona i vijenicima, optuenom intendantu, familijarnom ovjeku, oduzeta su sva vojna i partijska obiljeja i ponovo je, kao borac, potvrivao svoju vjernost narodnooslobodilakom pokretu u novim okrajima. Zamjenik komandanta brigade Milorad Kujai, najstariji sin hercegovakog seljaka Gojka i majke Drage, koji su u vrijeme prvog svjetskog rata bili internirani u Maarsku, a dva oeva brata i oca im objesili u Trebinju, kao pitomac Pjeadijske podoficirske kole, komandir mitraljeskog voda u aprilskom ratu, bjegunac iz njemakog zarobljenitva, dokopao se u ustanikim danima etrdeset prve mitraljeza brede s kojim je drugovao i u Udarnoj eti koja se iz istone i june Hercegovine, poetkom januara 1942. prikljuila Konjikom (Mostarskom) partizanskom bataljonu na Borakom jezeru. Ovog puta 1944. ponovo mi je krenuo u susret, ka novim zajednikim borbama. 32 ' Bio je to mar 140 hercegovakih partizana i 30 vijenika, od kojih su mnogi bili u 10. hercegovakoj brigadi, pohod vijesnika probuene i zbratimljene Hercegovine, predstavnika kadrovske vojske i narodne vlasti, svih nacionalnih i socijalnih sredina, mar-ruta kojom su se kre30> 31)

Zbornik NOR, IX/6, dok 68. Prema sjeanju vijenika AVNOJ-a i ZAVNOBIH-a, oke Paajlia, na putu za zasjedanje ZAVNOBIH-a - maja 1944 - bila su 24 vijenika (od 39 koii su bili izabrani na I zasjedanju ZAVNOBIH-a). 32> General-major u penziji, ivi u Beogradu. Roen u selu Klobuku kod Trebinja 1922. Clan KPJ od 1942, nosilac Partizanske spomenice 1941. Poslije rata komandant divizije, zavrio VVA JNA. Od 9. septembra 1944. do 22. marta 1945. komandant 13. brigade.

16

tali, pored inenjera i profesora, radnika i oficira, svetenika i knjievnika, i desetorica zemljoradnika, Srbi, Muslimani i Hrvati - vijenici II zasjedanja ZAVNOBIH-a. Meu njima je bio i Nikola Dragani, seljak i borac Mostarskog bataljona, koji je 6. februara 1942. u selu Grdaama, u mranoj seoskoj sobi, uz bljesak sjeiva bajoneta, upao u obraun sa andarmerijskim kapetanom Branislavom okiem i njegovih devet etnika, sa ovinistima koji su i tom prilikom tvrdili da su Srbima najljui neprijatelji Muslimani i Hrvati, nakon ega su se dvadeset dva ovjeka uhvatila u rijetko vien kovitlac u pomrini u kojoj i on, Nikola, zbog toga to je imao bradu, umalo nije glavu izgubio. U tom vrtlogu je kao pukomitraljezac uestvovao i Milorad Kujai, ovog maja etrdeset etvrte, zamjenik komandanta 13. brigade. U nekom od prozorskih sela tog kasnog proljea 1944. oekivao ga je i saborac iz tih ustanikih vrtloga, Mehmed Trbonja Meha, komandant Mostarskog bataljona. 33 ' U koloni je bio i zemljoradnik oko Paajli, nekadanji sekretar Sreskog NOO za Nevesinje i komandir 1. ete 2. bataljona 10. brigade, koji je zajedno sa Mostarcima prodirao u Prozor izmeu bunkera. Znan je bio i po tome to je u jeku svake borbe paljivo osmatrao kuda i kako da etu povede dalje, kako da izvri zadatak a da ne padnu uzaludne rtve. Sada je kao vijenik AVNOJ-a i ZAVNOBIH-a, praen i uvan od svojih saboraca sa Sutjeske, grabio usporena koraka planinskim presjecima i sjenokosima s Lazarom Kovaeviem, nosiocem Albanske spomenice i Karaoreve zvijezde, koji je u spaljenom selu ljeta 1942. ostavio enu i estoro maloljetne djece i, kao partizan, odstupio u Bosnu, da bi nakon Sutjeske, saznao da su mu u zbijegu i na zgaritu umrla dva sina. Na elu kolone boraca i vijenika koji su svojim odlukama u narodnim parlamentima u Mrkonji-Gradu i Jajcu, novembra 1943, otkivali stoljetne okove koji su sputali duu i polet naroda, najee sa svojom Izviakom etom, koraao je komandant 4. bataljona Milan Tabakovi, 34 ' zemljoradnik i rezervni podoficir Jugoslovenske vojske, komandir ete u 2. hercegovakom bataljonu 1942. ija je majka - kada su je italijanski karabinjeri na putu za tvravu Mamulu pitali da li je komunista - odgovorila da nije, a da nije ni etnikua a onda im sama rekla da je partizanka, jer su joj i djeca partizani. Zamjenik komandanta 4. bataljona Milan Bjelogrli, 35 ' politiki komesar bataljona Nikola Komneni 3 6 ) i njegov zamjenik partijski rukovodilac Mirko Ignjatovi, 37) komandiri i komesari eta DaniloNarodni heroj, roen u Mostaru 1915, obuarski radnik, predratni aktivista u pokretu, lan KPJ od 1943, nosilac Partizanske spomenice 1941, ivi u Mostaru. 34) Pukovnik JNA u penziji, ivi u Dubrovniku, roen u selu Mirue kod Bilee 1918. Clan KPJ od 1942, posljednji ratni komandant 13. hercegovake brigade. Nosilac Spomenice 1941. 35> General-pukovnik u penziji, roen u Gacku 1922, u NOR-u od 1941, u KPJ od 1942, uestvovao u bitkama na Neretvi i Sutjesci. Prije penzionisanja komandant Beogradske armijske oblasti. Zavrio je kurs i Oficirsku kolu u NOR-u, PO, WA JNA i Generaltabnu akademiju u SSSR-u. ivi u Beogradu. Nosilac Spomenice 1941. i lan Savjeta SR BiH. 36) Penzioner, nedavno umro u Bilei. 37) Pukovnik JNA u penziji, nosilac Partizanske spomenice 1941. Od 4. septembra 1944. do 23. aprila 1945. politiki komesar 14. hercegovake brigade.331

2

17

Andri 38 ' Mitar Lojevi, 39) Milan Grk 40) nekoliko Vukoja 41) - Pero, Spasoje i Jefto, Vlado, Danilo, Anelko, Milan, Mirko, stari Jakov, mahom nekadanji borci ustanikih i partizanskih eta, komandiri iz 10. hercegovake i drugih brigada, pred kojima je ostalo jo 365 dana borbi u 13. hercegovakoj brigadi, svi iz etiri bataljonske ete, kalili su se u borbama esto u jednom danu i na jednom mjestu sa njemakim vojnicima, etnicima i ustaama, kao to je to bilo i uoi pokreta, i na njegovim prvim kilometrima. Tako su i u Biini, na putu Mostar - Nevesinje, oekujui njemaku motorizovanu kolonu da bi se snabdio municijom, ponovo nadmudrili svoje stare poznanike, nevesinjske etnike. Brisani prostor koji su etnici ostavili partizanskom bataljonu, zahvaljujui blagovremenoj pripremi partizanskih komandira i predvianju ta ko u kritinoj situaciji treba da radi, bio je na kraju borbe pretvoren u etniko gubilite. Ostavili su dvadesetoricu mrtvih, jer su im borci 4. bataljona ranije uoenim prosjeklinama i raspuklinama zali za lea i natjerali ih u vlastitu klopku. Tu kadrovsku vojsku na njenom putu ka sjevernoj Hercegovini nisu doekali plotunima ni etnici ni ustaka muslimanska milicija u rasutim selima i zaseocima na prostranom podruju Bjelimia, lijevo od brigadne mar-rute, gdje se od ljeta etrdeset prve uanila muslimanska milicija, naoruani seljaci, neko ih je zvao i zeleni kadar, oko njih su se otimale ustake i etnike politike kolovoe. Seljaci su branili svoja uboga sela od svih vojski, uzimali oruje od svakog koji bi im ponudio, razoruavali svakog nepoznatog koji bi naiao, saraivali sa jaim, najee, ipak oslanjajui se na ustaku vlast, na logornike i tabornike kojima su znali da za oruje i novac izrue zalutale i razoruane partizane. U tom jezgru prevrtljivih i zatucanih pukara i stoara, meu koje je bilo teko zai i pregovarati, djelovao je i trgovac Ferhat-beg Kurtovi, organizator ustake milicije, koga je usred Konjica, poetkom 1942. ubio borac Mostarskog bataljona, Meha Taso,42' upravo u vrijeme kada se pojavio i letak kojim su Muslimani pozivani da stvaraju svoje etnike odrede i da se bore protiv ustaa i partizana. Godinu dana kasnije, u vrijeme bitke na Neretvi poetkom 1943. etniki voa Jevevi naredio je da se mobilie 400 Muslimana etnika iz Bjelimia i upe (konjike), pa je tada i major Ostoji traio da dr Ismet Popovac poOficir JNA u penziji, lan KPJ od januara 1944. Vodnik u 5. bataljonu 10. brigade u vrijeme pete ofanzive. ivi u Beogradu. 39) General-potpukovnik JNA u penziji, lan KPJ od 1943, u NOR-u od 1941. U ratu bio komesar ete i bataljona, poslije rata u organima bezbjednosti, zavrio VVA JNA, ivi u Beogradu. Nosilac Spomenice 1941. 40) Pukovnik JNA u penziji, nosilac Partizanske spomenice 1941, sekretar Optinskog komiteta SKOJ-a za Berkovie februara 1942. Borac 10. brigade od njenog formiranja avgusta 1942. ivi u Beogradu. 41> U 13. brigadi, kao i u drugim jedinicama 29. divizije, bilo je vie desetina boraca Vukoja iz sela Paena u bilekom srezu. U prvoj ustanikoj godini formirana je Paenska artizanska eta. U ratu je poginulo 25 Vukoja, a 138 je uestvovalo u NOR-u. O Vuojima sam objavio krai feljton u Osloboenju (29. avgust - 1. septembar 1983). O njima e u ovoj knjizi biti vie rijei, jer njih nekoliko je obavljalo i rukovodee dunosti u 13. brigadi. Tako su Pero i Vlado bili zamjenici komandanta 4. bataljona. 42) Brijaki radnik, lan KPJ od 1942, poginuo kod Bugojna avgusta 1942. U akciii na organizatora muslimanske ustake milicije iz Bjelimia, uestvovao je i Safet Alagi, prvoborac iz Konjica.38)

18

rui Muslimanima Hercegovine da se povedu sa primjerom Bjelimia i Planine, koji su zajedno sa etnicima na poloaju. Nije prolo mnogo dana, a major Ostoji je depeom obavijestio Jevevia da je Lukaevi na lijevoj obali (Neretve) imao svega 700 pravoslavnih i 700 muslimana, da su se muslimani razbjegli poslije prve borbe i da su na poloaju ostali samo etnici. 43 ' Ali i u takvom, krajnje politiki i kulturno zaputenom planinskom seoskom podruju, kako je to svojom direktivom od 30. marta 1944. zahtijevao i Vrhovni tab NOV i POJ, trebalo je da novoformirana 13. brigada razvije svoju vojnu i mobilizacionu djelatnost, da u ete mobilise i zavedene seljake, zelenokadrovce, da ih otrgne od ustakih i etnikih koljaa i politikih kortea. elo kolone se pred takvom arolikom vojskom, naoruanim seljanima koji e se kasnije pokazati tvrim orahom nego to se pretpostavljalo, nije zaustavljalo i nije iekivalo seoske glavare i pregovarae. A ovi, opet, odmjeravali su, dugo, koliko se prikupilo partizanske vojske koja eli da iz istone Hercegovine proe njihovim krajem i dalje ka Ivan-planini i Bosni, gledali su i odmjeravali kako da propuste partizansku vojsku preko svoje teritorije, kako to da skriju, a da od ustake i njemake komande iz Konjica i Sarajeva dobiju, ipak, svoje redovno sljedovanje municije i hrane. Pokuavali su varkom: jednoj nevelikoj prethodnici u irokom luku su oznaili svoje utvrene poloaje, oekivali su da ih kolona mimoie i nae druge puteve, ali ubrzo su nestali sa svojih predstraa, oinuvi rafalima na isturene dijelove 4. bataljona. Da li e se u tim rasutim naviljcima seoskih koliba i torova moi, umjesto rafalima, djelotvorno uticati i rijeju da bi se proirila slobodna teritorija, organizovali odbori narodne vlasti, omladina uvrstila u bataljone, otklonili ustaki i etniki uticaji, da li e se Brigada uopte moi odrati, nisu mogli da dokue ni komunisti ni skojevci na svojim kratkim marevskim zastancima i sastancima, mada su vjerovali da e poruke narodnooslobodilake borbe moi i tu nai svoj odjek, da e podstai omladinu da svoje puke napokon okrenu na pravu stranu. U selima upe konjike kolona 13. brigade nije zatekla Mostarski partizanski odred. Krenula je, zatim, preko Ivan-planine i puta Bradina - Tarin, vodei komoru, strijeljajui uz put vodia provokatora, da bi, napokon, stigla podno planine Bitovnje, u prozorskom kraju gdje se i saznalo da se u selu Slakovii nalazi prepolovljeni Mostarski partizanski odred. Izvodei akcije na prostranoj teritoriji izmeu Mostara, Konjica i Nevesinja od septembra 1941. do juna 1942, orijentiui se, preteno, prema pruzi Sarajevo - Mostar, Konjiki partizanski bataljon (poznat i kao Mostarski, jer su u njemu, pored seljaka, veim dijelom bili borci iz Mostara, zatim iz Konjica, Ljubukog, Jablanice i drugih hercegovakih mjesta), imao je 101 poginulog borca, od kojih je samo u etnikom puu 1942. ubijeno 64, najee, na prevaru i podmukao nain.44'43>

M. Seferovi: Krst i polumjesec u Bourevom Dolu, izdanje 4. jul, Beograd, 1986, str. 67. 44> Podaci o ukupnom broju poginulih boraca Mostarskog partizanskog odreda i nekoliko drugih znaajnijih pojedinosti saoptenih u dijelu teksta Usponi i stradanja, korieni su iz knjige E. emalovia Mostarski bataljon.

19

Na padinama Prenja ipak se okupila veina bataljona, oko 300 boraca, koji do tada, za osam mjeseci ratovanja, nisu vodili akcije protiv italijanske i njemake vojske, ve protiv ustaa, etnika, domobrana i milicionera. Kasnije su se kao borci 3. bataljona 10. hercegovake brigade sukobljavali preteno s italijanskim i njemakim trupama, posebno ispoljavajui svoje junatvo prilikom napada na epe, kada su dobili i pohvalu Vrhovnog taba, zatim u prodoru na utvreni Prozor i na meama Sutjeske, na ijem je irem podruju poginulo 107 drugova i drugarica ovog proleterskog bataljona. ta se sve dogodilo sa 110 preivjelih boraca, kako su 28 Mostaraca na spavanju opkolili i razoruali gataki etnici, ta je sve u okupiranom Mostaru preivljavao 81 borac sa Sutjeske, kako se njih ezdeset ponovo okupilo na Borakom jezeru krajem ljeta 1943. i formiralo novi Mostarski bataljon, ta se dalje inilo - izloio je politiki komesar bataljona Enver emalovi u svom izvjetaju Vrhovnom tabu N O V i POJ u Jajcu 5. oktobra 1943.45' Poslije toga je i Tito, kao to je ve reeno, potpisao naredbu kojom se Mostarskom bataljonu odreuje operaciono podruje i nagovjetava realna mogunost njegovog prerastanja i formiranja Mostarske brigade, kao to je i nepunih pet mjeseci kasnije naredio da se odmah formira 13. hercegovaka brigada (Mostarska). I novoformirani Mostarski partizanski odred od dva bataljona (Mostarski i Konjiki) doivljavao je kritine trenutke, gorine stradanja: aprila 1944. etnici Konjike brigade su u selu Grui masakrirali 25 ranjenih i bolesnih partizana, a borci Konjikog partizanskog bataljona osuli su se i razbjeali po svojim selima i zaseocima. Bataljon se naprosto ugasio. Mostarski partizanski bataljon izbjegao je napad udruenih neprijateljevih snaga, preao prugu i, u prozorskom kraju, doekao tab Brigade i njen 4. bataljon. U selo Slakovii doao je 4. bataljon 11. hercegovake brigade i sastao se sa Mostarskim bataljonom. Saopteno nam da e se od dva bataljona i drugih jedinica iz istone Hercegovine formirati 13. hercegovaka brigada 29. divizije, zapisano je o dogaajima 26. maja 1944. u neobjavljenoj hronologiji borbenog puta Mostarskog partizanskog bataljona.46' Politiki komesar Enver emalovi je u akciji razoruavanja seljaka u upi, koje je neprijatelj pokuao da ukljui u muslimansku antikomunistiku miliciju proetnikog karaktera, ponovo linim primjerom, pokazao kako se valja boriti. Ustakog saradnika koji je prilikom odvoenja na strijeljanje skoio u Neretvu, dok su borci bili u nedoumici ta da rade u zimskom danu i pred nabujalom rijekom, komesar nije pustio da pobjegne - preplivao je Neretvu i sustigao izdajnika. Gledali su to i etnici sa nekog visa i zapucali su na smjelog plivaa kada se vraao meu svoje borce. U to vrijeme je, na svoj nain, okonao i duga45> 461

Arhiv SKJ, dok. 5444. Fad il Numi, politiki komesar Mostarskog bataljona (1. bataljona 13. brigade) pukovnik JNA, nosilac Partizanske spomenice 1941, borac 10. brigade u bici na Neretvi i Sutjesci, uz saradnju mr Neboje Milivojevia, na osnovu sjeanja i dokumenata priprema Hronologiju borbenog puta Mostarskog partizanskog bataljona. ivi u Sarajevu.

20

naklapanja sa seljakom koji je godinama odvraao Muslimane da sarauju sa partizanima. Nije to bilo gubljenje strpljenja u ubjeivanju kolebljivih, nego je u toj nesvakidanjoj vojnoj i politikoj bici za otrenjavanje Muslimana i njihovo ukljuivanje u narodnooslobodilaki pokret, bilo iznevjerivanja ve postignutih dogovora. U okolnostima kada su se muslimanski i srpski seljaci udruivali radi zajednike borbe protiv partizana poslije potpunog rasula Konjikog partizanskog bataljona, masakra ranjenika i odlaska dvadesetak komunista iz Mostarskog bataljona u novoformiranu 17. krajiku (Ramsku) brigadu, kada se Odred sveo na Mostarski bataljon od 85 boraca, uz 140 boraca 4. bataljona koji je stigao u Solakovu Kulu sa tabom brigade, nije bilo dovoljno da se 13. brigada zadri u sjevernoj Hercegovini. Istina, brigada sastava dva mala bataljona mogla je unekoliko vriti pred nju postavljeni zadatak na prostoriji konjikog sreza, ali zbog nadmonosti neprijateljskih snaga, odsutnosti naih jaih snaga u neposrednoj blizini na koje bi se Brigada naslanjala, nametnuo bi nam se strogo manevarski karakter dejstva, to ne bi u datoj situaciji uticalo na poboljanje stanja na odreenom sektoru, pisao je tab 13. brigade tabu 29. divizije, istiui da je u takvoj situaciji tab brigade donio odluku da se brigada, usputno istei Bjelimie, preturi na prostoriju Bora, gdje e se povezati i sa tabom Divizije i gdje e predati crnogorske i hercegovake omladince uesnike II omladinskog kongresa koje je trebalo sa vie materijala prebaciti do prvih naih jedinica, odnosno u vezi prednje situacije Brigada je iz prozorskog kraja krenula ka istonoj Hercegovini.

Povratak

u

istonu Hercegovinu

Prvi jun 1944. Pokret Mostarskog bataljona zajedno sa 4. bataljonom - selo Solakova Kula, Ivan-sedlo, selo Vrdolje zapisao je politiki komesar Mostarskog bataljona Fadil Numi, ak srednjotehnike kole, skojevac koji je u avgustu etrdeset prve nosio partijsku potu iz Prozora u Gornji Vakuf o pripremama ustanka u tom kraju, gdje je godinu dana kasnije kao pukomitraljezac tukao ustae. Nosio je pukomitraljez i na Sutjesci, postao politiki komesar ete, a 16. marta 1944. politiki komesar Mostarskog bataljona u Mostarskom partizanskom odredu. Kao rukovodilac Skoja u eti smijenjen je u vrijeme etvrte ofanzive, jer je skojevskom rukovodiocu Brigade, drugarici koja je na konju dojahala u etu poslije none borbe, odgovorio da ne mogu odrati sastanak jer nisu te noi jahali alu, ve su najahivali bunkere. Nee ti vie biti skojevski rukovodilac, reeno mu je tog jutra, pa i nije bio, ali je bio lan KPJ, izuzetno hrabar borac, bez dlake na jeziku. Kada mu je domobranski satnik iz Konjica poetkom 1944. poruio da mu pusti zarobljenog brata, domobranskog oficira, a on e iz zatvora pustiti njegovog oca, odgovorio mu je da mu brata, domobranskog oficira, nee pustiti, a da e se on, partizanski komesar, s njim posebno vidjeti i obraunati.

21

Znao je satnik da to nije bezazlena partizanska poruka, jer je upravo u Konjicu, usred etnikog pua u Konjikom (Mostarskom) bataljonu, uoi napada proleterskih brigada koje je vodio Josip Broz Tito od Zelengore ka Bosanskoj krajini, udarna petorka Mostarskog bataljona upala bez pucnja u sreski zatvor i oslobodila nekoliko svojih drugova. Tu udarnu grupu predvodio je Mehmed Trbonja Meha, obuarski radnik, koji je u maju 1944. postao komandant Mostarskog bataljona, odnosno 1. bataljona 13. brigade. 47 ' Meu etrdeset i nekoliko lanova KPJ, uz skojevce i druge borce 1. bataljona 13. brigade, bili su i Asim Pervan,48' zamjenik politikog komesara i partijski rukovodilac bataljona, i Husein Alikalfi 49 ' zamjenik komandanta bataljona, strpljivi i suzdrani lanovi borbenog kolektiva od osamdeset i nekoliko boraca (meu kojima je bilo 26 radnika, 20 zemljoradnika, 17 aka, zatim inovnika, trgovakih pomonika, slastiara, domaica, nezaposlenih radnica), koliko ih je iz Solakove Kule krenulo ka istonoj Hercegovini, ostavljajui mnoge drugove u prozorskom kraju.50' Bilo je to borbeno jezgro sposobno da prokri put iz najveeg obrua, boraki odred u kojem se kroz igiene ui ulazili u KPJ, gdje se uveliko sektailo, jer je i poslije pete ofanzive i izlaska bataljona iz okupiranog Mostara na Vele planinu, kada se okupila prva grupa od 40 boraca, bilo vie skojevaca koje su i dalje provjeravani, kalili se za Partiju. Dugo sa svojim bombama, borbenou i postojanou u mnogim nevoljama krili put ka Partiji i komandir 1. ete Lazar voro, 51 ' koji je svoju etvrtu ranu dobio kao mitraljezac na Sutjesci, i njegov zamjenik Omer Livnjak, 52 ' koji uskoro pogibe. Politiki komesar ete BrankoOdmah poslije dolaska 13. hercegovake brigade u istonu Hercegovinu, Mehmed Trbonja Meha, komandant 1. bataljona, otiao je na novu dunost, a za novog komandanta bataljona postavljen je Omer Mrgan, roen u Bivoljem Brdu, 1920, lan KPJ od 1941, kasnije preuzeo dunost 2. bataljona, a zatim zamjenika komandanta 12. hercegovake brigade. Nosilac Partizanske spomenice 1941. Umro prije nekoliko godina u Mostaru kao general-major u penziji. 48 ' General-major u penziji, nosilac Partizanske spomenice 1941, lan Savjeta SR BiH, ivi u Mostaru. Uoi dolaska u 1. bataljon bio je zamjenik politikog komesara Ramskog odreda a nakon odlaska lan Politodjela 29. hercegovaka divizije, a kasnije zamjenik politikog komesara 29. divizije. 491 Oficir JNA u penziji. ivi u Mostaru. Prije rata kao uitelj zavrio kolu rezervnih oficira i ostao kao aktivni oficir u Jugoslovenskoj vojsci. Do 12. jula 1944. bio zamjenik komandanta 1. bataljona, od 5. IX 1944. do 22. III 1945. naelnik taba 14. brigade, a od tada do kraja rata naelnik taba 13. hercegovake NOU brigade. 50> U vrijeme formiranja 13. brigade u Mostarskom bataljonu je bilo 37 lanova KPJ i 7 kandidata. Prema spisku Fadila Numia, lanovi KPJ bili su: Alikalfi Huso, Andri Ilija, Berhamovi Abaz, Bjelica Mladen, Bobi Halil, voro Lazar, esir Salko, umhur Rezak, Elezovi Raska, Frenjo Mehmed, Grabovac Mustafa, Hadiosmanovi Mita, Kneevi Milan, Kokanovi Mehmed, Kora Tahir, Kreso Alija, Kuki Ilija, Lambi Angela, Livnjak Omer, Lojpur Vlado, Mari Ibro, Mehmedbai Halil, Skoaji Branko, Numi Fadil, Pervan Asim, Pirki Avdo, Rianovi Fadil, Ruskovi Branko, Savi Savo, Sari Drago, Selimhodi Ziba, Slipac Jusuf, Sunagi Faik, indik Savo, inikovi Jovo, Trbonja Mehmed i Zeo Mehmed. Kandidati KPJ: Bakija Harno, Hadi Ilfet, Hamzi Ahmet, Kreso Husa, Mii Fika, Nuhi Danko i Rami Mehmed. 51) Potpukovnik JNA u penziji, roen 1922. u selu Vojnu kod Mostara, lan KPJ od 1942, u Mostarskom bataljonu od maja 1942. Od 12. jula 1944. zamjenik komandanta 1. bataljona, a od 3. X I I 1944. do kraja rata komandant 1. bataljona. Nosilac Partizanske spomenice 1941. ivi u Beogradu. 52> Roen u Mostaru 1921, bravar, lan KPJ od 1942, poginuo 6. avgusta 1944. kod G. Bitunje.47)

22

Ruskovi bio je trgovac sa Peljeca,531 a njegov zamjenik Milan Kneevi,54' iz okoline Imotskog. Drugom etom rukovodili su komandir Drago Sari,55' koji je ve idueg mjeseca poginuo na Trusini iznad Dabarskog polja, politiki komesar Halil Mehmedbai, 56 ' njihovi zamjenici Fadil Rianovi 57 ' i Mustafa Grabovac, 58 ' borci sa Sutjeske. Njih dvojica su kao eljezniari 6. januara 1944. uvee, kada je Rianovi baterijskom lampom zaustavio teretni voz, uskoili u lokomotivu na uskotranoj pruzi Bradina - Konjic, i u vagonima razoruali desetak legionara (ubijen je njemaki podoficir koji je pruio otpor). Te noi je kompozicija od 12 vagona (u kojima je bila artiljerijska municija, jedan tenk i jedna haubica s konjima) strmoglavljena u provaliju. Zarobljeni legionari i konji natovareni municijom vukli su se uzbrdo i u pratnji partizanke efike Mii Fike,59' koja je na tom planinskom prevoju u maglovito praskozorje 13. aprila 1944. uestvovala i u zasjedi partizanskog voda kada je mitraljeskom i puanom vatrom doekao zbog slabih obavjetenja, etu partizana koja je pratila Voja Kovaevia, rukovodioca Politodjela 29. divizije. rtve bi bile i vee da Mladen Antunovi, pukomitraljezac i pratilac komesara Voje, nije prepoznao Fikin glas. Mladen je bio jedan od trojice rijetkih mostarskih skojevaca Hrvata, koji su dvije godine ranije, prepuni muke, prihvatili zahtjev Partije da se ubace meu ustae i izvre specijalne zadatke. Iz Pavelieve tjelesne bojne vratili su se Mostar, i kao ustaki invalid, prisustvovali skojevskim sastancima, a zatim se Mladen u ljeto 1943. sa svojim skojevskim sekretarom ustaa Antom Matiem Sokolom i Nikolom Milieviem Zecom u Mostarskom bataljonu, gdje su Ante i Nikola i poginuli aprila 1944.60' Tu neveliku grupu ustaa zatekao je u Mostarskom bataljonu i Mehmed Dvizac Meha, 6 " srednjokolac i sekretar Mjesnog komiteta Skoja za Mostar. Poslije kapitulacije Italije pobjegao je iz ibenskog zatvora i stigao na slobodnu teritoriju, a ovog puta u koloni 13. brigade, kao politiki delegat i pukomitraljezac, a ubrzo i komesar ete, svakom novom borcu bio je primjer hrabrosti i izdrljivosti.Roen u selu Pijavicina na Peljecu 1917. godine, u Mostarskom bataljonu od februara 1944. Poslije rata ivio u Splitu. 54 > Roen u Imotskom, lan KPJ od januara 1943. Bio je sekretar Okrunog komiteta SKOJ-a za zapadnu Hercegovinu. Nosilac Partizanske spomenice 1941, ambasador SFRJ u penziji. ivi u Beogradu. 55) Zemljoradnik, roen u selu Borci 1923, borac Mostarskog bataljona od 1941. lan KPJ od 1942. naredbom taba 13. brigade br. 4 od 11. jula 1944. potvreno njegovo naimenovanje za komandira 2. ete 1. bataljona od 13. juna. Poginuo krajem jula 1944. 56) ak iz Stoca, u Mostarskom bataljonu od jula 1943, penzionisani oficir. ivi u Sarajevu. 571 eljezniki slubenik iz Mostara, penzioner, ivi u Zagrebu. 58> Roen u Mostaru 1915, bravar, lan KPJ od 1938. zamjenik komesara 2. ete 1. bataljona, nosilac Partizanske spomenice 1941. ivi u Mostaru. 59< Radnica iz Mostara, lan SKOJ-a 1941, bataljonski referent saniteta, nosilac Partizanske spomenice 1941, nedavno umrla u Mostaru. 60) O neobinom putu ove trojice skojevaca pisao sam u knjizi Mostarski kolopleti, str. 241-260. M. Antunovi ivi kao penzioner u Beogradu. 61> Nosilac Partizanske spomenice 1941, penzionisani oficir, umro prije desetak godina u Mostaru.53)

23

Student medicine Alica Krpo 62) u okupiranom Mostaru lijeio je borce sa Sutjeske, meu kojima i ranjenog Mustafu Grabovca, kao to je sa dr Ivicom Milakoviem operisao i Esada Fejia, Mostarca koji je prilikom izlaska prvog odreda ilegalaca iz grada bacio bombu na ustae i jedno ubio, ali je i sam pri tome bio ranjen i zarobljen. Osloboen je usred grada, prevarom, kada su ga seoske ustae vodile u ustaki logor. U jesen 1943. ponovo su se okupili u obnovljenom Mostarskom bataljonu, a maja 1944. u koloni 13. hercegovake brigade. 63 ' Doekali su, tako zdrueni, u selu Solakova Kula 25. maja 1944. i etu hercegovakih, crnogorskih i sandakih omladinaca - delegata II kongresa USAOJ-a u Drvaru, meu kojima i omladinskog rukovodioca etvrtog bataljona 13. brigade, Rada Aleksia. 64 ' Milicionari su se sklanjali ispred 13. brigade pokolebani i sve vie uvjereni da se uludo suprotstavljaju partizanima koji su i Muslimanima otkrivali za njih jedina spasonosna izbavljenja. utala je i milicija iz sela Umoljana, iji je komandir imao brata Ilfeta Hadia 65 ' u Mostarskom bataljonu, koji je u jesen 1943. napustio miliciju Muhameda Pande i postao partizan. I ovog puta su braa, posredstvom seljanke, izmijenjali poruke, koje nisu ostale bez odjeka. U selima prostranog konjikog kraja, mada mladi ljudi nisu eljeli da stave petokrake, ustae i etnici ih nisu vie mogli angaovati u pohode protiv partizana, jer to nisu vie bila njihova vrsta uporita. U selu Tuilu (zaselak Pervizi) prireen je i skroman doek delegatima II omladinskog kongresa USAOJ-a, to je bio nagovetaj da se i u toj divljini oglaava omladina sve vie svjesna svoga vremena. U to su se uvjerili i delegati, veinom obueni u ruske uniforme - pedeset i nekoliko rodoljuba koji su se vraali iz italijanskih koncentracionih logora u svoj zaviaj, Crnu Goru, i 260 boraca 13. brigade. Savlaujui padine Bjelanice (Krvavac 2062 m), Visoice (Ljeljen 1967 m), Treskavice (okin toranj 2086 m) i Lelije (V. Lelija 2023 m), Brigada je na prvim stranicama svoga borakog ivotopisa ubiljeila sukobe sa etnicima Kalinovake i Gatake brigade, koji su bili podstaknuti i pljakom deset tovara partizanskog zlata, kako su svoju kolebljivu vojsku etniki komandanti uvjeravali i poveli u borbu. Kada je Brigada izbila na emerno, sukob i njegov rasplet munjevito su tekli: borci 4. bataljona, koje su vodili komandiri 1. i 2. ete Danilo Andri i Pero Vukoje Djed, usklaujui svoja dejstva sa etama Prvog bataljona, napali su na etnike Gatake brigade pravcem selo Vrba - Miholjaa, koji su upravo tada vodili borbu sa 11. hercegovakom NOU brigadom. Neoekivani napad 13. brigade iz pozadine u njihova lea, etnici nisu izdrali. Razbjeali su se u neredu, uglavnom, prema Gacku. Tako je otvoren put prema istonom dijelu Gatakog polja i Brigada se po62) 63> 641 63>

Student medicine, lan KPJ i borac Mostarskog bataljona od 1943. Brigadni referent saniteta od formiranja Brigade do kraja rata, hirurg u penziji. ivi u Beogradu. Jedan od najhrabrijih boraca Mostarskog bataljona, poginuo poetkom 1945. godine u apljini, o emu e biti vie rijei u drugom poglavlju ove knjige. Doktor pravnih nauka. ivi u Beogradu. Komesar ete u 2. bataljonu, u pismima iz februara 1985. ire je izloio svoja sjeanja o Brigadi i o bratu, komandantu milicije, koji je kasnije postao oficir JNA.

24

vezala sa tabom 11. brigade i tabom 29. divizije. etnici su samo ponekad s udaljenih kosa i proplanaka prostranog emerna, Platica i Ravnog, uznemiravali mitraljeskim rafalima pokret kolone. Crnogorski omladinski delegati i internirci rodoljubi, sa dijelom komore koja je nosila vie knjiga nego hljeba i mrsa, odvojili su se na emernu od 13. brigade i uputili ka svom zaviaju, a hercegovaki delegati prema sjevernim Banjanima, gdje su od lanova Oblasnog komiteta KPJ za Hercegovinu uli dugo prieljkivanu vijest: otvoren je drugi front u Normandiji! Dva dana kasnije, 8. juna 1944, u operacijskom dnevniku 29. divizije zapisano je:Danas je stigao izvjetaj X I I I brigade da je dola na prostor emerno - Izgori i da je dopratila omladince sa II kongresa. Izdato je nareenje da se Brigada prebaci sa sektora emerno - Izgori na sektoru Poljice, odatle na Divin. Na prvoj brigadnoj smotri na Divinu, 13. juna 1944, na prevoju koji razdvaja Dabarsko i Fatniko polje, bili su samo 1. i 4. bataljon, jer je bataljon Savo Belovi na oblinjem Hrgudu vodio borbu s Nijemcima.66' To brigadno jezgro, koje su toga dana upoznali politiki komesar 29. divizije Dragia Ivanovi i naelnik taba Rade Hamovi na novom operativnom podruju, na sektoru Dabar - Hrgud, u ljubinjskom srezu i prema pruzi Mostar - Dubrovnik, oekivalo je ienje mnogobrojnih kripara i akcija radi likvidiranja neprijateljevih posada na eljeznikim stanicama Poljice, Diklii i Jasenice - Lug na pruzi Mostar - Dubrovnik.

Zborita i stratitaNa prostranom krakom Dabarskom polju, u selima i zaseocima prvog brigadnog zborita i posjedanja poloaja gdje su se prvi put prikupila tri bataljona Brigade, u nekoliko erdana kamenih prizemnica uzdu puta koji vodi preko polja i brda od Mostara i Stoca, sa zapada, ka Bilei, Trebinju i Crnoj Gori, moda nigdje kao tu, narod Hercegovine nije doivio straviniju sudbinu, nigdje kao u tom kraju istone Hercegovine bratoubilako klanje, to irokim otkosima smrti neljudi uinie ljeta 1941. po svojoj surovosti i neoekivanim obrtima i dogaajima nije bilo zlokobnijeg i neljudskijeg. 67 '>> VII ANOP-a, kut. 1143 A, 7/8, naredba 29. divizije od 10. juna 1944: . . . 4) Da se partizanski bataljon' Savo Belovic Junohercegovakog partizanskog odreda uputi Stabu 13. hercegovake NOU brigade koji e taj bataljon sa posebnim predlozima za izmjenu u Stabu uvrstiti kao 3. bataljon 13. hercegovake brigade. 67) Osnovana je hercegovaka XIII brigada - naslov je lanka koji je objavljen u Hercegovakom vijesniku broj 3 od 22. juna 1944. koji je izdavao Propagandni odsjek Oblasnog NO odbora za Hercegovinu. U lanku se kae: Poslije neuspjele etnikoustake-njemake ofanzive na jedinice 29. hercegovake divizije, osnovana je poetkom o. m. jo jedna brigada - XIII hercegovaka NOU brigada. Neprijateljske ofanzive prekaljuju. One nae borce ine disciplinovanijim, borbenijim i svjesnijim nude potpunog istrebljenja okupatora i izdajnika naih naroda. I ne samo to, ofanzive najjasnije pokazuju naem narodu nepokolebljivost nae vojske. Zato poslije ofanzive nastaje uvijek velik priliv novih boraca u nae jedinice, kao i uzdizanje partizanskih jedinica na stepen redovne vojske. To pokazuje i ovaj dogaaj sa osnivanja XIII brigade. Njen dolazak na teren june Hercegovine pozdravio je narod sa velikim oduevljenjem. Blizu hiljadu ljudi tog radnog dana dolo je na priredbu u Suzini koju je organizovala nova brigada. Prisustvovali su i naelnik taba 29. divizije, general-major Rade Hamovi i politiki komesar divizije Dragia Ivanovi. Velikom posjetom narod

25

Nasred Dabarskog polja, odakle se put penje i na sjever preko planine Trusine za Nevesinje, gdje e 13. brigada ve idueg mjeseca voditi svoje najkrvavije bojeve, ustae su u selu Berkoviima imale svoje taborite i optinu, domobransku satniju, okupivi, uz hodu tabornika Muhameda Brezia i njegovog zamjenika seoskog kovaa Hasana Jaarevia, mnoge domae i pristigle ustae, da bi samo jednog junskog dana u selu ubile 150 Srba, mahom djece, ena i staraca, poput pokolja to ih uinie i u drugim selima biveg stolakog sreza. Porodica Tripe Biberdia ostade toga dana bez osamnaest svojih lanova, a porodice Radan bez trinaestoro ukuana. .. Posljednje predanite nesrenih ljudi bilo je u kasarni andarmerijske stanice. Tu ih prikupie, strijeljae i bajonetima iskasapie. U puste kue srpskih seljaka u Berkoviima ustae su uselile pojedine muslimanske porodice, pokuale su da organizuju etvu ita, da odnesu ljetinu sa Dabarskog polja, sijeno, stoku, cjelokupnu opljakanu imovinu srpskih seljaka. Njihova oekivanja i prieljkivanja ipak se nisu obistinila. ete narodne vojske, poput ustanikog odreda Savo Belovi na planini Hrgudu iznad Stoca, koji je ve vodio borbu s ustaama, upozorile su svojim prvim rafalima jamare i pljakae da e svaki izlazak iz garnizona platiti mnogim glavama. To se dogodilo i u Berkoviima 24. avgusta 1941, nakon to je poetkom tog mjeseca lan Oblasnog komiteta KPJ za Hercegovinu Miro Popara 68 ' okupio komande ustanikih eta bilekog sreza i formirao Sreski tab narodne vojske, usmjerivi ustanike u borbu protiv ustaa i Italijana, ali i onih u redovima ustanika koji su pokuavali da u optem oruanom ustanku ubijaju nevino muslimansko stanovnitvo. Nekoliko ustanikih eta, meu njima i odred Savo Belovi sa Hrguda, grunulo je na ustae i domobrane koji su iz andarmerijske stanice, osnovne kole i drugih kamenih kua u Berkoviima pruali estok otpor, posebno ustaki jamari koji nisu pomiljali na predaju. Drugog dana napada, kada se domobranska satnija probila prema kasarni na Trusini, gdje su ubrzo razoruani i puteni kuama, ustaki otpor u Berkoviima slomljen je i zloinci su kanjeni. Tada se u selu dogodio novi zloin: ovinisti meu ustanicima, hvatali su i ubijali nenaoruane Muslimane, ene, djecu i starce, upravo kao to su to inile ustae sa srpskim narodom dva mjeseca ranije. Rijetki su sauvali glave, pa je svim patriotima, posebno komunistima, predstojao obraun i sa ovinistima u vlastitim redovima. Dok je srpski ivalj bjeao u planinske zbjegove, koje su titile ete narodne vojske, u selu Milaviima, branei svoje komije Muslimane od srpskih osvetnika, poginuo je seljak Petar Popadi, ali i njegovog ubicu sustigli su ustanici i ubili. U to vrijeme ustanikih borbi u o v o m dijelu Hercegovine, u avgustovskom ustanku, posebno u bilekom srezu, dosta muslimanskog ivljaje pokazao da je shvatio da je dobio jo jednog zatitnika, a nae starije brigade 10, 11 i 12. svojim darovima u oruju i municiji najbolje su izrazile radost to su dobile novog borbenog druga. . . Narodni heroj, uhvaen od etnika i njihovih saradnika i strijeljan od Italijana u Nevesinju ljeta 1942.

68)

26. _ _

M

prihvatilo je ustanike ne bjeei ispred njih, a jedan dio je pred ustanicima bjeao ka Bilei. Uskoro poslije ustanikih borbi s ustaama, orunicima i domobranima, na Muslimane, koji su ostali u svojim selima, sruio se bijes ovinistikih osvetnika, jer su ih poeli ubijati na kunim ognjitima. Ustanike snage koje su bile pod kontrolom KPJ nisu mogle da sprijee unitavanje tog stanovnitva, pa su pokuale da spasu taj svijet iseljenjem u Stolac ili Bileu. Tako je dolo do pokretanja tog muslimanskog stanovnitva prema Stocu (nekoliko porodica ostalo je u Fatnici u kui Mira Popare, a dvije porodice su iz kolone naroda izdvojili Milaviani, u Bijeljanima i odveli u Milavie). Ustanici koji su pratili taj narod bili su potisnuti od ovinistikih grupa, koje su na Berkoviima i na Trusini ubili oko 400 muslimanskih ena, djece i staraca. Tu je poginulo i sedam lanova porodice Asima Pervana, zamjenika politikog komesara i partijskog rukovodioca Prvog (Mostarskog) bataljona, jednog od nekoliko prvih Muslimana ustanika u ljeto 1941. Izgubio je oca, majku, tri brata i dvije sestre. Poslije prvog brigadnog zborita Asim Pervan je, prepun tuge, svratio u rodnu kuu. U traginim danima naroda Hercegovine 1941, majka politikog komesara Operativnog taba NOP odreda za Hercegovinu, Mira Popare, baba Stana, sauvala je srednjokolca i ustanika Asima Pervana, poto ga je sakrila u svom prostranom drvenom krevetu, pod posteljinom i tekim gunjem. Doekala je trojku ovinista sjedei na krevetu i, puei svoju omiljenu lulu, osmatrala njihova preturanja i traenja Turina, njenog komije Asima. Tog ljeta i jeseni 1941. komunisti su od eta narodne vojske organizovali partizanske ete i iz svojih sredina istrijebili oviniste. Oslobodilaka vojska Hercegovine je narasla, imala dvadesetak udarnih i terenskih bataljona, a poslije povlaenja u Bosnu, ljeta 1942. iako uveliko prorijeena, 10. udarnu brigadu, da bi u jesen 1943. imala i svoju 29. diviziju. Taj rvanj zloina i gorkog nevremena prevladan je borbom zbratimljenih Srba, Muslimana i Hrvata, Jevreja i drugih potenih ljudi, koji su svojim ljudskim djelom, krvlju i grobovima brisali razlike izmeu sebe, stvarajui novi moral, nova shvatanja ivota i odnosa meu ljudima i narodima, dramatikom svoga ivljenja i borenja, potvrujui svoju rijeenost da narodi Hercegovine ive u bratstvu i ravnopravnosti. Tako su poslije ezdeset i est godina u ovom hercegovakom kraju oivotvorene elje i ideje mudrog i plemenitog hercegovakog vojvode, dubrovakog aka i usamljenog intelektualca Mie Ljubibratia, koji je uoi hercegovakog ustanka 1875. godine nastojao da u ustanku uestvuju i Muslimani u borbi protiv Turaka, kada je govorio i pisao o besmislu meusobnog unitenja, o probuenoj svijesti i saznanju muslimanske sirotinje da sve to se radi sa njima ide u korist bogatih i monih. Tada se Srbima i Hrvatima, ustanicima, prikljuilo i 150 Muslimana iz sela Plane, istono od Fatnikog polja (i prvog zborita 13. brigade) i pojedini Muslimani iz vie hercegovakih mjesta, kada se eljelo da se vjerske i nacionalne razlike potisnu i ostvari zajedniki cilj - oslobaanje od tuina.69'69>

M. Seferovi: Rascvjeti bratstva, izdanje Narodna armija, Beograd, 1984.

27

Nastojei da ustanak prigrle ljudi svih vjera, i nacionalnih sredina, da umjesto parole Za krst asni i slobodu zlatnu, koja nije mogla podstai Muslimane da se uvrste u ustanike ete, istaknu parole opteljudskog, revolucionarnog i nacionalnog karaktera, parole bez vjerskih i nacionalnih mea, najdalekovidiji ljudi toga vremena, prije svih Mio Ljubibrati, okupili su ustanike glavare na skuptinu u Vranjskoj kod Bilee 27. jula 1875, s june strane Dabarskog polja, meu kojima je bilo i nekoliko Muslimana iz Nevesinja i Plane, kako bi ustanku dali iru politiku platformu zajednike borbe Srba, Hrvata i Muslimana Hercegovine. Na tom jedinstvenom skupu ustanikih glavara, pored proklamacije koja je upuena potlaenim masama koje su pozvane na opti ustanak, usvojena je i proklamacija namijenjena Muslimanima u kojoj se govori da e Muslimani biti ravnopravni sa nemuslimanima kada se oslobodi zemlja od zajednikog neprijatelja - osmanskih Turaka. Iako je skuptina glavara, zbog surevnjivosti izmeu Crne Gore i Srbije, rasturena, iako ni jedan Musliman nije bio ustanik, a Mio Ljubibratovi dospio u austrougarski zatvor, proklamacija upuena Muslimanima tog dalekog jula ostala je sve do naih i buduih dana snano svjedoanstvo jednog opteovjeanskog poziva na zajedniku borbu i ivljenje dotad razdvojene brae, poziv koji je obavezivao svakog estitog Hercegovca: Odbacimo i zaboravimo sve omraze i dumanluke koje je zla srea posijala izmeu hriana i muhamedanaca, pa se bratski pomirimo i za jedan tap uhvatimo. Neka je svaka vjera sveosve slobodna, to jest neka se svaki serbez Bogu moli po svom zakonu. Neka je svaki stanovnik nae zemlje ravan pred zakonom i sudom i neka ima jednaka prava. Neka je svakom ujednaena imovina i to mu je milo i drago. Neka nam je svijem jednaka dunost raditi o napretku nae zemlje i braniti je od svakog tuinca. Evo vam brao iznosim lijek koji moe izlijeiti i vas i nas; primite ga, brao, kumim vas Bogom i naom zemljom, koja nas je svijeh odhranila i koja e nas u svoja njedra primiti. Mi smo braa po krvi i po jeziku, Bogom je velika griota da se izmeu sebe koljemo i da bratsku krv proljevamo. 0 tom gru duge borbe za bratstvo i uzrastanje ljudi na o v o m hercegovakom podneblju moda najupeatljivije mogu da posvjedoe, poput sudbine zamjenika politikog komesara i partijskog sekretara 1. bataljona 13. brigade Asima Pervana, ivotne nevolje i borba Spasa Dobrania, komandanta 3. bataljona 13. brigade.

Komandant

bataljona

Spaso

Dobrani

U danima leleka po hercegovakim stranama, kada je izgledalo da e svi poteni ljudi biti potrpani u jame, kada su ustae u gradovima doekivali ljude i pitali K o j e si vjere?, odvodei i bacajui Srbe u ponore i zatvore, ustaku milicijsku satniju, koja je 28. juna 1941. krenula iz Stoca da bi istrijebila ivalj iz zaselaka urijetko osutim na strmim

28

stranama Hrguda, iji visovi prelaze hiljadu i vie metara, doekao je Savo Belovi sa svojim pukarima. Zaplijenili su ustaku zastavu i stjerali zloince u grad, odbivi ponovo, 10. jula, njihov drugi napad. Dva dana ranije, u noi izmeu 7. i 8. jula, iako se zatekao sm, doekao je kolonu ustaa od sela Dabrice, otvorio vatru, zavarao i zbunio neprijatelja, omoguivi svojim Hrguanima da se priberu i prue otpor. Linim primjerom je prelomio i dvoumljenje seljaka da li e, umjesto svoje ustake ete, formirati Hrgudsku partizansku etu. Uzeo je puku, .izdvojio se i rekao: K o je za partizansku etu neka mi prie, a ti Uo, pii. Imao je etrdeset etiri dobrovoljca, a ubrzo i pet eta Stolakog partizanskog bataljona, meu kojima je bila Poplatska ilegalna koju je vodio komandir Danilo Komnenovi. U Berkoviima je, prepun gorine, pokuao da sprijei bratoubilako klanje ljeta 1941, a poslije bezuspjenih pregovora sa etnicima da svoje oruje okrenu od Turaka na ustae i okupatora, krajem januara 1942 presuivao je etnikim starjeinama, bacivi u jarak, uz ustaku zastavu, i etniku. Kada je Savo Belovi, radnik i komunista, u proljee 1942. poginuo u borbi sa ustaama kod sela Duboke, u meuprostoru Stolac - Ljubinje, njegovi suborci nazvali su svoj bataljon Savo Balovi. Jedan meu njima Spaso Dobrani, sudbinom svoje porodice oznaava muku mnogih stradalnika, razobliava pogrome i zloine koje ustae poinie nad srpskim stanovnitvom ljeta 1941. a u isto vrijeme ukazuje i na moralnu i borbenu postojanost boraca, komandira i komesara 13. hercegovake brigade, na veoma upeatljiv nain odraava zajedniku odluku naroda Hercegovine da izvri smjenu vijekova i izgradi budunost kakvu eli. Znali smo ta se sve dogodilo u Berkoviima, da su samo sreni izvukli glavu ispod ustakog noa, pa zato seljaci nisu ni spavali u svojim kuama u naem selu Meu, prisjeala se Spasova ena Cvija, muev saborac u bataljonskoj koloni. Nije se moglo navijek ostati u kamenjaru, pa sam i ja tog nesrenog jutra navratila kui i u staju da pustim tele koje je bilo odvojeno od krave. Zanijeta poslom, bie da nisam ula dozivanje, jer u dvoritu me doekae ustae uperenih puaka. Vidim pred njima - Huka Sadak sa egulje, koji je sa mojim Spasom sluio vojsku u Biogradu na moru. Kao da mi odlaknu, ali se grdno prevarih. Prikupili su narod sela, tridesetoro starijih mukaraca, ena i djece, a odnekud je druga grupa ustaa dovela zemljoradnika Spasa Dobrania i njegovo dvoje djece, dvogodinjeg Vidoja i etverogodinjeg Radovana. Obradovan to vidi poznanike iz vojske, zamolio je: Pusti mi enu i djecu, Huka, i alai ti moja krv. T o ree m o j Spaso, a ovaj mu odvrati: ut, Dobraniu! Spaso ponovo zamoli, Huka prijetei odgovori, i Spaso kao da glavu izgubi. Jurnu i Husku epa za vrat. Drugi ustaa zamahnu kundakom, ali ja uhvatim puku u vazduhu. Sve to zbuni ustae, Spaso se istrgnu, mene udarie kundakom, oborie, zgazie. Pue mi neto pred oima, nebo kao da se prolomi i zvijezde kao da se rasue, ujem puke, halakanje, a onda kao da padoh u ponor, kao da se strmoglavljujem s grane na granu, u nepovrat.

29

Kada je otvorila oi, doekale su je no i tiina. Pridigla se i osmotrila unaokolo. Leala je u svom dvoritu. Teko povrijeena, oblivena sasuenom krvlju, pridigla se i naila na ranjenu Milku Savovi. Sutradan su stigli meu izgjegle seljane. Tu je bio i Spaso, i od njega i drugih saznala je za sudbinu nesrenih seljaka, ena i djece. Kada se Spaso otrgnuo i potrao, a ja onesvijeena pala, za njim je potrala njegova snaha, i njoj je ime Cvija, ena Mata Dobrania. Meci su ih mimoili, ali nisu moja dva goluba, dva sinia, i jo dvadeset osam nejakih. Sa strelita je pobjegla Jelka Samardi, a ispod strijeljanih nekim udom su se izvukle Draginja Dobrani i Savica Bjelica. Tako mi zloinci presijekoe ivot napola. I meni i Spasu. Pamet nam se ne pomrai i ivot se morao ivjeti. Spaso je prihvatio puku i u oktobru etrdeset prve postao komandir voda u Meanskoj partizanskoj eti, ratnik koga zloin ustaa nije odveo meu grupe ovinista osvetnika. Bio je partizan, borac koji je duboko ljudski shvatio da se jedino okupljanjem svih potenih ljudi, bez razlike vjere i nacionalnosti, moe prevazii vjerski sukob i meunacionalni obraun. Tako postojan doekao je rasulo i povlaenje desetkovanih partizanskih jedinica ka Zelengori u ljeto 1942, kada je ostao mjesec dana sa izdvojenom partizanskom etom. Naili su dani etnikog terora i ilegalstva, ali i prve porodine radosti - Cvija je rodila sina, kome su dali ime ubijenog sina Radovana. Kada je Spaso 23. oktobra 1942. po drugi put pobjegao iz etnikog zatvora, krio se sa enom i tek roenim sinom tri mjeseca po peinama, najee, iznad eninog rodnog sela Ljubilja. Drugu ustaniku zimu su, ipak, proveli na stazama obnovljenog Junohercegovakog NOP odreda, koji je izrastao iz bataljona Sloboda, a poetkom aprila 1943, kada su jedinice Operativne grupe Vrhovnog taba stigle u Hercegovinu, iz njegovog sastava formiran je 6. bataljon 10. brigade, u kojem je Spaso ratovao kao borac i komandir. Njegova ena Cvija i sin Radovan, koji su tokom zime esto bivali u Velianima i Popovom polju i meu muslimanskim porodicama Hairlia u Bjelojeviima, ponekad su na Sutjesci bili u intedanturi svog bataljona. Ali, im bi zagustilo, Spaso bi ih povlaio u borbeni stroj, pored sebe, kako su prokrili i obrue pete ofanzive. Majka Cvija nosila je svoje ptie bez cvrkuta, vjerujui u svoju kolonu da e pronai procjepe iz uma i obrua, da e se izbaviti. Dijete iz bataljonske kolone, jednogodinji Radovan, vjerovatno najmlai borac sa Sutjeske (na ijim meama je 10. brigada ostavila 378 poginulih boraca i rukovodilaca; 117 Srba, 128 Muslimana, 129 Hrvata, 2 Crnogorca i 2 Jevreja) iji su otac i majka roeni 1917. i kojeg svi borci pamte da nikad nije zaplakao u kritinim situacijama, valjda to se na to navikao skrivajui se sa roditeljima u peinama ispred etnika, jedne mrkle noi ispao je iz krila potpuno klonule majke. Kolona je zastala i kilometar pozadi nali su Radovana izmeu dva kamena sa velikom vorugom na glavi, otvorenih oiju, bez suza i plaa. Prolazei izmeu bunkera sa oevim satom na uhu da se ne bi uznemirio utao je i

30

nije naruavao tiinu i disciplinu u koloni, skok oevih boraca meu njemake bunkere. 70 ' Takav komandir je i mogao postati komandant partizanskog bataljona Savo Belovi, koji je na dan prve smotre 13. brigade 13. juna 1944. svoje borce, zalegle na poloajima iznad Stoca, na Hrgudu, obavijestio da su uli u sastav 13. brigade. Trei bataljon, koji je imao samo 95 boraca (sa komandnim osobljem), kako je 25. maja 1944. pisao tab Junohercegovakog NOP odreda, da ima 7 mitraljeza i 1 avionski mitraljez, da su ostali borci naoruani pukama, da je borbenost vrlo dobra, disciplina primjerna, odanost dobra, na Hrgudu je doekao dva brigadna bataljona - 1, 4. i tab Brigade, koji je oekivao da e tokom ljeta 1944. formirati i 2. bataljon u Dubravama, na prostranoj i plodnoj visoravni izmeu Blagaja, Bune, apljine i Stoca. Pored lanova taba 3. bataljona - komandant Spasa Dobrania, zamjenik komandanta Milana Babia, politikog komesara Sveta Kovaevia i njegovog pomonika Kota urice - tog ljeta je komandir 1. ete bio Veljko Okuka, njegov zamjenik Stevan Bjelica (zatim Vlado Sikimi), politiki komesar Slavko Brki i njegov pomonik Janko Kundaina; komandir 2. ete Spiro Samardi (od 8. septembra 1944. Radovan Radovanovi), njegov zamjenik uro Milivojevi, politiki komesar Jovo Popadi, a njegov zamjenik uro Milivojevi, politiki komesar Jovo Popadi, a njegov pomonik Vlado uki Milivojevi. Kada je 8. septembra 1944. formirana 3. eta 3. bataljona, za komandira je postavljen Milorad Popara, za njegovog zamjenika Vlado Pivac, a za politikog komesara Ilfet Hadi. Intendant bataljona je bio Slavko Ivanievi, Ilija Bjelica obavetajni oficir, a referent saniteta Anelko Gordi (zatim Angela Lambi).

kripari

i

areno

drutvo

Ojaana novim bataljonom i boljim naoruanjem, jer do tada su dva bataljona imala, uz puke, samo 15 automatskih oruja sa nedovoljno municije, Brigada je krenula ka selima ljubinskog i trebinjskog sreza, gdje je trebalo prei nabujalu Trebinjicu i na drugoj strani, u umi trebinjskoj, napasti neprijateljeve posade na eljeznikim stanicama Poljice - Dikli - Jesenica - Lug, na uskotranoj pruzi Mostar - Dubrovnik.70)

Sin Spasa Dobrania, na Sutjesci jednogodinji Radovan, a sada liekar u Sarajevu, prije tri godine priao mi je: M o j otac, koji je umro prije dvije godine, i kad bi mu kao student ili kao familijaran ovjek svojim prohtjevima ili nerealnim prijedlozima priinjavao izvjesne tekoe, sve bi prihvatao i stalno bi ponavljao: 'Nikad, ni u ratu, nisi mi priinjavao tekoe!'. To njegovo, majino i moje vrijeme ratno i danas ivi u naoj iroj porodici, svugdje gdje se naemo, najee radom, bez mnogo rijei, kao i u koloni na Sutjesci. . . Otac je u Skuptini optine kao svjedok, utei, sasluao priu jednog naeg zemljaka o njegovom ueu u narodnooslobodilakom ratu, a onda je kratko rekao: 'Bio je dobar, tako kako kae, ali kao - etnik!' i zalupio vrata kancelarije. Mi u kui i o bratstvu i zajednitvu ne troimo mnogo rijei. Moja ena je Muslimanka iz Glamoa, Azemina Bajri, specijalista neurolog, magistar i predsjednik Poslovodnog odbora bolnice u Jagomiru. Ja sam specijalista za pedijatriju. Imamo dvoje djece. Tu, meu nama je i moja sestra Radojka, slubenik i lan SKJ, i njen mu Tvrtko Peko, Hrvat i lan SKJ, njihovo dvoje djece. I majka Cvija, osamdesetogodinja partizanka, koja uva unuad.. .

31

Iscrpljena trinaestodnevnim marem od Solakove Kule do Dabra, od sjeverozapadne do jugoistone Hercegovine, slabom ishranom, nedovoljno obueni i obuveni. Brigada je bez jedne ete koja je ostala na Hrgudu, 15. juna u 4 sata izjutra, praena kiom, krenula ka jugoistonoj Hercegovini i preko ljubljanskog sreza stigla u rejon trebinjskih sela Zagora - Dobromani. Prolazili ispresijecanim manje poumljenim i tee prohodnim zemljitem, gdje su se mjesecima krili mnogi kripari (kako je narod zvao one koji su se krili u ljutom kru bespua) mahom etnici odbjegli iz svojih jedinica, ali koji nisu eljeli ni da se pridrue partizanima, povremeno susreui i ubijajui kurire, odbornike i druge saradnike NOP-a. Seljaci, zbunjeni i isprepadani naglim dolascima i odlascima etnikih leteih odreda i bataljona Junohercegovakog partizanskog odreda, koji je djelovao na prostoriji Dubrave - Popovo polje - Trebinjska uma, i ovog puta su na konferencijama koje su odrane 16. juna navee vie sluali nego to su govorili o sebi i drugima, iekujui ta e dalje biti. Nakon to je stupila u vezu sa obavjetajcima radi akcije na eljezniku prugu Ravno - Hum, Brigada je krenula ka Trebinjskoj umi. Na maru kroz kamenjar i brdovito podruje, 3. bataljon je kao prethodnica razbio 17. juna jau grupu kripara koji su zapucali sa oblinjih poumljenih proplanaka, zarobivi trojicu s orujem, da bi i sutradan, 18. juna, rastjerao etnike kod sela Turice. Kada su bataljoni toga dana stigli u sela Zagoru i Dobromane, odakle je slijedee noi trebalo da izvre napad i likvidiraju domobranske posade na eljeznikim stanicama Jasenica - Lug i Dikli, a bataljon Mihajlo uzulan Junohercegovakog partizanskog odreda stanicu u Poljicu, ugledali su nabujalu i razlivenu Trebinjicu, ponornicu koja, kad kie nalegnu, predstavlja, makar za kratko, nepremostivu prepreku, ako se ne nae most. S druge strane ekale su blatnjave staze, bodljikave ice, bunkeri, minska polja oko eljeznikih stanica, ali i neoekivana pometnja meu posadama. Tu, u Dobromanima, stigla je iznenadna poruka domobranskog oficira, zapovjednika postaje u Jasenici - Lug, da je namjeravani napad otkrio zapovjednik bojne sa Diklia i da je njegov zahtjev na svaku stanicu dolo po pedeset ustaa i Nijemaca, da je i on prinuen da d otpor i da napad treba odloiti za desetak dana, pogotovo to su ustae zaposjele i organizovale odbranu jedinog mosta na Trebinjici kod Poljica. Ipak su toga dana, 19. juna, odjeknule mine na pruzi kod Gramljana, jer je odredski partizanski bataljon Mihajlo uzulan bacio u vazduh pancirni voz i jedan vagonet sa radnicima, ime se eljela zaustaviti neprijateljeva intervencija za vrijeme predvienog (i odgoenog) napada. U takvim okolnostima, pritisnuti pomrinom i ibani kiom koja je u mlazovima pljutala i zasipala, Brigada je odustala od napada i krenula na svoje ranije odreeno podruje oko Hrguda, pri emu je tab ostao u uvjerenju da bi iznenadna akcija na prugu bolje uspjela da se nije pripremala u saradnji sa nekonspirativnim obavjetajcima i saradnicima meu domobranima, tim prije, to se znalo da su domobrani kolebljivi i da ne ekaju priliku da se predaju partizanima. Uz to, etnici mjetani su obavjetavali ustake posade na eljeznikim stanicama o svakom pokretu partizana. Znalo je za to i najmanje dijete u Popovu

32

i Brdima, kako je kasnije zapisao komandant Brigade, smatrajui da i partizanski saradnik, domobranski oficir Aleksa Beni ne eli da se ove stanice likvidiraju jer bi tada, on misli, bio premjeten sa toga sektora, odakle ima stalnu vezu sa Dubrovnikom i njegovim prijateljima i prijateljicama, pa i to da ne iskljuuje mogunost i unaprijed spremljenog manevra ovog arenog drutva. 71 ' Vraajui se ka Hrgudu i Dabarskom polju, svojim polazitima za akcije u irem podruju Stoca i Ljubinja, Brigada je boravila dva dana u osloboenom Ljubinju, a zatim u selu Ubosku, gdje su se na zborovima sa mjetanima, na kojima je bilo pola ena, objanjavale pobjede NOVJ i saveznikih armija na svim frontovima, da prema kriparima partizani imaju tolerantniji odnos nego prema etnicima leteih odreda, mada ni kripari, najee, ne proputaju priliku da iz zasjede pripucaju. Istaknuta je razlika izmeu njih, ali da se kriparstvo postepeno svodi na etnitvo, ubacivanjem etnikih bandita meu kriparima, pisao je komesar Brigade politikom komesaru 29. divizije, pa su tih dana zbog toga i zapaljene tri kue trojice etnikih bandita u Ljubinskoj vali, meu kojima i kua etnika Bogdana Sorajia. I u povratku iz Trebinjske ume, ponovo su bataljonske prethodnice kod Kruevice, Krajpolja i Voena rastjerali kripare, pa i u samom selu Ubosku, gdje je razjureno dvadeset etnika.721 Mada su letei banditi, njih pedeset, koje je u ljubinjskim selima vodio komandir Bogdan Soraji, bili neborbeni, poput veine drugih, ipak su uspjevali da svojim stalnim zaplaivanjem i krstarenjem patrola iz Stoca i Bilee, odre etniku vlast i sprijee iru mobilizaciju mladia u partizanske jedinice, pa se i 13. brigada vratila na Hrgud bez ijednog novog borca. Bilo je oito da je situacija na terenu Ubosko - Ljubinje - Zagora vrlo loa i, smatralo se, da se nee popraviti ukoliko se ovaj teren ne stavi pod nau vojniku kontrolu. Uoi pokreta iz Uboskog ka Hrgudu, 24. juna, kada se saznalo da se peini iznad sela Potkoma u Dabarskom polju krije, moda, i oko stotinu etnika, Brigada je prvi put dobila savezniku pomo u obui i odjei, baenu padobranima, to je znatno podiglo njen ugled meu seljacima, krajnje politiki neupuenim, zaplaenim, osiromaenim, ojaenim.

Predaja

opkoljenih

etnika

Dok je 10. brigada vodila manje borbe sa etnicima, ustaama i njemakim jedinicama u irem podruju Nevesinja, 11. brigada oko Gacka, a 12. brigada oko Bilee, 13. brigada se posljednjih junskih dana razmjestila na podruju Hrguda i u sjeverozapadnom dijelu Dabarskog polja, gdje je 4. bataljon 24. juna vodio krau borbu sa etnicima, a zatim opkolio peinu iznad sela Potkoma, u kojoj se, prema novim obavjetenjima, sklonilo pedeset i nekoliko etnika iz tog kraja.71> 721

Uskoro je Aleksa Beni preao na slobodnu teritoriju. Jedno vrijeme je bio u 13. brigadi, a od 16. novembra 1944, naelnik taba 11. hercegovake brigade. VII, ANOP-a, kut. 1152, fas. 11, dok. 4.

3

33

Tih dana je u Brigadu stigao i komandant divizije Vlado egrt, koji je, susreui i zagledajui mnoge nepoznate mladie iz Mostarskog bataljona, koje nije susretao na Neretvi i Sutjesci, zapisao:Vrlo malo lica koja poznajem. Nema mnogih onih mladia, mostarskih proletera, koji su 1942. i 1943. u sastavu Desete, pravili uda od junatva. Mnogi su ostali na Sutjesci. Pali su u posljednjim juriima kada je trebalo zatititi nae ranjene drugove. Neki su pali jo ranije u Prozoru, Neretvi, Borakim jezerima i drugim mjestima kuda je Mostarski bataljon prolaz i o . . . 73) Stigli su, nakon Sutjeske, novi borci, jer svaka naa pobjeda, svaki sukob koji je donio i poraz neprijatelju, znaio je i dolazak boraca nae jedinice, saoptavao je svoja saznanja komandant Divizije, uoavajui da brigadama sve vie pristupaju, poput ranije zavedenih mladia iz etnikih brigada i korpusa, mobilisani iz domobranskih jedinica i milicije, da via sve vie Muslimana i Hrvata, da ranije Hrvati iz Hercegovine nisu bili u velikom broju zastupljeni u naoj vojsci, da je to veinom siromaan seljak koji se teko probijao i teko vezao kraj s krajem, da su neprijatelji naroda, frankovci i ostali olo, uspjeli da ih prevare, govorei da su srpski seljaci krivi za to siromatvo, da treba da nestane Srba u Hercegovini pa e oni bolje da ive, da, eto, sada, oni poteni, koji nisu bili u ustaama i koji se nisu slagali sa Pavelievom politikom istrebljenja i meusobnog klanja, dolaze u nae redove. 74 ' Osmatrajui opkoljenu potkomsku peinu, usjeenu u kamene litice pedeset i nekoliko metara iznad irokog brisanog prostora u sjeverozapadnom dijelu Dabarskog polja, odakle se u irokom luku uzdiu strme padine Snijenice penjui se i do njenog vrha K o m o l j na 1263 m nadmorske visine, iza kojeg se planina sputa ka Nevesinju, komandant Divizije je 28. juna poslao naredbu 10. hercegovakoj brigadi da, zatvarajui pravac od Nevesinja ka Planoj, i od Nevesinja ka Dabarskom polju, ne dozvoli etnicima iz Nevesinja da se pokrenu ka Planoj ili pak da interveniu ka potkomskoj peini, iz koje je ve pet dana pruan otpor mitraljezom varcloze i pukomitraljezom, od kojih se glava nije mogla promoliti iza kamena. Smatrajui da u peini ima oko 50 bandita, a vjerovatno i vie, meu kojima ima oko 10 bradonja i prilian broj stranaca, komandant Divizije dalje pie: Bande ne ele da se predaju, iako im je davat rok za predaju. U peinama su bande unijele vee koliine ljudske hrane, a po svemu izgleda da imaju prilinu koliinu vode. em gore navedenog broja utjerano je u peinu 40 lanova familija ovih bandita koji se nalaze u peini. U toku dananjeg dana bie utjerano u peinu jo neto lanova etnikih familija. Ova peina se mora likvidirati pa makar se due vremena drala u blokadi. 75 ' Za one u peini za koje73> 74> 75)

V. egrt: Krv na kamenu, IV dio, str. 54. V. egrt, n. dj str. 55. Zbornik NOR, IV/26, dok. 105. Vlado egrt, u knjizi K r v na kamenu, na str. 59, govorei o opkoljenim etnicima u Potkomskoj peini, napisao je da, poto se nisu htjeli predati, nije preostalo nita drugo nego da ih topom istjeramo iz peine, pa su nai artiljerci ubrzo dotjerali jednu brdsku haubicu, da su to artiljerci jedva doekali i da se poslije 2-3 topovska

34

se znalo da nisu okrvavili ruke, da ih na to prisiljavaju zloinci bradonje, kada ni puane tromblonske bombe i protivtenkovska puka sa rijetkim mecima nisu dali oekivane rezultate, zatraeni su dobrovoljci koji bi savladali brisane prostore, suzili obru oko peine i, penjui se kozjim stazama, pribliili platformi na izlazu iz peine, ograene zidom, i runim bombama zasuli ulaz peine. Prilaze dobrovoljci, njihov broj se poveava, a ja stojim pored stroja i razmiljam kako e svi izginuti, pa me stid spopao, zar da i ja ne budem s njima, prisjeao se tog dana Abdulah Pirki Avdo. Bio je to 31-godinji eljezniki radnik iz Konjica, lan KPJ od 1940, jedan od najstarijih boraca u Brigadi, rukovodilac diverzantskog voda u Mostarskom bataljonu. On je na pruzi Konjic - Sarajevo eksplozivom, konstruiui svoj elektrini upalja, sruio voz, a drugom prilikom, uskaui u lokomotivu zupanicu koja se vukla uzbrdo, uvajui eksploziv, strmoglavio kompoziciju u ambis. Sa svojim priborom za pravljenje mina stao je pred komandanta Divizije i predloio da, umjesto dobrovoljaca, on sm pokua neto da uini, odnosno, da se popne na Mjedenu glavu i da odozgo, pridravan konopcima, svoju jedinu minu, vezanu konopom, koju nije upotrebio u odgoenom napadu na eljezniku stanicu Poljice, spusti do ulaza u peinu, upaljaem aktivira i baci meu etnike, na njihov mitraljez. I bi tako kako je predloio. etnici ga nisu vidjeli i eksplozija je uzdrmala peinu. Odjeknula su i dva preostala metka protivtenkovske puke, i ubrzo se pojavila bijela krpa, oglaena je predaja. 76 ' Iako su etniki komandir Duan Rupar iz s. Potkoma, koji e kasnije, 1. septembra 1944. ubiti Danila Komnenovia, i jo nekoliko etnika prethodne noi umakli, a jedan meu njima je ve tri dana leao mrtav u peini, etnici su i dalje pruali otpor, bojali su se narodnog suda, ali, napokon, odloili su oruje i njih 36 spustilo se niz liticu. U peini je bilo 25 puaka, 1500 metaka, 30 runih bombi, jedan pitolj, mitraljez i pukomitraljez, 2000 kg ita, rvanj za mljevenje ita, ivae maine, odijela, gunjeva, soli.' 7 '

Parole i stranputicePotkomski sluaj, nakon to su se razmotrili ivot i djelovanje svakog zarobljenog etnika, okonan je njihovim pristupanjem 13. brigadi, pa je tako 14 potkomljana uvreno u 4. bataljon. Bila je to jometka na vratima pojavila bradata glava, da je etnik mahao rukama kao izbezumljen, da su zatim i drugi molili za milost. Drug egrt je vjerovatno protivtenkovsku puku zamijenio za brdsku haubicu, jer do tada 29. divizija nije imala topove, odnosno upravo su 13. i 12. brigada u julskim borbama zaplijenili 3 haubice (od kojih je jedna bila potpuno ispravna). 76> O zarobljavanju opkoljenih etnika u peini i o svom ueu u toj akciji, napisao mi je opirno pismo 17. decembra 1984, Abdulah Pirki Avdo, penzioner iz Konjica. Na kraju tog kazivanja pie: Po zavretku ove akcije.. . kada sam se pomolio Vlado egrt me pozvao i podario jednu koaricu treanja rekavi mi da sam pravi 'Dumbus majstor' i otada su me mnogi znali samo po tom imenu. . . 77> U Hronologiji 1941 - 1945, VII, 1964, str. 787, pie: U Potkomskoj peini (u Dabarskom polju), poslije etvorodnevne opsade, 13. hercegovaka brigada 29. udarne divizije NOVJ prinudila jednu etu etnike Stolake brigade na predaju. Zarobljeno je 36 etnika. Jedan je poginuo. Nekoliko etnika se probilo. Plen: 2 mitraljeza, 2 pukomitraljeza, 40 puaka, 5.000 metaka, 50.000 kilograma ita. Oigledno su podaci neprecizni.

35

jedna tenja da se svima, koji nisu okrvavili ruke, omogui da svojom borbom u jedinicama NOVJ nau svoje mjesto meu Hercegovcima koji su od prvih ustanikih borbi nastojali da narodi toga kraja ive u slozi i zajednitvu. Tako se tab 10. brigade jo poodavno, 6. oktobra 1942, doekujui vatrom na poloajima oko Prozora udruene etnike i italijanske snage, obratio svojim zemljacima letkom Brao, hercegovaki etnici, pitajui ih zar e dozvoliti da se i dalje vodi alosni rat meu braom, traei da operu obraz i skinu ljagu koju hoe da im nanesu izdajniki oficiri i etnike voe, da e ih bratski primiti, uz to priznajui da su i sami pravili greke, ali da je njihova jedina elja uvijek bila narodni spas i narodno osloboenje. I nekoliko mjeseci kasnije, jula 1943, kada se 10. brigada vratila sa Sutjeske ponovo se obratila narodu Hercegovine obavjetavajui ga da su i ovoga puta bili i pokazali da su protiv bratoubilake borbe, da su, mada tano obavijeteni o krivicama pojedinaca, prelazei velikoduno preko tekih greaka koje su oni uinili, htjeli i tim putem da otupimo zavadu i mrnju koju u narod unesoe sluge tuina. 78) Ljudi su u to povjerovali, jer osjeali su i sve izraeniju politiku aktivnost ilegalnih organizacija NOP-a. I ve u januaru 1943, kada 10. brigada nije bila u Hercegovini, samo u bilekom srezu bilo je 19 ilegalnih elija sa 69 lanova KPJ, 14 aktiva Skoja i 15 ilegalaca, u trebinjskom srezu 15 elija sa 99 lanova KPJ i 15 aktiva Skoja sa 120 skojevaca (u februaru 34 aktiva sa 170 skojevaca), pored djelovanja organizacija Antifaistikog fronta ena i drugih organa. Taj nagli razvoj NOP-a irom zemlje, kapitulacija faistike Italije i uspjesi Crvene armije, doprinijeli su da se ljudi odlunije opredjeljuju za NOB, i ve u jesen 1943. godine, 10. brigada imala je 11 bataljona, tj. tri udarne grupe bataljona. Iz tih grupa, pored 10. brigade, formirane su 11. i 12. brigada, sve tri objedinjene u 29. hercegovaku NOU diviziju. Poruke, oigledno, nisu bile uzaludne. Ali, ni u 13. brigadi nisu svi vjerovali da je takva irina u odmjeravanju grijehova dojueranjeg protivnika blagotvorna, kao ni prihvatanje domobranskih oficira i vojnika koji su prelazili na stranu NOVJ, zadravajui pri tome inove, odnosno nisu svi mogli da shvate i mnoga zbivanja u svijetu i u zemlji, pa je posljednjeg junskog dana, zbog toga, odrano vie bataljonskih i etnikih konferencija, partijskih i skojevskih sastanaka. Tako su mnogi borci u 1. bataljonu - u kojem je 75 odsto boraca dolo iz gradova, preteno iz Mostara, jedan dio iz Konjica, ostali sa terena Glavatieva i Dubrava, mahom omladinci od 16 do 24 godine starosti - smatrali da za sada znadu dovoljno iz problematike N O B , a pojedinci su govorili kako treba sve to je ustako i etniko unititi, pa ak i njihove familije, da se u Hercegovini blae postupa prema etnicima nego prema ustaama u Bosni, a ispoljavana je i sumnja u vrstinu saveza Rusije, Engleske i Amerike. Iako su se disciplina, moral i borbenost svakim danom uvrivali, a pitanje povratka na teren Planina - Bjelimii - upa otpalo, nije ostalo nezapaeno ni samovoljno78>

M. Seferovi: Istono i zapadno od Neretve, Narodna armija, 1981, str. 66, 174, 175.

36

uzimanje hrane od seljaka, da je kod pojedinaca odnos prema narodu bio pljakaki, a neki su primjenjivali svoje kazne prema etnikim porodicama bez da su za to traili odobrenje od svojih rukovodilaca, to je u prilinoj mjeri otklonjeno. Dok se, tako, 104 borca 1. bataljona, u njegove dvije ete, kalilo u novoj borbi protiv vlastitih greaka i zabluda, neznanja, u osvajanju novih znanja i jaanju kondicije, jer na maru su malaksavali bre od drugih u Brigadi, dok je komesar Brigade pisao da e se borcima u linoj diskusiji dokazati njihovo neznanje u razmatranjima politikih i drugih zbivanja, stotinu boraca 3. bataljona, koji je isto tako imao samo dvije ete i bio sastavljen od seljakog elementa, imali su svoje probleme, prije svega, bila je vidljiva podvojenost na one koji su doli iz sela Dabarskog polja i na one iz sela Mostarske kotline, na dvije velike familije, a nije bio osobito dobar i odnos boraca i nekih rukovodilaca, jer na bataljonskoj konferenciji mogla su se uti pitanja: - Smije li se borac tui? - Ima li protekcije u naoj vojsci? - Sadanje istjerivanje discipline je praksa bive kraljeve vojske, to nije za nas, mi smo narodna vojska! - Neka je otvoren drugi front, neka Engleska i Amerika alju pomo SSSR-u i nama, uo sam i za odluke u Moskvi i Teheranu, ali ja ne vjerujem u dug vijek, vrstinu i istotu saveza izmeu Rusije, Engleske i Amerike! Ni u njihove namjere prema nama! Sumnjalo se u Antihitlerovsku koaliciju i u 4. bataljonu, u kojem je znanje boraca skromno, ali staloeno, pa i u cjelishodnost novih disciplinskih i drugih vojnih mjera, u valjanost odluke da se vie ne pozdravlja stisnutom pesnicom, pa se zato novi pozdrav smatra kao poputanje s nae strane Englezima i Amerikancima. Kada su jednog borca zapitali zbog ega nije na kapu priio zvijezdu petokraku, u ali je odgovorio da on 'ide malo dalje', prestao sam i stiskati aku, a ini mi se da u ubrzo prestati i petokraku zvijezdu nositi. Na prvoj brigadnoj priredbi u zaseoku ukova Greda na Hrgudu, 28. juna 1944, gdje su se okupili i mjetani okolnih naselja, pjevalo se ta kome padne na um, ali nikako ne pominju Englesku i Ameriku. Pitali su borci i o ubaievoj vladi i nisu dobili jasan odgovor odozgo, jer se jo uvijek o tim zbivanjima u 29. diviziji nije ire govorilo. Ali, objanjavalo se i to zbog ega Muslimani nisu Turci, proraivao se asopis N o v a Jugoslavija, itali Titovi lanci o znaaju AVNOJ-a, o putevima malih naroda, o utanju Vlatka Maeka, a etnikim familijama, koje su izgubile vjeru u svoju samostalnu pobjedu i izjanjavale se kako bi trebalo doi do obostranog poputanja izmeu nas i etnika, objanjavano je da zavedeni stupaju u nae redove, a da e zlikovci dobiti ono to su zasluili. 79 ' Bolje obueni i nahranjeni,79)

VII, ANOP-a, kut. 1152/1, fas. 11, dok. 4. U izvjetaju komesara 13. brigade od 5. jula 1944. politikom komesaru 29. divizije, govorei o 4. bataljonu da su moral i borbenost u bataljonu zadovoljavajui, da sm bataljon ini kimu nae brigade, o grekama ranijeg komesara bataljona zbog nedovoljnog politikog rada, pie: Linija bratstva nije dovoljno pravilna, poto se jo po neki put uje od boraca za muslimane ime Turin.

37

odmorniji i upueniji u zbivanja na saveznikim frontovima, o uspjesima na jugoslovenskom ratitu, posebno hercegovakih brigada i o sporazumu predsjednika Nacionalnog komiteta osloboenja Jugoslavije Josipa Broza Tita i predsjednika izbjeglike vlade Kraljevine Jugoslavije Ivana ubaia na Visu 16. juna 1944, ojaani i dolaskom novih dobrovoljaca iz Mostara i Dubrave (mada je njih desetoro, naoruanih i pukomitraljezom, koliko ih je mobilisala jedna eta 3. bataljona, poslije nekoliko dana dezertiralo sa Hrguda ostavljajui poruku da e se boriti samo u svom kraju), sa osjeajem sigurnosti to su na okupu, grupisani po bataljonima, borci triju bataljona, njih oko tri stotine pojedinano i grupno zahtijevali su od komandi da ih vodi u akciju, a prihvatili su i jugosloventinu - strojevu i drugu obuku, pozdravljanje bez stisnute pesnice, analizirajui i svoja dotadanja iskustva.

S druge strane nianaZnalo se da borci 1. bataljona ne ispoljavaju dovoljno umjenosti u nonoj borbi, da gube veze, ali da u dnevnim borbama i u vjetini prodora u utvrene gradove, meu bunkere, nastavljaju tradiciju svog starog bataljona, da je 4. bataljon u svim dotadanjim borbama pokazao veliku spremnost i odlunost prilikom zabacivanja manjih odjeljenja neprijatelju na bokove i za lea, da se 3. bataljon prekalio u preganjanju i nadmudrivanju sa etnicima u postavljanju zasjeda, ali i rastrojavanju njemakih potjernih odjela, da svi skupa ine jednu homogenu i borbenu jedinicu, sposobnu da izvodi i akcije kakve su to nekada inili stari borci triju bataljona, sada mahom komandiri i komesari. Dok su njihovi mlai drugovi, njih dvanaestorica, u mahali ukova Greda pohaali podoficirski kurs, a osam bolniarki sanitetski, u bataljonima se tada, a i kasnije, savlaivala borbena obuka. Ponekad, vie uz put, sticala se znanja u mjerenju odstojanja (pomou prenoenja osnovice, ocjena odoka, izgleda ljudi u raznim stavovima), o vanosti niana, o uticaju sila na zrno i uzrok leta po parabolinoj putanji, zatim o gaanju neprijatelja jedinanom i koncentrinom vatrom kada se kree bono, obino i trkom, o osmatranju i disciplini vatre, o sjedinjenoj obuci u nianjenju i gaanju, o stavovima za nianjenje, o trouglastom nianjenju, noenju oruja u pokretu i uvanju na odmoru, punjenju i pranjenju oruja... Sticala su se osnovna znanja i o zaklonima za strijelce (od vatre i oka), o bonom osiguranju streljakog stroja, o mjestu desetara u borbi i drugih rukovodilaca, kao i automatskih oruja, o borbenom izvianju, prebacivanju i odravanju pravca prilikom prebacivanja, o pokretu pod neprijateljevom artiljerijskom i pjeadijskom vatrom, o planu napada (frontalnom, obilaznom i obuhvatnom napadu), kako se sainjavaju zapovijesti za napad, kako se organizuje veza, o gonjenju neprijatelja (frontalno, paralelno, presijecanja), o prihvatnom poloaju i prihvatnim snagama. Govorilo se, mada esto kratko i improvizovano, o napadu nou, u umi, u klancu, oko rijeke i u polju, o organizaciji poloaja za odbranu, rasporedu strijelaca i oruja, o aktivnoj i pasivnoj odbrani, zatim o vanosti predstraarskog poloaja, o praenju dogaaja kod susjeda i

38

uzajamnoj pomoi, kako se postie iznenaenje, podrazumijevajui i napad s trojkom u pozadinu neprijatelja, o nainima demoralizacije protivnika, o ulozi bombaa, o likvidiranju neprijatelja u kuama, o borbi s tenkovima, kamionima i vozovima, o cjelishodnosti gaanja aviona, o ratnim lukavstvima, sve do presvlaenja u neprijateljska odijela. Pored praktine obuke na oruje i dopunskih saznanja o korienju raznih tipova pukomitraljeza i mitraljeza, puaka, pitolja, bombi, municije, od trombona do topa, protivtenkovske puke, benzinske flae i nagazne mine, mnogi rukovodioci u Brigadi sasluali su kraa predavanja, a i sami su iznosili svoja saznanja o komandovanju desetinom, vodom i etom u borbi, o dunostima rukovodilaca i njihovom izvjetavanju o toku borbe, o procjeni situacije i brzom odluivanju u toku borbe, o rukovodiocu kao vaspitau, o izvianju zemljita i neprijatelja, o obezbjeenju na maru i odmoru, zastancima i predancima, o prethodnicama, pobonicama i zatitnicama, o radu patrola na kru, o taktikim i higijenskim uslovima kojima treba da odgovori kantonman, logor i bivak, o komori i njenoj ispravnosti, kako se ponaati u neoekivanim okolnostima, ukratko - cijela Brigada je bila usredsreena na to (makar je vie rije o razgovorima nego o predavanjima, veoma kratkim i veoma konciznim kazivanjima bivih oficira i podoficira) da se to prije realizuje osnovni zahtjev koji je tab 13. brigade oznaio svojom posljednjom reenicom u svom uputstvu: Na svim orujima biti uporan u nastavi sve dok borci postanu majstori svog oruja! 801 Napadati kad neprijatelj to ne oekuje, uz to manje rtava, jer zauzeta kota ne donosi slobodu ve ljudi koji osvajaju kote, makar to neko oznaavao pretjeranim taktiziranjem ili oportunizmom, kako je esto govorio komandant brigade Danilo Komnenovi, boriti se upravo tako kako se tukao i njegov 5. bataljona 10. brigade na meama Neretve i Sutjeske, kada je iz estokih sudara sa njemakim jedinicama iz pete ofanzive izaao kompaktniji od drugih bataljona a u najkritinijem periodu 10. brigade u ljeto 1943. bio njen najorganizovaniji borbeni kolektiv, sve to to je bilo i kako se borilo znailo je za Brigadu znaajno iskustvo, ulijevalo je snagu i samopouzdanje, uvjerenje da se i kroz obuku moe mnogo novog saznati i sa manje rtava stii do pobjede. Bilo je sve manje onih koji su kritikovali jugosloventinu, sve manje zauenih to komandant 4. bataljona i njegov zamjenik, Milan Tabakovi i Milan Bjelogrli, uludo troe municiju na obuci i gaanju na kamenjaru i u umi, zato i stari borci vjebaju sa mladima, zato od pet metaka koje su imali, tab ovog bataljona odvaja dva za vjebu, a tri - za bojite. Da to nije bilo neracionalno troenje municije i vremena, ve stvaranje preduslova za racionalno i vjeto ratovanje, ubrzo su potvrdili dogaaji na bojitu, znatno ranije nego to e Milan Tabakovi postati zamjenik komandanta, a zatim posljednji ratni komandant 13. brigade, a Milan Bjelogrli komandant 4. bataljona.80)

VII, ANOP-a, kut. 1152/1, fas. 1, dok 12.

39

Ljeviari

i

anarhisti

Vojnostruno, moralno-politiko, kulturno-prosvjetno, sanitetsko i organizaciono osposobljavanje i uvrenje bataljona odvijalo se u dosta povoljnim uslovima, jer u istonoj Hercegovini tokom juna gotovo da nije bilo veih borbi sa njemakim jedinicama, koje su sa ustako-etnikim snagama uvali i obezbeivali svoje garnizone, izuzev u Ljubinju i Planoj, izbjegavajui i pokrete izmeu svojih uporita. U tom predahu i povremeno zatiju, kada su udarne brigade sabile u izolovane garnizone sve neodlunijeg neprijatelja, dobrim dijelom naetog i obeshrabrenog u estokim majskim borbama slabog morala i borbenosti, kako je tab 29. divizije obavijestio 2. udarni korpus, kada je pljakanje od strane etnikih bandi u o v o m e mjesecu dostiglo vrhunac, bilo je sve oiglednije da su se hercegovake etnike brigade, okupljene u Nevesinjskom i Trebinjskom korpusu uveliko osipale i pojedinci dolazili u nae redove. Tada je 13. brigada zatvarala pravce koji su vodili od Stoca ka Dabarskom polju i od Stoca ka Ljubinju, 10. brigada je bila u irem podruju Nevesinja i povremeno je svoja dejstva usmjeravala prema komunikaciji Nevesinje - Mostar, 11. je zatvarala pravac od Gacka ka Bilei, a 12. brigada je u irem podruju Bilee zapreavala i odbijala pokuaj etnika iz bilekog garnizona da pljakaju i teroriu stanovnitvo koje se sve odlunije ukljuivalo u narodnooslobodilaku borbu. Dva partizanska odreda, Sjevernohercegovaki i Juno hercegovaki, dejstvovali su partizanskim nainom ratovanja u dubini neprijateljevog rasporeda, to je sve skupa omoguavalo uspjeno branjenje slobodne teritorije i brze intervencije u svim pravcima, doekivanje i unitavanje neprijateljevih kolona koje bi krenule iz garnizona ka slobodnoj teritoriji radi sjedinjavanja i protjerivanja naih snaga. Takvim postavljanjem brigada bio je osiguran oslonac na slobodnu teritoriju Crne Gore, a u sluaju da neprijatelju, ipak, uspije da brigade potisne i odbaci, stvorene su mogunosti da se jedinice, manevrom desnim krilom sjeverno od Gacka u pravcu Nevesinja, zabace u neprijateljevu pozadinu i napadnu protivnika u lea. To se nije dogodilo, jer su neprijateljeve snage u junu bile u defanzivi i nisu pokuavale da vre jae napade, izbjegavale su da uspostavljaju neposrednije veze izmeu garnizona, svodei svoje akcije na povremene neuspjele ispade. I u tim okolnostima neprijatelj je imao, pored ranjenih i zarobljenih, 142 poginula, a brigade i odredi 28 poginulih i 48 ranjenih. Jedinice divizije sposobne su za voenje borbe na otvorenom terenu i svi rukovodioci su pokazali dovoljno udarnosti i manevarske sposobnosti, kao i sposobnosti u voenju svojih jedinica, kako je tab 29. divizije pisao 2. korpusu o dejstvima u junu 1944,80 kada je i politiki komesar obavijestio komesara Korpusa da nova, 13. brigada, ima tri bataljona, da 1. bataljon ima 85 boraca i da je njegovo brojno stanje8"

Zbornik NOR, IV/26, dok. 90.

40

znatno opalo, da je 4. bataljon kosturni bataljon nove brigade, da je 3. bataljon vrlo borben i iskusan tako da zaista moe sluiti kao kostur nove X I I I hercegovake NOU brigade, da e taj bataljon, koji je vodio po Hrgudu uspjene borbe i pokazao veliku upornost pod artiljerijskom vatrom, ubrzo postati dobar bataljon sa uvoenjem potrebne discipline i politike svijesti, ukratko, da e i tab Divizije nastojati da X I I I brigada to bre povea brojno stanje koje joj sada iznosi neto preko 300 ljudi. Tekoe ratovanja ispoljene su i u veem dezertiranju boraca, jer je tokom maja dezertiralo iz Divizije 210 boraca (70 iz brigada, 130 iz odreda), mahom mobilisanih omladinaca ili prebjeglih iz etnikih i domobranskih jedinica, ije slabo borbeno iskustvo i nedovoljna politika zrelost nisu izdrali iskuenja bliskih i bespotenih sudara, vraajui se, najee, kunom ognjitu, sklonitima usjeenim u kamene procjepe i vrtae. 82 ' Tu zbunjenu, politiki neupuenu i rasutu vojsku valjalo je briljivije okupljati i doekivati, uiti i vaspitavati, jer komunisti i skojevci su na svojim sastancima utvrdili da je bilo dezerterstava, pored ostalog, i zbog nedovoljne topline starih boraca i rukovodilaca prema novim borcima, tj. odravane su konferencije i politiki asovi kada su borci bili umorni, nije se u pojedinim bataljonima znalo podesiti politiki rad prema vojnikim akcijama, za vrijeme ofanzive borci nisu upoznavani sa uspjesima ostalih jedinica i sa stanjem u Hercegovini, pa je kod pojedinaca izazivalo neobavjetenje i izvjesnu malodunost, a uz to, nije bilo dovoljno bavljenja bataljonskih komesara meu borcima to se u toku ofanzive pokazalo nepravilno i netaktino. Sva ta oboljenja zahvatila su i 13. brigadu, pa je zbog toga komesar Divizije Dragia Ivanovi na konferenciji svih boraca 1. bataljona, u kojem su se osjeali ostaci izvjesnih'ljeviarskih istupa, a naroito po pitanjima Saveznika, bratstva meu narodima, odnosa prema stanovnitvu itd., objanjavao aktuelna zbivanja u zemlji i svijetu, a i drugi su se osvrnuli na greke pojedinaca i nedostatke bataljona kao cjeline. Ljeviari ili omladinski ekstremisti, neki su ih oznaavali i kao anarhiste, vie su isticali u neposrednim razgovorima klasno od nacionalnog, govorili zato da se bore za neku nedovoljno jasno definisanu demokratsku Jugoslaviju, a ne komunistiku Jugoslaviju, zato su potrebni kompromisi sa jugoslovenskom i svjetskom buroazijom. Takve slabosti, koje nisu bile bezazlene, zahvatile su ne samo mobilisane zbog iskuenja prvih borbi, ve i nekoliko starijih boraca iz 1. bataljona, meu kojima su se nala i dva samovoljna, izuzetno hrabra borca Mostarskog bataljona, pored desetak mladia iz dubravskih sela koji su se sa Hrguda vratili u svoj kraj. Bilo je to i vrijeme kada se u brigadama osjetio veliki nedostatak u broju intelektualaca, pa se nai borci ne upoznaju brzo sa vanim osnovnim pitanjima iz opteg znanja, kada se u Diviziji nije uspjevalo821

Zbornik NOR, IX/6, dok. 68.

41

izdati brigadne listove, niti divizijski list, dobrim dijelom i zbog nedovoljno razvijene tehnike, stalnih borbi, ali i zbog otre kritike koja doekuje na no neuspjelije tekstove, pa otuda donekle i strah od pisanja, da se nii politiki rukovodioci teko usuuju da napiu politiki lanak. Ni 13. brigada nije izdala svoj brigadni list. Na to e se ekati vie mjeseci, a ni bataljoni, izuzev ponekad etnih depnih novina, nisu imali svoja glasila. Bile su to teke ruke za pisanje. Iako je tog ljeta 1944. u Diviziji radio samo jedan doktor medicine, a sanitetski referenti bataljona bili gotovo iskljuivo priuene bolniarke (u 13. brigadi je bio referent saniteta student medicine Alica Krpo s izvjesnom praksom u mostarskoj bolnici), borci su imali dobru kondiciju jer su imali dovoljno mesa i hljeba, a ponekad mlijeka i krompira. Sada je 13. brigada najoskudnija u odjei i obui, pa emo joj im dobijemo jo pomoi pored ovoga to smo joj sada dodijelili oko 150 pari cipela i odijela, pisao je komesar Divizije 25. juna 1944, napominjui da je p o m o koja je primljena od Saveznika imala veliki uticaj na raspoloenje naih boraca, da su i padobrani odigrali dobru politiku ulogu jer su konjovodci iz raznih sela koji su gonili materijal za brigade, dobivi po jedno pare od padobrana, popularisali ekonomsko stanje naih jedinica, u emu su i pretrjerivali, a naroito u pogledu oruja i municije, odnosno da su akcije na kamione u junoj Hercegovini uinile da je preko polovine naih boraca obuveno u gumene opanke, to je jedini izlaz po terenu Hercegovine, jer bi inae bili bosi. 83) Borci u opancima, kojima njemake komande nikako nisu mogle doskoiti u otvorenoj borbi i za njih bili neuhvatljivi, svugdje prisutni, ali nigdje vidljivi u kamenjaru, tog juna etrdeset etvrte, uoi nove neprijateljeve julske ofanzive, bili su svjesni svojih mogunosti i uspjeha iz prethodnih borbi, sloma ofanzive u Crnoj Gori i Sandaku, vazdunog desanta na Vrhovni tab u Drvaru, ofanzivnih operacija NOVJ irom zemlje, posebno svjesni znaaja otvaranja drugog fronta u Francuskoj, pribliavanja Crvene armije naim granicama. Sve to, smatrao je komesar Divizije, uinilo je da je borbenost zaista na visini i da ima nekoliko bataljona, koji su samouvjereni u ovoj situaciji u svoju udarnost toliko, da je ak potrebno intervenisati da ne ginu prekomjerno, da se rukovodioci u veini jedinica odlikuju prodornou, pri tom pribojavajui se koliko mnogi borci u Diviziji bili dovoljno izdrljivi u uslovima gladi, kako zbog nedovoljne politike vrstine, tako i zbog navike da mnogo jedu. Trebalo je u selima irom Hercegovine odlunije mobilisati besposlene naoruane ljude, koji bi htjeli da ostanu prijatelji nae borbe, a da u njoj ne uestvuju, ukratko, predstojala su nova iskuenja, kadrovska i druga organizaciona osposobljavanja. Na poloaje 13. brigade, koji su se protezali od Hrguda do Snijenice, na vie od deset kilometara planinskog podruja, tog juna 1944. stigli su novi politiki i vojni rukovodioci, Brigada se kadrovski jaala, uurbano se spremala, kalila.83>

Zbornik NOR, IX/6, dok. 68.

42

Meu njima su bili Lutvo Dubur,84) rukovodilac Skoja u Brigadi, srednjokolac iz Fazlagia Kule, dotadanji omladinski rukovodilac 5. bataljona 10. brigade; Sveto Kovaevi 85 ' i Kosto Burica, 86 ' politiki komesar i zamjenik komesara 3. bataljona, gdje su se ponovo sreli i nastavili da zajedno ratuju, kao i na Sutjesci u ljeto 1943. sa komandantom bataljona Spasom Dobraniem, i 300 boraca 13. hercegovake NOU brigade. 87 '

84) 85)

861

87)

Pukovnik JNA u penziji. ivi u Zagrebu. Pukovnik JNA u penziji. ivi u Beogradu, magistar. Nosilac je Partizanske spomenice 1941, sa mlaim bratom proao petu ofanzivu u 10. brigadi, lan KPJ od 1941. Od 7. decembra 1944. politiki komesar 10. hercegovake brigade. Roen 1913. u selu Suzine, politiki komesar ete Stolakog partizanskog bataljona i lan KPJ od oktobra 1941, proao petu ofanzivu u 6. bataljonu 10. brigade, penzionisani oficir. ivi u Sarajevu. Borci, komandiri i komesari Mostarskog bataljona, njih 92, koji su bili na prvoj smotri 13. brigade na Divinu 13. juna 1944: iz Mostara - Alikalfi Husein, Antunovi Mladen, Baji Veselinka Boba, Bajramovi Angisa Gisa, Bakija Muhamed, Berhamovi Abaz, emalovi Enver, ii Zijo, ustovi Zikrija, voro Lazar, Dvizac Mehmed Meha, Dajo Salko, Efica Munfica Sifa, Elezovi Razija, Feji Esad, Filjak Mio, Frenjo Mehmed, Gozo Osman, Grabovac Mustafa, Hadrovi Mustafa Safet, Hadiomerovi Mehmed, Hadiosmanovi Mithat, Hamzi Ahmed, Hasanbegovi Mersuda, Jakupovi Efer, Jusufovi Sulejman, Kokanovi Mehmed, Kreso Alija, Kupusija Jusuf, Livnjak Omer, Marie Ibro, Maslea Ramo, Mileti Ljubo, Mii efika Fika, Mrgan Hilmija, Neimarevi Pavle, Nezirevi Mehmed Meak, Novak Jaroslav, Novo Demal, Pui azim, Pui Hajrudin, Repea Salko, Rianovi Fadil, Selimhodi Ziba Monika, Skoaji Branko Meak, Spahi Osman, Tikvina Ahmet, Trbonja Mehmed, Noi evko, Jugo Osman, Musi efik, Trutina Nikola, Uljarevi Gojko, Zalihi Mustafa, Zuhri Muharem, Zuljevi efkija; iz Konjica: - Andri Ilija, Andri Momilo, Andri Savo, Bektaevi Hakija, Bela Ljubica, Bjelica Milorad, Bjelica Mladen, Bjelica Sran, Bali Halil, esir Dervo, esir Huso, esir Salko, Dumhur Abdurezah, Hadiali Alija; Kalem Mijo, Kuljanin Pavle, Lambi Angelina, Lojpur Vlado, Mahazin oro, Mievi Stevo, Nuhi Danko, Nuhi Nurko, Nuhi Sabit, Numi Fadil, Pirki Avdo, Prohi Suljo, Rami Meho, Sari Drago, Sunagi Faik, inikovi Jovo, Sinikovi Ilija, Trnka Vaska (?); iz Imotskog Kneevi Milan, Pjani Lukia, indik Savo; iz apljine (Bivolje Brdo) - Kora Tahir. Spisak je sainjen u Odboru za pisanje istorije revolucionarnog pokreta Mostara, b) Za ovaj i druge bataljone (2, 3. i 4. koji nemaju spisak boraca i starjeina u vrijeme formiranja 13. brigade, a svi bataljoni su bez takve evidencije do kraja rata), autor ove monografije i borci 13. brigade koji ive u Beogradu, Sarajevu i Mostaru nastojali su da saine, i u tome su uveliko uspjeli, poimenini starjeinski i, manje uspjeli, boraki sastav, prije svega, koristei se personalnim i drugim podacima iz Vojnoistorijskog instituta, preglede poginulih koji su se dosta briljivo vodili u tabu Brigade, naredbe o postavljenjima na dunosti, o unapreenim, premjetenim, mobilisanim, pristiglim iz gradova, kanjenim, upuenim na kurseve i kole, zatim iz knjige 29. hercegovaka divizija za lanove taba Brigade i tabove bataljona, o poginulima i druge njene izvore, odnosno objavljene ili pripremljene spomenice palih boraca iz vie hercegovakih mjesta (Trebinja, Bilee, Nevesinja, apljine, Stoca, Gacka i Mostara), razumljivo, uz dunu zahvalnost optinskim odborima SUBNOR koji su, na osnovu svoje dokumentacione arhive (pregledi sainjeni 1950. godine, dopunjeni i uporeeni 1986. i 1987), podatke o poginulim i preivjelim borcima 13. brigade sa njihovog zaviajnog podruja poslali Odboru za pisanje monografije o 13. hercegovakoj brigadi u Beogradu (predsjednik general-potpukovnik Danilo Komnenovi). Sainjeni na tim izvorima, pregledi objavljeni u ovoj publikaciji dosta su vjerodostojni, prije svega, o poginulim borcima, bez obzira na izvjesne previde u spiskovima preivjelih boraca i izostavljena imena jednog broja Italijana, Poljaka i tridesetak boraca iz foanskog kraja koji su u Brigadu stigli u vrijeme posljednjih borbi na Ivan-planini, marta 1945. godine.

43

Drugo poglavlje

Borbe u Dubravama, na Hrgudu, O v rp Smjeznici i Trusim(juli 1944)bavjetenja koja je tab 13. brigade primio od saradnika narodnooslobodilakog pokreta iz Stoca, zasnovana najee na dobrim izvorima, upuivala su na to da je moral vojnika njemakog legionarskog garnizona do te mjere opao, da je ak i komandant grada, kako se tvrdilo meu graanima kao istinito, rekao svojim oficirima da ne pucaju na partizane, sem u odbrani, a da etnike paze kao sami sebe, pa otuda i ponovo snabdijevanje iz njemakih magacina, zakratko prekinuto, Stolake etnike brigade u oblinjem selu Poplatu, koji su se i dalje rijetko viali na stolakim ulicama.88' Tih dana (27. juna) u neposrednoj blizini Stoca, na brdu K o m o l j (kota 286), juno od sela Poplata, izvrena je razmjena njemakih zarobljenika i uhapenih saradnika NOP-a, oznaivi na taj nain neobinu aktivnost Junohercegovakog partizanskog NOP odreda koja se zaela odlukom taba 29. hercegovake divizije da se sa legionarskom 369. pjeadijskom divizijom, ija se komanda nalazila u Blagaju, uspostave veze i organizuje razmjena zarobljenika. 891 Bile su to dvije ratujue vojske, sukobljene na hercegovakom kamenjaru, koje su odmjeravale snage i u majskoj ofanzivi, kako ju je narod zapamtio, kao i tokom juna uzdu komunikacija koje su vodile od Mostara ka izolovanim njemakim garnizonima u istonoj Hercegovini, posebno prema Stocu, stavljajui do znanja njemakom komandantu mjesta da su i njemu i njegovom garnizonu odbrojani dani. To je komandant Stoca iji je garnizon bio ee pritisnut mitraljeskim rafalima bataljona 13. hercegovake brigade sa Hrguda, ponajbolje osjetio, pa je i partizanskog saradnika koji je stigao na razmjenu, Zoru Roganovi - Kruevac, doekao kao dobroudan domain. Doekana srdano od komandanta, Austrijanca, koji je dobro znao srpskohrvatski, prespavala je u zgradi u kojoj je bila smjetena njemaka Komanda mjesta, a sutradan se nala u koloni legionara. Komandant mjesta, sada stalno ljubazan, kavaljerski mi uzima mantil i paket predaje ordonansu, sjea se tog jutra Zora Rogovi. Ja se naoh izmeu komandanta i kapetana prevodioca, iza nas ona vojska. Kao mlada i svatovi, a po ulici n a r o d . . . U Poplatu, komandant88> 89>

O

Vojnoistorijski institut, ANOP-a, k. 1152/1, f. 5, d. 1. Jue, 29. VI, razmijenili smo jednog vabu za Zoru Kruevac (Roganovi). Na sastanku na Drenovcu doli su iz Mostara predstavnici Vraije divizije, jedan kapetan i jedan natporunik s pratnjom od 30 vojnika.. . , pisao je Junohercegovaki NOP odred Stabu 29. divizije 30. juna 1944. (VII, ANOP-a, k. 1627, f. 2 d. 23/1). Prva razmjena je izvrena 27. juna 1944. kada je osloboen partijski radnik Salko Mrgan.

44

i kapetan ostavili su naoruanje i opasae, uzeli bijelu zastavu i flau konjaka i otili prema brdu oko 500 metara. Dugo su se zadrali na pregovorima. Negdje oko 13. asova ispaljena je svijetlea raketa. Sa jednim vodnikom iz 'Vraije' divizije... pola sam prema brdu. Istovremeno, sa druge strane ili su na ovjek i uniformisani vaba. Jednovremeno smo doli na mjesto pregovora pred njih etvoricu. Prepoznala sam nae. S nae strane zamjenu su vrili Milo Stamatovi i Dako Kundaina, politiki komesar i komandant Junohercegovakog partizanskog odreda. Milo me je uzeo ispod ruke, a komandant Stoca njemakog oficira. Pozdravili su se sa 'Smrt faizmu' i 'Hajl Hitler'... 901 Tako je poela tromjesena prepiska koja je sauvana i koja upeatljivo svjedoi o znatno izmijenjenim odnosima izmeu okupatorske vojske i NOVJ, o prilikama kada mnoge njemake komande vie nisu mogle da se obraaju banditima, ve regularnim jedinicama vojske naroda Jugoslavije, pri emu je ispoljeno i meusobno uvaavanje uzajamnih obaveza, tolerancija i elja da se svaka razmjena, bez obzira koliko sloena, sporazumno privede kraju. A ubrzo je i tab 3. brigade, nakon vie razmjena zarobljenika, poslao ultimatum Privremenom komandantu okupatorskih snaga u Stocu.

Prestrojavanja

i podsticaji

U to vrijeme opteg narastanja narodnooslobodilake borbe u Hercegovini, kada se, uz srpski narod sve odlunije orijentiu prema narodnooslobodilakom pokretu i muslimanske i hrvatske nacionalne i socijalne sredine, kada su se zbunjenost i neodlunost seljaka, kao u selima Dubrava, potiskivali u neposrednijim susretima sa partizanskim jedinicama, ustako-etnika propaganda je i dalje, ipak, uspjevala, najee terorom i prijetnjama, zaplaiti narod i ak neto mobilisati u etnike i u miliciju. Tako je u selima ljubljanskog sreza, gdje je 13. brigada sa Junohercegovakim partizanskim odredom usmjerila svoja dejstva krajem juna i poetkom jula, povremeno bivalo nekoliko stotina etnika, preteno iz bilekog i trebinjskog kraja, pored mnogih kripara koji su se krili oko svojih kua. Na prostoru juno od Mostara, izmeu apljine i Stoca, bila je naoruana muslimanska milicija koja je veim dijelom, a moe se rei i potpuno, naklonjena naoj borbi i koja nee davati otpor naim trupama, kako je smatrao tab 29. divizije u zapovijesti od 1. jula 1944. tabovima 13. i 10. hercegovake brigade radi razbijanja neprijateljevih uporita u Trijebinju i Kozicama. Na prostoru Dubrava postojale su dvije ete milicijskog 2. bataljona 9. posadnog zdruga (komanda bataljona u Mostaru) i to : 3 eta od 429 milicionara na prostoru Crnii - Domanovii, a 4. eta u selu Rotimlji u neto slabijem sastavu. U Domanoviima je bila njemaka pekara sa dijelovima organizacije Tot (Tod), svi skupa oslonjeni na njemaki garnizon u Stocu, na Protivtenkovski artiljerijski divizion 369. legionarske ( V r a j e ) divizije901

Neobina zamjena - sjeanje Zore Kruevac Roganovi u knjizi ene BiH u NOB-u, Svjetlost, Sarajevo, str. 704.

45

i jedno od odjeljenja haubica, na 2000 vojnika i 40 feldandarma, kao i na brzu intervenciju njemakih snaga iz Mostara, Metkovia i drugih uporita. 9 " Uoi napada na ustako-andarmerijsku postaju u Trijebnju, pomonik politikog komesara 1. bataljona Asim Pervan, nakon to je od terenskog radnika Turkovi Cikana dobio obavjetenje da je komandir stanice Omer Pervan, napisao pismo svom roaku i zahtijevao da se predaju bez borbe, ali komandir nije odgovorio. Ostavljajui manje snage da brane osnovni brigadni pravac Stolac - Dabar, lanovi taba Brigade su sa bataljonima krenuli ka selima na sjevernoj strani puta Stolac - apljina, ka Trijebnju. Prvi bataljon drao je osiguranje od Stoca i apljine, a 4. bataljon je 3. jula, poslije etvoroasovne borbe, likvidirao oruniku postaju Trijebanj. Tridesetak andarma i ustaa, kojima su iz sela Crnia pritekli u pomo ustae, uspjelo je da se probije izgubivi pritom 6 vojnika, radio-stanicu, 3 sanduka municije, 15 bombi i 5 tovara hrane i odjee. Bataljoni su zatim produili ka selima Borojevi i Pjeivac s june strane puta Stolac - apljina, gdje su u toku noi stigli bez borbe. Sutradan, 4. jula u zoru, 1. bataljon je na poloaju u rejonu Maslina, uzdu glavnog puta, doekao u svoje prikrivene zasjede, legionarski streljaki stroj od dvije stotine legionara iz stolakog garnizona, podranih artiljerijskom vatrom. Tu vojsku je sa sjeverne strane puta, sa prostorije Baranje - Gorica napao s lea 3. bataljon, pa su ta dva bataljona zajednikim kontranapadom gotovo rasturili neprijateljevu jedinicu. Meu 39 poginulih vojnika i 50 ranjenih, kako su javili stolaki obavjetajci, bila su i 4 oficira. Zaplijenjeno je: 8 puaka, mitraljez, 3500 metaka, 30 bombi, 1 parabelum i 3 konja s opremom. 92 ' U meuvremenu je 10. brigada odbila neprijateljevu kolonu kod sela Kamene i vratila je u Blagaj, rastjerujui uz put mjetanske kripare. Poto je zapalila andarmerijsku stanicu Pileta, produila je ka Popovom polju, gdje je unitila domobransku posadu na eljeznikoj stanici Poljice, zarobivi 23 domobrana. Vraajui se ka Hrgudu, gdje su bataljoni 13. brigade stigli 5. jula uvee sa samo trojicom ranjenih boraca, gledajui s brda svjetla u Stocu, komandant brigade je tog poveerja, kako je to esto inio i ranije, iz velikokalibarskog mitraljeza (skinutog sa sruenog amerikog aviona tvrave) pustio nekoliko rafala (svaki peti metak, veeg kalibra, bio je svijetlei) ka tvravi iznad grada, odakle su, koji trenutak kasnije, osule topovske granate. Graani su svoje rafale sa Hrguda rado oslukivali i oekivali. Toga dana je 1. bataljon formirao Pratei vod. Za njegovog komandira postavljen je Nuhi Danko, vjerovatno najsnaniji i jedan od najhrabrijih boraca u bataljonu, zemljoradnik iz okoline Konjica, raniji borac 5. bataljona 10. brigade, koji je u borbi na Maslinama zaplijenio mitraljez, stavio ga na rame i pod kiom metaka stigao meu svoje, da bi91>

)

Zbornik NOR; IV/28, dok. 13. Isto.

46

kasnije, kada su zaplijenjena jo dva mitraljeza i minobaca, komandovao Prateom etom 1. bataljona. U povratku iz Dubrava 3. bataljon je 5. jula izjutra saekao kolonu 200 njemakih legionara kod sela Oania i, oko podne, potisnuo je ka Stocu. Pored ranjenih i jednog zarobljenog, poginulo je pet vojnika i oficira. 53 ' U nekoliko narednih dana, od 6. do 11. jula, kada je 3. bataljon ponovo upuen u Dubrave radi napada na neprijatelja, bataljoni su, razmjeteni na prostoriji Hrgud - Potkom, bez borbi, imali vojno-strunu nastavu, borbena vjebanja i strojevu obuku, vojno-politika savjetovanja i kulturno-prosvjetna predavanja, uz stalna izvianja duboko na neosloboenoj i poluosloboenoj teritoriji radi prikupljanja podataka o namjerama neprijatelja. Tih dana su 4 lana brigadnog i 12 lanova triju bataljonskih komiteta SKOJA, 83 lana iz 9 aktiva SKOJA, na etnim i bataljonskim konferencijama ukljuivali u razgovore i one omladince koji takvim skupovima do tada nisu nikad prisustvovali, moralno i borbeno uvrujui svoje kolektive, podstaknuti i uspjelim akcijama u Dubravama prvih dana jula. Meu 36 lanova i 6 kandidata KPJ, koliko ih je tog jula bilo u 1. bataljonu, nalo se i nekoliko aka koji su, pored opteobrazovnih predavanja, sve ee usredsreivali svoja kazivanja na iznoenje borbenih tradicija iz ranijih i blie prolosti naroda Jugoslavije, posebno iz Hercegovine, gdje je nekoliko partizanskih bataljona u prvoj ustanikoj godini na svojim zastavama nosilo naznake najvanijih dogaaja iz borbi protiv tuina i imena najvoljenijih ljudi sa hercegovakog kamenjara, kao to su bataljoni Nevesinjska puka, Vladimir Gainovi, esti jun, Luka Vukalovi, N e o abrinovi, M i r o Popara, Savo Bel o v i . . . U Burmakoj optini je u maju 1942. formirana i 1. muslimanska partizanska eta Mustafa Golubi, koju je vodio komandir Mujo Tucakovi, obavjetajni oficir 1. bataljona 13. brigade. eta je imala oko 25 partizana Muslimana i Srba. Mada nastavnici-predavai nisu znali mnoge znaajne pojedinosti o dogaajima i linostima o kojima su govorili, osnovne poruke oslobodilakih buna i najmudrijih ljudi svoga kraja vjerno su saoptavali i doprinosili razvijanju patriotskih osjeanja i borbenom podstrijeku, spoznaji da samo udrueni, bez nacionalne i vjerske podvojenosti, narodi Hercegovine mogu istrajati i iskovati brigade bratstva i jedinstva, kao to je i bila 13. hercegovaka.93)

Zbornik NOR, IV/27, dok. 91, fusnota 3: U izvjetaju Zapovjednitva 6. orunike pukovnije od 12. jula 1944. pie: . . . 4. srpnja u 07,00 sati, njemaka vojska i partizani sukobili su se kod sela Oania i Borojevia (2 i 5 km s.z. Stolac). Borba je trajala preko cijelog dana. Poginulo 5, a ranjeno 14 njemakih vojnika. Gubici partizana nepoznati. Partizani od Nijemaca zarobili i teku strojnicu sa 2000 naboja i ubili im tri konja. etvrtog srpnja oko 17,00 sati ustaka obhodnja i milicioneri sukobili se sa partizanima na putu (10 km s. z. Stolac). Nakon krae borbe tee ranjene 3 ustae, od kojih je 1 umro, a 1 milicioner ranjen... Petog srpnja u 07,00 sati, njemaka vojska sukobila se sa partizanima kod sela Oania i Borojevia. . . Borba trajala preko cijelog dana. Poginulo 5, a ranjeno 5 njemakih vojnika. Partizanski gubici nepoznati. Nijemci se povukli u Stolac. . .

47

Njeni bataljoni su u dubravskom selu Pljeevicu, kod Stoca, prenoili poslije borbe u Trijebnju i uoi borbe na Maslinama, ne znajui pri tome da su upravo u tom selu 21. avgusta 1878, borci hercegovake muslimanske narodne vojske odbijali vie asova jurie austrougarske pjeadije, dijelova 18. divizije, kojoj su vie pomogli zapaljeni stogovi sijena oko opkoljenih kula, kad su i kule i branioci spaljeni, nego njihova artiljerija, nakon ega su, toga dana, trupe feldmarala Jovanovia, nakon estoke borbe ponovo zauzele Stolac, gdje su ustanici, kojima su pritekli u pomo nevesinjski i trebinjski Muslimani, vie dana drali u opsadi gradsku tvravu i njenu austrougarsku posadu. I ovoga puta, kao i 1875, izostala je udruena borba Srba i Muslimana protiv zajednikog neprijatelja. Kako ishraniti svoju vojsku, pa i tek formiranu 13. brigadu, kako i od koga uzeti, ta kome ostaviti, kako ravnomjerno podijeliti to to se ima do nove ljetine? Kako preivjeti i, u isto vrijeme, nahraniti svoju djecu, gotovo svakodnevno su razmatrali lanovi Optinskog N 0 0 za Berkovie, i ne samo tog odbora i donosili svoje mune, a, opet, neophodne planove i rasporede ta da ine, kako najprikladnije da usklade svoje odbornike poslove K o j o Bjelica i Luka Milievi, Vukan Belovi, Jovia urica, Lazo alija i drugi odbornici. Bio je to front bez pozadine, kada su svi bili na borbenom poloaju, kada su familijarni i ugledni ljudi, mahom proli kroz etnike zatvore, zajedno sa tabovima bataljona i intendantima pronalazili mogunosti opskrbljivanja, poput Vukana Belovia, potpredsjednika Optinskog NOO za Berkovie i lana Sreskog NOO za Stolac. Njegov sin, Anelko, sekretar Optinskog komiteta KPJ za Dubrave, izloio je prilike za petnaestak sela na platou izmeu Stoca, apljine i Mostara, 1. jula 1944. u tabu 13. brigade o konsolidaciji partijske organizacije poslije hapenja Salke Mrgana, o neposrednim akcijama dvanaestorice komunista i kandidata, skojevaca iz devet seoskih aktiva, o spremnosti omladine da ide u partizane, ali ne dalje od svog ueg zaviaja, svojih ognjita. Koji dan kasnije, kada se Brigada prvi put spustila u Dubrave, u selu Lokve susreo se prvi put sa komandantom 1. bataljona Omerom Mrganom, koji e ubrzo stii u Dubrave radi formiranja novog, etvrtog po redu, bataljona 13. hercegovake brigade.

Kako ojaati eteIako su vojne akcije u Dubravama uspjeno zavrene, jedan od osnovnih zadataka - mobilizacija novih boraca nije izvrena. Ipak, taj nastup Brigade povoljno se odrazio u narodu, jer su borci svojim pravilnim odnosom prema ljudima toga kraja stekli naroite simpatije. Uspostavljeno je izvjesno povjerenje i znaajno potisnuta ustako etnika propaganda. Zbog toga je politiki komesar 13. brigade i predlagao komesaru 29. divizije da je najhitnija potreba 13. brigade njeno ponovo upadanje na prostoriju Dubrava da bi izvrili popunu bataljona. ije brojno stanje ni kod jednog ne prelazi 100 boraca. 94 'VII, A NOP-a, k. 1145/11, f. 12, d. 54.

48

tab 13. brigade bio je uvjeren d a j e to najprikladnije mobilizaciono podruje, bez obzira to u prvih nekoliko julskih dana bataljoni nisu odvojili od kunog praga gotovo nijednog novog borca, i to je dalje bila podvojenost u narodu, jer su etnici i njihovi simpatizeri govorili da su Muslimani i Hrvati ustae, a ustae i milicioneri su uzvraali da su Srbi etnici. Zbog neodlunosti i pekulacija dobrog dijela muslimanskih i hrvatskih sredina da se dobrovoljno ne odazivaju u partizanske jedinice, predloeno je divizijskom partijskom komitetu da se iduim upadima 13. brigade u taj kraj, vri prisilna mobilizacija, pogotovo to se pojavio i takozvani zeleni kadar, okupljanje pod parolom - branimo se od ustaa i etnika, i ako nas napadnu partizani, odnosno i milicija je bila sastavljena veinom od ljudi koji nee da idu u vojsku. 95 ' Bilo je uoljivo da u tom kraju hrvatske porodiceive u strahu od naih jedinica, o emu su komunisti i drugi borci razgovarali sa seljacima na vie konferencija. 96 ' I pored svega toga prolaz Brigade preko tog terena ostavio je vrlo lijep utisak na narod, s obzirom na na vojniki uspjeh koji smo imali: likvidacija andarmerijskih stanica Trijebanj i Aladinii, uspjeh naeg 1. i 3. bataljona na Maslinama. 97 ' Da bi 1. i 3. bataljon dobili jo po jednu etu, jer i u julske borbe 1944. uli su sa po dvije ete, zatraeno je od taba 29. divizije da Junohercegovaki partizanski odred, koji se ojaao dobrovoljcima iz Dubrovnika i mobilizacijom u irem podruju Popova polja i Dubrava, poalje 50 boraca 13. brigade, kojoj se, i pored izlaska novih boraca iz Mostara, brojno stanje nije gotovo izmijenilo od njenog formiranja. 98 ' Novi brigadni intendant Nenad Karadeglija (poetkom avgusta otiao za intendanta 29. divizije), zatim intendant 1. bataljona koji je ranije ispoljavao strah pred grekom, nije bio samopouzdan u pogledu vrenja rekvizicije i konfiskacije, bojao se da nee pravilno ocijeniti kakav je ko, tako da je esto bataljon ostao bez hrane, i intendanti 3. i 4. bataljona, bez osobitog iskustva borce su najee snabdijevali iz brigadne intendanture. Ubrzo su uspjeli da organizuju redovnije prikupljanje hrane i obue, pa su borci uoi i tokom julskih borbi imali dobru hranu, iako su stalno bili u neposrednom sudaru sa njemakim i etnikim jedinicama oko planinskih visova Hrguda, Snijenice i Trusine. Bolniarke u etama, od kojih su mnoge savladale krai sanitetski kurs, istaknute su i kao hrabri i izdrljivi borci, vrijedni i disciplinovani, meu kojima nije bilo nijednog dezertera. Kritikovan je i nepravilan stav nekih boraca prema drugaricama i drugovima koji vre sanitetsku slubu, pogotovo to takvo potcjenjivanje dolazi od rukovodilaca, koji esto puta svojim izjavama to zvanje u naoj vojsci poniavaju.95> 96> 97>

VII, ANOP-a, film 8 (Institut BiH), 601-605. VII, ANOP-a, film 7, br. 15962 (289-250). VII, ANOP-a, k. 1152/1, d. 11, d. 4. 98) u izvjetaju Oblasnog komiteta Skoja od 20. jula 1944. Pokrajinskom komitetu Skoja za BiH, pie: . . . Od brigada sada nam najslabije stoji organizacija u XIII brigadi novoj brigadi koja ipak nije slaba. Skoj se u svim brigadama osjea kao borbena organizacija, jer je obuhvatila najbolje i najborbenije oyaldince koji slue za primjer drugima. . . Sad se ne deava dezerterstvo iz Skoja kao ranije. . . Nepravilnosti u organizaciji nema izuzev neto u XIII brigadi. Brigada je nova, te za razliku od ostalih brigada ovdje se Skoj jo dovoljno ne osjea i nije tako oivio kao organizacija. U ovoj brigadi u nekim bataljonima ima sektaenja, a u nekim rasplinjavanja. . . (VII, ANOPa, l. 8 (695-705).

49

U meuvremenu su bataljonski i brigadni izviai sa svojih dugih mar-ruta u pozadini neprijatelja donosili vijesti o uurbanim dnevnim i nonim pokretima njemakih jakih motorizovanih jedinica, o prikupljanju etnikih snaga, da se u narodu govori o smjeni njemakih jedinica, da u Hercegovinu dolazi, umjesto Vraje divizije, neka nova i jo gora njemaka divizija i ustaki zdrug.

Dva protivnapada pred prednjim krajem

odbrane

Ubrzo se pokazalo da su to bile zablude. Bilo je to pregrupisavanje 369. legionarske divizije za novu julsku operaciju. Na njene izviake dijelove naili su brigadni izviai i isturena eta, koja je u Dubravama, kod Aladinia i Crnia, vodila borbu sa ustaama. Tada se izviaki vod 13. brigade, koji se zaeo u Mostarskom partizanskom bataljonu na Borakom jezeru i imao deset boraca, sa svojim vodnikom Ljubom Kokotoviem i vodnim delegatom Faikom Sunagiem,99' izviajui neprijateljeve posade i komunikacije oko Stoca, zatekao na egulji, izmeu Stoca i Ljubinja, upravo kada je naila etnika kolona. Doekali su je bombama i rafalima. Nekoliko etnika su ranili i ubili, a meu izviaima bio je samo jedan ranjen, Meho Zeo, obavjetajni oficir 1. bataljona. Zatim su izviai izviali na sjevernoj strani Stoca, i u uvali kod epankrsta i Brtanika, otkrili dobro kamufliranu njemaku izviaku jedinicu. Prikupljeni podaci od obavjetajnih organa, terenskih politikih radnika i odbornika, posebno vijesti o oruanim arkama sa legionarskim isturenim prethodnicima i koncentrisanim snagama u okolnim garnizonima, podstakli su komandanta 13. brigade da odmah, pretpostavljajui da se na osloboenu teritoriju priprema iri napad 369. divizije, uputi u Dubrave 3. bataljon sa svojim zamjenikom Miloradom Kujaiem, kuda je krenuo i politiki komesar brigade Enver emalovi radi mobilizacije novih boraca iz dubravskih sela, kako bi iznenada, tamo gdje to neprijatelj najmanje oekuje, presreo neprijateljeve kolone koje bi se pojavile, i udario na legionare desetak i vie kilometara ispred prednjeg kraja odbrane koju je 13. brigada drala na planinskim masivima Hrguda i Snijenice, prema Stocu i Nevesinju. Dva dana pred poetak ofanzive, 11. jula, njemako-etnike snage pokuale su od Gacka potisnuti 11. brigadu, tokom dana bili su tueni i odbaeni natrag, u 13. brigadu samoinicijativno sa dijelom snaga upala duboko na prostoriju izmeu Stoca i Blagaja, vodi otre borbe 11, 12. i 13. jula, prim. M. S.) i pretjeruje ka Blagaju, zapisao je Vojo Kovaevi, razmatrajui operacije u ljeto 1944.100) Istoga dana, 13. jula, dijelom snaga posjeda Hrgud, a glavninom stie na Snijenicu, gdje vodi uporne borbe na poloajima Snijenica - Studenac zadravajui nepriPolitiki delegat voda Faik Sunagi, bravar iz Konjica, penzionisani oficir, sauvao je biljenicu sa osnovnim podacima o borcima izviakog voda brigade. Pored vodnika Lj. Kokotovia, zemljoradnika, borca od 10. III 1943, borili su se Todor (R) Vlatkovi Nemanja (M) Miljanovi, Milan (LJ) Ljubenko, Maksim (D) Krulj, Mehmed (M) iber, zemljoradnici i borci bataljona iz prve polovine 1944, zatim Hilmija Mrgan i Salko Repea, mostarski kuriri tokom rata, i borac Luburi. 100) Vojo Kovaevi: Nepokorena 'Crvena republika... , Hercegovina u NOB, VIZ, Beograd, 1961.

50

jatelja do pristizanja 12. brigade. Napominje i to da je 13. brigada, iako tek formirana (sredinom jula), bila po svim kvalitetima ravna ostalima (10, 11. i 12. NO U brigadi). Predvianja su se gotovo u cjelini obistinila. Trei bataljon je u iznenadnoj nonoj borbi 13. jula nanio teke gubitke desnoj koloni 369. izviakog bataljona, pogotovo to su legionari vjerovali da su jo uvijek daleko od partizana. Batrgajui kamenjarom i kozjim stazama, vojnici elitne izviake jedinice strmoglavili su se na polazne poloaje u Blagaj, gdje je bilo komandno mjesto generala Frica Najdholda. Borci su se tako nali iznad snane neprijateljeve grupacije, ne znajui da je upravo toga dana, 13. jula, zapoela nova njemaka napadna operacija Zonentih u istonoj Hercegovini, da su svojim odlunim nonim protivnapadom pred prednjim krajem odbrane poremetili razvoj snaga napadaa, te da je neprijateljev nastupni plan poremeen i njegov napad u pravcu Dabrice odgoen za jedan dan. Koliko je svaki takav neoekivani, odloeni jedan dan, a njih je bilo vie u julskoj operaciji, znaio za opti tok borbi i njene razultate, saznao je i komandant nemakog 5. SS brdskog korpusa, general Flebs. U tom prvom sudaru sa neprijateljevom izviakom kolonom iznad sela Rotimlja, 13. jula, na koti 538 (Hum), estorica boraca na obezbeenju bila su opkoljena. Borci sa desetarom Vladom Sikimiem i pukomitraljezcem Milkom Dobraniem hrabro su se borili i branili svoj poloaj. Komandir voda u 2. eti Boko Bjelica, zastavnik, deblokirao je svoje vojnike u odlunom napadu, ali je smrtno pogoen. Istog dana, negdje poslije podne, kada je 3. bataljon iao od Rotimlje u pravcu sela epankrsta, u blizini sela zapazili smo da mjetani bjee iz sela, sjea se tih dogaaja Veljko Okuka, komandir 1. ete 3. bataljona. Ubrzo smo saznali da su u selo doli legionari, njih oko 30-40. Doli su iz pravca Kamene. Tada se nije nita znalo o kretanju njihovih snaga u tom pravcu. Bataljon se odmah razdvojio u dva dijela. Prva eta je hitno upuena da posjedne poloaj po kosi sjeverno od sela, na kotama 803 i 725, a 2. eta je izvrila munjevit napad na legionare u selu, koji su dali ilav otpor, ali su bili prisiljeni na povlaenje. Rasuti i zbunjeni povlaili su se prema poloaju 1. ete koja ih je spremno ekala. Iako su se nali na bliskom odstojanju izmeu dvije ete, ipak su, umjesto da se predaju kako smo oekivali, prihvatili borbu prsa u prsa na poloaju 1. ete. Na tom uskom prostoru ostalo je 17 mrtvih legionara i jedan Nijemac. Ostali su, veinom ranjeni, uspjeli pobjei u sastav njihovih snaga koje su se nalazile u rejonu Kaluer Voda, za koje mi do tada nismo znali. Odmah poslije toga njihove snage su iz pravca Kaluer Vode napale 1. etu i na poloaj je izala i 2. eta. Borba je nastavljena do noi. Kasnije se na bataljon povukao u pravcu Dabrice. Zaplijenili smo jedan pukomitraljez i jedan automat, dvogled, vie puaka i municije. etvrti bataljon se sukobio sa kolonom od 450 vojnika, podranih tekim orujem, koji su nastupali juno od Nevesinja, od Udrenja i Lukaa ka snijenikom vijencu, ka liniji Kozica (k. 1262) i Osrednjaku (k. 1023). Krajem dana je i 3. bataljon uveden u borbu preko Snijenice i glavne snage neprijatelja su odbaene sa (velikim gubicima, dok je jed-

51

na jedinica) opkoljena na Stubalskoj koti (k. 1152), gdje je - u juriu dvaju bataljona u 23 asa neprijatelj razbijen. Ubijeno je 20 vraijaka, ranjeno vie od 50, 9 zarobljeno, zaplijenjen teki baca sa 120 mina, pukomitraljez, 10 mainki i parabeluma, 10 puaka, 5 tovara ratne spreme, 20 konja. U odlunom nonom napadu, kad su legionari u optem komaru spasavali glavu, poginuo je zastavnik Nenad Bojani, politiki delegat iz 3. ete 4. bataljona, omladinac iz sela Fatnice. Bio je lan KPJ, koji je u aprilu 1944. u borbi kod Nevesinja ostao bez jednog oka, pa je sve do Snijenice bio u kuhinji. Tada nije mogao izdrati a da ne uzme bombe i ne srui ih na legionare, kada je i on smrtno pogoen, etvrti bataljon nastavio je gonjenje neprijatelja prema Nevesinju i, uz put, oko Udrenja zaplijenio je komoru od oko 40 konja sa municijom i drugim ratnim materijalom. Tako je za samo dva dana, 13. i 14. jula, zarobljeno 10 njemakih vojnika, ubijeno 35, meu kojima i 3 oficira, odnosno toliko je bilo ranjenih da se smatralo, da od ove kolone koja je bila jaka oko 200 vaba i 40 etnika, nije ostalo ni 10 odsto zdravih. 100 Bilo je to u vrijeme drugog protivnapada pred prednjim krajem odbrane, koji je uspjeno organizovan, voen i okonan. Jer, dok su neprijateljeve jedinice, trpei neoekivane gubitke, pokuale od 14. do 16. jula da prokre put ka prevojima Trusina i Snijenice, kako bi se sruile u Dabarsko polje, samoinicijativno su objedinjena dejstva 13. i 12. brigade i komandant te Operativne grupe, Danilo Komnenovi i lanovi njenog privremenog taba, koji e za koji dan biti postavljeni i naredbom taba 29. divizije, pripremili su novo iznenaenje neprijatelju. Na to su ih nagnale, izgledalo je, nepremostive tekoe. Jedinice su imale malo municije (etnici su ih nazivali petmetkovi,) pa je predstojalo naputanje poloaja i povlaenje prema Crnoj Gori (kako je njemaki general Najdhold i prieljkivao). Oni koji su smatrali da slobodnu teritoriju treba i dalje braniti, uoili su nove mogunosti njene odbrane: valjalo se, prvo, iz neprijateljevih izvora snabdijevati municijom, a zatim, uporedo sa frontalnim otporom sa dominantnih visova i kamenih greda, napadom eta i bataljona duboko u raspored neprijatelja, unijeti pometnju i nesigurnost meu legionare, dobrim dijelom nenaviknute na ratovanje po kamenitom i ispresijecanom planinskom zemljitu. Neposredan podsticaj su bile i tek primljene informacije da na prostoru sela Biograda i Udrenja, juno od Nevesinja, mazge i magarce vode mobilisani seljaci, njih vie od hiljadu, da se tim nedovoljno obezbijeenim i rasutim kolonama pregoni municija, ruksaci, hrana i druga oprema za obezbjeenje viednevnog neprijateljevog pohoda do Nikia, gdje je bilo planirano da se potisne 29. hercegovaka divizija i da se tamo, u Crnoj Gori, na planinskom procjepu sabije i uniti. Neodlunosti vie nije moglo biti. Dva bataljona 12. brigade provukla su se kroz neprijateljeve poloaje s istoka, od Gloga, a 4. bataljon 13. brigade, istovremeno, s june strane, preko padina planine Snijenice.I01>

Zbornik NOR, IV/27, b. 70.

52

I tako, bez pucanja, stigli su do komora u junom dijelu Nevesinjskog polja, duboko u neprijateljevoj pozadini, s. Biograd - s. Udrenje, sruivi se, uz pucnjavu i tresak runih bombi, meu gomile zaprepaenih seljaka i njihovih malobrojnih uvara, legionara starijih godita. U tom pononom kovitlacu, rijetko vienom vrtlogu ljudi i konja, u spletovima rafala i jauka ranjenih, najbolje su se snali borci bataljona i mobilisani seljaci - borci su uurbano uzimali sanduke municije, a seljaci su se rasprili na sve strane, bjeei kuama. uei u svojim vrtaama, legionari su zbunjeno oslukivali neujednaenu tutnjavu i mete daleko iza svojih poloaja, ne znajui ta da rade, kuda da krenu i koga da napadaju. Tako su kroz svoje nesigurne rasporede propustili i borce triju bataljona koji su sa vie od 40000 zaplijenjenih metaka prije zore ponovo zaposjeli svoje poloaje. Ovim plijenom municije, drugovi, sudbina njemake operacije, bez obzira kuda smjera, u naim je rukama, ona je ve rijeena, rekao je komandant Operativne grupe primajui izvjetaj vrioca dunosti komandanta 13. brigade Milorada Kujaia i komandanta 4. bataljona Milana Tabakovia, o toku i rezultatima ponone akcije radi snabdijevanja bataljona municijom i drugom opremom. Borci obje brigade su tokom slijedeih dana uspjeli da, uz otpor i napade drugih jedinica 29. divizije, pomrse raune njemakoj komandi u voenju operacije Zonentih. ta se, zapravo, eljelo tom operacijom i kako su borbe dalje voene na planinama i kosama iznad Dabarskog polja i na drugim stranama, upuuje na odgovor i zaplijenjena zapovijest komandanta 369. legionarske divizije.

Zapovijest generala

Najdholda

Dolazak kurira 12. hercegovake NOU brigade u tab 29. divizije u popodnevnim asovima 14. jula, oznaio je znaajan trenutak. Toga dana je na sjevernim padinama Snijenice i Trusine, na prostoru Ponor - Lastavica - Dinova Mahala - Poljana, 12. brigada potukla dvije njemake kolone i ostatak natjerala ka selu Odaku, ubila 30 njemakih vojnika, meu kojima i dva oficira, od kojih je jedan bio komandant 369. nastavno-dopunskog bataljona (stigao iz Konjica). U njegovoj konoj torbi naena je dragocjena arhiva, izmeu ostalog, i zapovjest komandanta 369. legionarske ( V r a j e ) divizije broj 121 od 11. jula 1944. godine. Zarobljen je i ljekar, podoficir. 102 ' Ranija obavjetenja da e neprijatelj poeti ofanzivu na osloboenom teritoriju istone Hercegovine da bi 29. diviziju rastrojio i protjerao ka Crnoj Gori, potvrena su na najbolji mogui nain zaplijenjenom zapovjeu. Ofanziva je, po toj zapovijesti, trebalo da pone 13. jula i da se zavri 24. jula, kada se oekivalo da e snage 29. divizije biti potpuno protjerane iz Hercegovine i sabijene na ui durmitorski planinski prostor,,02>

Zbornik NOR; IV/27, d 63.

53

gdje e se, bez ire ekonomske osnovice, moi uspjenije tui i dotui. U zapovijesti je bilo tano po danima predvieno ta ima koja jedinica da radi. U divizijskoj zapovijesti za operaciju Zonentih, koja je umnoena u 15 primjeraka, a zaplijenjeni primjerak bio je deseti otisak,103' govori' se u prvoj taki da se borba vodi protiv 29. banditske divizije i mjesnih banditskih odreda na prostoru Gacka, Nevesinja, Blagaja, Stoca, Hutova, Dubrovnika i Trebinja, o emu iscrpnije kazuje priloeni obavjetajni izvjetaj Komande 369. divizije od 11. jula 1944, o sastavu i rasporedu jedinica 29. NOU divizije i o odnosu stanovnitva i etnika prema njemakoj vojsci,1041 u drugoj taki da e 369 (hrvatska) pjeadijska divizija u operaciji Zonentih koncentrinim angaovanjem svih raspoloivih snaga i prigodnog 3. bataljona 4. puka Brandenburg, razbiti neprijatelja i da je poetak operacije 13. jul 1944; u treoj taki da e se, pored tano naznaenih njemakih bataljona, pripremiti etnike grupe u Bilei (Bileka brigada) i etnike grupe na liniji Odak - Kifino Selo i u Ulogu) na tom prostoru su djelovali etnici 1. i 2. nevesinjske brigade), a zatim, pod takom 4, u poglavlju Izvoenje akcije) uz priloenu oleatu), izloeno je da e se akcije izvestio u etiri etape. U prvoj etapi, od 13. do 15. jula, trebalo je sa zapadnih strana - Aladinia, Bune, Blagaja, Hrguda, Biine, Nevesinja i Kifina Sela, izostavljajui Snijenicu - Trusinu, sa teitem preko Kamena i Dabrice, dostii liniju Poratak - Trebesin Han - Studenac Nekudine - Vjetreno, a to je znailo zai iza lea 13. i 12. brigadi koje su drale poloaje od Stoca (Hrguda), preko Snijenice i Trusina do Odaka i puta Nevesinje - Gacko. Taj zadatak razraen je za svaki bataljon: 3. bataljon 370. grenadirskog puka da proelja Dubrave i titi desno krilo 369. izviakog bataljona koji nadire od Blagaja ka Dabrici i, koji, najkasnije u osvit 14. jula mora da se ispne na Hrgud i, najkasnije 15. jula da dostigne prostor Poratak - Studenac, gdje bi se, opet, 369. dopunski bataljon, koji je nastupao od Biine i Nevesinja, ve 14. jula morao nai (Studenac - Nekudine). I artiljerijski 369. puk dobio je svoj zadatak. Teite treba da bude na desnom krilu, da bi prije svega bio otjeran neprijatelj sa visova sjeverno od Snijenice, Trusine planine na jugoistok, stoji u zadacima za 369. dopunski bataljon. etu Dinov privui najprije kao rezervu da bi u toku noi bila iznenadno ubaena protiv jako zaposjednutih neprijateljskih visova. U drugoj etapi, kojom je u dvodnevnim borbama, od 15. do 17. jula trebalo izvesti ienje Crvene republike jugozapadno i juno od Stoca, uestvovalisu 3. bataljon 4. puka Brandenburg, 3. bataljon 370. grenadirskog puka, jedna alarmna jedinica 369. protivtenkovskog diviziona, 369. protivtenkovski divizion u saradnji sa Stolakom etnikom grupom (brigadom) i 370. grenadirski puk sa svojim potjernim odjeljenjima, koja bi 15. jula prodirala sa obale prema Popovom polju da bi oteali izvlaenje bandita iz 'Crvene republike' na jug preko Trebinjice.103>

Zbornik NOR, IV/27, d. 158. Original pisan na maini na njemakom jeziku, u VII, NjA, k. 18/1, f. 4, d. 19. 104> Zbornik NOR; IV/27, d. 159, Dok. pisan na njemakom jeziku, VII, NjA, kut. 18/1, fas. 4, dok. 20.

54

Za njemakog komandanta generala Najdholda, koji je potpisao divizijsku zapovijest 121, i generaltabnog potpukovnika Busmana, koji je u ime taba divizije potpisao obavjetajni izvjetaj Komande 369. divizije kao prilog divizijske zapovjesti, cio taj prostor, posebno meuprostor Burmazi - Bjelojevii - Gornje Hrasno potpuno je zaraen komunizmom, sam sebe naziva 'Crvenom republikom', sve stanovnitvo juno od planinskog lanca (6 km jugoist. do 6 km zap. - jugozapad od Stoca) i na jugu do Popova polja pomae komuniste i sudjeluje u borbi, da taj teren brane 13. hercegovaka brigada, 2. stolaki odred i dijelovi Popovo-poljskog bataljona (Junohercegovakog partizanskog NOP odreda). Za svoje saveznike etnike, u obavetajnom izvjetaju reeno je da su oni u Gacku, Kifinom Selu, Nevesinju, Stocu, Bilei i Gorici (kod Trebinja) i da se nalaze pod komandom Drae Mihajilovia, da se ovi etnici bore zajedno sa njemakom vojskom, oni su neprijatelji ustaa i Hrvatske, da su etnike grupe u Prebilovcima i Glucima, da su se svi etnici bezuslovno potinili njemakoj vojnoj sili, da su obje ove grupe izvrile do sada povjerene im zadatke obezbjeenja na zadovoljavajui nain. U drugoj etapi trebalo je, kako pie u zapovijesti, sela Zagnjee i Udoru, 9 km jugozapadno od Stoca, potpuno unititi, muke stanovnike ovih mjesta treba povjeati, a ensko stanovnitvo i djecu odvesti u Stolac, jer su, kako pie i u obavjetajnom izvjetaju, ubili nosioca hrastovog lia, ordena vazduhoplovstva, kapetan Kirhnera koncem decembra 1943.105) U treoj etapi, od 18. jula, trebalo je poduzeti ienje istone Hercegovine i unitenje neprijateljskih snaga koje se suprotstave na ovom sektoru, odnosno da 1. bataljon 369. grenadirskog puka u irem trebinjskom podruju doekuje i unitava bandite koji na istok budu potisnuti od snaga koje nadiru sa zapada, da 369. puk obezbeuje, osim toga, da jedna jaka grupa bilekih etnikih prodre 18. jula na Zvijerinu, a ostale njihove grupe prodru na sjever preko Plane, da bi 18. i 19. jula unitile bandite koji sa zapada budu potisnuti prema liniji Trebinje - Gacko. I 3. bataljon 4. puka Brandenburg i dva bataljona 370. grenadirskog puka, potjerna odjeljenja 369. protivtenkovskog diviziona i 369. izviaki i 369. dopunski bataljon, trebalo je da temeljno proeljaju svoja podruja, posebno Dabarsko polje i potisnu banditske snage prema etnicima na prostoru Plane. Posljednja (etvrta) etapa operacije Zonentih, od 20. do 24. jula, okonala bi se protjerivanjem neprijatelja u crnogorsku oblast i gonjenjem bandita etnikim odredima, koje treba pojaati pojedinanim grenadirskim vodovima.105i

U Zagnjeu, zaseoku sela Bjelojevia, ivjele su i dvije muslimanske porodice Hairlia, koje su bile najpostojanije u svojoj vjernosti NOP-u u ovom dijelu Hercegovine, tj. zaselak (na brdu Baniku, 2 km juno od Poplata) je tokom NOB bilo sigurno utoite pripadnika NOR-a. Navedeni zaselak Udora, takoe u Bjelojeviima, bilo je hrvatsko naselje koje je u proljee 1942. naputeno i bilo pusto. Ovdje su neprijateljeva obavjetenja bila netana. Tamo nije bilo nikog za vjeanje.

55

U ovoj etapi valjalo je, pored ve pomenutih njemakih jedinica, angaovati u veem broju u vie akcija etnike snage, ponovo proeljati mnoga podruja, naroito Popovo polje i Crvenu republiku. Generaltabni oficir Busman naznaio je znaaj i tekoe operacije Zoneniht u obavetajnom izvjetaju optom napomenom o kakvom je protivniku rije, napisavi: 29. divizija vai kao elitna divizija. Do sada jo nije nijedanput odluno potuena. Potpuno vlada taktikom 'malog rata' uz spretno iskoriavanje terena. Pokuava najee da zaobie nae snage i da udari s lea. Prilikom napada naih snaga odmah preduzima protivnapade. Bori se ilavo, gotovo se uopte ne da zarobiti. Ima vrlo dobro naoruanje. Saveznici je snabdijevaju vazdunim putem. U sluaju duih neprekidnih borbi moglo bi se raunati sa brim potrokom municije kod nje, naroito za minobacae. Kod Poljice (10 km juno od Gacka) nalazi se mjesto za bacanje materijala, za snabdijevanje 29. divizije vazdunim putem. Vjerovatno je da imaju sakrivene magacine u Poljicama i okolini.

Operacija

Zonentih

u procjepu

udarnih

brigada

Dalji rasplet neprijateljeve divizijske zapovijesti broj 121, bio je u stvari, u rukama boraca 29. udarne divizije. Takav dragocjen dokumenat, zaplijenjen ve drugog dana ofanzive, iako je bio izuzetan izvor podataka za eventualna nova prestrojavanja jedinica i reorganizaciju odbrane, gotovo da nije neposredno uticao na novi raspored jedinica ili grupisanje snaga 29. divizije, tim prije, to se vodila frontalna borba za odbranu slobodne teritorije. Ve prva analiza njemake divizijske zapovijesti pokazala je da se planirani prodori i vrijeme dolaska pojedinih grenadirskih grupa na odreena mjesta na realizuju kako su to eljeli komandant 369. divizije i Komanda 5. SS brdskog korpusa, a to je znailo da brigade uspjeno istrajavaju i, objektivno, neprijatelja nagone na preispitivanje svoje procjene i oekivanja. Operacija Zonentih bila je samo jedna od etiri gotovo u isto vrijeme - jula 1944 - organizovanih i pokrenutih operacija njemake 2. oklopne armije da bi na prilazima Srbije, u istonoj Bosni i u gornjem toku Lima, u borbi protiv dijelova 3. i 12. korpusa NOVJ i glavnine 2. udarnog korpusa NOVJ, i u Hercegovini protiv 29. divizije 2. udarnog korpusa NOVJ u operacijama pod iframa Fligenfenger, Rezlajn, Draufgenger i Zonetih, sprijeio prodor prikupljenih jedinica NOVJ u Srbiju i onemoguilo njihovo zajedniko djelovanje sa novoformiranim divizijama pod komandom Glavnog taba N O V i PO Srbije. To je, dalje, znailo da bi razbijanjem 29. divizije i izbijanjem jakih snaga na liniji Gacko - Bilea - Vilusi - Niki, bez partizanskih snaga u neposrednoj pozadini, nudilo neprijatelju mogunost da, po pristizanju predvienih pojaanja, u novoj operaciji Ttibecal' (Rbezahl' - tzv. durmitorska operacija) s vie nade na uspjeh pokua da uniti ili potpuno odbaci snage NOVJ predviene za prodor u Srbiju. 106 '106) Danilo Komnenovi i Muharem Kreso: 29. hercegovaka udarna divizija, Vojnoizdavaki zavod, 1979, str. 270.

56

Kako je to proizilazilo iz zaplijenjene zapovijesti komandanta legionarske divizije, generala Frica Najdholda, odnosno na osnovu vie drugih dokumenata i analiza, njemake, etnike i milicijske (domobranske) jedinice bile su podijeljene na etiri borbene grupe - Gataku (oko 1800 vojnika), Nevesinjsku (1500), Trebinjsku (1600) i Bileku borbenu grupu (oko 1200 vojnika). Dakle, uestvovalo je 3800 njemakih legionara u 7 bataljona i 3 posebne ete, 3200 etnika u 6 brigada i 500 milicionera, ukupno oko 8000 legionara, etnika i milicionera, kojima je tokom operacija priskoilo u pomo jo oko 2000 iz nekoliko garnizona, sve skupa oko 10000 vojnika. 107 ' Protiv te vojske stajale su etiri udarne brigade, Junohercegovaki partizanski odred i Sitniki partizanski bataljon, jedinice koje su titile prostornu slobodnu teritoriju i svoje ekonomske izvore u istonoj i srednjoj Hercegovini (60 - 70 km dubine i 30 i 40 km irine, tj. front koji je divizija imala da zatvara iznosio je 170 km, pa je u obzir dolazilo zatvaranje samo najvanijih pravaca, a itavi odsjeci, od po 10 - 20 km, bili su neposjednuti i samo osmotreni), obezbeivale duboko zalee glavnini 2. korpusa i onim divizijama koje su se u dolini Lima okupljale za prodor u Srbiju, spreavale i na vie sektora onemoguavale komuniciranje izmeu izolovanih garnizona i postaja, sve skupa oko 2800 boraca, sa veoma oskudnom municijom. 108 ' Ne oekujui otpor kakav su doivjeli 13. i 14. jula, ali uporni da se niz padine Snijenice i Trusine srue u Dabarsko polje, u partizansku itnicu, 600 njemakih vojnika nadiralo je, 15. jula, uz podrku 3 topa sa zapadne strane Snijenice, od Stjepankrsta, gdje ih je doekao 1. bataljona 13. brigade, usmjerivi svoj napad preko Koritnika na njemaku komoru u Dabrici. U isto vrijeme su 3. i 4. bataljon, desno od 1. bataljona, na liniji Kozica - Sjenokos, odbijali napade s fronta, od Udrenja. Neprijatelj je imao 20 mrtvih i 25 ranjenih, a bataljoni 13. brigade 2 poginula i 4 ranjena. U naredna dva dana, 16. i 17. jula, njemake jedinice nastojale su da po svaku cijenu na snijeniko-trusinskom planinskom vijencu skre frontalnu odbranu i bace brigadu u Dabransko polje, pogotovo kada su preko Cvjetnog kuka prodrli na Gornju Trusinu, pomjerajui se sa glavninom ka selu Biogradu, ka desnom krilu odbrane 13. brigade radi spajanja sa jedinicama kojima su uspjeno odoljevali bataljoni 12. hercegovake brigade. Te noi, 17. jula u 2 asa, kada je neprijatelj prieljkivao predah, dijelovi 13. brigade spustili su se sa planinskog vijenca i napali neprijatelja s lea, opkolili polubataljon koji se prethodnog dana probio na Gornju Trusinu, ime je 13. brigada sadejstvovala jedinicama 12. brigade koje su se borile desno od nje na liniji Studenac (k. 1149) - Glog. Poto je propalo nekoliko pokuaja da se tokom dana, isturajui svoje jurine grupe, polubataljon izvue iz obrua, odlunim napadom u 21 as neprijatelj je razbijen i, samo pod zatitom mraka, uspjelo mu je da se po grupicama, naizlazei na zasjede eta jedne i druge brigade, gotovo potpuno obezglavljen, dokopa svojih polaznih poloaja s kojih je krenuo u zoru prethodnog dana.,07) I08>

Isto, str. 271. Isto, str. 272-273.

57

Kada su njemaki legionari potisnuli naa dva bataljona, 3. i 4. bataljon, i 16. jula zauzeli Dabricu, poginuo je politiki komesar 2. ete 3. bataljona Radovan Dobrani, lan KPJ od 1943, pored vie ranjenih boraca, govori o toj borbi Kosto urica, zamjenik komesara 3. bataljona. U velikoj borbi na Trusini na 3. bataljon je imao samo tri ranjena borca, a onda smo cio dan, 17. jula, vodili borbu na padinama snijenice i navee smo izvrili napad preko sela Donja Trusina. Toga dana je komandir piro Samardi, samoinicijativno izvrio sa svojom etom protivnapad na kotu 931 (Kosmarica) i, pod vrlo tekim uslovima, zauzeo kotu. Poslije te akcije donesena je odluka da se izvri noni napad na dijelove 'vraje' divizije. Tada su na junim padinama Snijenice, u klancu koji se protee od Dabrice prema Dabarskom polju, borci zaplijenili tri topa, od kojih jedan ispravan, iz kojeg su ispaljene tri granate na Biograd. T o m akcijom su iz 3. bataljona neposredno rukovodili piro Samardi i Kosto urica, jer su komesar i komandant bili u tabu Brigade. Koji dan kasnije, u borbi kod Beea, poginuli su iz 3. bataljona zamjenik komandira 1. ete Stevan Bjelica, neustraivi borac sa Sutjeske, i borac te ete Pavle Bjelica, koji ostadoe nesahranjeni na koti Orlovgrad, nedaleko od svojih kunih ognjita. 109 ' Dok su bataljoni vodili borbu na Snijenici i Trusini, tab 29. divizije je svojom zapovjeu potinjenim jedinicama od 16. jula, obavjetavajui ih o zaplijenjenoj zapovijesti komandanta 369. legionarske divizije i uspjesima brigada, naredio 13. brigadi da i dalje zatvara pravac od Stoca ka Dabru i od Stanjevia ka Vlahoviima, pri emu je trebalo da na tom terenu sadejstvuje sa Junohercegovakim NOP odredom radi unitenja etnika koji su se skoncentrisali na prostoru Ljubinje Duboica, juno od Stoca. Ukratko, da se slui Hrgudom kao stoerom oko koga treba da manevrie tukui pojedine neprijateljske grupe na pravcu Dabrica - Potkom i na pravcu Stolac - Ljubinje. Trebalo je u isto vrijeme da 11. brigada na osnovu opte ideje manevra, napada neprijatelja u prostoru Gacka, ukoliko pokua prodor ka Kobiljoj glavi i Kazancima, a 10. brigada da i dalje dri privezan za sebe bileki garnizon ne dozvoljavajui etnicima iz Bilee da krenu u pravcu Zvijerine i Vranjske. Pravac od Nevesinja zatvarala je 12. brigada u namjeri da slui kao udarna grupa koja ima zadatak da razbije neprijateljeve pokuaje proboja u pravcu Dabra.110' I upravo kad su lanovi taba 29. divizije, 16. jula kasno navee zavrili u selu Crkvicama zapovijest, stigao je izvjetaj 13. brigade iz sela Mea, pa je poslije potpisa zapovijesti (komandanta Vlada egrta, politikog komesara Dragie Ivanovia i zastupnika naelnika taba Draga ukanovia) naknadno dopisano da su primili izvjetaj od 13. brigade, da je tana informacija o razbijanju njemake kolone i komore u Dabrici koje su izveli bataljoni 13. brigade, i da ta brigada jo uvijek vodi borbu sa neprijateljem na Snijenici 111 'Zabiljeeno na osnovu razgovora sa Kostom uricom, oficirom u penziji, u Sarajevu 1985. Zbornik NOR, IV/27, dok. 63. u) Isto.l09) 110>

58

Operativni tab: kako dalje?Dopunjujui ranije informacije o borbama koje su bataljoni vodili u prva tri dana neprijateljevog napada, posebno da je sudar sa njemakom kolonom (300 vojnika i 100 konja) na liniji Kozica (k. 1262) - Mariin Gaj trajao neprekidno 24 asa i da je tri puta neprijatelj odbacivan, da je Izviaki vod ubio etnikog zlikovca Bogdana Sorajia i dvojicu pratilaca, tab 13. brigade obavijestio je Diviziju da je samoinicijativno izvrio mobilizaciju svih partizanskih simpatizera i saradnika u selima Dabarskog polja, koji su imali oruje, ukljuujui i odbornike, kako bi formirao novu jedinicu, odredio komande i koristio se njome na manje vanim pravcima. Da bi svoje bataljone usmjerio ka glavnim pravcima nadiranja neprijatelja, tab 13. brigade je predloio: Najvaniji je pravac od Nevesinja te se mi tamo glavninom angaujemo dok ih sasvim ne dotuemo. Potrebno je objediniti komandu nae i 12. brigade jer, ovako, ne ide kako treba. Isto tako, Juni odred ne radi u skladu s nama onako kako bi mogao. Ostali smo bez runih bombi te je i to jedan od glavnih razloga da ove do sada nijesmo potpuno razbili. Hitno treba traiti bombe od Saveznika jer smo ostali bez naeg glavnog oruja. Uglavnom smatramo da situacija nije loa - i ako se sve uini sa nae strane, ispasti emo potpuni pobjednici. Zarobljene 'vraijake' uputiemo vam. Dobro bi bilo kada bi nam dodijelili radiostanicu.112' Tako su svi bataljoni 13. brigade - 1. u Donjoj Trusini, 3. na Hrgudu i 4. bataljon u M o k r o m Dolu doekali 18. jul, nove borbe na svojim nepomjerenim i frontalno uvanim poloajima. U tim dvodnevnim borbama, pored 12 zarobljenih i vie desetina ranjenih, izbrojano je 45 poginulih legionara (meu kojima i tri oficira). Zaplijenjeno je pored tri topa od 75 mm sa 67 granata, i 10000 metaka, 5 radio-stanica, 15 puaka i 25 konja s opremom i raznim ratnim materijalom. U vrijeme kada je 13. brigada vodila borbe sa neprijateljem na liniji Dabrica - Hrgud i nanijela mu velike gubitke, te 17. jula uvee ostala sa svojim bataljonima na liniji Varda (k. 1175) - Oblo brdo (k.1046) selo Koritnik, a bataljoni 12. brigade bili udesno na liniji Lukavac - Bezee, a, dalje, prema Gacku, Bilei i Trebinju 11. i 10. brigada, kao i Junohercegovaki partizanski odred juno od Stoca i oko Popova polja, tab 29. divizije je svojom zapo vijeu od 18. jula sugerisao tabu 13. brigade da se, ako to situacija dozvoljava, pomjeri ( r o k i r a ) ka Davidoviima, te da, u vrstoj povezanosti sa 12. brigadom, manevriui, energino titi pravac od Nevesinja preko Rioca ka Planoj, odnosno da se prebaci na pravac Stolac - Vlahovi s june strane Dabarskog polja. Trebalo je da na tom prostoru nastavi dejstva kako ne bi bili sa lea iznenaeni. Zakljuak na kraju kae:Nae brigade i Junohercegovaki partizanski odred do sada su neprijatelju pomrsili sve planove. Ofanziva ce trajati nekoliko dana i potom e snage nae divizije prei u protivofanzivu na neprijatelja ka Nevesinju, Neretvi i ka moru. 113 '| 12) Zbornik NOR, IV/27, dok. 70. U 3 ) Zbornik NOR, IV/27, dok. 80. Sjeajui se tih dogaaja iz jula 1944, general-potpukovnik Danilo Komnenovi je mom tekstu dodao napomenu: Ovo 'rokiranje' prema Davidoviima u stvari je sugestija da se 12. i 13. brigada povlae na istok, prema

59

Sutradan, nareenjem od 19. jula u 19, 30 asova, tab 29. divizije, istiui tabovima 13. i 12. brigade da su njihove dotadanje herojske borbe i veliki uspjesi za svaku pohvalu, prihvatio je prijedlog komandanta 13. brigade (od 16. jula) da, ukoliko neprijatelj uspije da spoji svoje garnizone iz Bilea i Gacka, (te pravce su branile 10. i 11. brigada) mada se u to nije vjerovalo, formiraju Operativni tab, da komandant novoformirane grupe bude major Danilo Komnenovi, komandant 13. brigade, iju je komandu u to vrijeme neposredno preuzeo zamjenik komandanta 13. brigade Milorad Kujai. Zadatak novog taba bio je da koordinira rad sa tabom 29. divizije na taj nain to e jednim dijelom snaga napadati na (eventualne) neprijateljeve snage pravcem Rioce ka Koritima i dalje, kako bi se te protivnike snage napale i s istoka, a u tom sluaju Operativna grupa prema Nevesinju ne bi drala kruto poloaje. U 4 ) Istog dana sa padine Snijenice, preko Ponora ka selu Biogradu, sruile su se na zbunjenog neprijatelja grupe bombaa i pukomitraljezaca, ali daleko se nije stiglo: isprijeile su se posijane mine. Sino, odnosno noas u 1 as vrili smo u zajednici sa 13. brigadom koncentrian napad na ove neprijateljske poloaje (k. 1225), ali ih nijesmo oduzeli, jer su vabe postavile nagazne mine na svim prilazima. Radi toga je 1. bataljon 13. brigade imao 6 ranjenih od kojih 3 tee. Na ovim poloajima vabe su se dobro utvrdile, pisao je tab 12. brigade 20. jula, napominjui da su od 12. i 13. brigade formirali Operativnu grupu dan prije nareenja taba 29. divizije, tj. da se komandant 13. brigade nalazi zajedno sa tabom 12. brigade i da se od toga dana sva tri lana Operativne grupe nalaze na poloaju. 115 '

Pored hrabrosti

i

umjenost u

rukovoenju jedinicama

Mada je u julskoj relaciji 13. brigade navedeno da se 20, 21. i 22. jula na istoj prostoriji vode lake borbe, da se neprijatelj redovno odbacivao, da je uspostavljena uska veza i saradnja sa 12. brigadom, upravo u ta tri julska dana i neprijatelj i brigade 29. divizije spremali su svoje snage za jo ee borbe. Prikupilo se suvie mnogo dogaaja na operacionom podruju 29. divizije. Izvjetaj tabu 2. udarnog korpusa o borbama u Hercegovini od 1. jula do toga dana upuen je 21. jula da je 13. jula stvarno otpoela jedna od najveih neprijateljskih ofanziva na teritoriji Hercegovine, da zaplijenjena zapovijest komandanta 369. legionarske divizije (priloena tabu 2. korpusa) nedvosmisleno ukazuje na to da je prva etapaCrnoj Gori. U ovovremenom razgovoru sa lanovima taba 29. divizije saznao sam za prave uzroke ove direktive za povlaenje. Na masivima planina Trusine i Snijenice, na frontu nae dvije brigade, neprijateljska vatra artiljerije, bacaa i bombarderski udari eskadrile 'tuka', odjekivali su zloslutno irom istone Hercegovine. Ove odjeke stalno je sluao i tab divizije sa obronaka planine Somine, nekih tridesetak kilometara udaljen. Rekli su mi da su bili obuzeti strahom od stradanja naih brigada pa su ovako u bojazni sugerisali 'rokiranje' na istok. Taj estoki borbeni tutanj oni su tee doivljavali nego mi na frontu koji nikad, poslije plijena municije, nismo posumnjali da emo odbraniti i neprijatelja razbiti. 114> Zbornik NOR, IV/27, dok. 83. 115> VII, ANOP-a, k. 1143, f. 12, dok. 9.

60

ofanzive trebalo da se zavri 15. jula, druga 17. jula, trea 19, a etvrta 24. jula, da tok dotadanjih borbi, takoe, jasno upuuje na to da su jedinice 12. i 13. brigade sprijeile neprijatelja da ostvari svoje namjere, jer su razbile pojedine njegove kolone i nisu mu dozvolile ni do 21. jula da ovlada linijom koju je predvidio da zauzme do 15. jula. U svim dosadanjim borbama jedinice 12. i 13. brigade pokazale su veoma veliku hrabrost, a rukovodstvo pored hrabrosti i umjenost u rukovoenju svojih jedinica. U svim ovim borbama koje su voene od 13. ov. mj. pa do danas, tj. od dana kada je otpoela neprijateljska ofanziva, neprijatelj je imao: 222 mrtva, od kojih 7 oficira i 2 podoficira, 27 zarobljenih, od kojih 4 prava Nijemca, i preko 300 ranjenih. Rauna se da je do sada u ovoj ofanzivi izbaeno iz stroja preko 560 neprijateljskih vojnika. Pored toga ubijeno je 130 konja i zaplijenjen ogromni materijal. Zaplijenjeno je 50 puaka i 5 pukomitraljeza, 5 radio-stanica (jedna ispravna), 3 topa 75 m m ) jedan potpuno ispravan), 100 topovskih granata, 82 konja, 4 bacaa sa 330 granata, 16 parabeluma i mainki, 50000 metaka, jedna kino-kamera i mnogo tovara atorskih krila, ebadi i drugog. Jedinice 29. divizije imale su 17 poginulih i 44 ranjena borca. Iako je istakao da neprijatelj nije uspio da zauzme poloaje koje je predvidio da osvoji do 15. jula, da su etnike grupe, uglavnom, razjurene, da neprijatelj upotrebljava avijaciju, da zaplijenjenu zapovijest treba poslati Vrhovnom tabu N O V i POJ i da se komandant 369. divizije, general Najdhold, proglasi ratnim zloincem, jer je u svojoj zapovijesti naredio da se povjea sve muko stanovnitvo sela Zagnjee i Udora, a ene i djeca odvedu u Stolac, tab 29. divizije smatrao je da neprijatelj sa ofanzivom nastavlja i uglavnom cilj mu je isti kao to je u priloenoj zapovijesti predvidio." 6 ' Zatije je, kako se i oekivalo, prekinuto 23. jula. Zbog ugroavanja desnog krila 12. brigade od pravca sela Slato - Baba planina, odakle je nastupalo oko 200 gatakih etnika, 13. brigada pomjerila je 23. jula svoje jae snage udesno, na liniju Bezee - Lukavac, kontroliui manjim snagama Hrgud i pravac od Stoca. Za to vrijeme 4. bataljon je vodio borbe kod sela Studenaca, podnosei svi zajedno bombardovanje devet njemakih aviona, meu kojima je bilo pet tuka. Te noi u 22 asa dvije brigade preuzele su zajedniki protivnapad i, na desnom krilu, ponovo zauzele dan ranije naputene poloaje na liniji Renik - Glog Podgrae. Tu se, ipak, nisu mogli due zadrati. Poslije opteg neprijateljevog napada i bliske borbe, najee runim bombama i granatama, 13. brigada potisnuta je 24. i 25. jula na nove liniju Krstac - Radovanovi Torine - Lukovac, istono i blie Dabarskom polju, gdje su ih pritisli uestali plotuni osam njemakih topova, bez obzira to je neprijatelj imao 27 mrtvih i ranjenih, a Brigada 5 mrtvih i 11 ranjenih. Dok se vodila ogorena borba za Glog, iji se ishod 25. jula jo nije mogao nazrijeti, protiv 12. i 13. brigade borilo se 1.2000 vojnika iz 369. divizije i dijelovi Brandenburg divizije, za koje je obavjetajni oficir 13. brigade donekle ustanovio d a j e to krpljevina iz Slovenije, Slavonijell6)

Zbornik NOR, IV/27, dok. 91.

61

i drugih krajeva, ali da se upornije bore od vraijaka. Poto su njemake snage od Trusina na lijevom krilu bile zaustavljene, tri ete vraijaka podravalo je 600 etnika Gatake brigade Nevesinjskog etnikog korpusa, koji su od 19. do 27. jula vodili borbu na desnom odbrambenom krilu poloaja 13. i 12. brigade, i 3. milicijski domobranski dobrovoljaki bataljon ( D O M - D O ) iz Fazlagia Kule, pokuavajui da se zabace u pozadinu brigada kod ipana. Bataljoni su odbili te udruene snage i ponovo izbili na liniju Radovia Torine - Bezee. Kada je Operativni tab 25. jula obavijestio tab 29. divizije da se od ranog jutra toga dana vodi bespotedna borba oko Gloga (k. 1230) i Bezea, odakle jo nije stigao izvjetaj, uz to gledajui kako etnici na drugoj strani Dabarskog polja oko sela Kukrija i Paena pale kue, koje je ubrzo napala 10. brigada, nije znao da su u tim asovima poloaji na Glogu tri puta mijenjani ali je i u tim prilikama, traei runu bombu i municiju, u izvjetaju napisao: Ukoliko ne budemo ugroeni iz poleine, mi se nadamo da sadanje neprijateljske snage nee prodrijeti ovim pravcem. 117 ' Meutim, nou je i 12. brigada, pritisnuta artiljerijom i bacaima, vraijacima i etnicima sa boka, odstupila i zauzela nove poloaje lijevo i desno od Ostrvice (k.1336), odnosno desno od 13. brigade.

Hrabrost mjerena

veliinom

rizika

Meu osamnaestoricom zarobljenih vraijaka koje je 13. brigada poslala tabu 29. divizije 20. jula 1944, bila su i tri Nijemca. Za one vojnike koji su zarobljeni uz top, s obzirom na njihovo dranje u naoj brigadi, njihovu preduzimljivost prilikom sakupljanja materijala, smatrao je komesar brigade Enver emalovi mislim da bi mogli ostati kao sastavni dio posade na topu, predlaui da, ako ih zadre, jedan dio poalju 13. brigadi da bi ih razbacali po bataljonima. Jedan od zarobljenih vraijaka, koji se sam izborio da ve prvog dana zarobljavanja postane borac 4. bataljona, bio je Ivan Rukavina. Njegova sudbina, a moda jo vie Avgustina erkeza, koji je dvadesetak dana ranije kao pripadnik mornarice Nezavisne Drave Hrvatske prebjegao partizanima i postao borac tog bataljona, a kasnije i komandir ete, o ijoj hrabrosti je pisao i komesar divizije Vule Miunovi, veoma upeatljivo potvruje koliko je u NOVJ i u svim organima narodnooslobodilakog pokreta bila ivotvorna koncepcija narodnooslobodilake borbe i Titov duh okupljanja svih jugoslovenskih patriota, kada je svima koji su bili u okupatorskoj vojsci ili su, kao etnici, sluili njegovim interesima, pruena mogunost da, ukoliko nisu neposredno uestvovali u kaznenim ekspedicijama i drugim zloinima prema narodu i partizanima, ravnopravno sa drugim borcima NOVJ doprinesu osloboenju svoje zemlje. Takvo revolucionarno usmjerenje KPJ i Vrhovni tab N O V i POJ su stalno isticali u svojim proglasima i uputstvima, kao i u govorima i kazivanjima svih komunista i aktivnih boraca za slobodu.I17>

Zbornik NOR, IV/27, dok. 113.

62

Na toj irokoj ljudskoj i patriotskoj osnovi revolucija se i razgorjela u svim jugoslovenskim krajevima, okupljala je u svoje redove i one koji su sluili okupatoru, koji su - neukaljani zloinima - shvatili da im je mjesto u redovima NOVJ. Tako je i Augustin erkez, rodom iz okoline Bjelovara dubrovakom vezom stigao na osloboenu teritoriju istone Hercegovine i postao borac 4. bataljona 13. brigade, gdje je meu bombaima i mitraljescima arkom Miloeviem i arkom Iliem, vodnikom Spasojem Salatiem, Ljubom Kokotoviem i drugim prekaljenim ratnicima i komandirima, shvatio ta znai biti hrabar i vjet borac, da bi i on, ispoljio izuzetnu hrabrost kao pukomitraljezac u najkritinijim trenucima borbe, posebno na Trusini. Poslije tekih danononih borbi na Snijenici i Trusini, 4. bataljon, iscrpljen i desetkovan, zatekao se na skuenom prostoru sjeverno od Straevice i Ranika. Oko stotinu metara ispred njega, istono od ceste Berkovii - Nevesinje, bio je neprijateljev poloaj. Dva mitraljeza Prateeg voda 4. bataljona tukli su rafalima po grebenu i isturenim kotama, gdje je samo pola sata ranije, na jednoj od tih kota, poginuo politiki delegat i student iz Sarajeva Stevo Dursun, a nekoliko boraca ranjeno. Tada su poginuli i borci 1. bataljona Milorad Skiba i Dervi esir. S obzirom na to da su skuene poloaje 4. bataljona sve ee vrajaci tukli iz svih raspoloivih vatrenih sredstava, posebno topovima i minobacaima, pa i avijacijom, jedina ansa daljeg opstanka na zaposjednutim poloajima bila je da borci bataljona, njih svega oko stotinu, zbace legionare i specijalnu etu Dinov sa grebena i ovladaju neprijateljevim poloajima. I upravo u tim okolnostima, kada je i najhrabrije borce zbog iscrpljenosti, nespavanja i velikog broja izbaenih iz stroja, zahvatila kriza, komandant bataljona Milan Tabakovi i njegov zamjenik Milan Bjelogrli traili su dobrovoljce da sa najblie kote zbace legionare i njome ovladaju. To je bilo prvi put u bataljonu da se dugo ekalo ko e se javiti. Poslije podueg iekivanja prvi se javio partijski rukovodilac 3. ete Milan Grk, a zatim politiki delegat voda i pukomitraljezac brna Obrad Gainovi, pukomitraljezac arca Augustin erkez i omladinski rukovodilac ete Boki, koji je imao punu torbu runih bombi i puku. Dok su dva mitraljeza s poloaja 4. bataljona odvraala panju njemakih vojnika sa druge strane uvale, etvorica dobrovoljaca pretrali su prvi proplanak, neto nii od june kote sa koje je mitraljez prikrivao borce na drugoj strani poloaja. Sunce je obasjavalo neveliku planinsku dolinu, zasutu mecima i granatama, kada je grupa bombaa iznenada bacila bombe na mitraljesko gnijezdo i uskoila u bunker navrh kamene kote. Tek to su predahnuli, pored trojice poginulih legionara mitraljezaca, i osmotrili njemake poloaje, etvoricu hrabrih zasuli su mitraljeski rafali sa glavice pedeset i nekoliko metara desno od njih, a potom su oko njih poele da tresu i minobacake mine. Ne unititi i to gnijezdo, znailo bi - tako su mislili - ne izvriti zadatak. Ka tom vatrenom gnijezdu krenuo je, sam Augustin erkez, oekujui da ga sa tek zauzete kote tite Obradov pukomitraljez i komesarova mainka. Niko nije oekivao da e smjeli dobrovoljac, provlaei

63

se u irokom luku, traei mrtve uglove izmeu vrtaa i gomila kamenja u ispresijecanim i ispreturanim planinskim kamenim gredama i glavicama, tako brzo i vjeto baciti bombe na njemako mitraljesko gnijezdo i uutkati ga, a zatim i na jedno minobacako odjeljenje. Vraao se preicom, istinom izmeu dvije kote, s prebaenim njemakim vojnikom preko ramena. Kada ga je stresao s lea i bacio pred noge Milanu Grku, rekao je: Komesaru, radi s njim ta hoe, ali ga ja ne mogu da ubijem. To je m o j komija Ivo Rukavina, iz Bjelovara . Partijski rukovodilac ete Milan Grk pitao je zarobljenog Rukavinu zato je gaao partizansku vojsku. Preplaeni vojnik odgovorio je da on zapravo i nije gaao, da je on minobacalija, a po kazni mu je dat mitraljez, a da je gaao, s obzirom na to da je bio najbolji niandija na minobacau u puku, sigurno bi minobacakim granatama unitio i grupu koju je vodio erkez, njegov komija. ime moe da potvrdi da nisi gaao?, pitao je komesar. Dajte mi baca i pokazau vam kako gaam!, odgovorio je zarobljenik. U Prateem vodu imali su baca bez nianskih sprava. Ali, Ivo Rukavina nije se pokolebao u uvjerenju da e i u tim okolnostima potvrditi svoju rije. Zalegao je i namjestio cijev prema susednoj kamenoj glavici odakle su gaala dva pukomitraljeza. Zafijukala je mina i prebacila glavicu. Druga je pala ispred glavice, a trea pravo na mitraljesko gnijezdo. I ostao je u eti kao niandija na minobacau.1181 Tada je itav bataljon na juri zauzeo greben i protjerao legionare prema Nevesinju, zaplijenio dosta oruja, municije i druge ratne opreme. Raska Elezovi, referent saniteta 1. bataljona, u nonom napadu na legionare koji su se povlaili sa Trusine prema Odaku iskoila je prva iza zaklona i, pozivajui na juri, povela borce neposredno meu obezglavljene neprijatelje. U tom okraju su poginuli Nikola Eterovi i Mitar Gai. Bilo je to smjelo grupisanje snaga 13. brigade na malom prostoru radi unitenja na isturenije i najilavije neprijateljeve jedinice, meu njima i ete Dinova. U toku najeih borbi na poloaj stigle su skojevke Ana urica, Duka, Stana i Jelica urii iz Hatelja sa nekoliko djevojaka iz Dabarskog polja, koje su na konjima donijele borcima vunene arape i rukavice, hranu, meso i pogae, jer su i one u to vrijeme, inicijativom taba 13. brigade, bile meu 170 prikupljenih mjetana iz okolnih sela koji su, sa Omladinskim bataljonom, obavljali pozadinske poslove i zadatke na sporednim pravcima ratita. Sa borbenih poloaja osmatrala je svoje selo Biograd i dvadesetogodinja Ljubica Remeti, bolniarka 3. ete 4. bataljona, nekadanja118>

Stariji vodnik Augustin erkez je naredbom taba 13. brigade broj 24 od 10. aprila 1945. godine (VII, k. 1152/11, f. 7, d. 10) postavljen za zamjenika komandira 1. ete 1. bataljona, dotadanji zamjenik komandira ete u 3. bataljonu. U prvoj godini poslije rata ubili su ga kriari. Ivo Rukavina je kao borac 13. brigade doekao kraj rata u Sloveniji, a zatim se vratio u Mostar, gdje se kao taksista godinama viao sa svojim politikim komesarom Milanom Grkom.

64

nepismena obanica ali, nadahnuta tradicijama ustanka koji se razbuktao u njenom nevesinjskom kraju 1875. godine, kao i uspjesima partizanskog bataljona Nevesinjska puka iz 1941, da bi, u martu 1942, postala borac Omladinske ete Biinskog partizanskog bataljona. Pregrmila je i etniki zatvor i njegovu strahovladu 1942, a zatim je s bratom, kao borac 4. bataljona 10. hercegovake brigade, prola Sutjesku, bila i pukomitraljezac, a ljeta 1943. vratila se u svoje selo oboljela od tifusa, opale kose, progonjena od etnika. Kasnije, s proljea 1944, prilikom osnivanja omladinskih udarnih eta, Ljubica se ponovo otisnula od kue i terenskog rada sa seoskom omladinom, i prikljuila se svom starom 4. bataljonu 13. hercegovake brigade. A tog ljeta 1944, tek to je stigla u bataljon, uzbuena je posmatrala podvig svojih etnih saboraca i susjeda. Gledala je kako su komandir 1. ete 4. bataljona Danilo Andri, zvani M a j o r ( N e boj se, tamo je, Major', esto se ulo u bataljonu) i njegov zamjenik Branko Vujovi, nakon to su osipali rafalima iz mitraljeza i pukomitraljeza, sa dvanaestoricom bombaa uutkali njemaku otpornu taku. Kako komandir 2. ete Pero Vukoje Djed kree u pomrinu sa borcima svoja dva voda koji su okrenuli kape, s petokrakom na potiljku, da bi zbunili etnike koji su od sela Udrenja i Biograda titili, kao pobonice, njemake legionare, napravivi te noi gadnu pometnju meu njima. Sa Trusine je ispratila i teko ranjenog junaka Ljuba Kokotovia Brku koji, kad uglavi puku u kameni procjep, izvadi zatvara i kroz cijev naniani, vrati zatvara i okida. Tako je gaao i kad je poginuo komandant etnike Nevesinjske brigade, ipovac. Zavijao je bez urbe svoju cigaru i u jeku najee borbe. Borci bataljona su iz svojih zaklona pratili treperave crvene i plave rakete - signalnu ifru koju je otkrio zarobljeni artiljerijski osmatra, mobilisani obuar Antun iz okoline Slavonske Poege, kojima su borci uveli u svoje zasjede topovsku bateriju i zarobili je sa poslugom. Rade Aleksi, sekretar Skoja u 4. bataljonu, uesnik II kongresa USAOJ-a u Drvaru maja 1944, vodio je grupu bombaa izmeu vrtaa, kamenih gromada i rijetkog bunja na glavice povie Gornje Trusine, i doekao kolonu od trideset i nekoliko vraijaka, koji su se, takoe, kretali kozjom stazom ka istaknutom visu. Na njih su pukomitraljesci Boria arenac i Ivo Kapor osuli rafalima. Rasuti oko puteljaka, vojnici su odgovorili pukomitraljezima i mainkama, a omladinska bombaka grupa uzvraala im je runim bombama. Dok su legionari nemilice tukli iz svojih oruja, razgonei strah, skojevski bataljonski rukovodilac Rade Aleksi, i pukomitraljezac Boria arenac s jedne, a pukomitraljezac Ivo Kapor, dubrovaki omladinac, i pukomitraljezac Vojo sa svojim pomonikom iz 3. ete, koji su pristigli s druge strane, obuveni u opanke i naviknuti da kao koze savlauju otre kripove, pritisnuti kiom koja je iznenada grunula s munjama i grmljavinom, stigli su nadohvat njemakih legionara. Grupa legionara bila je rasturena. Pored petnaestorice poginulih vojnika, koji su leali uzdu puteljaka, njih petorica su dignutih ruku i izbezumljena pogleda osmatrali ta se to o' gaa oko njih. Sa njihovih opasaa skojevci su skidali rune bombe i bacali ih na legionare koji su se uanili iza jedne kamene grede. Bez

5

65

ijedne vlastite rtve, s petoricom zarobljenika i sa dva zaplijenjena pukomitraljeza arca, stigli su u svoju 1. etu. U jeku borbe u kamenjaru, dok je snanim glasom bodrio borce, komandir 1. ete 4. bataljona arko Ili bio je pogoen u usta, vjerovatno, od njemakog snajpera. Komesar ete Rajko Miloevi, Rade Aleksi i bataljonski referent saniteta Vasilija urasovi - Papi teko ranjenog komandira, okrvavljena, stavili su na konja i uspjeli komandira Ilia da odvedu u Dabar, a potom u divizijsku bolnicu, odakle je ubrzo otpremljen na lijeenje u Italiju. Da bi unitili dobro zatieno mitraljesko gnijezdo, koje je satima prikivalo dobar dio ete, partijski rukovodilac Milan Kneevi i vodnik voda Omer Mari, krenuli su sa dvadesetoricom boraca rasjeklinom izmeu dva brda da bi se privukli pod to istaknuto mitraljesko gnijezdo. Ali, i legionari su stekli izvjesno iskustvo u kru: zadrali su mitraljez na vrhu uke, a naprijed, lijevo i desno, isturili jake zasjede, pritajene i d o b r o kamuflirane, koje su u svoju klopku propustile Mariev vod i uhvatile ga u svoju unakrsnu paljbu. Nastala je pometnja i, mada su bila samo trojica ranjena, na polazni poloaj vratili su se potpuno iscrpljeni, bez volje da se ponovo kree naprijed. A zadatak se, ipak, morao izvriti. To je borcima reeno i zatraeni su dobrovoljci. Na gomilu su stavljene sve rune bombe u vodu. Ali, niko da se pokrene, da krene niz kamene padine. Gotovo cio vod bio je u oku, bez elje da slua komandu. Moda su tome doprinijeli i gubici iz prethodna dva dana, kada su u 1. bataljonu poginuli Radovan iri, omladinac iz sela uljeva kod Trebinja, Roman Kulea iz Varave i Halil Paali iz Mostara, uz vie ranjenih. Vodnik Mari digao se iza zaklona, podigao mainku i pozvao borce da krenu za njim u napad. Ali, niko se nije pomjerio. Iznenaen, obratio se klonulim borcima: Dobro, komande vie nema! Idem sm! Niko ne mora ii za mnom! I sm zbunjen ta se to deava, da li je to moguno da borci otkazuju poslunost, zagledam lica komunista i oekujem njihovu rije, pokret, ali, sve bi uzalud. I ta sad?, prisjeao se te kasne julske noi partijski sekretar Milan Kneevi. N e smijemo kompromitovati komandu, potvrditi da joj se otkazuje poslunost. Vodnik Mari, koji je kasnije poginuo kao zamjenik komandira ete, mogao je nekog i da ubije, ali - ne eli sukob izabrao je drugi put: linim primjerom hoe da pokrene ili, pak, da kazni svoj vod. Tu su i borci 2. voda. Ali, i oni ute. Neodluni su ta da rade. Vodnik saeka jo koji trenutak, saeka da i ja stanem pored njega, a ja rekoh neka za nama krene ko hoe, i nas dvojica se otisnusmo niz kamene procjepe. Zastanem, ekam hoe li neko poi za nama, ali - nita. Bio je to m o j najtei trenutak u ratu! Ka uki su prilazili prvo jedan po jedan, a zatim cijela eta, svi, izuzev ranjenih. Prilazili su vodniku i komesaru, odvajali se u grupe bombaa, pripremali bombe i, utei, odmicali lijevo i desno, zaobilazili i zasjede i uku. A onda su neujednaeno grunule bombe. Zaplijenjeni mitraljez, neoteen, okrenut je ka komori, odakle su konji zagalopirali i zaglavinjali, bez puta koji bi ih izvukao na ire prostore.

66

Bili su to dani kada su mostarski skojevci u vodu komandira Pavia Neimarevia i vodnog delegata Muhameda Dvizca, u desetinama Muhameda Bakije, Ibre Jelovca i Mehe Kokanovia, pukomitraljezaca koji su i kao komandiri linim primjerom kalili svoje male borbene kolektive, poput Mostaraca i drugih okupljenih u 1. bataljonu, gotovo iskljuivo runim bombama uz poneki mitraljeski rafal, okonavali svoje obraune s njemakim i etnikim desetinama i vodovima. Kao to je to bio sluaj kada su njihovu borbu na Trusini iz neposredne blizine pratili komandant bataljona Omer Mrgan i njegov zamjenik Lazar voro. On je toga dana ranjen od mitraljeza vodnog delegata koji je skakao po kamenoj ploi i jednim rafalom oinuo i po nogama zamjenika komandanta. Komandiri, koji su ratnu vjetinu sticali u Mostarskom odredu i u akcijama u okupiranom gradu, nadmudrivali su neprijatelja, najee, neoekivanim napadom usred dana, kada napadae obino i srea prati jer neprijatelj, iznenaen, teko moe svoju odbranu da sredi i uzvrati napadom. Tako se dogodilo i 25. jula u borbi na Trusini, kada je pukomitraljezac Meho Kokanovi ostao u noi u meuprostoru izmeu dvije vatrene linije, a vod boraca, meu kojima su bili partijski rukovodilac bataljona Asim Pervan i bataljonski kurir Gojko Uljarevi, nedaleko od njega prikovan mitraljeskim rafalima i bez mogunosti da se bez veih rtava povue na pogodniji poloaj. Tada se do voda probio komandir 1. ete Drago Sari, koji je, pogodivi iz mainke njemakog pukomitraljesca, pozvao borce na povlaenje, usklaujui vatru i pokret. Ako ga u toj borbi, nekim udom, nije pogodio metak, pored poginulih Hasana Dizdara, Huse ulmeza i Ibre ulizana, valjda posljednja mina iz minobacaa, koja je tog dana pala meu borce 1. bataljona, direktno je pogodila komandira Dragu Saria u lea, a druga meu noge pukomitraljescu Kokanoviu i nije eksplodirala." 9 '

Moemo se probiti svakim pravcem. .. Zbog neprijateljevog prodora, poveanih rtava (u 13. brigadi 12 poginulih i 25 ranjenih, u 12. brigadi 12 poginulih i 40 ranjenih), neprijateljevih pojaanja (60 kamiona legionara koji su stigli iz Mostara u Nevesinje, jer je do tada, prema procjeni Operativnog taba, 369. divizija imala 50 izbaenih iz stroja), odnosno da bi se izbjegle frontalne borbe koje je nametnuo neprijatelj i odlijepio od njega, kako bi se, nakon neophodnog odmora, s nove teritorije napao neprijatelj s lea na pravcu njegovog nadiranja, Operativni tab donio je odluku da se nou izmeu 26. i 27. jula 13. brigada prebaci u sela Dolovi i Lazarevii na junom rubu Dabarskog polja, a 12. brigada u vranjski zaselak Dlakoe i sela Ljubomilje i Oblo Brdo. U tom kraju sa rijetkim selima juno i istono od Stoca, istono od puta Stolac - Ljubinje - Popovo polje i juno od puta Stolac - Berkovii - Bilea, predvialo se da brigade manevriu prema situaciji, radiU9)

Tekst u odieljku Hrabrost mjerena veliinom rizika napisan je, pored linog svjedoenja i dokumenata, na osnovu kazivanja M. Grka, R. Aleksia, M. Bjelogrlia, D. Andria, M. Kneevia i P. Neimarevia.

67

toga je Operativni tab, u svom izvjetaju tabu 29. divizije zapisao 26. jula: Miljenja smo da neprijateljska ofanziva ne moe vie dugo da traje s obzirom na velike gubitke i zakanjenje u postizanju istaknutih ciljeva. Vjerovatno je da e neprijatelj, ukoliko se ne zadovolji prodiranjem ka Bileu, produiti po planu, to jest vriti pritisak na nau X i XI brigadu. Ukoliko to situacija bude zahtijevala, i ukoliko to bude mogue, mi emo zabaciti dio naih snaga preko Hrguda - Trusine - Snijenice u lea neprijatelju. I20) S obzirom na to da u 12. brigadi, i pored znatnih gubitaka, borbenost i moral boraca nisu oslabili, da su brigade primile vie hiljada metaka iz divizijske rezerve, jer je dobar dio zaplijenjene municije ve bio istroen, da su se bataljoni 13. brigade uvrstili i osudili kolebljive borce koji su ih napustili, da borci osjeaju veliki zamor ali i da izdravaju napore, tab Operativne grupe smatrao je da e se brigade, ako ne budu ugroene iz poleine, moi oduprijeti svakom eventualnom napadu i probiti se svakim pravcem, da e se dobro pripremiti za nau ofanzivu, koju uskoro oekujemo 1 2 " Uvjereni da e do toga doi za koji dan, a radi vee pokretljivosti jedinica, prikupljeni su iz obje brigade u jednu kolonu slabije pokretni ranjenici i bolesnici, nepotrebni materijal iz bojnih komora i intendantura, i pod komandom potporunika eda Tasovca kolona je upuena ka tabu 29. divizije da bi tu dobili, do povratka brigada, novo mjesto boravka i uputstva ta da rade. O namjeravanom manevru Operativni tab je obavijestio tab 10. brigade i Komandu I vojnog podruja, sugeriui da bi 10. i 11. brigada na prostoriji Gacka i Bilee, svakako sa novim rasporedom, i dalje vrila pritisak na te garnizone, kako se ne bi neprijateljske snage glavninom odvojile prema nama. Upravo toga dana, 26. jula, tab 29. divizije obavijestio je Operativnu grupu da je 11. brigada izvjestila da su se u Gacko vratile skoro sve one snage koje su prije neki dan iz Gacka bile upuene ka ipanu, u bok 12. brigade, da od pravca Stoca i Trebinja nije do sada bilo neprijateljskih pokreta, da se sa bandama iz Bilea, jaine oko 600 i 700 bandita 10. brigada uspjeno bori, da su od Saveznika traili da se ponovo bombarduju neprijateljevi objekti u Hercegovini, i ponovno rune bombe, jer rezervi vie nije bilo.122) Dva dana ranije, 24. jula, tab 29. divizije istakao je borbenu aktivnost 11. brigade, jer su njeni bataljoni, kada je iz Gacka izaao jedan dio etnika ka ipanu, a dio njemake jedinice prema Fojnici, izvrili pritisak na Gacko, ovladali Miholjaom i nanijeli etnicima velike gubitke, odnosno to je njihov pritisak na Gacko bio smiljen i dobro procijenjen i sa takvim akcijama mnogo olakali 12. i 13. hercegovakoj brigadi odvlaei jedan dio snaga sa njihovog sektora u pravcu Gacka. 123)12 )

VII, ANOP-a, 1.1143, f. 12, dok. 25. !2i) Isto. 122> VII, 1. 1143, f.8, d. 21. 123) VII, k. 1143, f.8, d.20.

v

68

Obilazni udar brigada, zapoet nou izmeu 28. i 29. jula s june strane Dabarskog polja, vodio je 1. i 4. bataljon 13. brigade pravcem Berkovii - Gornja Trusina, sa zadatkom da se likvidira neprijatelj duboko u njegovoj pozadini. T o m prilikom je u blizini andarmerijske stanice u Trusini unitena jedna njemaka kolona. Sudar je bio neoekivan, i iz bataljona je ranjen samo jedan borac. Oekivalo se, zatim, sadejstvo sa bataljonima 12. brigade. Te dane je dobro zapamtio i njemaki podoficir Kataj, iz bataljona za vezu 369. divizije, koji je sa telefonskim vodom na tovarnim grlima napustio Mostar 23. jula i stigao u Nevesinje, gdje je zla kob sustigla potporunika Knapa (1. eta) kada je sm, s podoficirom iz skladita i kurirom iao u Nevesinje. U njegovo sjeanje duboko se urezao ovaj dogaaj: Iz Nevesinja smo produili pokret za Odak. Akcijom je rukovodio lino general. Nastupalo se preko Lijeice ka grebenu Studenac (k. 1149). Svakodnevno upuivana izviaka odjeljenja nisu dola u dodir sa neprijateljem, a takoe ni etnici, sa svojim dugim valovitim kosama, koji su kao izviai dolazili i odlazili sa naih poloaja, nisu mogli da utvrde nita sumnjivo. Tako je prolazio dan za danom. Dvadeset devetog jula premjeteni su poloaji unaprijed ka jugu do na Ranik (k. 1143), odakle se u daljini vidjelo Dabarsko polje. Zbog potpune nepreglednosti zemljita, komandant je odluio da se opet uvee povue na polazni poloaj. Nedostajao je jedan cio vod od 25 ljudi, koji su tek poslije vie dana pronaeni mrtvi. Nou 22/23 V I I I neprijatelj je pokuao da nas baci s poloaja. Poslije vieasovne estoke vatre ipak je u osvit dana doao kraj ovom urnebesu. Ipak otada naa izviaka odjeljenja nisu se uvee mirno vraala.. . 124) Vod od 25 vojnika okonan je pod rafalima i bombama izviake grupe 4. bataljona, koji je vodio zamjenik komesara ete, Milan Sarenac, kada je duboko u neprijateljevoj pozadini nestali vod zatekao u udolici sa kamenom ogradom, gdje su vojnici vjerovali da mogu zastati, predahnuti i odspavati. Taj pakleni kotao u kome je zla kob sustigla vie stotine legionara i etnika, mogao se pripremiti samo u vrsto povezanim akcijama sa 12. hercegovakom brigadom, koja je ve drugog dana ofanzive, 14. jula, u jednom takvom vatrenom rvnju zaplijenila njemaku divizijsku zapovijest, razgonei u isto vrijeme i nevesinjske etnike, to je, takoe, bilo od posebnog znaaja. Da se njihovo izdajstvo razvilo do zauujuih razmjera, upuuje i podatak da su se etnici, koji su sve do prvih julskih dana bili gotovo sami u Nevesinju, jo vie raestili poslije sporazuma izmeu Josipa Broza Tita, predsjednika Nacionalnog komiteta osloboenja Jugoslavije, i Ivana ubaia, predsjednika kraljevske (izbjeglike) vlade, jer se u njihovim pjesmama i parolama ogledao neprijateljski stav prema dotadanjem njihovom idealu kralju Petru. Tokom ofanzive, pored etnika bez ikakvog morala i borbenosti, nastupali su bataljoni Vraije divizije u kojima je, uz njemaki komandni kadar, ljudstvo bilo mobilisano sa teritorije Nezavisne Drave Hrvatske.124)

Zbornik NOR, IV/27, str. 353.

69

toga je Operativni tab, u svom izvjetaju tabu 29. divizije zapisao 26. jula: Miljenja smo da neprijateljska ofanziva ne moe vie dugo da traje s obzirom na velike gubitke i zakanjenje u postizanju istaknutih ciljeva. Vjerovatno je da e neprijatelj, ukoliko se ne zadovolji prodiranjem ka Bileu, produiti po planu, to jest vriti pritisak na nau X i XI brigadu. Ukoliko to situacija bude zahtijevala, i ukoliko to bude mogue, mi emo zabaciti dio naih snaga preko Hrguda - Trusine - Snijenice u lea neprijatelju. 120 ' S obzirom na to da u 12. brigadi, i pored znatnih gubitaka, borbenost i moral boraca nisu oslabili, da su brigade primile vie hiljada metaka iz divizijske rezerve, jer je dobar dio zaplijenjene municije ve bio istroen, da su se bataljoni 13. brigade uvrstili i osudili kolebljive borce koji su ih napustili, da borci osjeaju veliki zamor ali i da izdravaju napore, tab Operativne grupe smatrao je da e se brigade, ako ne budu ugroene iz poleine, moi oduprijeti svakom eventualnom napadu i probiti se svakim pravcem, da e se dobro pripremiti za nau ofanzivu, koju uskoro oekujemo 1 2 " Uvjereni da e do toga doi za koji dan, a radi vee pokretljivosti jedinica, prikupljeni su iz obje brigade u jednu kolonu slabije pokretni ranjenici i bolesnici, nepotrebni materijal iz bojnih komora i intendantura, i pod komandom potporunika eda Tasovca kolona je upuena ka tabu 29. divizije da bi tu dobili, do povratka brigada, novo mjesto boravka i uputstva ta da rade. O namjeravanom manevru Operativni tab je obavijestio tab 10. brigade i Komandu I vojnog podruja, sugeriui da bi 10. i 11. brigada na prostoriji Gacka i Bilee, svakako sa novim rasporedom, i dalje vrila pritisak na te garnizone, kako se ne bi neprijateljske snage glavninom odvojile prema nama. Upravo toga dana, 26. jula, tab 29. divizije obavijestio je Operativnu grupu da je 11. brigada izvjestila da su se u Gacko vratile skoro sve one snage koje su prije neki dan iz Gacka bile upuene ka ipanu, u bok 12. brigade, da od pravca Stoca i Trebinja nije do sada bilo neprijateljskih pokreta, da se sa bandama iz Bilea, jaine oko 600 i 700 bandita 10. brigada uspjeno bori, da su od Saveznika traili da se ponovo bombarduju neprijateljevi objekti u Hercegovini, i ponovno rune bombe, jer rezervi vie nije bilo.122) Dva dana ranije, 24. jula, tab 29. divizije istakao je borbenu aktivnost l i . brigade, jer su njeni bataljoni, kada je iz Gacka izaao jedan dio etnika ka ipanu, a dio njemake jedinice prema Fojnici, izvrili pritisak na Gacko, ovladali Miholjaom i nanijeli etnicima velike gubitke, odnosno to je njihov pritisak na Gacko bio smiljen i dobro procijenjen i sa takvim akcijama m n o g o olakali 12. i 13. hercegovakoj brigadi odvlaei jedan dio snaga sa njihovog sektora u pravcu Gacka. 123 '120>

VII, ANOP-a, 1.1143, f. 12, dok. 25. 12 Isto. 122> VII, 1. 1143, f.8, d. 21. 123> VII, k. 1143, f.8, d.20.

<

68

Obilazni udar brigada, zapoet nou izmeu 28. i 29. jula s june strane Dabarskog polja, vodio je 1. i 4. bataljon 13. brigade pravcem Berkovii - Gornja Trusina, sa zadatkom da se likvidira neprijatelj duboko u njegovoj pozadini. Tom prilikom je u blizini andarmerijske stanice u Trusini unitena jedna njemaka kolona. Sudar je bio neoekivan, i iz bataljona je ranjen samo jedan borac. Oekivalo se, zatim, sadejstvo sa bataljonima 12. brigade. Te dane je dobro zapamtio i njemaki podoficir Kataj, iz bataljona za vezu 369. divizije, koji je sa telefonskim vodom na tovarnim grlima napustio Mostar 23. jula i stigao u Nevesinje, gdje je zla kob sustigla potporunika Knapa (1. eta) kada je sm, s podoficirom iz skladita i kurirom iao u Nevesinje. U njegovo sjeanje duboko se urezao ovaj dogaaj: Iz Nevesinja smo produili pokret za Odak. Akcijom je rukovodio lino general. Nastupalo se preko Lijeice ka grebenu Studenac (k. 1149). Svakodnevno upuivana izviaka odjeljenja nisu dola u dodir sa neprijateljem, a takoe ni etnici, sa svojim dugim valovitim kosama, koji su kao izviai dolazili i odlazili sa naih poloaja, nisu mogli da utvrde nita sumnjivo. Tako je prolazio dan za danom. Dvadeset devetog jula premjeteni su poloaji unaprijed ka jugu do na Ranik (k. 1143), odakle se u daljini vidjelo Dabarsko polje. Zbog potpune nepreglednosti zemljita, komandant je odluio da se opet uvee povue na polazni poloaj. Nedostajao je jedan cio vod od 25 ljudi, koji su tek poslije vie dana pronaeni mrtvi. Nou 22/23 V I I I neprijatelj je pokuao da nas baci s poloaja. Poslije vieasovne estoke vatre ipak je u osvit dana doao kraj ovom urnebesu. Ipak otada naa izviaka odjeljenja nisu se uvee mirno vraala... 1 2 4 ' Vod od 25 vojnika okonan je pod rafalima i bombama izviake grupe 4. bataljona, koji je vodio zamjenik komesara ete, Milan arenac, kada je duboko u neprijateljevoj pozadini nestali vod zatekao u udolici sa kamenom ogradom, gdje su vojnici vjerovali da mogu zastati, predahnuti i odspavati. Taj pakleni kotao u kome je zla kob sustigla vie stotine legionara i etnika, mogao se pripremiti samo u vrsto povezanim akcijama sa 12. hercegovakom brigadom, koja je ve drugog dana ofanzive, 14. jula, u jednom takvom vatrenom rvnju zaplijenila njemaku divizijsku zapovijest, razgonei u isto vrijeme i nevesinjske etnike, to je, takoe, bilo od posebnog znaaja. Da se njihovo izdajstvo razvilo do zauujuih razmjera, upuuje i podatak da su se etnici, koji su sve do prvih julskih dana bili gotovo sami u Nevesinju, jo vie raestili poslije sporazuma izmeu Josipa Broza Tita, predsjednika Nacionalnog komiteta osloboenja Jugoslavije, i Ivana ubaia, predsjednika kraljevske (izbjeglike) vlade, jer se u njihovim pjesmama i parolama ogledao neprijateljski stav prema dotadanjem njihovom idealu kralju Petru. Tokom ofanzive, pored etnika bez ikakvog morala i borbenosti, nastupali su bataljoni Vraije divizije u kojima je, uz njemaki komandni kadar, ljudstvo bilo mobilisano sa teritorije Nezavisne Drave Hrvatske.124>

Zbornik NOR, IV/27, str. 353.

69

Iako je 12. brigada imala etiri bataljona sa prosjeno po 80 boraca, a krajem jula svega oko 65, zahvaljujui izvanrednom moralu boraca i dobrom naoruanju, jer su bataljoni imali po 10 pukomitraljeza, po mitraljez i po dva minobacaa, municije u izobilju, danima je uspjeno odoljevala neprijateljevom pritisku. Ipak se, krajem mjeseca, povukla jer, smanjivi se brojano, i udarnost je postepeno smanjivana, pri emu je, zbog zamora, svoje akcije sve vre povezivala sa 13. brigadom, koja je svoje bataljone drala na Trusini, Snijenici i Hrgudu.

Nae jedinice su pokazale udo od junatvaKada je poslije predaha od nepuna dva dana poeo li/29, jula obilazak Operativne grupe - prodor u neprijateljevu pozadinu sa dvije uporedne kolone - 1. i 4. bataljona 13. brigade napali su preko Trusine iz pozadine i dotukli njemaku kolonu kod sela Studenci, a bataljoni 12. brigade su, isto tako kao desna kolona, upali u pozadinu kod s. Kuluia i s. Bezea, iza lea kolona koje su nadirale prema Bilei i koje su napali sa ela dijelovi 10. brigade. Kolone su se kretale od Donjih Davidovia prema Gornjim Davidoviima i njihovo unitenje bilo bi znatno efikasnije da te noi, oko 22 asa, njemaki izviaki dijelovi nisu otkrili prelaz 12. brigade preko Dabarskog polja, iako je taj prelaz izveden veoma konspirativno, i blagovremeno zauzeli borbeni poredak. Iako su legionarske kolone bile satjerane na brdo Kosmatuu, povrh Divina, nisu s tog poloaja stjerani ni poslije vie napada. I upravo kada se pripremao zajedniki napad 3. i 4. bataljona 12. brigade i 4. bataljona 10. brigade, legionarska jedinica je preduhitrila taj napad svojim bjekstvom u pravcu Bijeljana na istonoj strani Dabarskog polja, izukavi i svu komoru (100 konja), a zatim je nesmetano krenula drumom za Berkovie, a potom ka Trusini i Nevesinju. Taj pravac probijanja njemake kolone veoma je iznenadio tab 12. brigade, mada je to bio jedini mogui potez legionarskog komandanta, bez obzira to je i na tom pravcu njegova kolona imala znatne gubitke. Pomjerajui svoje glavne snage desno, u planinski kraj oko Lukavca, da bi se nali na boku neprijatelja u sluaju da nastavi - poslije probijanja - kretanja prema Bezeu, 12. brigada nije imala rezervnih snaga koje bi gonile njemaku kolonu uzdu Dabarskog polja, a, znaajnije od toga, 13. brigada nije mogla biti na vrijeme obavijetena da bi ih doekala, ve je ne znajui situaciju izdata naredba da se nou 29/30. jula ponovo prebaci u rejon Kubaa, na junu stranu Dabarskog polja.125 U meuvremenu je s tog prostora komandant Operativne grupe, Danilo Komnenovi, zapazio njemaku kolonu koja je grabila Dabarskim poljem i, mada iznenaen, brzo okupio naoruane pozadinske radnike i etu Omladinskog bataljona u formiranju pri tabu 13. brigade, nastojei da rastroji njemaku kolonu, a u isto vrijeme je obavijestio i jedinice 13. brigade na Trusinu da je doekaju i napadnu, pa je ta kolona, ipak, pored puta ostavila 25 leeva (6 vojnika je zarobljeno, 20 ra125>

Zbornik NOR, IV/27, dok. 146.

70

njeno), 3 pukomitraljeza, 16 puaka, 2 automata, vie runih bombi i drugog, mada su se mnogi vojnici koristei se mrakom, probili u Nevesinje. Bilo je to panino bjekstvo.' 26 ' Bio je to, u stvari, kraj njemake snijeniko-trusinske operacije (Zonentih), Na prostranom planinskom podruju od Hrguda i Snijenice do Trusina i uzdu Dabarskog polja, rijetko se ula pucnjava i 12. brigada, iji su se borci odmarali, javila je 31. jula tabu 29. divizije da ima znakova i izvjetaja po kojima je sa jueranjim danom neprijatreljska ofanziva zavrena, da ima namjeru da sa 13. brigadom oisti prostor Trusina - Bezee - Slato, moda i do Biograda, do samog Nevesinja, da su svi nai borci i rukovodioci u ovoj ofanzivi dali sve od sebe, da su upornost i junatvo naih boraca zadivili i neprijatelja, da je neprijatelj ve nakon prvih sukoba bio oamuen i pokoleban i jedino vapske naciste mogle su biti te koje su i pored toga nastavile ofanzivu i poslije predvienog roka, da bi se i druga faza zavrila potpunim porazom, da su svi bataljoni bili na visini starih bataljona, moe se rei bez malih razlika, a, uz sve to, da je koordinacija rada sa 13. brigadom bila savrena, te da je bila blagotvorna odluka o formiranju Operativnog taba.127' Toga dana je i tab 29. divizije poslao pismo 10. birgadi da su tog momenta izvjeteni radiogramom od X I I i X I I I da je neprijatelj poraen na Trusini i Davidoviima i da u paninom bjekstvu bjei prema Nevesinju, nae brigade odlaze na svoje stare poloaje. Taj zajedniki uspjeh brigade, naroito 29. jula, kada su ukupni gubici neprijatelja ovog dana bili priblini gubicima za svih est dana frontalne borbe u prethodnoj etapi, s tom razlikom to su gubici 29. divizije bili neizmjerno manji - 3 mrtva, 9 ranjena i jedan nestao, rezultat je, prije svega, obuhvatnog manevra Operativne grupe koja je neoekivanom pojavom na itavoj duini grebena Trusine iznenadila neprijateljeve komandante, odnosno jedinice za ijim se leima ona nala momentalno su okrenule front, teei da se to prije dokopaju garnizona.128 U Saoptenju 29. divizije od 5. avgusta 1944,129), izvuenom na getetneru, o razbijanju i slomu neprijateljeve ofanzive od 11. do 30. jula 1944, kae se d a j e neprijatelj imao 511 poginulih vojnika i oficira (naenih na bojnom polju; vaba i ustaa 433, etnika 78, 35 zarobljenih preko 800 ranjenih, da je ukupno izbaeno iz stroja 1346 starjeina i vojnika (uz napomenu: U ovoj borbi nisu uraunati gubici neprijatelja u Gacku i Bilei od saveznikih bombardovanja), da je ubijeno 148 konja a zarobljeno 78, da su zaplijenjena 3 brdska topa 75 mm, 4 teka i 3 laka bacaa, 20 pukomitraljeza, 17 mainki, 120 puaka, 8 radio-stanica, 460 granata za teki i laki baca, 126 granata 75 mm, 100.000 metaka,1261

127) 128) 129)

U operacionom dnevniku 29. divizije ubiljeeno je (29. jula) da su 12. i 13. brigada natjerali neprijatelja u bezglavo bjeanje ka Nevesinju, da se jedna jaa legionarska kolona probila na cestu za Stolac i da su vojnici u trku uspjeli pobjei po oluji i kii bacajui spremu sa sebe radi boljeg tranja, odnosno da je neprijatelj potpuno razbijen i protjeran sa teritorije koju je bio posjeo. Zbornik NOR, IV/27, dok. 146. D. Komnenovi i M. Kreso, n. d., str. 289, 290. Saoptenje 29. divizije od 5. avgusta 1944, Arhiva CK SKJ, Beograd, BiH (2, 1944)39.

71

5 tovara sanitetskog materijala, 70 tovara razne vojnike opreme i druge ratne opreme, da su jedinice 29. divizije imale 37 poginulih drugova i drugarica i 104 ranjena (tee 18). Naveden je iskaz zarobljenog Nijemca, Augusta Fiera: Ja sam bio vojnik jedne jurine jedinice Dinova. Polovina nas je izginula na Trusini. etvrtina, a moda i vie ranjeno, ostali pobjegli kud koji. Borio sam se do posljednjeg metka, jer su nam oficiri govorili da nas partizani redom kolju i vade oi. Bio sam pored Dinova. Poginuo je pored mene. U toku borbe mahao je glavom poslije neuspjelih naih juria i govorio: 'Ovako neto sam vidio samo na Istonom frontu!'... Istiui da su nae jedinice pokazale udo od junatva, jer su i danju i nou, bez odmora i spavanja, u neprekidnim juriima na utvrenog i dobro naoruanog neprijatelja zadale neprijatelju poraavajui udarac, da je glavni njemaki general Flebs, komandant 5. SS brskog armijskog korpusa, kada je uo za veliki poraz svojih najboljih i najjaih jedinica, doao iz Mostara u selo Bio'grad, a zatim zaprepaten i preneraen rekao da se taj strahoviti poraz Nijemaca i etnika mora nekako pokriti. Saoptenje nije propustilo da zapie: Kada je na 'branin' (zaplijenjena haubica) prolazio kroz narod, doekivan je sa suzama radosnicama, jer je narod znao ta ga eka kad bi hitlerovski banditi i njihove sluge haraili po naim selima. Na stotine konja gonio je neprijatelj za ito, a opljakao bi i svu stoku na koju bi naiao. Raznobojnost rubaca, kojima je narod kitio cijev 'branina' bila je divan izraz oduevljenja. 130 O tim dogaajima obavijestio je tab 29. divizije i tab 2. udarnog korpusa 7. ili 8. avgusta (kada je izvjetaj pisan, ali bez datuma) 13 " istiui da neprijatelj u svojoj ofanzivi nije uspio ni do 21 jula da ovlada onim poloajima sa kojima je trebalo da ovlada jo 15. jula, da se borba i dalje razvijala sve veom estinom i neprijatelj je po svaku cijenu imao namjeru da se probije u pravcu Plane, ali da su ga jedinice 29. divizije, prelazei u protivnapade, manevriui i napadajui nou, zadravale. Da bi se izbjegle fontalne borbe, uzaludno prolijevanje krvi i veliki utroak municije, donijeta je odluka da se brigade ne povlae ka prostoru Banjana, ka Crnoj Gori, ve je stvorena udarna Operativna grupa 12. i 13. brigade koje su se manevrom izvukle iz neprijateljevog dodira i, iznenada, pojavile se iza njegovih lea, strano ga iskasapile i natjerale na povlaenje u pravcu Nevesinja. Neprijateljeva ofanziva, pisao je tab 29. divizije razbijena je u prvom momentu herojskom borbom nae X I I i X I I brigade, vjetim manevrovanjem Operativne grupe i njenom pojavom u neprijateljsku pozadinu, ofanzivnim dejstvom XI brigade u pravcu Gacko, uspjenim dejstvom X brigade protiv etnikih bandi iz Bilee, kao i uspjenim dej130) pored vie drugih miljenja o uestvovanju 12. i 13. brigade u julskim borbama koie se mogu susreti u ratnim izvjetajima, pominjem relaciju 10. hercegovake brigade (Zbornik, tom IV, knj. 28, dok. 10), u kojoj je reeno da su 12. i 13. brigada izvojevale nekolike sjajne pobjede nad vabama, koje su uglavnom izazvale i potpuno razbijanje neprijateljske ofanzive jo u samom njenom poetku. Uz to, na kraju julske relacije 13. brigade (Zbornik, tom IV, knj 28, d. 13) saopteno je da se u ofanzivi naroito istakao 4. bataljon u rukovoenju bataljonom kroz sve borbe tokom mjeseca. I31> Zb tom IV, knj. 28., d. 30.

72

stvom dijelova Junohereegovakog partizanskog odreda i neprijatelju su naneeni veliki gubici, to jest da su se u razbijanju neprijateljeve ofanzive naroito istakle 12. i 13. brigada svojom herojskom borbom, umjenou i disciplinom, da su se isto tako istakle i ostale brigade u uzajamnom potpomaganju akcija 12. i 13. hercegovake NOU udarne brigade dejstvujui ofanzivno u pojedinim pravcima. Operacija Zonentih, predviena da traje 12 dana u etiri etape, dotrajavala je 17 dana u dvije etape, jer su druga i etvrta etapa u gru vie poraza, neizvrene i zaboravljene. Ta operacija privedena je kraju s potpunim porazom: gotovo nita nije ostvareno od zadataka koje je general Fric Najdhold odredio svojim jedinicama u strogo povjerljivoj zapovijesti od 11. jula 1944, koja je ve poslije tri dana bila u rukama taba 29. hercegovake udarne divizije. A kada je u nareenju taba 29. divizije, upuenom 13. brigadi 3. avgusta 1944, saopteno da se u toku itave ofanzive ta brigada pokazala neobino borbena i uporna u borbi, da su borci, ako se uzme u obzir da je to brigada mlada, uinili uda od junatva, da su kako umjeno rukovoenje, tako i borbenost uinili da ta brigada savlada sve tekoe i napore i da izae kao pobjednik u zaista tekim i upornim borbama, 132 ' 13. brigada je ve bila sasvim svela bilans svojih julskih borbi: ubila je 246 njemakih vojnika i oficira, 32 zarobila i oko 300 ranila, izgubivi 15 boraca i 29 ranjenih.133' Njena tri bataljona su 31. jula 1944. imala 258 boraca i rukovodilaca (meu njima 24 drugarice, 18 Talijana, 8 Poljaka, 2 ehoslovaka), 191 puku (jugoslovenske, njemake, italijanske i engleske proizvodnje), 29 pukomitraljeza, 3 teka bacaa sa 56 mina, 31 tromblon (za njemaku puku), 1 laki baca sa 13 mina, 4 protivkolske puke (sa 442 metka), 18 mainki (sovjetskih, engleskih, njemakih, ustakih sa 1106 metaka), 33 pitolja sa 391 metkom i 100 runih bombi, 66 tovarnih konja i 16 jahaih.134 U operacijskom dnevniku 29. divizije 30. jula 1944. zabiljeeno je: Sve brigade izvjetavaju da se neprijatelj poslije vie od dvadeset dana njegove ofanzive umirio. Batine koje je dobio opametile su ga. A 31. jula: Promjena nema. Neprijatelj nije ispoljavao nikakvo dejstvo. Brigade se nalaze na istim poloajima: X prema Bilei, XI prema Gacku, X I I prema Nevesinju i X I I I prema Stocu. Vrijeme lijepo. 135 '

etrdeset nestalih

boraca

Trebalo je, ipak, u vrijeme zatija na planinskim kamenim gredama i visovima cjelovitije sagledati protekle dogaaje i odgonetnuti zato je iz 29. divizije oko 100 boraca nestalo sa poloaja u toku ofanzive Zonentih, meu kojima je bilo i etrdeset boraca 13. hercegovake udarne brigade.D. Komnenovi i M. Kreso, n. d.. str. 297. Zb., tom IV, knj. 28, d. 13. Zb., IV, knj. 27, d. 140. ,35> VII, k. 1143 A, 7/8.132) 133> 134>

73

Znalo se da je Oblasni komitet KPJ za Hercegovinu - u vrijeme formiranja 13. brigade - obavjetavajui Mjesni komitet KPJ za Mostar da se formira Mostarska brigada, zahtijevao da mostarski komunisti, posebno skojevci, moraju iroko popularisati ovu novoformiranu brigadu i izvriti mobilizaciju za tu brigadu, da nastoje da alju samo ljude koji su sposobni za vojsku i koji e se brzo prilagoavati ovim uslovima naeg partizanskog ivota, da vrenje raznih akcija od strane boraca Mostarskog bataljona za sada ne dolazi u obzir i da su takve direktive dali i tabu novoformirane brigade. 136 ' Politiki komesar 13. brigade, Enver emalovi, nije se mnogo dvoumio kada je u kratkom predahu 20. jula 1944. poslao izvjetaj politikom komesaru 29. divizije o stanju u brigadi, dobrim dijelom usredsreujui svoja objanjenja na to ko je sve i zato u posljednje vrijeme dezertirao, a najvie u naem 1. bataljonu. 137 ' Iako se politiki rad u bataljonima, zbog gotovo svakodnevnih borbi, javljao je komesar, samo povremeno svodio na razgovore o tim borbama, ofanzivni duh naih boraca u svim bataljonima kroz ove akcije stalno je rastao, te se moe konstatovati da se uspjelo u duhu nareenja Vrhovnog komandanta druga Tita da se razvije to vie ofanzivni duh kod naih boraca, da se takva inicijativa najvie razvila u 4. bataljonu, koji je u poslednjim borbama snosio najvei teret borbi. U 3. bataljonu se ispoljilo neorganizovano uzimanje stvari prilikom zaplijenjivanja neprijateljeve opreme, rukovodioci su pustili vojsci da radi ta hoe, a 1. bataljon je gubio vezu i nije bio osobito umjean u nonim borbama. Napominjui da e detaljnije o nedostacima bataljona u ovim borbama dostaviti (izvjetaj) kad neprijatelj bude potpuno baen u Nevesinje, komesar 13. brigade poimenino je naveo poginule borce i vie ranjenih. Iz 3. bataljona poginuli su komesar 2. ete Radovan Dobrani i vodnik Boko Bjelica, iz 4. bataljona politiki delegat (iz 2. i 3. ete) Stevo Dursun i Nenad Bojani i borci 1. ete Mitar Gai i Nikica Eterovi, a iz 1. bataljona borac 1. ete Mihajlo Skiba. Meu ranjenima su bili zamjenik komandanta i obavjetajni oficir 1. bataljona Lazo voro i Meho Zeo, komandir 2. ete 4. bataljona i njegov zamjenik arko Ili i Todor Komneni, i zamjenik komandira 3. ete 4. bataljona Vlado Vukoje. 138 '136> 137> 138)

VII, fil. 7, br. 3514 (623-624). VII, kut. 1145/11, fas. 12, dok. 54. Zanimljivo je istai da u ratnim izvjetajima veine brigada NOVJ vrlo rijetko nailazimo na imena poginulih i ranjenih boraca i rukovodilaca, pa i u gotovo svim izvjetajima X I I I brigade, kao i u drugim hercegovakim brigadama, ak i kada je rije 0 nesvakidanjim podvizima boraca i grupa (neovisno od voenja posebnog spiska poginulih koji je u 13. brigadi uglavnom briljivo voen). Vrhovni komandant Josip Broz Tito je ve 21. jula 1942. od tabova brigada zahtijevao da u nedjeljnim izvjetajima obavezno navode poimenino svakog borca i starjeinu koji je u akcijama pofinuo s kratkim opisom o dranju istih u toku borbe, ime je, svakako, elio da omandama skrene panju i na to da sve svoje borbe sagledavaju kroz briljiv odnos 1 uvanje vlastitih kadrova kao zjenicu oka svoga. Tito je i 1. septembra 1942. uputio nareenje svim viim tabovima koje ih je obavezivalo da, ak, poimenino naznae mrtve i ranjene ivot kojim se ivjelo i ratovalo, borbeni vrtlozi i marevi kojima su obiljeeni skoro svi dani i noi, bdijenja na poloajima i straama, zasjedama, sve to su vrijeme i iznenadna nareenja i uputstva donosili i nanosili, a uz sve to i nedovoljno sagledan

74

Meu borcima koji su samovoljno napustili brigadni borbeni front, na kojem je samo u posljednjim borbama bilo 250 mrtvih i ranjenih neprijateljevih vojnika, meu etrdesetoricom dezertera bilo je i nekoliko Mostaraca, od kojih su dvojica - trojica bili stari borci, a za druge se vjerovalo da su skojevci provjereni u akcijama ilegalnog pokreta u Mostaru. Oni su to kasnije, sem jednog, koji je strijeljan, poto se ponovo naao u bataljonu, ponovnim dolaskom i svojom borbom i potvrdili, posebno dvojica samovoljnih i izuzetno hrabrih komandira Husa Orman i Esad Feji, mada se nisu vratili u svoj bataljon. Motivi koji su njih etrdesetoricu odveli u dezerterstvo ili nedozvoljeno mijenjanje druge partizanske sredine, bili su najrazliitiji. Za trojicu iz 3. bataljona, koji su odnijeli i odmah se vratili pukomitraljez, razlozi su bili, izgleda, i neki nepravilni postupci prema samim borcima, to jo nije ispitano. Za kurira taba 13. brigade i borca Pratee ete Oblasnog komiteta KPJ za Hercegovinu bile su pobude da se vrate svom ranijem ivotu, provalama po raznim radnjama u Mostaru. Za dvojicu iz 4. bataljona koji su dezertirali u Zitomislie i, nakon etiri dana boravka u svom selu, vratili se u jedinicu, motiv da napuste etu iskrsnuo je onog trenutka kada su traili od komandira ete da ih pusti kui da donesu ve i ostale potrebne stvari. Jednom dezerteru iz tog bataljona, koji se dugo krio kao kripar (peinar), izvrena je konfiskacija i zapaljena kua. Jedan omladinac iz Mostara, koji je dugo objanjavao komandiru da je bolestan i da on u partizanima ne moe da daje onoliko koliko to moe da d u Mostaru, kao i drugi sedamnaestogodinji omladinac, kliznuli su samovoljno u Mostar kada je 1. bataljon napustio Mostarac koji je iz 10. brigade doao u Mostarski odred, a zatim u 13. brigadu. Najprije zbunjen zbivanjima u zemlji, svijetu i oko njega, a potom i haranger, destruktivno djelujui, pitajui i objanjavajui kako to da radnici ginu za novu Jugoslaviju a najedanput sporazum sa ubaiem, da borci daju svoje ivote po hercegovakim ukama a sutra e njihovi oficiri i politiki komesari da se epure po gradovima, meu njima i komesar Brigade, kako je hercegovaka divizija etnika to je sve skupa unosilo nepovjerenje i sumnju meu borce. Bataljon je napustio i omladinac ija je kua od prvog dana u Mostaru bila vrsto partizansko uporite, kurirsko svratite, ijeg su oca ubile ustae 1941. a Italijani zatvorili sestru na Prevlaci, jer nije mogao - a to je i rekao svom politikom delegatu Mehmedu Dviscu - da podnese disciplinu. Na putu za Mostar uhvaen je i strpan u zatvor, a zatim je posredstvom NOP-a osloboen i ponovo se naao u svojoj desetini. Iako su svi Mostarci, preteno okupljeni u 1. bataljonu, osudili dezertere koji su nanijeli sramotu partijskoj i skojevskoj organizaciji proleterskog Mostara, ipak je svima ostalo neobjanjivo zato su dva junaka, Husa Orman i Esad Feji, samovoljno napustili bataljon.dublji smisao Titovog zahtijeva da se o ljudima i u izvjetajima sasvim odreeno, poimenino govori, uslovilo je - kako svjedoe sauvana dokumenta - da je i ta druga septembarska naredba Vrhovnog komandanta samo djelimino sprovedena. (M. Seferovi: Istono i zapadno od Neretve, Narodna armija, Beograd, 1981).

75

Dok je komesar Brigade smatrao da su njih dvojica, umjesto da likvidiraju jednog etnika produili pravo u Mostar, da su po izjavama kurira izjavili da se nee povratiti sve dotle dok ne uhvate koga njemakog oficira da bi ga zamijenili za druga Vasu Maslu, koji je zarobljen kod Kreeva, uz to predlaui da se osamnaestorica zarobljenih vraijaka, meu kojima su bila i tri Nijemca, koje je Brigada poslala Diviziji, mogu zamijeniti za naeg zastavnika druga Vasu Maslu, profesora Alikalfia i olajevia, to bi ostavilo vrlo lijep utisak na sam Mostar, Esadovi i Husini bliski drugovi Lazo voro, komandir 1. ete, kojem je u vrijeme formiranja 13. brigade Huso Orman bio zamjenik, Milan Kneevi, zamjenik komesara 1. ete, Pavle Neimarevi, komandir voda u toj eti, imaju svoje prie koje, uz komesarovu, pa i komandanta Brigade da je dva druga poslao radi hvatanja legionara vraijaka kako bi se prikupile nove informacije, odraavaju svu raznolikost i osobenost boraca 1. bataljona. Bili smo na Ubosku, krajem juna 1944, kada mi komandir 1. voda i zamjenik Husa Orman ree: 'Imam jednu tajnu, Lazo, ali da je uva do kraja rata!' prisjea se tih dana Lazo voro. 'Hou ako nije izdaja', odgovorim mu, a on e na to: 'Nije! Ja veeras odoh. Imam specijalni zadatak - idem u svoj rodni grad, Ljubiki, da pobijem neke domae ustae, da ne ostanu ivi, da nekud ne pobjegnu!' Sutradan, gledam, nema mog zamjenika. Nema ni Ese Fejia, nevjerovatno hrabra ovjeka, komandira voda. Poslije je dunost zamjenika komandira ete preuzeo Omer Livnjak, koji ubrzo pogibe. Tu nau tajnu nisam nikom odao. Svi smo znali: Husa nije obdaren da vodi kolektiv, etu, ali ga je teko prevazii u samostalnim diverzantskim akcijama. Za nas stare borce, a Husa i Esa su bili meu onima koji su opalili prve hice na okupatora i domae izdajnike, taj sluaj je bio takav: otili su da srede neke svoje raune, da kaem intimne, svoje glave ponovo e izloiti iskuenjima koja mogu da podnesu samo legendarno hrabri ljudi, pa e to ponovo biti i nai zajedniki uspjesi, a moda emo ih za taj podvig i kazniti. Tako i bi: uda su inili u zapadnoj Hercegovini, postali su partizanski komandiri, Esa i komesar. A Esad je poginuo u apljini, pokosio ga je ustaki mitraljez sa tornja crkve. Bio je ve raalovan, oduzet mu in. A Husa mi u osloboenom Mostaru kae: 'Hvala ti to si odrao rije'... Ako je do tih junskih dana 1944. Milan Kneevi, zamjenik komesara i partijski rukovodilac 1. ete 1. bataljona, sumnjao u prie da Husa Orman ne zna da ita i pie, tog popodneva nije vie bilo sumnje. Stigao je dopis iz taba bataljona o zadacima eta, pa i o tome da su vojni i politiki rukovodioci zapustili marksistiko obrazovanje. Trebalo je da to i Husa proita, a l i . . . Priznao mi je, ba tad, da ne zna da proita nijednu jedinu rije, ni da napie svoje ime, sjea se Milan Kneevi. N i j e vie bilo odstupanja: dogovorili smo se da svakog dana, samo nas dvojica, izolovani u sobi ili u pojati, krenemo u savlaivanje azbuke. Kad, koji dan kasnije Huse i Ese nema. eta je znala da nije rije o kukaviluku, pa se najee ulo, u ali, da su otili u Mostar da se najedu smokava petrovaa. Kada sam u oktobru 1944. postao sekretar Okrunog komiteta

76

Skoja za zapadnu Hercegovinu, u Ljubukom partizanskom bataljonu, u selu Orah zateknem Husu Ormana. Saznadoh da su njih dvojica u Mostaru, mimo partijske organizacije, pokuali da kidnapuju njemakog oficira, ali da su bili nesmotreni da je plan propao. Tada su se usred Mostara fotografisali sa orujem i ta je slika sauvana, a potom su stigli na Biokovo. Da bi 'kaznu izbrisao', Orman je traio pomonika s kojim bi sruio tri voza na pruzi Mostar - Dubrovnik. I to je uinio, izgubivi pomonika. Ubrzo je postao i komandir, a ja i on smo prvi upali u Ljubuki. Da li su bili zbog neega kanjeni i poslati u moj vod, ne znam, ali dobro pamtim da su mi njih dvojica, Husa i Esa, jedne noi, kada se Brigada nala na istonoj strani Popova polja, zatraili da idu zajedno u nonu patrolu oko sela, pa su i mene pozvali da idem sa njima u patrolu. Ali - do Mostara i, kasnije, do Ljubukog, pedeset i vie kilometara na zapad, prisjea se Pavle Neimarovi. Tih dana su njih dvojica, zbog toga to su upali u pelinjak i razbili konicu, na bataljonskoj konferenciji kritikovani. Ve koliko sutra su se popeli na trenju, a svi su znali da je to 'zabranjeno voe', da se ne smije samovoljno brati. Toga dana je Husa pucao pitoljem na vaku, psujui i galamei. Hrabar je do bezumlja, esto smo ga odvraali da ne pogine ludo, a on bi nam najee na to odgovarao: 'Za mene jo fabrika nije izlila metak'. I egaio se sa uenjem slova : 'Ne mogu dalje od ezdeset drugog slova, pa bog!'. I odoe, njih dvojica, samovoljno, naprosto me saaljevajui to ostajem u bataljonu da vjebam strojevu obuku.. . Sluaj Orman - Feji samo je djelimino okonan u pismu koje je pomonik politikog komesara Brigade narodne odbrane za Hercegovinu poslao Oblasnom komitetu KPJ za Hercegovinu, obavjetavajui ga da je partijska komisija sasluala Esada Fejia, politikog komesara bataljona radi toga to je imenovani drug dezertirao iz 1. bataljona 13. hercegovake brigade u Mostar, a kasnije izaao u Zapadnohercegovaki partizanski odred, gdje je primljen u Partiju, odnosno da je Esad Feji, poto je bio poslat na zadatak sa zamjenikom komandira njegove ete Husom Ormanom, poela ofanziva na jedinice 29. divizije i oni su se dogovorili da napuste svoju jedinicu, a zatim su stigli u Mostar. tab Bosansko-hercegovake divizije Narodne odbrane smjenio je Fejia sa dunosti komesara bataljona, a partijska komisija je bila miljenja da se njegovo stanje ispita preko partijske organizacije u zapadnoj Hercegovini i da mu se donese kazna, jer sa ovakvim postupkom imenovani drug smatra Partiju za igraku. Na kraju je pomonik politikog komesara Brigade narodne odbrane za Hercegovinu dopisao nalivperom: Imenovani drug izjavljuje, da ga je natjeralo da dezertira, radi nezdravina u 1. bataljonu 13. brigade, kao radi slabog drugarstva. 139 ' Komesar 13. brigade je p o v o d o m dezerterstva Mostaraca odrao sastanak sa njima i ukazao im na bijednost onih koji su pobjegli u139)

Pismo je poslato 5. januara 1945, a 25 dana kasnije Esad Feji je kao oficir OZNE poginuo u apljini od ustakog mitraljeza. Tako je i poslednji sin Muhameda i Adile Feji poginuo u NOB. Prije Esada poginuli su Eref (decembra 1943. u ajiima kod Konjica), efkija (zarobljen od etnika avgusta 1944. i ubijen kod Bilee) i Demal (oktobra 1944. u Ostrocu kod Konjica).

77

Dok je komesar Brigade smatrao da su njih dvojica, umjesto da likvidiraju jednog etnika produili pravo u Mostar, da su po izjavama kurira izjavili da se nee povratiti sve dotle dok ne uhvate koga njemakog oficira da bi ga zamijenili za druga Vasu Maslu, koji je zarobljen kod Kreeva, uz to predlaui da se osamnaestorica zarobljenih vraijaka, medu kojima su bila i tri Nijemca, koje je Brigada poslala Diviziji, mogu zamijeniti za naeg zastavnika druga Vasu Maslu, profesora Alikalfia i olajevia, to bi ostavilo vrlo lijep utisak na sam Mostar, Esadovi i Husini bliski drugovi Lazo voro, komandir 1. ete, kojem je u vrijeme formiranja 13. brigade Huso Orman bio zamjenik, Milan Kneevi, zamjenik komesara 1. ete, Pavle Neimarevi, komandir voda u toj eti, imaju svoje prie koje, uz komesarovu, pa i komandanta Brigade da je dva druga poslao radi hvatanja legionara vraijaka kako bi se prikupile nove informacije, odraavaju svu raznolikost i osobenost boraca 1. bataljona. Bili smo na Ubosku, krajem juna 1944, kada mi komandir 1. voda i zamjenik Husa Orman ree: 'Imam jednu tajnu, Lazo, ali da je uva do kraja rata!' prisjea se tih dana Lazo voro. 'Hou ako nije izdaja', odgovorim mu, a on e na to: 'Nije! Ja veeras odoh. Imam specijalni zadatak - idem u svoj rodni grad, Ljubiki, da pobijem neke domae ustae, da ne ostanu ivi, da nekud ne pobjegnu!' Sutradan, gledam, nema mog zamjenika. Nema ni Ese Fejia, nevjerovatno hrabra ovjeka, komandira voda. Poslije je dunost zamjenika komandira ete preuzeo Omer Livnjak, koji ubrzo pogibe. Tu nau tajnu nisam nikom odao. Svi smo znali: Husa nije obdaren da vodi kolektiv, etu, ali ga je teko prevazii u samostalnim diverzantskim akcijama. Za nas stare borce, a Husa i Esa su bili meu onima koji su opalili prve hice na okupatora i domae izdajnike, taj sluaj je bio takav: otili su da srede neke svoje raune, da kaem intimne, svoje glave ponovo e izloiti iskuenjima koja mogu da podnesu samo legendarno hrabri ljudi, pa e to ponovo biti i nai zajedniki uspjesi, a moda emo ih za taj podvig i kazniti. Tako i bi: uda su inili u zapadnoj Hercegovini, postali su partizanski komandiri, Esa i komesar. A Esad je poginuo u apljini, pokosio ga je ustaki mitraljez sa tornja crkve. Bio je ve raalovan, oduzet mu in. A Husa mi u osloboenom Mostaru kae: 'Hvala ti to si odrao rije'... Ako je do tih junskih dana 1944. Milan Kneevi, zamjenik komesara i partijski rukovodilac 1. ete 1. bataljona, sumnjao u prie da Husa Orman ne zna da ita i pie, tog popodneva nije vie bilo sumnje. Stigao je dopis iz taba bataljona o zadacima eta, pa i o tome da su vojni i politiki rukovodioci zapustili marksistiko obrazovanje. Trebalo je da to i Husa proita, a l i . . . Priznao mi je, ba tad, da ne zna da proita nijednu jedinu rije, ni da napie svoje ime, sjea se Milan Kneevi. N i j e vie bilo odstupanja: dogovorili smo se da svakog dana, samo nas dvojica, izolovani u sobi ili u pojati, krenemo u savlaivanje azbuke. Kad, koji dan kasnije Huse i Ese nema. eta je znala da nije rije o kukaviluku, pa se najee ulo, u ali, da su otili u Mostar da se najedu smokava petrovaa. Kada sam u oktobru 1944. postao sekretar Okrunog komiteta

79

Skoja za zapadnu Hercegovinu, u Ljubukom partizanskom bataljonu, u selu Orah zateknem Husu Ormana. Saznadoh da su njih dvojica u Mostaru, m i m o partijske organizacije, pokuali da kidnapuju njemakog oficira, ali da su bili nesmotreni da je plan propao. Tada su se usred Mostara fotografisali sa orujem i ta je slika sauvana, a potom su stigli na Biokovo. Da bi 'kaznu izbrisao', Orman je traio pomonika s kojim bi sruio tri voza na pruzi Mostar - Dubrovnik. I to je uinio, izgubivi pomonika. Ubrzo je postao i komandir, a ja i on smo prvi upali u Ljubuki. Da li su bili zbog neega kanjeni i poslati u moj vod, ne znam, ali dobro pamtim da su mi njih dvojica, Husa i Esa, jedne noi, kada se Brigada nala na istonoj strani Popova polja, zatraili da idu zajedno u nonu patrolu oko sela, pa su i mene pozvali da idem sa njima u patrolu. Ali - do Mostara i, kasnije, do Ljubukog, pedeset i vie kilometara na zapad, prisjea se Pavle Neimarovi. Tih dana su njih dvojica, zbog toga to su upali u pelinjak i razbili konicu, na bataljonskoj konferenciji kritikovani. Ve koliko sutra su se popeli na trenju, a svi su znali da je to 'zabranjeno voe', da se ne smije samovoljno brati. Toga dana je Husa pucao pitoljem na vaku, psujui i galamei. Hrabar je do bezumlja, esto smo ga odvraali da ne pogine ludo, a on bi nam najee na to odgovarao: 'Za mene jo fabrika nije izlila metak'. I egaio se sa uenjem slova : 'Ne mogu dalje od ezdeset drugog slova, pa bog!'. I odoe, njih dvojica, samovoljno, naprosto me saaljevajui to ostajem u bataljonu da vjebam strojevu obuku... Sluaj Orman - Feji samo je djelimino okonan u pismu koje je pomonik politikog komesara Brigade narodne odbrane za Hercegovinu poslao Oblasnom komitetu KPJ za Hercegovinu, obavjetavajui ga da je partijska komisija sasluala Esada Fejia, politikog komesara bataljona radi toga to je imenovani drug dezertirao iz 1. bataljona 13. hercegovake brigade u Mostar, a kasnije izaao u Zapadnohercegovaki partizanski odred, gdje je primljen u Partiju, odnosno da je Esad Feji, poto je bio poslat na zadatak sa zamjenikom komandira njegove ete Husom Ormanom, poela ofanziva na jedinice 29. divizije i oni su se dogovorili da napuste svoju jedinicu, a zatim su stigli u Mostar. tab Bosansko-hercegovake divizije Narodne odbrane smjenio je Fejia sa dunosti komesara bataljona, a partijska komisija je bila miljenja da se njegovo stanje ispita preko partijske organizacije u zapadnoj Hercegovini i da mu se donese kazna, jer sa ovakvim postupkom imenovani drug smatra Partiju za igraku. Na kraju je pomonik politikog komesara Brigade narodne odbrane za Hercegovinu dopisao nalivperom: Imenovani drug izjavljuje, da ga je natjeralo da dezertira, radi nezdravina u 1. bataljonu 13. brigade, kao radi slabog drugarstva. 139 ' Komesar 13. brigade je p o v o d o m dezerterstva Mostaraca odrao sastanak sa njima i ukazao im na bijednost onih koji su pobjegli u139)

Pismo je poslato 5. januara 1945, a 25 dana kasnije Esad Feji je kao oficir OZNE poginuo u apljini od ustakog mitraljeza. Tako je i poslednji sin Muhameda i Adile Feji poginuo u NOB. Prije Esada poginuli su Eref (decembra 1943. u ajiima kod Konjica), efkija (zarobljen od etnika avgusta 1944. i ubijen kod Bilee) i Demal (oktobra 1944. u Ostrocu kod Konjica).

80

Mostar, kao i to kakvu sramotu sa ovim postupkom nanose mostarskoj omladini, kojom prilikom su svi borci osudili dezertere. Oblasni komitet KPJ za Hercegovinu, obavjetavajui Pokrajinski komitet KPJ za BiH o prilikama u Hercegovini, zapisao je i to da u Mostaru, pored skojevaca, ima 29 lanova i kandidata KPJ, da partijska organizacija radi pod vrlo tekim okolnostima stalnih proganjanja i hapenja od strane okupatora i ustaa i da samo zahvaljujui ogromnoj ljubavi i odanosti naih masa za NOP, neprijatelju nije uspjelo da zada jae udarce Partiji, a zatim: Nekoliko dezertera iz Mostarskog bataljona i veliki gubici u Mostarskom bataljonu nisu pokolebali nae mase. Razmjena, koju upravo sad vrimo za zarobljene vabe, spasie nekoliko naih drugova iz logora i zatvora i jo vie vezati za nas i na pokret 140 Sa svih strana sruilo se ogorenje protiv dezertera i onih koji su samovoljno, bez obzira na pobude i motive, napustili bataljon, pa je i Oblasni komitet Skoja o tim borcima izloio svoj stav MK Skoja za Mostar: to se tie dezertera iz nae vojske koji se tamo nalaze na teret organizacije posavjetujte se sa MK KPJ, koji ima odreen stav po tom pitanju. Trebate od njih to vie moete sakriti organizaciju i sve to se tie organizacije. To su takoe kolebljivci koji su poli klizavim putem. Oni e da snose veliku odgovornost ukoliko ne stupe odmah nazad u svoje jedinice i borbom opravdaju svoj grijeh. To su kukavice. Njima treba postaviti da se vraaju nazad i ukazati im na to da ih eka velika odgovornost. Blizu je dan naeg ulaska u Mostar pa neka nas tamo doekaju kao dezerteri. Ukoliko oni odbiju i ponu da tete organizaciji, organizujte ubistva. Nemojte dozvoliti da vam provaljuju ti kolebljivci i imate da ih odstranite od organizacije. Organizacija im ne smije izlaziti u susret. U ime nas, nae vojske, treba im postaviti da se povrate i ukoliko nee nego su tu na teret organizacije i ako pokua da provali, ubijajte odmah svakoga. Eto, to vam je stav prema dezerterima. 141 '

Omladinski

bataljon

U vrijeme borbi na Trusini, Snijenici i Hrgudu u pozadini 13. brigade i pod njenom komandom, oko dvije stotine boraca Omladinskog bataljona,142 koji je formiran 12. jula 1944. u sklopu priprema za organizovanje Omladinske brigade,143' ivei kasarnskim ivotom, svakodnevno su se vojno struno osposobljavali, pripremajui patrole, manja osiguraranja, zasjede i straarska obezbjeenja. Ispoljavali su visok moral i borbenost, posebno interesovanje da to prije savladaju i shvate politika zbivanja u zemlji i u svijetu, da, okupljeni u tri ete, bez obzira to su bili preteno seljaki element, sem nekoliko omladinaca iz gral40> I41> I42i 143)

VII, ANOP-a, film 9, Institut radnikog pokreta BiH, dok. 3884 (264-275). VII, ANOP-a, film 9, dok. 2617 (28-29). VII, ANOP-a, kut. 1143 A, fas. 12, dok. 13. Omladinska brigada je formirana kao 14. hercegovaka brigada poetkom septembra 1944. od Omladinskog bataljona pri 13. brigadi i bataljona Junohercegovakog partizanskog NOP odreda (koji je rasformiran) - Marko Mihi, Mihajlo uzulan, Rade Pravica. Brigada je na dan formiranja imala 465 boraca, a krajem novembra 1944. godine 1603 borca; Mostarska operacija, VIZ, 1986, str. 359.

81

da, ogranienih optih i drugih predznanja, sa velikim brojem nepismenih, uvrste svoje jedinice i stanu na borbeni poloaj, da prigue svoje elje i otklone svoj lokalizam. Mnoga lica mladih, razilazei se po etama, bila su okvaena suzama, ali je i taj stav stolake omladine otklonjen, k o j o m prilikom je ukazano da u Omladinskom bataljonu ne smije biti ni stolakih ni bilekih eta, ve 1, 2. i 3. eta 1. omladinskog bataljona, te da svi predstavljaju omladinu Hercegovine i da tako treba da postupaju. Tako je pisao komesar Brigade komesaru Divizije, oekujui da se to prije dostavi oruje i odjea za omladince, jer ovako uopte ne lie na vojsku, pa i to da sve drugarice, a njih je bilo etrdeset, imaju suknje. Obuku i vaspitanje omladinaca tab 13. brigade povjerio je komandi 1. ete Rajku Salatiu, Fuadu Paiu i Miloradu Babiu, komandi 2. ete Vojinu Ivkoviu, Maksimu Vukosavu i Dragu Kljakiu, komandi 3. ete Filipu Bralu, Gojku Subotiu i edu Kuriliu, intendantu i njegovom zamjeniku Jovu Pudaru i Milanu Dobraniu, zatim pomoniku politikog komesara i zamjeniku komandanta Omladinskog bataljona Krstu egrtu i Milanu Kneeviu, koji su stigli iz 12. hercegovake brigade, ije je naimenovanje potvrdio i tab 29. divizije. Taj tab je za komandanta bataljona postavio porunika Maksima Kujundia, zamjenika komandanta 4. bataljona 12. brigade, a za naelnika Antuna Mratovia, naelnika taba 4. bataljona 10. brigade.144' U prvo jezgro nove brigade nisu pristizali samo omladinci iz privremenih omladinskih jedinica formiranih u selima osloboene istone Hercegovine (omladinske ete 10, 11. i 12. brigade su i dalje ostale u sastavu svojih brigada), ve se akcija za prijavljivanje dobrovoljaca vodila irom Hercegovine, pa i mobilizacijom mladih u okupiranim gradovima i varoima. Tako je bilo i u Mostaru tog ljeta 1944, gdje je KPJ predstavljala snagu pred kojom neprijatelj strijepi, gdje su djelovali, pored jedinstvenog (koordinacionog) Narodnooslobodilakog odbora, narodnooslobodilaki odbori posebno meu Srbima, Muslimanima i Hrvatima organizovani radi ireg okupljanja svih estitih graana u borbi protiv domaih izdajnika i okupatora. Partijska i skojevska organizacija, kako je to od njih sa osloboene teritorije i zahtijevano, iroko su popularisali i novoformiranu Mostarsku brigadu (13. hercegovaku) i Omladinsku brigadu (14. hercegovaku brigadu), iji su se borci okupljali na inicijativu USAOJ-a za Hercegovinu. O mobilizaciji u Omladinsku brigadu pisali smo vam opirno i poslali letke, prema tome znaaj toga vam je poznat, pisao je Oblasni komitet Skoja 5. avgusta 1944. Mjesnom komitetu Skoja za Mostar. Kaete da se neki lanovi Skoja nisu odazvali... U ime organizacije, ukaite im da je to direktiva od nas i ako se ne pokoravaju onda emo da imamo te ljude u vidu, odnosno doi e u pitanje njihov opstanak u organizaciji. To trebate postaviti pred sve one koji nisu neophodno potrebni i koji mogu da izau... Jasno je da u ovim danima kad je pobjeda tu, da je sveta dunost svakog omladinca da144>

VII, ANOP-a, k.l 152/11, f. 14, d.4 i 5; k.l 152/1, fs.l, d.21; Maksim Kujundi, narodni heroj, roen 1923. u selu elebiima kod Konjica, zemljoradnik, poginuo novembra 1944.

82

stupi u redove NOV, radi to smrtonosnijeg udarca neprijatelju. Omladinci Mostara svojim daljnjim ostajanjem u Mostaru mogu da se samo izloe veim opasnostima, jer e neprijatelj biti sve svirepiji. Nije iskljueno da ih sve pokupi u vojsku, jer ve vabe mobiliu po Njemakoj od 16 g o d i n e . . . 145) Ubrzo su - na osnovu proimanja i uzajamnosti idejno-politike, moralne i vojne usmjerenosti narodnooslobodilakog pokreta u okupiranom Mostaru i jedinica NOVJ - iz tog jedinstvenog mobilizacionog izvorita, kao i nekih drugih mjesta, krenule grupe dobrovoljaca. Patrioti Mostara su pisanim pozivom, nekad i tiskanicom taba IV operativne zone Hrvatske, pozivani u NOVJ, i samo rijetki pojedinci nisu se odazvali i nisu krenuli ve uhodanim i nikada provaljenim putevima izlaska iz grada.

Svijetla zublja bratstvaBrigada je i dalje straarila sa grebena Hrguda, Snijenice i Trusine, pa i iznad sela Biograda u kojem se rodio Blagoje Parovi mit, Titov bliski saradnik, lan Politbiroa CK KPJ 1934, nastavnik na Komunistikom univerzitetu u Moskvi, delegat KPJ na V I I kongresu Kominterne 1935, politiki komesar 13. internacionalne (francuske) brigade, koji se nadahnjivao djelom i rijeju Vladimira Gainovia, roenog u selu Kanju u bilekom srezu, organizatora i ideologa Mlade Bosne i Nedeljka abrinovia iz trebinjskog kraja i osuenika 1914, i pucnjima svoga zemljaka Bogdana erajia, roenog u Nevesinju, takoe, pripadnika nacionalno-revolucionarne organizacije Mlada Bosna, koji je izvrio samoubistvo nakon to je 1910. pucao na zemaljskog poglavara Bosne i Hercegovine generala Vareanina, predstavnika kolonijalno-feudalne tlaiteljske Austro-Ugarske. Bila je to mlada generacija naprednih Hercegovaca koja se vaspitavala i na djelu hercegovakih ustanika 1882. godine, kada su se prvi put udruili najborbeniji Srbi i Muslimani u oruanom otporu protiv austrougarskih trupa upravo u ovom nevesinjskom i gatakom kraju, gdje se i ljeta 1941. i ljeta 1944, vodila borba, dotad najtea i najuspjenija protiv okupatora i njegovih saradnika. Okupili su se u ustanike ete na hercegovakom kamenjaru, ne prihvatajui vojni zakon iz 1881 - koji je prelazio nadlenosti okupatorske vlasti - po kome su Hercegovci i Bosanci morali da slue u pukovima austrougarske vojske. Sad ve nije bilo razlike je li u pitanju Srbin ili Musliman, zapisao je Marko Vujai, jer svi su oni, manje-vie, podjednako trpjeli jaram Austro-Ugarske Monarhije. Poslije vjekovnog neprijateljstva i nepremostive razlike, za nekoliko godina sjedinie se u mnogo emu interesi Srba i Muslimana u Hercegovini i Bosni; bie da je vrijeme uinilo svoje i otrica neprijateljstva izmeu njih otupljena je i okrenula se protiv zajednikog neprijatelja - austrougarske okupacije.I45>

VII, ANOP-a, film 9, br. 3481.

83

U Stojanovom vaktu (Stojan Kovaevi), kako je narod upamtio taj ustanak, uzeli su uea Srbi i Muslimani u podjednakoj mjeri u prostoru koji je mogao brojati oko 150000 stanovnika, zapisao je Hamdija Kapidi, proirujui se do pred Sarajevo i Trnovo i prijetei da zahvati sve bosansko-hercegovake krajeve. Otud i brzo koncentrisanje 50000 vojnika, kojima su komandovala dva feldmaral-lajtnanta Dahlen i Jovanovi, sa jakom artiljerijom, to se sve sruilo na oko 5000 ustanika. I prirodno je da ustanak, koji nije imao podrku na strani, bez jedinstvenog rukovodstva i bez dovoljno modernog naoruanja, nije mogao da uspije i bio je najzad likvidiran krajem aprila 1882. godine. Od svega, ipak, ostadoe najdragocjenije prie koje su se prepriavale oko kunih ognjita, ostade najvrijednije to je rastureni ustanak mogao podariti ljudima toga kraja. Premda je ustanak imao lokalni karakter i nije bio ogledalo politikih i nacionalnih suprotnosti cijele Bosne i Hercegovine prema okupatorskoj vlasti, ipak je imao veliki istorijski znaaj, jer je jasno pokazao da se narodi nisu pomirili sa austrougarskom okupacijom, a uz to je njime uspostavljena ua saradnja izmeu Srba i Muslimana, saradnja koja e postati vaan elemenat u daljem razvoju prilika u Bosni i Hercegovini. O toj probuenoj svijesti udruenih Hercegovaca i o istorijskom znaaju nastavljanja zapoete borbe ponovo je progovorio Mio Ljubibrati, poruujui ustanicima, putem pisama iz Srbije, da sami sobom upravljaju, da se niko iz jabane, krstio se ili klanjao, ne mijea u poslove nae zemlje, predlaui da se obrazuje Narodna vlada koja ima da proglasi: ravnopravnost izmeu hriana i muhamedanaca, da pozove na oruje sve sinove Bosne i Hercegovine i Novopazarskog Sandaka, da izaalje deputaciju u Carigrad, Petrovgrad i London s molbom da se Bosni, Ercegovni i Novopazarskom Sandaku daruje samouprava, da rukovodi narodnu stvar unutar i predstavlja zemlju na strani. Odluni u elji da se zajedno oslobode od ovijeh novijeh na istoku varvara, to ili da zajedno izginu, iz ustanikog logora je objavljena i Proklamacija bosansko-ercegovakije ustanika na Evropu, kojom se kae da su se latili oruja, da ih Austrijanci mogu za as i savladati, ali k sebi pridobiti nee nikada, da sve kad bismo tada i savladani bili, nove e se borbe izroditi, i prestati nee dokle god se ne oslobodimo stranaca, ili svi do jednog ne izginemo. Pobunjeni seljaci su svoju misao o zajednikoj saradnji izraavah i drugaije, nepisanim programom koji ih je ujedinjavao u borbi protiv okupatora, pa su tu misao izraavali jednostavnim rijenikom koji je u stvarnosti izraavao njihovo raspoloenje i ideologiju. Tu misao je izloio Vladimir Skari: Borci za slobodu Hercegovine nali su i zajedniko geslo koje je glasilo: 'Za krst asni i vjeru Muhamedovu'. Ranije krvavo zavaeni, u borbi na suprotnim stranama, Srbi i Muslimani su nali zajedniku liniju borbe protiv okupatora, osjeajui duboko da im je nacionalna egzistencija ugroena.146 Poruke o bratstvu iz proklamacije, pisama i proglasa ivjele su na hercegovakim stranama sa novim generacijama revolucionara, obogal46'

M. Seferovi: Rascvjeti bratstva, Narodna armija, Beograd, 1984, str. 14-19.

6

81

ene novim idejama i saznanjima najprogresivnijih ljudi toga vremena. Glasovi sa tih dalekih borilita bili su, na razne naine, moralni podsticaji naprednim ljudima prije i izmeu dva posljednja svjetska rata, u narodnooslobodilakoj borbi i socijalistikoj revoluciji, pa otuda na zastavama partizanskih bataljona i imena junaka sa tih dalekih borilita. Na tom putu irokog razdanjivanja i buenja Hercegovine, razmeivanja pregrada koje su ljude ovih krajeva dijelile ili udaljavale jedne od drugih, duge su kolone komunista i spiskova politikih robijaa koji, pored drugih obiljeja, ukazuju i na to da su se upravo u to vrijeme djelatnosti KPJ najmudriji i najdalekovidiji ljudi iz svih nacionalnih sredina irokim frontom i klasno, i moralno, i idejno, i ljudski, zdruili i krenuli naprijed, sve do oruanog tutnja jugoslovenske revolucije. Do njemake propale ofanzive Zonentih u ljeto 1944. oglasilo se vrijeme kada se nije pitalo ko je Srbin, ko Hrvat, ko Musliman, Jevrej, Rom, jer svi estiti ljudi pregli su da svoju sredinu, kolektiv, mjesto, selo, bataljon, pretvore u svijetlu zublju bratstva.1471

85

147) o 29. hercegovakoj diviziji kao svijetloj zublji bratstva i jedinstva govorio je narodni heroj Dragia Ivanovi u vrijeme proslave etrdesetogodinjice njenog formiranja u Gacku novembra 1983. godine.

Borci

Prvog bataljona kod Divina 4. jula 1944.

Na Trusini, sredina jula 1944. Stoje: politiki komesar 2. ete Treeg bataljona Radovan Dobrani, zamjenik komandanta Treeg bataljona Milan Bili, komandir 2. ete Treeg bataljona Spiro Samardi i nepoznati borac. Sjede: politiki komesar Pratee ete Treeg bataljona Vlado uki Milojevi, politiki komesar Treeg bataljona Sveto Kovaevi i borac ije ime nije utvreno

Husa Orman i Esad Feji, prvoborci i komandiri u Prvom bataljonu snimljeni u dvoritu zgrade u centru okupiranog Mostara, ljeto 1944.

Bolniarke Trinaeste brigade s Olgom Marasovi (u sredini) na Hrgudu kod Stoca, ljeto 1944.

Narodni heroj Danilo Komnenovi, prvi komandant Brigade (od 14. maja do 9. septembra 1944)

Jovo Lui, politiki komesar 1. ete Treeg bataljona i Antun Kordi Toni pomonik politikog komesara Pratee ete Treeg bataljona koji su, s politikim komesarom 3. ete Treeg bataljona Brankom Mihiem i etvoricom boraca, poginuli u borbi s njemakim vojnicima kod Kamene, 19. decembra 1944.

tab Drugog bataljona u selu Trijebnju (Dubrave) septembra 1944. Stoje: komandant Omer Mrgan, zamjenik komandanta Brigade Milan Tabakovi, zamjenik komandanta bataljona Spiro Samardi i politiki komesar Safet Sefki. Lei borac ije ime nije utvreno

Defile boraca Trinaeste i etrnaeste brigade u osloboenom Trebinju oktobra 1944. Na elu kolone komandir 1. ete Prvog bataljona Raid Hodi, njegov zamjenik Savo Savi i politiki komesar 1. ete Muhamed Kreso Prva podjela odlikovanja rukovodiocima i borcima Treeg bataljona, Kamena, decembra 1944. Klee: obavjetajni oficir Ilija Bjelica, zamjenik komandanta Veljko Okuka, politiki komesar Rajko Miloevi, pomonik politikog komesara Kosto Burica (sjedi) i Pavle Komneni, operativni oficir taba Brigade

tab Prvog bataljona na Gubavici, decembra 1944: zamjenik komandanta Borisa Mandi, komandant Lazar voro, obavjetajni oficir Alija Kreso i politiki komesar Fadil Numi

Komandant Brigade Milorad Kujai i pomonik politikog komesara Brigade Dragutin Vukovi piu zapovijed za napad na njemako-ustake poloaje na desnoj strani rijeke Bune, krajem decembra 1944.

Poslije sastanka politikih i omladinskih rukovodilaca u Dubravama, decembra 1944. Stoje: lan Politodjela 29. divizije Asim Pervan, politiki komesar Treeg bataljona Brigade Rajko Miloevi, pomonik politikog komesara Brigade Drago Vukovi, politiki komesar Divizije Vukain Miunovi, politiki komesar Brigade Enver emalovi, pomonik politikog komesara Prvog bataljona Suljo erimagi, politiki komesar etvrtog bataljona Stevo Mievi. Klee: politiki komesar Prvog bataljona Fadil Numi, omladinski rukovodilac Brigade Lutvo Dzubur, pomonik politikog komesara Drugog bataljona Hasan Beribak, omladinski rukovodilac Treeg bataljona Veljko Barbieri i pomonik politikog komesara etvrtog bataljona Milan Grk

Direktiva Vrhovnog komandanta NOV i POJ od 30. marta 1944. tabu 29. divizije u kojoj se govori i o potrebi formiranja 13. hercegovake brigade

Pozdravno pismo Omladinske ete pri tabu 13. brigade od 7. novembra 1944. tabu 29. divizije povodom godinjice oktobarske revolucije

Iz biljenice pomonika politikog komesara Brigade Novaka Anelia 22. XI 1944: Na brigadnom savjetovanju Skoja postavljeno je 25 pitanja o zbivanjima u svijetu i u naoj zemlji

Udarnik - naslovna strana depnih novina 1. ete Prvog bataljona br. 5

Tree poglavlje 98

Blokada stolakog garnizona i razbijanje kolaboracionista(avgust - septembar 1944)

ako se snijeniko-trusinska operacija Sunanica - Unternehmen Zounenstich - ocenjivala u Komandi njemake 369. legionarske divizije, pokrenute i okonane jula 1944, da li su se i njeni pukovi, poput bataljona 7. SS-dobrovoljake brdske divizije Princ Eugen, koja im je i prepustila vrelo hercegovako podneblje i stalnu naelnu zapovijest o ophoenju sa etnicima, prema svojim bradatim saveznicima odnosili kao sa saborcima, drugarski, sa potovanjem, bez nedostojnog udvaranja, kako im je naloeno, uz upozorenje da je legionarima jedina baza za saradnju zajednika borba protiv komunizma, kakve je pouke ponio iz svoje komande odlazei iz Mostara, general-lajtnant Fric Najdhold, komandant 369. divizije, saoptavao je svoje odgovore i svoja saznanja u zatvorskoj eliji Vojnog suda beogradskog garnizona 3. maja 1946.148) Hercegovako ratno poprite upamtio je veoma upeatljivo i objanjenja o svemu to se dogaalo nije mu bilo osobito teko izloiti. Pohod na partizanski centrum (Hochburg) istono od Stoca, juno od Nevesinja i dalje u jugoistonom pravcu radi osloboenja jedinog puta dovoza od Mostara do Dubrovnika, kao god i eljeznike pruge Mostar - Trebinje, stalno prekidani od vojnih odreda iz tog partizanskog centruma, zakoen tekim gubicima i porazima koje su partizani zadali nevesinjskoj borbenoj grupi, okonao se na polaznim poloajima, pa otuda i generalova ocjena da je vojska iz garnizona gotovo uludo pokrenuta: Neuspjeh za ovu operaciju nalazi se s jedne strane u borbenoj snazi partizana kao i u tekom terenu, a s druge strane u injenici da su etnici popustili i da su se neki odredi divizije ustruavali da i dalje vode borbe skupa sa etnicima... Postignuti su bili, dodue, mjesni uspjesi, ali ienje prostora nije uspjelo. Sa 25. julom bila je operacija zaustavljena, Gacko naputeno, ostale formacije vraene na njihova stara posadna mjesta... 149)148>

K

Vojnoistorijski institut (VII), Njemaka arhiva, k. 10, f. 1. a, dok. 6, Zapisnik sasluanja Frica Najdholda sainjen u Vojnom sudu beogradskog garnizona. Is.1?- Prilikom sasluanja generala Frica Najdholda, govorio je i o tome da je njegova divizija nosila oznaku 369-te (hrvatske) pjeadijske divizije i da je uslijed crtea koji se nalazio na svim vozilima (crveni avo) dobila divizija u ustima naroda i u redovima divizije nadimak 'vraija divizija', ali da se zvanino divizija nije nikad tako nazivala ili oznaavala. Zatim, kako je 1. bataljon 370. puka otkazao poslunost, jer vojnici, mobilisani sa teritorije NDH, nisu htjeli da sarauju sa etnicima i da se zajedno s njima bore protiv partizana, da su trojica kolovoa bili i osueni na smrt, ali da ih je on spasio strijeljanja.

Provlaenje legionara od Stoca za Bileu nebranjenim pravcemNjemake jedinice su ponovo, bez odmora, pokrenute u nove borbe. Pripremao ih je neposredno i general Vajks, komandant Jugoistoka, koji je poetkom avgusta stigao i u Mostar. Prikupljene su legionarske snage, etnike komande su podstaknute novim sanducima municije i drugim obeanjima, djelimino su konsolidovane domobransko-ustake jedinice i, ve poetkom avgusta, neprijatelj je poeo da koncentrie svoje snage u Trebinju dovlaei ih iz rejona Ljubuki - Vrgorac i Slano - Oraac. U Trebinje je sa tih podruja stiglo oko 700 njemakih vojnika i nekoliko topova, iz Mostara oko 200 vojnika sa motorizacijom, a 2. avgusta je sa sektora Biograda i Trusine ka Hrgudu i Stocu krenulo 600 vojnika. 150 ' Doekao ih je Izviaki vod 13. brigade i, poslije krae borbe, izviai su se povukli i dvije neprijateljeve kolone prenoile su u irem podruju Dabrice. Sutradan su se vraijaci, uz artiljerijsku podrku, sudarili sa 3. i 4. bataljonom 13. brigade. Borba je voena cio dan. Predvee su uspjeli prodrijeti na Hrgud, ali se tu, ipak, nisu mogli zadrati. Idueg dana, gonjeni bataljonima, stjerani su u Stolac, gdje su odvukli poginule i ranjene, ostavljajui na poloajima dva poginula vojnika. U borbi na Hrgudu poginuli su borci 3. bataljona Branko Kajgo, Luka Grbo i Ljubo Samardi, dok je ranjeno pet boraca.151' S druge strane Stoca, na njegovim junim prilazima, etnici su u selu Poplatu zatvorili nekoliko saradnika narodnooslobodilakog pokreta i kue im popalili. Bila je to njihova represalija zbog napada bataljona Marko Mihi Junohercegovakog NOP odreda na etnike u Poplatu, kada je i 13. brigada trebalo da napada na tu etniku grupaciju, ali do tog sadejstva nije dolo jer su njena dva bataljona vodila borbu sa legionarima na drugoj strani Stoca.152' Tih dana, dok je Brigada drala poloaje na liniji Hrgud - Drvenica - Kuba, odravala vezu sa 12. brigadom i Odredom, razvijala izviaku i obavjetajnu djelatnost, odnosno izvravala svoj osnovni zadatak odbranu osloboene teritorije na optim pravcima Blagaj - Dubrava Dabar, Stolac - Dabar, Ljubinje - Dabar, kao i dejstva na komunikacijama Stolac - Ljubinje i Stolac - Domanovii - Mostar, drei tako stolaki legionarski garnizon u iroj blokadi, tab 29. divizije je nareenjem od 8. avgusta obavijestio brigade da neprijatelj najvjerovatnije namjerava, s obzirom na koncentraciju njemakih jedinica u Trebinju, da oslobodi i osposobi za saobraaj komunikaciju Niki - Trebinje i da dijelove 29. divizije i Primorske udarne grupe odbaci to dalje sjeverno od te komunikacije, kao i da osposobi za saobraaj i komunikaciju Stolac - Ljubinje - Trebinje. Zbog toga je i naredio 13. brigadi da i dalje ostane na svojim poloajima, da odrava najtjenju vezu sa Junohercegovakim odredom i potpomogne njegove bataljone, uz upozori VII, ANOP, k. 1143 A, f. dok. 3. 151> VII, ANOP, kut. 1143, f. 13, dok. 1. 152> VII, ANOP k. 1718, f. 3, dok. 14.

99

renje da Brigadu za sada ne moe pojaati, jer je glavno teite borbe na pravcu Trebinje - Viluse - Velimlje. 153 ' Dva dana ranije, u noi izmeu 5. i 6. avgusta oko ponoi, neprijatelj je iz Stoca napao u vie kolona i uz pomo etnika glavninu 13. brigade na sektoru Vlahovii - egulja. S tim snagama se i ovog puta prvi sukobio brigadni Izviaki vod kod Poplata i osujetio iznenadni napad. Vie od 500 neprijateljevih vojnika, koji su bili odbaeni ka Bitunji i Ubosku, ipak je uz podrku artiljerijske vatre (6 haubica) ovladalo linijom ulinovo brdo (k. 844) - Drvenica (k. 954) - Duboki do (k. 785).1541 U protivnapadu 4. bataljona koji je nastupao frontalno, i 3. bataljona, koji se preko ulinova brda zabacio neprijatelju za lea, legionari su potisnuti i odbaeni na polazne poloaje. Sutradan, 7. avgusta oko 14 asova, legionari su ponovo napali 4. i 1. bataljon na poloajima Zavrje - ulinovo brdo, gdje ih je i no zatekla. Zoru, ipak, nisu tu doekali, jer su ih bataljoni te noi napali i, poslije due borbe, stjerali u Stolac. U tim borbama poginuli su komandir 1. ete 1. bataljona Omer Livnjak i vodnik 4. bataljona Vasilj orlija, pored tri ranjena borca. Neprijatelj je imao oko 20 poginulih i vie ranjenih.155' Dvije protivnike vojske zastale su na starim poloajima i tab 13. brigade obavijestio je Diviziju da, i pored toga to u tim okolnostima teko dokuuje obavjetajne podatke, arija u Stocu prenosi da vabe namjeravaju u ovom poduhvatu istiti Hrasno - Vlahovie, dok drugi govore da je ovo pokret radi probijanja komunikacijom Stolac Ljubinje - Trebinje, da bi ta druga procjena mogla biti tana jer to sudimo po rasporedu neprijatelja pred sami napad. Ubrzo se obistinilo da je druga pretpostavka bila, uglavnom, tana: pokret vraijaka od Trusine ka Stocu 2. i 3. avgusta, koji je bio poetak neprijateljevog manevra kojim su se eljeli probiti preko Stoca i Ljubinja za Bileu (jer to nisu mogli uspjeti u operaciji Sunanica pravcem Nevesinje - Bilea), nastavljen je 9. avgusta kada je 700 legionara sa oko 250 konja krenulo nebranjenim pravcem Kapavica - rvanj, gdje su se sastali sa etnikim komandantima Mirkom Kovaeviem i Batriem Bulatoviem i njihovih ezdeset pratilaca, odakle su zajedno krenuli prema Zvijerini, gdje su i zanoili. Sutradan su u dvije kolone i u dva pravca produili ka Bilei i njenom irem podruju. Tada su se dovlaile jedinice prema Crnoj Gori radi nastavljanja ofanzivnih operacija koje je komandant Jugoistoka pokrenuo pod ifrom Ribecal (Rbezahl kako bi sprijeio prodor jedinica NOVJ u Srbiju, angaujui njemaku 2. oklopnu armiju u operacijama koje su trajale od 12. do 26. avgusta i obuhvatale vei dio Crne Gore, Sandaka, jugozapadni dio Srbije i jugoistone Bosne, kao i dio jugoistone Hercegovine.Zbornik, tom IV, knj. 28, dok. 37. Zbornik, tom IV, knjiga 28, dok. 33. 1551 VII, 1143 A, f. 7, dok. 7/. VII; Zbornik, IV/28, str. 183: U izvjetaju Zapovjednitva 6. orunike pukovnije od 14. avgusta 1944. o njemakim snagama se kae, da su u borbi 6. kolovoza kod sela Pocrnje (8 km juno od Stoca) poginula dva njemaka vojnika i tri etnika, a jedan partizan da je pao u zarobljenitvo, odnosno da se toga dana druga skupina njemake vojske sukobila sa partizanima kod sela Burmazi (5 km. j. z. od Stoca), da je borba trajala do 18 asova i da su partizani protjerani.

Na iznenaenje mnogih, tom prilikom se omladinski rukovodilac brigade Lutvo Dubur zaglio s jednim od njih - Alijom Zvizdiem, 163 ' svojim roakom, a poznavao je i ostale koji su zbog svoje neodlunosti i drugih okolnosti mobilisani i otpremljeni na vojnu obuku u Austriju, a potom vraeni na jugoslovensko bojite. Njihovo ispitivanje se zavrilo obostranom eljom da meu neprijateljevim bunkerima dokau svoja politika i moralna opredjeljenja. Alija Zvizdi je svojom izuzetnom hrabrou, kasnije, postao i komandir ete u 1. bataljonu, a i ostala trojica su u drugim jedinicama, takoe, ispoljili hrabrost i privrenost narodnooslobodilakom pokretu. To je i vrijeme kada se veina naroda Hercegovine, naroito od proljea 1944, okrenula protiv okupatora i njegovih saveznika, pa i u podrujima gdje se to manje oekivalo. Tako je i u Gacku trebalo da se odri smotra slavuja (novaka, regruta, obveznika), mladia roenih 1926. godine, ali na prozivku radi odlaska u domobranstvo niko nije doao. To se dogodilo i nekoliko dana kasnije u Mostaru, na smotri vojnih obveznika sa ireg hercegovakog podruja, kada je vojni izvjestitelj narednik Marinovi priredio sve potrebno i novake obavijestio, ali se ni tada niko od njih nije p o pozivu odazvao. Sve to, razumljivo, zabrinulo je ustako-domobranskog generala Begia, koji je u Gacku pregledao njemaku posadu, a bio je i u etnikoj komandi na ruku, gdje je prireen banket u ast njemakih asnika, kojom prilikom je general primio i ustakog satnika Demala Tanovia iz Kule Fazlagia, zapovjednika 3. bojne domobranskog 9. posadnog zdruga, i komandanta etnikog Nevesinjskog korpusa Milorada Popovia.164) Zajednike nevolje udruenih neprijatelja, koje su ih jo vie zahvatile poslije sloma njemake julske ofanzivne operacije u istonoj Hercegovini, podstakle su njihove komande da krenu u nove poduhvate na prostranom operacionom podruju 13. hercegovake udarne brigade, na prilazima i na terenu Crvene republike, posebno oko Stoca i Ljubinja, gdje su se poetkom i sredinom avgusta okupile znatne etnike snage. Tako su se u selu Poplatu koncentrisali ostaci Stolake, Ljubinske i Metkovike brigade sa etnikim grupama Mirka Kovaevia, Mate Milievia, Betria i Trklje, njih oko 800, a sa svojih 100 etnika proao je prema Nevesinju i kapetan Danilo Salati, zamjenik etnikog vojvode Petra Baovia, komandanta etnikih operativnih jedinica za istonu Bosnu, Hercegovinu i Boku. Koncentracija etnika u Poplatu bila je u neposrednoj vezi sa pristizanjem etnike grupacije na ire podruje Nevesinja radi uspostavljanja etnikog jadranskog mostobrana, kolaboracionistikog poduhvata, ijem e potpunom debaklu jednim dijelom doprinijeti i 13. hercegovaka brigada. Pripremajui se da terorom i opsjenama ubijede seljake da e etnici preuzeti vlast od Nijemaca sve do lijeve obale Neretve i da e uskoro doi velika etnika vojska iz Srbije, a u elji da ispolje svoju snagu, nekoliko stotina etnika rasporeenih u etiri kolone napalo je Junohercegovaki partizanski odred 17. avgusta, upali su u partizansko1631 164>

Alija Zvizdi, penzioner, ivi u Sarajevu. VII, Arhiva NDH, kut. 110, f. 6, dok. 2.

100

Gornje Hrasno, poneto su i postigli, ali zakratko. Protivnapadom su rastjerani, a u torbi ubijenog komandanta Metkovike brigade, Mitra Trifkovia, koji je leao pored etvorice poginulih etnika, naena je arhiva koja je poslata u tab 29. divizije. tab etnike brigade Stolac nam je dostavio priloeni dopis, na kojeg smo mi usmeno odgovorili, da emo im preko muice poslati odgovor sa novim Trifkoviima, a da kod nas nema zarobljenika pisao je Junohercegovaki odred 19. avgusta. naglaavajui da su traili od 13. brigade da toga dana zajedniki napadnu etnike u Ljubinju i Poplatu.165 vru saradnju sa 13. brigadom zatraio je Odred i zbog toga to su etnici na razne naine uspjeli da pasiviziraju dobar dio naroda ljubinjskog sreza, a etniki komandant Mirko Kovaevi je mobilisao oko 100 mladia i formirao 1. leteu brigadu etnikog Trebinjskog korpusa.,66) Izgledalo je da do zajednikih akcija 13. brigade i Odreda nije dolazilo tako esto i efikasno, da etniki obavjetajni organi pravovremeno obavjetavaju o pokretima partizanskih snaga. Ipak je bivalo sve jasnije da su i drugi razlozi uslovili nedovoljnu zajedniku aktivnost Odreda i Brigade protiv etnika, pa je i sm Stab Odreda, 28. avgusta 1944, obavjetavajui Diviziju o prilikama na svom terenu, smatrao za shodno da kae da su etnici iskoristili vezivanje nae Divizije za njemake garnizone, pa su se naroito aktivirali u junoj Hercegovini, tako da su nae jedinice stalno u borbama, a zatim da 13. brigada, koja je titila od Stoca dabarsko podruje, ekonomsku bazu Divizije, rijetko moe efikasno da intervenie sa naim akcijama, a bila bi potrebna ea intervencija Brigade. 1671 Dok su, tako, od Stoca prema Ljubinju, Trebinju i Bilei trajala preganjanja sa etnicima i kriparima, u etvorouglu Mostar - apljina i Stolac - Nevesinje, na prostranom platou Dubrava koje je, takoe, bilo ire operacijsko podruje 13. brigade, pored manjih rasutih etnikih grupa, izmeu njemakih garnizona u okolnim gradovima, komunikacije od Mostara do Domanovia i Stoca dralo je oko 200 ustaa i legionara, u Domanoviima oko 150 totovaca, kao i muslimanska milicija koja je i okupatoru zadavala sve vie briga.1681 Jer, poslije vie poraza u borbama jula 1944. koje su imale veoma pozitivnog odraza u svijesti irih sredina na itavoj toj prostoriji, posebno u Neretljanskoj kotlini, muslimanske mase naroito su odskoile u pogledu energinosti u stavu prema okupatoru i njegovim slugama, te se svuda primeuje jaa pomo naoj vojsci, da se javno govori meu Muslimanima da je dolo vrijeme kada svi treba da idu u partizane, pisao je tab 13. brigade Diviziji, napominjui i to da se osjea poboljanje i kod Hrvata, bar onog potenog dijela, da ba zbog toga okupator ini krajnje napore u sprovoenju opte mobilizacije kojoj se malo ko odaziva, odnosno da je nastalo opte utrkivanje policije, agenata i vojske ko e vie uhvatiti ljudi , da je Mostar naroito ovo ispoljio, pogotovu poZbornik NOR, I661 Zbornik NOR, J" Zbornik NOR, 168) Zbornik NOR,1651

IV/28, dok. IV/28, dok. IV/28, dok. IV, knj. 28,

73. 64. 105. dok. 54.

101

slije zapovjednika skupa oruanih snaga Hum-Dubrave, kada je uhapeno vie desetina graana, pa i to da Hercegovinom krui vijest da vabe naputaju ovu prostoriju i da trebaju vlast od Neretve predati etnicima, a preko Neretve ustaama.1691

Drugi (Dubravski) bataljon

13.

brigade

Upravo u takvim vojno-politikim prilikama i previranjima meu narodom tog dubravskog podruja, poetkom avgusta 1944. stigao je u svoje selo Bivolje Brdo, usred Dubrave, komandant 1. bataljona 13. brigade Omer Mrgan. Mitraljezac iz bitaka na Neretvi i Sutjesci, komandir u Mostarskom partizanskom bataljonu, snani, visoki i pleati ratnik poznat najvie po tome to je svoje mitraljesko odjeljenje i etu privlaio nadomak neprijateljevih bunkera, razvijajui i prenosei na svoje borce vjetinu i prednost kamufliranog privlaenja, kroz kamenjar, uvjeren da je rodna gruda, ako se dobro zna, da su njene raznolikosti, vrtae i kripine, kamene grede, bijele i otre i gole stijene, kozje staze, da je to njihovo zemljite ujedno i njihova velika prednost i zatitnik, najbolji armirani bunkeri i rovovi u kojima se borci, uz njihove iznenadne none napade i prepade iz pozadine, najee, dosta sigurno osjeaju i, na osnovu ega se mogu, velikim dijelom, objasniti relativno male rtve u sudarima brigada i njemakih jedinica, makar ih podravale topovske baterije, tenkovi i avioni. Borac, zalegnut iza ivca kamena, pa i nevelikog, krljavog i od koza obrtenog i bodljikavog grma, najvie je osjeao zebnju od minobacakih granata koje padaju s neba, ali se i toj nevolji znalo doskoiti. Tada bi se primakli gotovo nadohvat neprijatelju, zali bi u prostor u kome se obraun vodio runim bombama, borbom prsa u prsa, pa je lina hrabrost odluivala. Na takva raskra hrabrosti i vjetine ratovanja vodio je komandir i komandant Omer Mrgan svoje borce, i svi su, najee s njim u prethodnici, upadali bez osobite zebnje u svaku novu akciju. Jedno takvo borbeno jezgro stiglo je i u Bivolje Brdo, u Mrganovu rodnu kuu, u selo u kojem je ljeta 1941. djelovala partijska elija.170'Dana 9. kolovoza 1944. u 11,15 sati noi umoren je od podmukle razbojnike ruke u Mostaru, u dvoritu svoga stana general Franjo Simi, zapovjednik svih operativnih hrvatskih snaga na Srednjem Jadranu, stoji u izvjetaju koji ie iz Mostara 11. avgusta 1944. upuen Predsjednitvu vlade u Zagrebu (Vojnoistorijski institut, Arhiva NDH, k. 194, fas. 2, dok. 9/6). Ta podmukla ruka koja je ubila generala imia je, prema ocjeni partijskog rukovodstva u gradu, djelo Gestapoa, njemako-ustake zajednike akcije, jer i general i mnogi oko njega prieljkivali su, smatralo se, iskrcavanje Enleza na jadranskoj obali i politiko konfrontiranje i prestrojavanje maekovaca kako i se pri kraju rata, ipak, bar neto uiarilo od Saveznika. Uz to, mislilo se i o tome da se prilikom iskrcavanja Engleza na obale Jadrana onemogui etnika odmazda za ustake pokolje, ali i o tome da se, eventualno, s njima zajedno, uz pomo Engleza, sprijei Narodnooslobodilaka vojska da nastavi svoje djelo istjerivanja neprijatelja i njegovih pomagaa iz zemlje, kao i unitenje faizma (M. Seferovi: Osobenosti partizanskog Mostara u vrijeme priprema i izvoenja mostarske operacije asopis Most, Mostar, br. 57, april 1985). 170) u deliji KPJ sela Bivoljeg Brda, bili su Omer i Salko Mrgan, Musair Kebo, sekretar skojevskog aktiva, iji su otac, hoda, i tri brata nosioci Partizanske spomenice 1941, a brat Harno, poginuo kao politiki komesar bataljona na Ivan-sedlu, zatim Meho iber Mali i Meho Krpo.169)

102

u grupi koja je stigla iz 13. brigade u Dubrave bili su i politiki komesari Mustafa Grabovac i Hasan Beribak, bataljonski referent saniteta Raska Elezovia, intendant Salko Mustafi i komandir Huso Kreso, borci koji su preturili mnoge dramatine okraje, zalijeivali rane i ponovo se vraali meu bombaka i mitraljeska odjeljenja, poput Mustafe Grabovca, bravara i lana KPJ od 1938, mitraljesca u neposrednoj odbrani Centralne bolnice na Sutjesci, odakle se vratio teko ranjen i, u okupiranom Mostaru, doekan i operisan od studenta medicine Alije Krpe Alice. I Hasan Beribak, obuar, zaposlen kao pruni radnik na eljeznici, ilegalac u domobranstvu i hapenik koji aprila 1942. bjei iz zatvora u partizane, skojevski rukovodilac u 2. krajikoj brigadi i komesar ete u 2. dalmatinskoj brigadi, kao komesar ete Zatitnog bataljona 29. divizije stigao je u Dubrave obogaen i politikim i borbenim iskustvima, da bi u vrijeme formiranja 2. bataljona (Dubravskog) bio komesar ete. U tom prvom jezgru Dubravskog bataljona bio je i njegov prvi politiki komesar Safet efki, potpisnik sva tri pisma bosanskohercegovakih studenata uoi drugog svjetskog rata, kojima su mladi ljudi obnarodovali svoj pogled na prilike u zemlji i koji se, u sutini, nije razlikovao od programa KPJ koja je i podstakla te svojevrsne manifeste udruene omladine iz svih nacionalnih i socijalnih sredina. Kao diplomirani pravnik i lojalan graanin takozvane Nezavisne Drave Hrvatske, postao je zamjenik a zatim i kotarski predstojnik (sreski naelnik) u Stocu. Neposredno povezan sa saradnicima ilegalnog pokreta u gradu, prije svega, s Osmanom Pirijom, sekretarom Mjesnog komiteta Skoja, koji je kao ak tokom ljetnog raspusta u kotarskoj oblasti radio kao volonter u administraciji. Deavalo se da efki i jo jedan vaan saradnik NOP-a, dr Fridrih Zerzavy, Ceh, novi upravnik Dravne bolnice, proglase izvjesno podruje ili selo zaraenim od tifusa ili neke druge zarazne bolesti, pa da patrole orunika ili okupatora, obavezno zaobilaze skrovite ilegalaca, prisjeao se Osman Pirija, jedan iz gradskog obavjetajnog centra, koji je, zahvaljujui saradnicima NOP-a u etnikim i milicijskim jedinicama u irem stolakom podruju, tokom cijelog rata obavjetavao okolne partizanske jedince o prilikama u neprijateljskim garnizonima, pa i 13. hercegovaku udarnu brigadu, ime se jednim dijelom i mogu objasniti njene pravovremene i uspjene akcije u ljeto 1944.1'11 Iz takvog ilegalnog vrstog sredita, kao lan i sekretar MK KpJ, stigao je Safet efki, omalen i crnoput ustaki predstojnik, u Junohercegovaki NOP odred, i januara 1944. postao zamjenik politikog komesara i partijski rukovodilac odreda. Kada je Odred dobio nareenje da bataljon Savo Belovi, jedan od etiri odredska bataljona, poalje u sastav 13. hercegovake brigade, partijski rukovodilac i zamjenik komandanta odgovorili su pismom da to nije pametna odluka, jer Odred kontrolie ogroman prostor u junoj Hercegovini, prevre vozove n a eljeznikoj pruzi Mostar - Trebinje, te da Odred ne treba tako krnjiti.171)

Knjiga Sjeanje boraca stolakog kraja, Optinski odbor SUBNOR, Stolac, 1984.

103

Naili su zatim i drugi nesporazumi i rasplet je bio - Safet efki je kanjen strogim partijskim ukorom, smijenjen sa dunosti i, kasnije, postavljen za politikog komesara Zatitnog bataljona 29. divizije. Tako je sa partijskom kaznom postao, uz komandanta Omera Mrgana, politiki komesar novoformiranog 2. bataljona.172' Na tom dubravskom terenu zatekla se tog ljeta i partizanska eta Savo Belovi, koja je formirana na Hrgudu iznad Stoca, kada je partizanski bataljon Savo Belovi uao u 13. brigadu kao njen 3. bataljon. Politiki komesar ete je bio Anelko Belovi, ujedno i sekretar Optinskog komiteta KPJ za Dubrave, a komandir Vlado Pivac. eta od etrdeset i nekoliko boraca, preteno mobilisanih boraca Srba, napala je orunike postaje u Trijebnju i Opliiima, a u njenoj zasjedi na makadamskom putu izmeu sela Pijesci i Bivoljeg Brda, u kamionu njemake organizacije TODT koji je raznesen minom, poginula je sestra Omera Mrgana koja je poslom, nakon zatvora, krenula u Mostar. Za taj tragini sluaj saznali su koji dan kasnije u selu Trijebnju, kada su se sastali s Omerom Mrganom i grupom boraca iz 13. brigade. Oni su na tom terenu zatekli 35 naoruanih pripadnika NOP-a, koje su vodili komandiri Ibro Vuk i Ramo Idriz, prvo jezgro novog Dubravskog partizanskog bataljona, okupljeno na inicijativu Optinskog komiteta KPJ za Dubrave (novi sekretar je bio Ibro Hasanagi iz Trijebnja) i Okrunog komiteta KPJ za junu Hercegovinu, nekoliko terenskih radnika i uglednih domaina, partizanskih saradnika, meu kojima je bio i hoda Ahmed Dedovi. Zatim je na inicijativu Oblasnog komiteta KPJ za Hercegovinu upuen u Dubrave i kapetan Omer Mrgan radi mobilizacije i da vojniki odri i uvrsti ve postojeu jedinicu, kako je pisao tab 13. brigade 13. avgusta 1944, napominjui Diviziji da je dunost komandanta Mrganovog 1. bataljona preuzeo zamjenik komandanta 4. bataljona Milan Bjelogrli. Partizanska eta Savo Belovi vratila se iz Dubrave na Hrgud, gdje je 8. septembra upuena u svoj matini bataljon Savo Belovi, tj. kao 3. eta 3. bataljona 13. hercegovake brigade, kada je njen politiki komesar otiao za politikog komesara 2. ete 4. bataljona umjesto Mitra Lojovia. Kada je 16. avgusta Divizija obavjetena da jo nema izvjetaja od druga Omera Mrgana kapetana, ali da narod prepriava da je ve mobilisano oko 80 boraca, a Cedo Kapor, lan Oblasnog partijskog rukovodstva, 19. avgusta da je Mrgan uspio da okupi 60 boraca, a usi ovi za daljnje okupljanje su povoljni, 173 ' komandant 29. divizije general-maSafet efki, koji kao penzioner ivi u Sarajevu, za vrijeme dok je bio kotarski predstojnik u Stocu slao je vie dopisa Velikoj upi H u m u Mostaru o prilikama u stolakom srezu, u kojima je esto pokuavao da opravda neke neizvrene zadatke. Tako je i 26. avgusta 1943. poslao dopis o slabom ragrutovanju mladia za domobranstvo NDH. Poto je na kraju tog dopisa zakljuio da se pravoslavci uope nisu niti misle odazvati, dok se ni katolici, ni muslimani ne mogu pohvaliti u odazivanju, jer su u tome podpuno jednaki, Veliki upan je na kraju te stranice rukom napisao: Kotarskom predstojniku. Javite koji su to katolici, koji propusnicama bjee preko Save, kao i imena onih muslimana, koji su se sakrili u rudniku. Nije od vas traeno da aljete neka udna opravdanja ve izvrite svoju dunost. Pero Zlatar (Vojnoistorijski institut, arh. NDH, k. 153 a, fas. 5, dok. 51/1; ANOP, kut, 192, f. 1, dok. 43/11) 173 ' Arhiv Hercegovine, OK, k. 1-55.172>

104

jor Vlado egrt je, dvadesetak dana kasnije, 7. septembra, veoma optimistiki, jer prilike su bile znatno sloenije, obavijestio politikog radnika Jovana Ratkovia da u Dubravama kod Stoca stvari stoje najbolje to moe biti za nas, da je kapetan Omer Mrgan formirao bataljon koji se skoro popeo na 200 boraca... 1 7 4 ' I dok je Okruni komitet za junu Hercegovinu 31. avgusta 1944. upozoravao Oblasni komitet KPJ za Hercegovinu da je u Dubravama situacija prilino povoljna, naroito u pogledu mobilizacije, da se Dubravski bataljon brojno poveao,^ ali (da) u istom nema ni Srba ni Hrvata, a to nam govori da (je) linija bratstva vrlo vaan problem koji treba rijeiti, nekoliko dana kasnije, 5. septembra 1944, Hercegovaki vijesnik, organ Propagandnog odsjeka Oblasnog NO odbora za Hercegovinu, u broju 9, na naslovnoj strani donio je prilog sa nadnaslovom Prvi muslimanski bataljon u Hercegovini i naslovom Uvruje se bratstvo naih naroda, u kojem profesor Salko Nazei, sem ostalog, pie: Odluka Muslimana u Dubravama da masovnim prelaskom u redove Narodnooslobodilake vojske, formiranjem bataljona uzmu masovnog uea u narodnooslobodilakoj borbi, znai prekretnicu u shvatanju neodlunih i kolebljivih. Ta odluka je rezultat svega onoga to se desilo i deava i kod nas i u inostranstvu. On treba u najskorije vrijeme da preraste u brigadu, da poslui kao primjer i ostaloj Hercegovini da u omasovljavanju nae Narodnooslobodilake vojske, u jaanju nae X X I X divizije gledaju svoj jedini put... 175)

Krugovi

oko

kunih

ognjita

Da li e to biti prvi muslimanski bataljon ili, pak, brigada, odnosno 2. bataljon 13. brigade, kako je smatrao tab 13. brigade kada je poetkom avgusta poslao u Dubrave komandanta 1. bataljona Omera Mrgana i grupu vojnih i politikih rukovodilaca, dogaaji e se ubrzo sami rasplesti i odgonetnuti, bez obzira na izvjesne neusklaenosti u praktinom djelovanju i oekivanjima partijskog i vojnog rukovodstva Hercegovine. Takve neodreenosti ispoljavale su se ne samo prilikom formiranja bataljona u Dubravama ve i u vrijeme okupljanja i formiranja terenskog partizanskog bataljona u Mostarskoj kotlini, bez njihovih meusobnih susreta i bilo kakve organizacione i politike usklaenosti. Kada je desetak boraca, tek mobilisanih, naoruanih pukomitraljezom i pukama, samovoljno napustilo 3. bataljon 13. brigade i vratilo se u Dubrave, ostavili su poruku da ne idu kuama, da oni nisu dezerteri, ve da ih zove Milutin Brstina u svoj bataljon, koji namjerava da formira u Biini i u selima njihovog ueg zaviaja, te da e radije ratovati oko svojih kua, kako im je obeano. Zbog toga je 13. brigada i zatraila od Divizije da se naredi Milutinu Brstini da ne prima njene vojnike u svoju jedinicu ukoliko je ima ili namjerava formirati, jer ako se ovo propusti oteae nam se mobilizacija, a ima izgleda da i ovi preostali pobjegnu tamo.176' ^ V I I , ANOP, k. 1143, f. 8, dok. 30. 175) Muzej Revolucije BiH, tampa NOB, inv. br. 53. 176> VII, k. 1152/1, f. 5, dok. 1.

105

U terenski partizanski bataljon Mostarska kotlina, o ijem formiranju je donesena odluka na sastanku Optinskog komiteta KPJ za Mostarsku kotlinu, krajem juna 1944, uli su dobrovoljci iz sela tog podruja i Dubrava, koji su i ranije, u manjim oruanim grupama, uestvovali u akcijama uzdu makadamskog puta Mostar - Nevesinje i u nekim dubravskim selima, oekujui da e ubrzo iz podvelekih sela, sa prostranog planinskog pojasa visoko iznad Mostara, prevesti u svoje ete i pripadnike muslimanske milicije. Bio je to bataljon u kojem su se u gotovo podjednakom odnosu okupljali Srbi i Muslimani, pa je tako zamjenik komandant (Milutin Brstina) bio Halil Bai, a politikom komesaru (Mehmedu Buljuku) zamjenik Milovan Kuzman. U bataljon su dolazili Srbi i Muslimani iz Malog Polja i Rabine (41 borac), Vranjevia, Jasene, Rotimlje, Kozica i Pijesaka, Draevica i Gnojnica, Hodbine i Baevia, Blagaja i Mostara, njih sedamdeset i nekoliko, koji su napadali i na vojne kamione na putu Mostar - Nevesinje i Mostar - Stolac, postavljali mine na eljeznikoj stanici Rodo, vrili prepade i zasjede na njemake izviake vodove i vrili mobilizaciju za NOVJ. Zatraena je i pomo od Sreskog komiteta KPJ za Stolac da se uticajni Muslimani, komunisti, poalju u Podvele kako bi jedan dio antikomunistike milicije, koja je bila pod etnikim uticajem dvojice muslimanskih etnikih perjanika, preveli u partizanske jedinice. Politikim radnicima je sa tog planinskog stoarskog podruja porueno da e milicija prei na drugu stranu samo ako do njih dou na razgovor oficiri 29. divizije. Tako se i dogodilo da je tab 13. brigade obavijestio Diviziju (16. avgusta) da e nastojati da uspostavi vezu sa Podveleom. Mjesec dana kasnije su Alija Kreso Ala, obavjetajac 1. bataljona 13. brigade, kurir mostarske partijske organizacije iz prve ustanike godine, Faik Sunagi, mainbravar iz Konjica i politiki delegat brigadnog Izviakog voda, i dva terenska partijska radnika Salko Alii Hoda iz Dubrava i Ragib Handar iz Nevesinja, dobili neposredna uputstva da u podvelekim selima - u kojima su mostarski komunisti tokom pune tri ratne godine pronalazili svoja stalna i bezbjedna odmorita, ali odakle su samo pojedinci uzeli puku i odlunije se suprotstavili okupatoru preuzmu muslimansku miliciju, oslonjenu na rastrojenu etniku organizaciju, i da se, kao lanovi komande novoformirane partizanske jedinice, sa svojom kolebljivom vojskom spuste niz planinske strane, preu put Mostar - Nevesinje i prikljue 13. brigadi. Kada su poslije trodnevnog uzaludnog ekanja u seoskoj tali da ih prime rukovodioci milicije i sasluaju njihove uslove o prelasku u 29. diviziju napokon shvatili da do takvog dogovora nee doi, ne samo zbog toga to su njih etvorica bili neodgovarajui pregovarai i nedovoljno autoritativni sastav nove komande, a oekivali su generala egrta ili kapetana Omera Mrgana - grupa prekaljenih partizana, naoruana mainkama, otisnula se niz kamene grede, ispraena uz put i sa nekoliko rafala visoko iznad njihovih glava, te je u svanue izbila na cestu Mostar - Nevesinje. I na tom gotovo brisanom prostoru, osutom rijetkim i krljavim bunjem i nevelikim kamenjem, saekali su seljake koji su krenuli u Mostar na pazarni dan ne bi li od njih dobili cigaret-

106

papir, jer bili su puai i imali su duhan ut kao uto zlato. U razgovoru sa seljacima iznenadili su ih etnici koji su se pojavili iza okuke na dva kamiona. U trci i pucnjavi ranjen je u nogu Ragib Handar i, samo zahvaljujui rafalima etvorice automatiara, uspjeli su da do prvog sela Vranjevia prenesu ranjenog druga, a zatim uz pomo seljaka do Dabarskog polja. Tako su propala nastojanja da se osnae bataljoni novim borcima iz vie sela Podveleja, odakle ih je, uzalud, oekivao i terenski partizanski bataljon Mostarska kotlina, koji se ubrzo ukljuio u 10. hercegovaku NOU brigadu.

Komunisti

i skojevci

Dok je podveleka muslimanska milicija sa planinskih vrhova zabrinuto oslukivala tutnjavu koja se sve ee i jae prolamala irokim prostorima prema nevesinju, Stocu i Mostaru, njen nesueni zamjenik politikog komesara Faik Sunagi, koji je pred put u Podvele kao vodni politiki delegat zavrio jednomjeseni partijski kurs na Divinu, odreen je za zamjenika komesara i partijskog rukovodioca 1. ete 1. bataljona. Ponovo se naao meu borcima za koje se smatralo da su na skojevskim i omladinskim aktivima u okupiranom Mostaru i u drugim sredinama proitavali mnoga teorijska i politika tiva. Jednomjeseni partijski kurs za starije kadrove tog ljeta 1944. iz 13. brigade zavrilo je nekoliko politikih partijskih i skojevskih rukovodilaca. Kratke zabiljeke Faika Sunagia ukazuju na to da je svaki slualac pratio predavanja i itao materijale iz mnogih tema; o makrsistikom pogledu na svijet i o razvitku drutva, o teoriji Partije sa kratkim uvidom o razvitku radnike klase, posebno o razvitku radnike klase u Rusiji, zatim o organizacionom pitanju KPJ, o teoriji proleterske revolucije i diktature proletarijata, o seljakom i nacionalnom pitanju, o sovjetskom savezu, faizmu, o narodnooslobodilakom ratu, o strategiji i taktici, o liniji KPJ u toku rata, o Odlukama AVNOJ-a, Skoju i AFZ-u, narodnooslobodilakim odborima i pozadinskim organima narodne vlasti, sve do karakteristinih osobenosti iz svakodnevnog politikog rada meu borcima i narodom. 177 ' Sve to to se uilo i prenosilo u ete, bilo je uslovljeno ivotom kojim se ivjelo i ratovalo, zbivanjima koja su neposredno pratila borbe i mareve, uspone i krize grupa i pojedinaca. Trebalo je u svijesti svih boraca razviti shvatanje da se samo zajednikom borbom svih naroda i narodnosti, zbratimljenih, moe izvojevati sloboda, da za krupne nacionalne i socijalne preobraaje treba pruiti mogunost svakom borcu, bez obzira kada je stupio u NOV, da li iz etnikih ili domobranskih, legionarskih ili milicijskih jedinica, iz bilo kog zabrana i zatija, da se za takvo kolektivno jedinstvo, meusobno potovanje i povjerenje, komunisti i skojevci moraju svakodnevno, ne samo u predasima bitaka i mareva, prije svega, linim primjerom boriti i istrajavati.1771

Predavai na partijskom kursu su bili lanovi Oblasnog komiteta KPJ za Hercegovinu koji su po pojedinim temama odravali predavanja a mi smo biljeili u notese koliko smo stigli. Poslije predavanja odravane su diskusije po kruocima i na kraju svi zajedno sa predavaem vodili diskusiju po odranoj temi, stoji u pismu Faika Sunagia. Kurs mi je jako pomogao tako da mi je kasnije daleko lake bilo raditi sa lanovima Partije, Skoja i ostalim borcima.

107

Nevelika etna jezgra komunista i skojevaca su, upravo, na tako steenom povjerenju i bratstvu, kada nije bilo ekanja da drugi rasplete dogaaje ili narui ve steeno i dograeno u odnosima izmeu komandi i boraca, o moralnoj istoti i onih koji su u partizane doli dobrovoljno i onih koji su mobilisani, na takvim perspektivama zajednike borbe koja se vodila u svakodnevnim ideolokim i moralnim malim etnim bitkama, za svakog borca, izrastali su smjeli bombai, partizanska artiljerija, vojni i politiki rukovodioci. Skoj se u svim brigadama osjea i kao borbena organizacija, jer je obuhvatila najbolje i najborbenije omladince koji slue za primjer drugima. Sada se ne deavaju dezerterstva iz Skoja kao nekada, pisao je Oblasni komitet Skoja za Hercegovinu Pokrajinskom komitetu Skoja za BiH, nepominjui da nepravilnosti u organizaciji nema, izuzev neto u Trinaestoj, u novoj brigadi koja ipak nije slaba, da se u njoj Skoj jo dovoljno ne osjea i nije tako oivio kao organizacija. 1781 Ako je tako pisaho 20. jula 1944, mjesec dana kasnije, 21. avgusta 1944, Mlada Hercegovina, list USAOJ-a za Hercegovinu, broj 4, saoptavajui o slomu njemakih julskih operacija, istie da su mladi borci nanijeli neprijatelju neuvene im dosad gubitke, da su se naroito istakli herojstvom i samoportvovanjem omladinci 12. i 13. brigade. 179 ' Mnoge oskudice u ishrani i obui, fizika naprezanja, tekoe u zimskim uslovima planinskog ratovanja, spavanje u pojatama, zahtjevi vrste discipline, vojnikog ivota i sticanje borbenih iskustava, realno sagledavanje i odmjeravanje ivota i ljudi, umjesto iluzija sticanih samo iz knjiga ili iz predanja starijih, da li je svaki pojedinac ispoljio hrabrost u protekloj borbi, drugarstvo, briljiv odnos prema seljacima i sve drugo to je ivot ete donosio uz stalna nastojanja da se skojevska organizacija omasovi, obiljeavalo je sadraj svih skojevskih sastanaka. Za razliku od omladinskih organizacija na terenu koje su djelovale kroz organizaciju USAOJ-a, u vojnim jedinicama ta organizacija nije postojala, iako se smatralo da su neobuhvaeni omladinci i omladinke u bataljonima lanovi USAOJ-a, prisjeao se rukovodilac Skoja u brigadi Lutvo Dubur. I pored zahtjeva za omasovljenjem organizacije, nije se smjelo odstupiti od osnovnog kriterija da se u Skoj mogu primiti samo poteni, iskreni i borbeni omladinci, koji se osjeaju komunistima. Svaki skojevac, njih 80, koliko ih je bilo u Brigadi 21. avgusta 1944 1 8 0 ) podnosio je svojevrsni raport ta je izmeu dva sastanka uinio lino da pojedini omladinac postane, ako ne komunistiki opredeljen, svakako, tako idejno politiki uzdignut, da moe biti primjeran borac, hrabar i disciplinovan, nesebian ratnik. I Oblasni komitet Skoja za Hercegovinu, ne samo Politodjel 29. divizije i njegov lan zaduen za Skoj, znao je da organizacijom Skoja u 3. bataljonu 13. brigade tog avgusta 1944, rukovodi Veljko Barbijeri, koji je preuzeo dunost sekretara poto je dotadanji sekretar arko Rui samovoljno napustio bataljon, da je bolesnog Savu Bjelicu zamijenio Milan Pavi, da je lan bataljonskog biroa i Radovan Antunovi, odnosno da je bataljonskal78i 179> 180>

VII, arhiva IRP BiH, film 8, str. 695 - 705. Muzej revolucije BiH, tampa NOB, inventarski broj 157. VII, AIRP BiH, film 9, reg. br. snimka 80.

108

organizacija Skoja jo uvijek ogranic esto na samu sebe, da se jo ne osjea kao predvodnik omladin^ organizacije i da se vie radilo na otklanjanju nedostataka lanova ^ a nego na uticaju na ostalu omladinu. Inae, borbenost je dobra, c ie disciplina vrlo slaba, da je odlazak kui bez pitanja na krae vi ne, to jest dezerterstvo esta pojava u bataljonu, pa i kod nekih skoj. -a se to desilo za vrijeme ofanzive, da su sve takve koji su pobjegli u. *~be pa se opet ; neosuivavratili, iskljuili iz Skoja vie iz njihove nesamokritino nja ovog postupka nego zbog samog djela. I dok je za skojevsku organizaciju u 4. bataljonu, kojoi. i rukovodili Rade Aleksi, Vlado arenac, Baldo ura i Milan Komu pisalo da je sreena i vrsta, da su odgovornost lanova kao i 'ia za uzdizanjem dobri, kao i borbenost, za skojevsku organizaciju 1. taljona, kojom su rukovodili Savo indik, Muhamed Kreso, Mithat Ha diosmanovi i Ilfet Hadi, saopteno je da je vrsta i da se dosta sredila, da su otklonjene pojave estog iskljuivanja zbog bilo kakvih greaka, kao i strog kriterijum u primanju, da se iskorijenjena navika zalaenja po kuama, kao i slab odnos prema narodu, da je borbenost takoe dobra, ali i to da je disciplina najvei nedostatak skojevaca, da su politika svijest, kao i smatranje sebe komunistom kod svakog skojevca na visini. A zatim: Bilo je nepravilnog odnosa prema Saveznicima, kao i nejasnost u pogledu budueg ureenja drave... Teoretski nivo lanova u ovom bataljonu mnogo odskae od ostalih jer lanovi raspolau sa mnogo predznanja, poto su mahom radnici i aci... ita se: 'Sta treba da zna svaki skojevac', 'Skoj u surovoj koli rata', govor druga Tita na Drugom kongresu (USAOJ-a), Proglas II kongresa omladine Jugoslavije, referat Slavka Komara, 'Omladina i stvaranje demokratske socijalistike Jugoslavije'. .. 180

Kako

vratiti dezertere,

privui kripare

i icare

Mada su poslije vie zborova i konferencija u neosloboenim selima, na kojima se govorilo i o odlukama AVNOJ-a i ZAVNOBIH-a, bili stvoreni uslovi za ukljuivanje u NOV i onog dijela mladih koji su bili pod etnikim uticajem, ipak su okupatori i njihove sluge jo uvijek uspjevali da terorom i propagandom odre jedan dio masa u neaktivnosti i pasivnom odnosu prema nama, naroito u ljubljinjskom kraju u kojem su neprijateljska raspoloenja vie izraena i gdje je pojava kripara masovna. 182 ' U akcijama ienja kripara, ovi se blagovremeno razbjee, a kad proe neposredna opasnost, najee sa uka zapjevaju gangu: Neu Titi, neu Drai, 'ajde u krip pa me trai. Zbog181)

io 182)

Isto. U ovom pismu Brigadni komitet Skoja saoptio je i osnovne karakteristike svih skojevskih rukovodilaca, kao i osnovna obeljeja rada skojevaca na kulturno-prosvjetnom, politikom i vojnoobavjetajnom sektoru, pa se, sem ostalog, kae: Radi se po desetinama ili vodovima. Obino se detaljiziraju vojnika predavanja komandira, a Skoj sa svoje strane radi da svi drugovi znaju rukovati raspoloivim orujem. .. Prerauje se lanak Radovana Zogovia - Autoritet komandanta zaloga pobjede. U to vrijeme, krajem avgusta 1944, u Hercegovini je bilo ukupno - u jedinicama NOV i na terenu - 1.227 lanova KPJ i 226 kandidata. VII, 1152 I, f. 7, dok. 1.

109

uspjenih dejstava udarnih brigada i dogaaja na svjetskim ratitima, narod se sve vie orijentisao prema narodnooslobodilakoj borbi, mada jo uvijek nisu bili iroki uslovi mobilizacije. Pod uticajem ugleda N O V primjeuje se prilino raslojavanje etnika, pisao je komesar Junohercegovakog partizanskog odreda 5. avgusa 1944, da Muslimani oko Stoca kripare, uklanjajui se od svakoga, da se Srbi kripari za vrijeme ofanzive veinom sklanjaju u icu (neprijateljska gradska uporita ograena icom), a zatim: A ta rade etniki dezerteri? kripare, nee natrag u icu, a nee ni u nau vojsku. Jedan dio od njih ne puca, dok drugi dio puca u nae jedinice. Razloge da se ne odazivaju u N O V jeste: sadanja ofanziva neprijatelja, veliki pritisak etnika - prijetnja Nijemcima, laima, pekulantski stav izvui glavu... Na jednom zboru u Ljubinju postavljaju pitanja: A ko e nas tititi od Bilea? Neemo u Bileu makar nam sve etnici popalili, a poruiemo da se nai vraaju iz Bilee. Vi ste na pravom putu, mi smo kukavice i pustite da radimo. Prisustvo jedne brigade u Ljubinju, pored naeg Odreda, omoguilo bi da se situacija u Ljubinju osjetno pobolja, a time i u itavoj junoj Hercegovini. Bilee je glava, a glavu joj treba slomiti. 183 ' Takvo odmjeravanje kripara i etnikih dezertera u ljubinskom kraju proisteklo je, ini se, na osnovu neto otrijeg rasuivanja i ocjenjivanja optih prilika u tom srezu terenskih partijskih radnika pa i kad je rije o kriparima i dezerterima, za razliku od ocjena partijskih radnika o muslimanskoj miliciji i kriparima (izbjeglim iz domobranstva, ili o slavujima - regrutima koji se nisu odazvali mobilizaciji NDH, nezavisno od okorijelih ustaa koje su stalno bile ratoborne i agresivne, bez obzira to su se krili oko svojih kua) u selima prostranog dubravskog kraja, gdje se kriparenje smatralo kao in njihovog odvajanja od okupatora i ustaa i prelazak u niiju vojsku, zelenokadrovsku, kamenjarsku, neutralnu, da bi kasnije velikim dijelom, izuzev ustaa, preli u partizansku vojsku, to se, svakako, moglo tumaiti kao opta tenja da se i dobar dio kolebljivog i zbunjenog naroda u tom hercegovakom kraju to bre i to ire ukljui u narodnooslobodilaku borbu. Praksa e ubrzo potvrditi da je i takav trpeljiv odnos prema niijoj vojsci teko i sporo otkravljivao kripare u stolakom, apljinskom i ljubinjskom srezu, jer e ih i krajem 1944. u osloboenom dijelu Hercegovine biti oko 3000, da e i 13. brigada, koja je tog ljeta dobila iroko operaciono podruje juno od Stoca, prema Ljubinju i Popovu polju, kao i dubravska sela, zajedno sa Junohercegovakim partizanskim odredom u avgustu i septembru (poetkom septembra su 13. brigada i Odred kao 14. brigada uli u sastav Junohercegovake operativne grupe) voditi vie akcija, mada u poetku nedovoljno meusobno usklaenih, protiv etnika, kripara, legionara, ustaa, domobrana, andarma, milicionera, zelenokadraa. Tada su se i kripari, i icari, i dezerteri iz partizanskih jedinica, nali na velikoj muci - ta da rade kad sve ee i u sve veem broju mladi ljudi odlaze ili se vraaju u partizanske jedinice. I upravo takvi kripari, dezerteri, kao to je to183>

Zbornik NOR, IX/6, dok. 41.

110

bio sluaj u nevesinjskom kraju, i pored toga to su u kripu, ipak primaju redovno radio-vijesti i ostali propagandni materijal za razliku od onih koji su pobjegli iz Bilee, kako je tog ljeta terenski partijski radnik Rajko Vukoje, jedan od 150 Vukoja iz Padana, partizana od kojih su mnogi bili i u 13. brigadi, obavijestio Oblasni komitet KPJ za Hercegovinu.1841 kripare, kolebljive Srbe i Muslimane, nije bilo lako izvui iz njihovi dosta bezbijednih vrtaa i vuijih jama, trapova i drugih skrivalica, a njihov strah i bjeanje od svake, pa i partizanske vojske, esto nisu otklanjani pronicljivim politikim djelovanjem, odnosno naa nastojanja u tom smislu do sada su se ograniavala samo na mjere nae vojske koje su veinom, na alost, samo ekonomske prirode. 1851 Ekonomske sankcije, koje su primenjivane prema kriparima, sprovodile su se i protiv dezertera iz udarnih brigada. Ako se u pismu 13. brigade,1861 upuenom komandi II vojnog podruja, to izriito ne kae jer uz spisak 43 dezertera, kojih je u istom ili veem broju bilo i u drugim jedinicama, reeno je da svim gore navedenim treba dati rok i poslije toga uputiti patrole po njih i nakon hvatanja da se sprovedu u brigadu, Komandu II podruja, opet, aljui Komandi mjesta Stolac popis gotovo istih dezertera, pie da se primjene na njih stroge ekonomske kazne, za svakoga koji se u odreenom roku ne javi. A potom: I m a m o podataka da ste legalizovali neke dezertere, pa ak da se nalaze i u toj Komandi, te ako je to tano ravno je zloinu, jer bi znailo skroz nepotovati nareenja taba divizije u kojima je tano odreen stav i postupak prema dezerterima. Treba da znate da borci u brigadama postavljaju pitanja svojim starjeinama: ta se poduzelo da se pojedini dezerteri povrate, a ako se kriju da li se kanjavaju? Nita ne daje povoda za dezerterstvo iz brigada koliko blag stav pozadinskih vlasti prema istima... 1871

Ljetuje

zatije

U tim danima relativnog zatitja, kada je u 13. brigadi bilo i 15 Poljaka, izbjeglih ratnih zarobljenika, a jo vie iz okupiranog Mostara najavilo skori dolazak, predloeno je Diviziji da se uz druge ete, formira i Poljska eta, kako bi 3. i 1. bataljon dobili i svoje tree ete. Dok se ekao odgovor (Poljska eta nije formirana), stigli su novi dobrovoljci i dva brigadna bataljona pripremala su komandni kadar za nove ete.1881 Borci su upoznati i o lanim lecima koje su bacali njemaki avioni. Letak je potpisao italijanski ministar rata i upuen je italijanskim vojnicima divizija Taurinenze i Venecija kojim ih se eljelo dezinformisati i navesti u zamku: kao, eto, potpisan je ugovor sa Ujedinjenim narodima i sa naim komandama na Balkanu da se svi italijanski vojvn, AIRP BiH, film 8, snimak 2. Muzej Hercegovine, ZPD/k.l-IV-394. 186) VII, arhiva NOP, k. 1718, f. 1, dok. 26. 1871 VII, ANOP, k. 1118, f. 1, dok. 26. 188> Zbornik NOR, IV/28, dok. 54.1841 185>

111

nici pomenutih divizija odmah upute ka Jadranskom moru i da e odatle biti brodovima transportovani u osloboenu Italiju, da, kad dou blie obali, negdje po umama zapale vatre kako bi ih lako mogli pronai povjerenici. Taj lani poziv ostao je bez odjeka. 189 ' Tih dana je politiki komesar 13. brigade Enver emalovi skrenuo panju Komandi mjesta Stolac da je jednostrano smanjila slijedovanje borcima Brigade, da smanjenje dolazi u obzir jedino onda kad se jedinice nalaze u mirnom stanju, a ne kao to je to sluaj sa Brigadom, koja stalno vodi borbe, usljed ega dolazi do premorenosti ljudstva, koje ni u kom sluaju ne moe da izdri napore sa slabom ishranom, pa se otuda i oekivalo da bataljoni dobiju zatraene koliine mesa i brana, kao i trodnevnu rezervu hrane, kako je i predvieno za sve jedinice.1901 Povremeno ljetnje zatije ostavilo je vie dokumenata i ceduljica 0 unutranjoj konsolidaciji jedinica i o usklaivanju saradnje komandi 1 pozadinskih organa. Tako je i zamjenik intendanta 13. brigade, Mehmed Frenjo, ispisao 17. avgusta rukom priznanicu Komandi II vojnog podruja koliko je primio brana, pirina, eera, krompira, kupusa, luka, margarina, mesnih konzervi, arapa, koulja i drugog. 191 ' Brigada je obavijestila Komandu i o tome da je neophodno upozoriti seljake i njihovu djecu na esta etnika zavaravanja saveznikih aviona paljenjem vatri kako bi se njima bacio tovar, ali da su umjesto tovara znali da dobiju i bombe, da sve to moe ne samo da omete rad i vezu naih jedinica i Saveznika, ve prijeti i opasnost da budu bombardovana naa sela.192' Komanda II podruja je, opet, obavijestila Komandu mjesta Stolac, Ljubinje, Dubrovnik i Trebinje, koje su djelovale na osloboenoj teritoriji, da su ustae rasturile veliki broj cigara s tim da ih ubace u jedinice N O V i naroda, a te cigarete su otrovane, da je tab 29. divizije zabranio puenje svih cigareta N D H u vojsci, pa zato i narod treba upoznati sa tom neoekivanom opasnou.193' K o je skinuo s glave triju ena jamake (marame), borci ili zamjenik komandanta Komande mjesta Stolac, prilikom rekvizicije stoke u selu Do, pitao je tab 13. brigade u pismu koje je 9. septembra uputio tabu 29. divizije, Divizijskoj vojnoj oblasti, Komandi II podruja, Komandi mjesta Stolac i Sreskom NO Stolac, naznaivi i na taj nain znaaj dogaaja kada je iz konica uziman med i sva stoka iz torova, da je sve to izgledalo kao pljaka, da je od jedne ene uzeta krava i savVII, ANOP, k. 1152/1, f. 10, dok. 1. VII, ANOPA, k. 1152/1, f. 10, dok. 12. I91) Intendant 13. brigade Mehmed Frenjo, oficir u penziji, u pismu koje je poslao autoru ove monografije, pominje vie ekonomskih i drugih akcija, poput akcije u selu Kapavici nadomak Ljubinja, gdje su etnici kod svojih simpatizera bili sklonili oko 100 ovaca i koza, nekoliko kanti meda. Intendant je sa svojim i izviakim vodom i njef o v i m komandirom Hamom iberom (ivi u Sarajevu) upao u selo Kapavicu, te preo naih ljudi, odnosno kurira Tripe Brkia, saznao kod koga se nalazi plijen, a i seljaci nisu nita krili, odnosno rekli su intendantu da su se nadali da e ranije doi, odmah po povlaenju etnika, pa je bez tekoa u Brigadu dotjerano bogato stado i med. Intendantova priznanica nalazi se u VII, ARNP, kut. 1718, f. 2, dok. 6/2. 192> VII, ARNP, k. 1718, f. 2, dok. 10. 193> VII, arh. NOP, k. 1718, f. 3. dok. 54.190> l89>

112

sitni hajvan, uz objanjenje da nije valjala jo za vrijeme Jugoslavije, a ona, nesrenica, nije imala nikog ni u kripu, ni u ici, kako su tu rekviziciju doivjeli politiki komesar 1. bataljona Fadil Numi i komandant Milan Bjelogrli. Nije se zaobila ni kaika meda! Komesar 2. ete drug Branko Ruskovi, pred sam polazak u selo Do, izjavio je tabu bataljona da je bolestan, ali poto je u eti falio njegov zamjenik, koji se nalazio na politikom kursu, to je poao sa svojom etom, objanjava se dalje u pismu. Kada su ili iz sela Do nazad, komesaru drugu Ruskoviu bilo je toliko zlo da je povraao. Drug Ruskovi izjavljuje da je pojeo jednu kaiku meda poto se je slabo osjeao, a ne nikako da se je prejeo samog meda, kako je tvrdio zamjenik komandanta mjesta i da je zbog toga povraao. Drugu Ruskoviu, kao jednom od najboljih politikih komesara, mi vjerujemo. Sem druga Ruskovia niko vie nije povraao. Istina je da su svi borci skupa pojeli oko dvije porcije meda, dok se je jedna izvjesna koliina meda prolila prilikom noenja do sela Prodolje... 194) ivot u bataljonima se sve vie normalizovao i nije vie odoka odmjeravano da li je neko od boraca sposoban za borbu ili nije. Radi pravilnije ocjene sposobnosti za vojnu slubu, svi dobrovoljci, regrutovani i mobilisani prije prijema u N O V ili prilikom otputanja iz NOVJ, trebalo je obavezno pregledati. Radi toga su krajem jula formirane regrutne i superrevizione komisije. U prvoj komisiji 13. brigade bili su politiki komesar Enver emalovi, referent saniteta Brigade Alija Krpo i referent saniteta 4. bataljona Vasilija urasovi, a njihovi zamjenici pomonik komesara Brigade Novak Aneli i referenti saniteta 1. i 3. bataljona Ziba Selimhodi i Angela Lambi. I95) Tih dana je u ete stigao i list hercegovake omladine Mlada Hercegovina, u kojem je rukovodilac Politodjela 29. divizije Vukain Miunovi, u prilogu Omladina - zalog pobjede, poto je opisao podvig na Snijenici Avgustina erkeza, borca 13. brigade, iji je arac prelazio tri puta iz ruke u ruku i pored kojeg su ostala trojica poginulih legionara i njihov oficir, zapisao: Trinaesta brigada, najmlaa u naoj diviziji, htjela je da opravda povjerenje koje su u nju polagali. I opravdala ga je, izdravi do kraja. Izdrala je jer su svi njeni borci uloili sve da se to ostvari. To je uinila i Raska, bolniarka 1. bataljona. 196) Raska Elezovi, koja je u julskoj ofanzivi ubila legionara da bi sauvala ranjenika, upamena i po dugoj kosi i ljepoti, bila je samo jedna od vie hrabrih, poput onih koji se pominju i u tom lanku - etrnaestogodinji pomonik pukomitraljesca Desan Gordi iz 3. bataljona, koji je poslije ranjavanja pukomitraljesca zalegao iza niana i zakovao legionarsko odjeljenje, kao to su i Vlado arenac, Radovan Radovanovi i Rade Aleksi iz 4. bataljona vodili dvoboj bombama usred noi. U tom broju lista je i Rade Aleksi objavio prilog Uja Erenburg je imao pravo.j ^ v n ^ N p , k. 1152, III, f. 10, dok. 6. 95 VII, ANOP, 1718, f. 4, dok. 25. ' Muzej Hercegovine, kut. 12-V-445.

113

Tragovi jednog atentatoraTek to je tab 13. brigade, na osnovu informacija terenskih partijskih radnika, obavijestio 29. avgusta197' Diviziju da je Gestapo uputio u partizanske jedinice izvjestan broj lica sa zadatkom vrenja atentata na partizanske komandante, da je jedan od njih, gestapovac Ivica, Slovenac, star 40 godina, elav, plav, srednjeg rasta, sa legitimacijom na prezime Vukovi, bio tuma kod Gestapoa i da se nalazi u nekoj partizanskoj jedinici u Hercegovini ili u obalskom pojasu, o emu je Divizija ve sutradan obavijestila Komande I i II podruja, u 3. bataljon, koji je bio na Hrgudu, stigao je iz Mostara Nijemac koji je radio u organizaciji TOT (Todt). Taj stasiti dvadesetpetogodinji mladi, posredstvom partizanskih simpatizera zaposlenih u toj njemakoj radnoj organizaciji, uspio je da uspostavi vezu i izrazi elju da bi, kao nekadanji borac sa panskog bojita, to je vjeto skrivao u svojoj biografiji dok je radio u organizaciji TOT, rado otiao u partizane. Tako se i naao medu tridesetoricom dobrovoljaca koje je iz okupiranog Mostara vodio obavjetajac 1. bataljona Alija Kreso Ala. Izjutra, kada je kolona poslije prenoita u selu Rotimlji u Dubravama krenula ka osloboenoj teritoriji, nedostajao je Totovac. On se istim putem vratio u kuu iz koje je izaao iz grada, objasnio da je zaspao i tako izgubio odred, oekujui da ga ponovo upute u partizane. Bilo je to ve dovoljno da se posumnja u njegove dobre namjere, pa je odmah, krijui se u buretu partizanskog ilegalca Sene Skoaji u Blagaju, dvanaest kilometara juno od Mostara, upuen na osloboenu teritoriju. Uz pismo koje je objanjavalo ta se dogodilo, i politiki komesar 3. bataljona Sveto Kovaevi, koji je s njim razgovarao na skromnom francuskom jeziku, zapazio je zagonetnu pojedinost koju nije preutao - kako to da je do toga dana sauvao potpuno novu legitimaciju panskog borca sa potpisom Erkoli (Toljati). Bio je to, u stvari, Andreas Engvirda, keiner iz Lojvardena (Holandija), koji je, zaista, bio borac 11. internacionalne brigade u odbrani panske Republike, kasnije uhapen u svojoj zemlji, gdje je jula 1941. izaao iz zatvora kao agent Gestapoa. Zatim je stigao u Zagreb i ukljuen u gestapovsku organizaciju iji je cilj bio izvoenje atentata na Josipa Broza Tita, a oznaena je pod ifrom Plan Teodor. Tako je, preko Mostara i Hrguda, stigao do taba 2. udarnog korpusa, gdje je priao o svemu, izuzev o svom pijunskom zadatku pijunae, jer je to htio da saopti samo viem vojnom rukovodstvu. tab korpusa je Holananina poslao u Vrhovni tab, a u dopisu od 6. septembra 1944. napisao je da je u toku sasluanja imenovani dao niz vrlo zanimljivih podataka informativnog karaktera preteno iz oblasti neprijateljske pijunae, ali je na kraju ipak napisao da bi s e . . . m o g l o raditi o jednom vrlo prepredenom ovjeku koji je u neprijateljskoj slubi. Engvirda je krajem mjeseca stigao na Vis i bio je nadohvat Vrhovnog taba, svog cilja, ali kao uhapenik198'197> 198>

VII, ANOP, k. 1152 I, f. 5, dok. 37. asopis Trideset dana, bi. 72, januar 1952, Slavko Odi: O jednom pokuaju atentata na druga Tita.

114

Nailazak Holananina zatekao je Svetu Kovaevia i njegovog pomonika i partijskog rukovodioca Kostu uricu u intenzivnoj partijskopolitikoj aktivnosti u bataljonu, ovoga puta u njegove tri ete, jer je tih dana samostalna partizanska eta Savo Belovi, formirana poslije odlaska bataljona Savo Belovi u 13. brigadu, prikljuena kao 3. eta 3. bataljona. Pored vojnog i politikog osposobljavanja desetara i vodnika, kao nieg komandnog kadra, ukazivano je i na to da niko u bataljonu ne smije samovoljno odmjeravati i presuivati pojedincima u etama ili u selima. Prethodni politiki komesar bataljona zbog brzoplete likvidacije jednog hode u Dubravama koji to nije zasluio, bio je smjenjen s poloaja. Partijske i skojevske organizacije u bataljonu esto su ukazivale i na tetnost izvjesnog odvajanja i grupisanja boraca iz sela Dabarskog polja i onih iz sela Mostarske kotline, pogotovo na samovoljno udaljavanje desetina i manjih grupa koje su znale da skoknu do svojih kua i da se vrate dan-dva kasnije. Ponekad bi kresnule i varnice izmeu komandanta bataljona Spasa Dobrania i zamjenika komesara Koste urice, dvojice prvoboraca, koji su bili veoma dosljedni u sprovoenju revolucionarnih odreenja i tekuih zadataka, svaki voljen od boraca na svoj nain. Oni su se po temperamentu i pojedinostima u neposrednom rukovoenju borakog kolektiva razlikovali, i to svoje ispoljavali su u svakodnevnom ivotu. Komandant Spaso, izuzetno hrabar, plahovit i energian, familijaran ovjek i zemljoradnik, kojemu su u ljeto 1941. ustae ubile dva sina, borci su to znali, ranjiv i veoma osjeajan, plemenit i susretljiv prema borcima zabrinutim za svoje porodice i njihovim eljama da vide svoje, bez suzdranosti u odnosu meu njima uistinu komandant narodne revolucionarene vojske na koga se moglo pozitivno uticati, razlono razgovarati i rasplesti svaki sluaj, kako je to brzo shvatio komesar Sveto Kovaevi (Samo ako, uz to, ne izbjegava da s njim, makar i urijetko, nazdravi uz poneku lozu), ponekad je trgao ivce veoma staloenom i briljivom partijskom rukovodiocu Kosti Durici M a l o m , posebno iznerviranom zbog komandantove blagonaklonosti prema onima koji bi najradije ratovali samo oko svojih kua. Otuda i sjeckanje luka partijskog sekretara, kako bi Spaso komentarisao, u odmjeravanju ponaanja pojedinih ratnika. Uvjeren u to da e partijski sekretar biti dosljedan u svojim procjenama i prilikom pisanja karakteristika koje je u zapeaenoj koverti nosio rukovodstvu vojnog kursa u Kolain, gdje se uputio na jednomjeseno osposobljavanje, vojnostruno kolovanje, komandant Spaso nije otrpio i otvorio je zatvoreni koverat i proitao sve o sebi. Istina, nita novo nije saznao od onog to mu je sekretar ve govorio, ali zar tako o meni da napie, rekao je, prepun muke, Ui, komesaru, kada se vratio u bataljon, upozoravajui da e sekretaru vratiti punom mjerom. I ostali su takvi kavi su i bili - svaki sa svojim shvatanjima, hrabri i dosljedni ratnici, komunisti, voljeni od boraca, naroda, svih koji su ih znali i vidjeli na poloaju, u svakodnevnom ivotu.

115

Vatreni prepad na TrebinjeKada je trebalo da 13. brigada i bataljon Marko Mihi Junohercegovakog partizanskog odreda zajedniki napadnu Ljubinjsku i Stolaku etniku brigadu u selu Poplatu 1. septembra nou, a zatim da Brigada dejstvuje prema Ljubinju, gdje su, prema informacijama Odreda ljubinjski etnici jedva ekali da ih tko napadne, da bi se razbjeali kuama, Brigada je odustala od napada, jer je zapovijeu taba 29. divizije istoga dana svoja dva bataljona, 1. i 4, uputila ka Trebinju, kako bi - njihovim demonstrativnim vatrenim prepadom na grad - oslabili etniki pritisak na Primorsku operativnu grupu, uznemirili i odvratili njemaki garnizon u Trebinju od njegovih eventualnih borbenih ispada. Bataljonima je, uz put, prikljuen i partizanski bataljon Rade Pravica, a zatim su sva tri bataljona, kojima su rukovodili zamjenik komandanta birgade Milorad Kujai i zamjenik politikog komesara Novak Aneli, stigli u ire podruje Trebinja, gdje su utvrdili da oko 800 legionara i nekoliko stotina domobrana, uglavnom, nisu smjeteni u gradu zbog saveznikog bombardovanja, i da su se razmjestili u najblia sela oko grada. U Gorici, naselju nekoliko kilometara uzvodno, bio je etniki tab Trebinjskog korpusa. Saznalo se i o tome da su etnici koji su napadali Primorsku operativnu grupu strano razbijeni, jer im Dalmatinci nisu dali dalje od Klobuka ni koraka, kako su zapisala dva lana taba 13. brigade. Vatreni prepad na Trebinje izvren je sa Klinja i, u centar grada baeno je 15 mina iz minobacaa, a napadnuta je i neprijateljeva posada kod Draindola, ime je njemaki garnizon bio znatno dezorijentisan i zbunjen. Zatim su se 1. i 4. bataljon prebacili na prostor Borilovii Matijevina da bi pohvatali manje grupe etnika koje su bile u Ljubomiru. U tom sukobu na prostoru Mosko - Jasen, kada su etnici razjureni, poginuo je borac 1. bataljona Hasan Dono i sahranjen u selu enica. Bataljoni su se vratili u sastav 13. brigade 6. septembra. U meuvremenu je 3. bataljon bio na Hrgudu, a 2. u Dubravama. Komandant 2. bataljona Omer Mrgan u to vrijeme dobio je zamjenika pira Samardia, komandira 2. ete 3. bataljona, a politiki komesar afet efki pomonika Branka Ruskovia, politikog komesara 1. ete 1. bataljona. Tih dana je formirana 14 (Omladinska) brigada i u njen sastav uputila je 13. brigada Omladinski bataljon, a i Mirka Ignjatia, zamjenika politikog komesara 4. bataljona, koji je postavljen za politikog komesara nove hercegovake brigade, majora Huseina Alikalfia, rukovodioca podoficirskog kursa koji je postavljen za naelnika taba 14. brigade, i na dunost intendanta nove brigade Iliju Kukia, zamjenika intendanta 13. brigade. Tako je Omladinski bataljon, koji je formiran pri 13. brigadi 12. jula 1944. i koji ni u posljednjoj avgustovskoj brigadnoj borbenoj relaciji nije bio pomenut, jer nije bio uvlaen u borbu, ali mu se povremeno dodjeljivao dio poloaja za izvianje i obezbjeenje, doekao, napokon, da se borbama oglasi kao 1. bataljon 14. brigade, uz tri bataljona rasformiranog Junohercegovakog partizanskog odreda.

116

Partizanska eta Savo Belovi sa Hrguda, koja je 8. septembra 1944. ukljuena u sastav 3. bataljona 13. brigade kao 3. eta, imala je samo 18 boraca (trojica bez oruja), pukomitraljez, bila je sastavljena od dobrih boraca i moral je dobar, pa je i onda kada je sama ostala na Hrgudu po odlasku X I I I brigade, kako je pisao Junohercegovaki odred, da joj se zbog situacije i udaljenosti malo posveivalo panje, ali da e eta, izgleda, biti od razvoja, da je nacionalni odnos dobar i borci su ubjeeni u pravednost i pobjedu nae borbe.

Komandantova poruka borcima i ultimatum taba 13. brigade njemakom komandantu StocaU vrijeme kada je 13. brigada sa svoja etiri bataljona onemoguavala prodor legionara stolakog garnizona i drugih okupatorovih snaga ka Dabarskom polju i Bilei, kao i prema Ljubinju, Popovom polju i Trebinju, estim akcijama drei pod kontrolom i krajnje nesigurni put prema Domanoviima, ka zapadu, komandant 13. brigade major Danilo Komnenovi napisao je 7. septembra 1944. Pozdravno pismo borcima i rukovodiocima 13. brigade, a istoga dana je i tab 13. brigade uputio ultimatum Privremenom komandantu okupatorskih snaga u Stocu. Prolo je nekoliko mjeseci u tekoj zajednikoj borbi, radu i ivotu, skupa smo saosjeali sve ljepote i tekoe, obraao se komandant svojim saborcima uoi odlaska na novu dunost. Za kratko vrijeme naa mlada brigada izvrila je svaki pred nju postavljeni zadatak i stavila se u red naih starih brigada. To ste vi omoguili svojim junatvom, samoprijegorom, nepotednom borbom i izvojevali zasluena priznanja naeg naroda i vojske. Ne mogu da i ja ne odam takvo priznanje, odlazei iz vae brigade. Sa sobom nosim najljepe uspomene iz ivota, rada i borbe - nosim lijepe primjere drugarstva i ljubavi sa kojima u se ponositi i o njima govoriti uvijek... l 9 9 ) Tromjesena prepiska izmeu taba Junohercegovakog NOP odreda i njemake Komande mjesta Stolac o razmjeni zarobljenika, koja se zaela krajem juna 1944, okonana je u prvoj polovini septembra 1944, kada su i Brigada i Odred poslali njemakom komandantu pismo u Stolac. U izmijenjenim odnosima izmeu okupatorskih jedinica i Narodnooslobodilake vojske, u prilikama kada njemake komande vie nisu mogle da se obraaju banditima, ve regularnim jedinicama vojske naroda Jugoslavije, ispoljeno je meusobno uvaavanje uzajamnih obaveza, tolerancija i elja da se svaka razmjena, makar kako bila sloena, sporazumno privede kraju. Pregovori su tekli uz sve iru prepisku i povremenu razmjenu, pa je tako njemaki komandant Stoca, major Timel, mogao da proita i cio tekst odgovora taba 29. divizije, gdje se u taki 3 kae: U naim redovima ima eha, Poljaka, Rusa, Hrvata i drugih narodnosti koji su se nalazili u redovima njemake vojske, a koji su se u borbama dobrovoljno predali naim jedinicama ili su dobrovoljno i sami izali iz njemakog logora usljed nesnosnog stanja koje tamo vlada. Svi199)

VII, ANO PA, k. 1152 I, f. 8, dok. 29.

117

ovakvi borci izjavljuju da su sreni to su stigli u nae redove, jer nisu mogli vie da trpe nesnosno stanje u njemakoj vojsci i da se osjeaju srenim to im se pruila prilika da se bore protiv Nijemaca, najveih neprijatelja slovenskih naroda. 200 ' Poslije razmjene zarobljenika (2. septembra) natporunik Kuhz, obavjetajac Komande 369. divizije, predao je partizanskim pregovaraima - pored spiska zarobljenika za slijedeu razmjenu - novu skalu razmjene: za jednog vojnika - jedan borac ili pet civila, za doasnika - partizanski podoficir ili tri borca, odnosno sedam civila, za asnika - partizanski oficir ili sedam boraca, tj. deset civila. I upravo kada je Odred poslao dopis u Stolac da za dva zarobljena Nijemca (Johann Noichl i Karl Hundcdorfer) zamijene, 10. septembra 1944. u 10 sati na starom mjestu razmjene, 7 drugova i drugarica, ija je imena dostavio, njemaki komandant Stoca dobio je i Ultimatum 13. brigade, za koji tab Odreda nije znao, a iji tekst u cjelini glasi: P o v o d o m razvoja dogaaja u svijetu, kao to vam je sigurno poznato, sluajui sve svjetske radio-stanice, smatramo za potrebno da vas obavijestimo: Engleske i amerikanske snage potpuno su skrile svaki otpor njemakih snaga u Francuskoj, prole su Belgiju i Holandiju i sada se njihove patrole nalaze na njemakoj teritoriji. Hitler je povodom toga sazvao sve politike i vojnike linosti na savjetovanje. Hitler moe donijeti samo odluku o kapitulaciji. Sovjetska armija napravila je duboki prodor izmeu Varave i istone Pruske u pravcu poljskog koridora. Crvena armija ve je pregazila Rumuniju i, preavi Dunav kod Turn Severina, spojila se je sa snagama Narodnooslobodilake vojske Jugoslavije. Gotska linija u Italiji je probijena. Finska je prekinula odnose sa Njemakom. Bugarska je razoruala njemake trupe, koje se nalaze u Bugarskoj. Sve linije za povlaenje njemakih snaga sa Balkana prekunute su i nema izgleda da e njemaka vojska uspjeti da se izvue sa Balkana. Svaka daljnja borba njemake vojske, koja se nalazi na Balkanu, iluzorna je i znaila bi samo uzaludno prolijevanje krvi. Zahtijevamo od vas: - da nam predate Stolac sa svim snagama i materijalom, koji se nalazi u Stocu; - da razoruate sve etnike i ustake snage koje se nalaze pod vaom komandom. Ako ovo uinite biete i vojniki i graanski potpuno zatieni od strane naih vojnih snaga a prema vama i svim vaim vojnicima postupiemo u duhu enevske konvencije i Teheranskog ugovora. Ako se odluite na otpor, koji je iluzoran, onda emo smatrati da elite samo da se i dalje uzaludno prolijeva krv. Opominjemo vas da emo u tom sluaju vas i vae vojnike smatrati zloincima i sa vama i vaim vojnicima tako i postupati.200>

VII, ANOP, kut. 1127, f.2, dok. 27/1.

118

Donosioca pisma smatrati kao naeg kurira i sa istim se vojniki i korektno ophoditi. Kako se ophodite sa ovim kurirom i mi emo se ophoditi prema vaim vojnicima, koji se kod nas nalaze kao zarobljenici. Odgovor o vaoj odluci dostavite nam u roku od 24 sata. Smrt faizmu - Sloboda narodu! Poloaj, 7. septembra 1944. u 19 asova tab X I I I hercegovake udarne brigade Narodnooslobodilake vojske Jugoslavije 201 ' Brigada nije dobila odgovor, a dva dana kasnije, 9. septembra, C red je poslao pismo u Stolac. Otud je istog dana njemaki koman' it posalo odgovor u utoj koverti na kojoj je, pored adrese na njem? 202>

VII, ANOP, k. 1152/1, f.10, dok.2. VII, ANOP, k. 1152/1, f.14, dok.7. 203> VII, ANOP, k.1711, f.l, dok.28.

119

Oekivalo se da e to snano borbeno jezgro ubrzo prerasti u novu hercegovaku diviziju. 204 ' Formiranje ove grupe iziskivala je sama situacija kako bi se objedinilo komanodvanje na sektoru Stolac - Ljubinje - Trebinje i samim tim olakalo komandovanje naem tabu, pisao je tab 29. divizije 2. korpusu da e Junohercegovaka operativna NOU grupa ofanzivno dejstvovati i da ve ispoljava svoja dejstva na prostoru Ljubinje - Trebinje razbijajui na tome prostoru koncentrisane etnike bande, kako hercegovake tako i novodole. 205 ' Formiranje grupe i izbor komandnog kadra zasnovano je dobrim dijelom i na iskustvima iz julske njemake operacije Sunanica, kada su 13. i 12. brigada, objedinjene u Operativnoj grupi pod komandom majora Danila Komnenovia, svojim usklaenim dejstvima, smjelim odlukama i borbama presudno uticale na konani slom njemake operacije u o v o m dijelu Hercegovine. U meuvremenu je major Milorad Kujai postavljen za vrioca dunosti komandanta 13. brigade, a za vrioca dunosti zamjenika komandanta kapetan Milan Tabakovi, komandant 4. bataljona 13. brigade.206' Pored politikog komesara 13. brigade, majora Envera emalovia i njegovog zamjenika Novaka Anelia, naelnika taba Branislava Kisia Brane, u tabu 13. brigade bili su krajem septembra i obavjetajni oficir potporunik Risto Pramenko, referent saniteta Alija Krpo i intendant zastavnik Branko Slijepevi. 207 ' U to vrijeme zamjenik intendanta 13. brigade bio je Mehmed Frenjo, ef Odsjeka za naoruanje potporunik edo Tasovac, politiki komesar brigadnog previjalita Hrvoje Vidovi, komandir kurira Rajko Trklja, zamjenik brigadnog referenta saniteta Marsija Hasanbegovi, koju je uskoro zamijenila Rea Almozlino. Milan Bjelogrli, koji je od 10. avgusta bio komandant 1. bataljona, vratio se u svoj 4. bataljon na dunost komandanta, umjesto Milana Tabakovia, a Ksto Dabovi, 208 ' zamjenik komandanta bataljona u 12. brigadi, postao je komandant 1. bataljona 13. brigade. Uz politikog komesara 4. bataljona Steve Mievia, za zamjenika politikog komesara postavljen je Milan Grk, do tada politiki komesar ete u tom bataljonu.209' Brigada je tada imala 550 boraca, njen 1. bataljon formirao je 3. etu, 2. i 3. bataljon su imali, takoe, po tri ete, (4. bataljon je od njegovog ulaska u 13. brigadu imao etiri ete). Pri tabu 13. brigade po204)

W1 205> 206> 207> 208>

209>

Formiranje Junohercegovake operativne grupe kao jezgra nove hercegovake divizije, inicirano je direktivom marala Tita. Tito je sugerisao da se u Hercegovini nastoji formirati laki korpus NOVJ. Od formiranja nove divizije i hercegovakog korpusa odustalo se zbog naglog preloma situacije u jesen 1944. godine u korist NOVJ, pa je Vrhovni tab odustao od razvijanja novih jedinica, da bi postojee (partizanskog tipa) omasovio i razvio u savremenu vojsku kadru da se nosi sa okupatorom u zavrnim operacijama za osloboenje zemlje. Zbornik, tom IV, knj. 30, dok. 22. VII, ANOP, k. 1152/1, f. 14, dok. 11. VII, ANOP, k. 1152/1, f. 8, dok. 41. Krsto Dabovi, roen u selu Ukii kod Trebinja 1921, u NOB-u bio zamjenik komandanta brigade, a poslije rata komandant Vazduhoplovne tehnike divizije, naelnik Uprave vazduplovne zone, pomonik komandanta RV i PVO, zavrio Vazduhoplovni fakultet VVA i Ratnu kolu JNA, general-major u penziji, ivi u Beogradu. VII, ANOP, k. 1152/1, fas. 8, dok. 28.

120

elo je da ivi i jezgro Omladinske ete. Neko ju je vie shvatio kao pionirsku, jer je dvadesetak djeaka, koji su se sticajem raznih okolnosti nali na ratnom popritu, umjesto u kolskim klupama, stalo na straarska mjesta, ilo u patrole i obezbjeenja. Meu njima je bilo i onih koji su bili borci 10. brigade, lanovi skojevskih aktiva u okupiranim gradovima. Meu njih e ubrzo stii bombai Gojko Uljarevi, Rade Vukovi, Demal N o v o i Rezak Dumhur, lanovi prve komande Omladinske ete, koja je imala oko 70 omladinaca. 210 '

Progonjenje

etnike

grupacije

Vojislava

Lukaevia

Nakon to su nou izmeu 1. i 2. septembra jedna legionarska eta sa baterijom topova 369. artiljerijskog puka, eta milicionara i andarmerijska posada napustili Gacko i prepustili ga etnikoj Gatakoj brigadi, 11. hercegovaka NOU brigada je ve sutradan skrila etniki otpor i konano oslobodila grad. U to vrijeme su i 10. brigada, napadom na Bileu, i 13. brigada, vatrenim prepadom svojih bataljona na Trebinje, kao i 12. brigada i druge partizanske jedinice sudarajui se gotovo svakodnevno sa etnicima, dobro uzdrmale sva njihova vorita. Slobodno i prostrano Gatako polje je ve od 7. septembra moglo da primi saveznike avione, prihvati sve znaajniju savezniku pomo u oruju, hrani i obui, a iz bolnice 29. divizije otpremi vie od 400 ranjenika i bolesnika koji su se prikupili sa ireg osloboenog podruja. Saradnici ilegalnog pokreta u Stocu su, u meuvremenu, uspjeli da privole vie pripadnika 369. legionarske divizije, Hrvate i Muslimane, da napuste njemake jedinice, pa su tako 2. septembra u 13. brigadu stigla sedmorica ofera i mehaniara (Slavonci i jedan Slovenac) iz legionarskog 369. protivtenkovskog diviziona. 21 "210>

211)

U Omladinskoj eti, pored lanova Komande, bili su: iz Mostara (i okolnih sela Hodbine, Baevia, Malog Polja, Ratana, itomislia): Demirovi Omer, Demirovi efko, Golo Obren, Hadovi Milovan, Ivanisevic Risto. Jusufbegovi Sulejman, Kostadinovi Milan, Krvavac Safet, Lakii Esad, Mehi Safet, Milavi Enes, Premilovac azim, Radan Nikola, Samardi Milorad, Savi Mirko, Simi Miho, Stupi Anelko, Sudar Spasoje, Trifunovi Milan, Trifkovi Vasilije (Novo Demal, Uljarevi Gojko, Vukovi Rade - lanovi komandne ete); iz apljine (Poitelj, Viii, Pravci, Trebiat, Tasovii, eljevo, Bivolje Brdo, Gabela). Alagi Irfan, Barakovi Omer, Bokovi Damian, Bule Jure, Bukmir Mate, Borovac Ilija, Borovac Slavo, Bukmir Jozo, Bakalar Milan, Dedi Sabira, Dedi Dimitrije, Dragievi Milan, Dodik Milan, Ivankovi Drago, Jovanovi Sepo, Jurkovi Ilija, Jurkovi Pavo, Jerki Nikola, Kebo H. Afan, Mori Alija, Putia L. Mirko, Soldo Frano, Suac Zvonko, Stoji Vidak, Vranki A. Blago, Vranki Dominik Donko, Zeki Zineta; iz Stoca (Crnici, Kozice, Poplati, Trusina, Kubatovina) - Alii Ahmet, Begovi Omer, Demila Adem, Pehli Omer, Pudar Branko, Rui Borko, Samardi Anelko, Samardi edo, Soldo Ljubo, ator Adii, inik Duan, Sinik Todor, otra Mihajlo; Iz Trebinja (Drijenjani, Lastva, Trebinjska uma, Baljivac) - Bokun Milorad, Dereti ore, Gluhaji Miroslav, Klimovi ore, Klimovi Blagoje, Korol Petar, Kovaina Stojan, Kuliak Savo, Lonar Ilija, Muslibegovi Muslija, Soo Joko; iz Nevesinja (Lukavac) - Grahovac R. Branko, Radovanovi Ilija; iz Gacka; Davidovi Vukain; iz Bilea (Kuba, Korita); ulovi Mirko, arenac Mladen, Bjelica Veljko; iz Ljubukog: Medi Stipe i Soi Frano (Grab). Rezak Dumhur, iz Konjica, naredbom je postavljen za komandira Omladinske ete, ali dunost nije primio, ve Mirko ulovi, koji je kasnije smijenjen. VII, ANOP, k. 1152,1, f.7 dok.3/38; 16. septembra 1944. Stab 13. brigade poslao je izvjetaj Stabu Junohercegovake operativne grupe da je dan ranije iz Stoca izalo 14 naoruanih 'vraijaka' sa jednim pukomitraljezom, da su na putu vodili borbu sa etnicima u Trijebnju i da su ubili dvojicu, dok su im etnici ranili jednog i oteli arac, a zatim da je 15. septembra iz Mostara stiglo oko 30 mukih i enskih, a nekoliko Italijana, Belgijanaca i Holanana.

121

Poto se toga dana iz Dubrava vratio u Brigadu politiki komesar Enver emalovi, Divizija je obavijetena i o tome da u dubravskom 2. bataljonu 13. brigada ima 100 boraca, da svi imaju puke i 6 pukomitraljeza, da su prilike u bataljonu kao i u svakom novoformiranom bataljonu od novog ljudstva, a to najee znai, kao u ovom sluaju, da su opta politika saznanja boraca veoma slaba, vojniko iskustvo tako rei nikakvo, da se ne potuje disciplina vatre i ne odrava veza, tako da su ak jedni na druge pucali, ponajvie zbog toga to je sastav bataljona svakovrstan, poev od kripara' pa do dezertera iz naih brigada. Tri novoformirane nevelike ete su, ipak, imale vrlo povoljne uslove za omasovljenje, skoro udvostruenje, a oekivalo se i kompletno politiko rukovodstvo. Mnogima borcima je bila nejasna sutina bratstva i jedinstva, a meu njima je, pored vjerske i nacionalne podjele, postojala ak i ekonomska, kao i podjela na bijele i crne. Uz sve to, bataljon je svojim zasjedama i drugim akcijama na komunikacijama oglasio svoje prisustvo i, jedna njemaka komanda, posredstvom legionarske patrole i mjetana, ponudila partizanima da ne ometaju transportovanje, a kao protivuslugu nudili su da Nijemci nee ni njih napadati, ali da partizani napadaju etnike i ustae. Kapetan drug Mrgan odgovorio je da, prvo, dolaze na red vabe, pa kad njih pomlatimo doi e na red etnici i ustae.212' Upravo kad je Gacko postajalo sredite svih oblasnih drutveno-politikih organizacija i mjesto okupljanja predstavnika naroda i vojske, 13. brigada dobila je nareenje Junohercegovake operativne NOU grupe da se prebaci na sektoru Nevesinja radi napada na veoma snanu i tek pristiglu etniku grupaciju, kao i radi zatvaranja puta Mostar Nevesinje. etnike je predvodio Vojislav Lukaevi, bivi inovnik i rezervni kapetan II klase, komandant etnikih jedinica u Hercegovini 1942, komandant Starog Rasa (Sandaka) 1942-1944, a u borbama protiv NOVJ na Neretvi, komandant korpusa. T o k o m rata kralj Petar odlikovao ga je za zasluge u etnikom pokretu. Unapreen je u in majora, a krajem maja 1944. vratio se iz Londona u Jugoslaviju (otiao je u inostranstvo 1944) u namjeri da se sa jo nekim etnikim komandantima, s obzirom na to da je etniki pokret zapao u orsokak, odvoji od Drae Mihailovia i povede svoju akciju, uvjeren u podrku ubaieve vlade, kralja Petra i zapadnih saveznika. Tako je Vojislav Lukaevi poetkom septembra 1944. formirao komandu Nezavisne grupe nacionalnog otpora Jugoslovenske vojske u otadbini, oekujui da e napadom na njemake jedinice, susretom sa iskrcanim saveznikim snagama i podravajui sporazum Tito - ubai odobrovoljiti i privoliti na saradnju, prije svega, 29. diviziju, pa je u toj pogrenoj raunici uputio i pismo komandantu 29. divizije.2131 Obavjetavajui Diviziju da e sa 11. i 12. brigadom uestvovati u napadu na etniku grupaciju u Nevesinjskom polju, da je na Hrgud stigla jedna eta 2. bataljona i da oekuje i druge dvije ete, tab 13.212> 213>

VII, ANOP, k. 1152/1, f.7, dok.3/26. Jugoslovenski istorijski asopis, br. 4, 1964, Radoje Pajevi; Formiranje etnike Nezavisne grupe nacionalnog otpora..

122

brigade je na kraju izvjetaja od 13. septembra zabiljeio: aljemo vam jedno pismo i jedan letak. To je Samardi uputio i adresovao na 29. diviziju, ali je naglaeno da je ona u Slatu ili Lukavcu. Mi ne znajui 0 emu se radi, a mislei da je to za nas, otvorili smo. enu smo zadrali, a pismo preko vas najhitnije upuujemo tabu 29. divizije. Komandant II kolone Komande operacija u Hercegovini i junoj Dalmaciji, kapetan I klase Milorad Popovi, u zapovijesti od 8. septembra 1944. obavijestio je potinjene jedinice da se grupa etnikih korpusa nalazi na prostoriji Jele - Miljevina - Nevesinjsko polje sa zadatkom unitenja boljevika na teritoriji Hercegovine. Razbijanje 29. boljevike divizije i njeno potpuno unitenje, zahtijevao je Draa Mihailovi i svojom depeom od 29. avgusta 1944: Mobiliite sve snage Hercegovine i nastavite svim silama da tuete 29. diviziju koja je sada usamljena... Zapamtite, glavno je tui komuniste 1 to kod vas u prvom redu 29. diviziju. Ponavljam, 29. diviziju treba to pre razbiti i unititi 214 ' Napadi etnikih korpusa, odnosno njihovih odvojenih kolona, poeli su 9. septembra na 11. hercegovaku NOU brigadu na poloajima Krivodol - Kobilja glava - Vardite, i sutradan na poloaje 10. hercegovake brigade u rejonu Dinove Mahale, s djeliminim uspehom. Radi razbijanja etnike grupacije, odmah poslije neuspjelog napada dvije etnike brigade na Gacko i bolnicu 29. divizije nou izmeu 10. i 11. septembra, tab 29. divizije je 12. septembra obavijestio tek formiranu Junohercegovaku operativnu NOU grupu o borbama sa etnikim jedinicama, a zatim je, na osnovu radiograma taba 2. udarnog korpusa naredio Grupi da, bez obzira koliko e oslabiti svoje poloaje u junoj Hercegovini, mora sa jaim snagama razbiti i protjerati bosansko-sandake etnike (i) isto tako sprijeiti sve njihove namjere. Ukazujui na to da 13. hercegovaku brigadu Operativna grupa orijentie ka Nevesinju, kojoj je Divizija pridodala 2. bataljon 10. brigade, i na vru saradnju sa 12. brigadom, komandant i komesar 29. divizije dalje piu: V i treba da dobro ocijenite situaciju i da prema vaoj uviavnosti odredite potreban broj bataljona 13. brigade za razbijanje ovih bandi. Ove bande treba dobro udesiti da zapamte kad su dole u Hercegovinu. Koliko u samom gradu (Nevesinju, prim. M. S.) bude vii broj vaba, nemojte grad nipoto napadati. .. 215) U tri naredna dana jedinice 12. i 13. brigade, u sadejstvu sa 11. brigadom, razbile su, u irem podruju Nevesinja i Nevesinjskog polja etnike jedinice, od kojih se vei broj probio u pravcu Stoca i Ljubinja, a drugi dijelovi ka Zimljima, Glavatievu i Mostaru. Zatim su bataljoni 13. brigade, poto su oistili od etnikih grupica rejon Snijenice - Udrenje - Biina, zauzeli poloaje prema Stocu i Blagaju. Nakon navoenja obavjetenja 29. divizije da su etnike bande prsle na sve strane i da ih 12. brigada goni ka Konjikoj upi, da Vrhovni komandant N O V i POJ, maral Tito, zahtijeva da se pree u optu ofanzivu, presijecanje komunikacija, zauzimanje neprijateljevih uporita i saobraajnih vorita, da se sprijeava svako organizovano po2I4< 215>

Zbornik NOR, XIV/4, d.63, fusnota 5. Zbornik NOR, IV/29, d.63

123

vlaenje da neprijatelj ne iznese iz nae zemlje nijedan komad oruja, tab Junohercegovake operativne grupe, iji je zadatak u to vrijeme bio da zatvara pravac Mostar - Nevesinje, zauzimanje Stoca i dejstvo prema Trebinju, svojom zapovijeu od 15. septembra za borbu protiv etnika u srednjoj Hercegovini, usmjerio je 13. hercegovaku brigadu da dalje goni etnike pravcem Nevesinje - Mostar i da formira udarne operativne grupe, pod komandom dva lana taba Brigade, radi dejstva to dublje ka Mostaru i Podveleju i energino vri mobilizaciju posebno u Dubravama, uz napomenu: M o r a se raditi brzo i neumorno. Dijelovi 14. brigade bili su ofanzivno usmjereni prema Poplatu i Stocu, protiv legionara i etnika koji bjee od Nevesinja. 2161 Iako je glavnina Lukaevievih etnika (oko 2000 iz Nevesinjske 1. pljevaljske, Foanske i Gatake brigade) neoekivano izmakla ispod udara tri hercegovake brigade, emu je jednim dijelom doprinijelo i jednodnevno zakanjenje 13. hercegovake brigade, odnosno, iako se koristei okolnost razjedinjenosti snaga 29. divizije i nepridavanja veeg znaaja njegovom manevru od Nevesinja prema Trebinju, Lukaevi, dosta lako, probio u junu Hercegovinu i tamo, skoro neometan, organizovao svoju aktivnost slijedeih desetak dana,217' o povlaenju demoralisanih, razoaranih i razbijenih etnikih jedinica Nevesinjskog korpusa, politiki delegat tzv. Pokrajinskog nacionalnog komiteta za Hercegovinu, Boku i Dubrovnik u izvjetaju od 21. septembra 1944, sem ostalog, pie da su organizacija i utisci, kao i dranje pojedinaca odavali takvo raspoloenje i pokret vojske koja bjei vratolomno sa svojih poloaja, a ne vojske koja sa izvjesnim planom ide izvrenju zadataka, da je Nevesinje ujutro 14. septembra davalo vrlo runu sliku koja se ne bi mogla prestaviti, a zatim: Narod je bio nepripremljen za ovaj korak vojske i gradom je zavladala panika. Svako se pitao, ta se deava? O ranjenicima i naim bolesnicima niko nije brinuo. Niko ni o kome nije vodio rauna. Ljudi su bili preputeni sami sebi. Potpisani je sa nekim graanima i seljacima omoguio da se nekoliko ranjenika iznesu iz grada i to samo ona lica, za koja se zna da su prononsirani neprijatelji partizana, dok su ostali ostali u njemakoj bolnici... tavie, uli su se u vojsci prigovori na adresu stareina koji su vrlo zabrinuli one koji su to uli. Pojedinci su napadali stareine pravdajui se da vojska ide na more i omogui stareinama bekstvo preko m o r a . . . 2 1 8 ) U danima kada su mnoge etnike jedinice bile razbijene i gonjene, prilikom zajednikog napada brigada na etniku grupaciju oko Nevesinja, 14. septembra, 1. bataljon 13. brigade napadao je pravcem Budisavlje - Krivi Do, 4. bataljon od Kuline prema Babljoj glavi i Odacima, 3. bataljon (dvije ete) pravcem Dinova Mahala - Udrenje - Vilenjak, dok je 2. bataljon 10. brigade, koji je pridodat 13. brigadi, zadran kao rezerva u selu Rogae. Bataljoni su uspjeli da ovladaju linijom Krivi Do - Budisavlje - Babja glava - Vilenjak - Grebak, da razbiju etnike, zaplijene minobaca sa 70 granata, mitraljez sa 5000 metaka, 8 tovara mu216> 2171 218>

Zbornik NOR, IV/29, d.77. D. Komnenovi, M. Kreso, n. d., str. 340. Zbornik NOR, XIV/4, d.64, fusnota 9.

124

niije i arhivu etnike 1. pljevaljske brigade, a uniten je i jedan kamion. Istog dana uvee (izmeu 14. i 15. septembra) 13. i 12. brigada napale su garnizon u Nevesinju, ali bez osobitog uspjeha, je 500 legionara s artiljerijom pruilo odluan otpor. Naredne noi doekao je 3. bataljon njemaku automobilsku kolonu i, od 5 kamiona koji su nosili topovsku municiju, hljeb i zob, 2 kamiona unitili, zarobili njemakog vojnika i jednog domaeg legionara. Sutradan, 16. septembra, 2. bataljon vraen je u Dubrave.2191 tabska administracija, kojom je neposredno rukovodio naelnik taba, kapetan Branislav Kisi, biljeila je svaku znaajniju pojedinost i, uz sugestije i zahtijeve taba 13. brigade, prosljeivala viim ili niim komandama kako bi se i potpunijim informisanjem unaprijedilo rukovoenje i efikasnost djelovanja bataljona i brigade. Tako je i 19. septembra2201 primila ili poslala vie izvjetaja i uputstava, pored zapovijesti i zabiljeki u operacijskom dnevniku. Toga dana upuen je i izvjetaj u kojem se, uz komentar, citira tek pristiglo pismo politikog komesara i zamjenika komandanta brigade o napadu 1. bataljona na andarmerijsku kasarnu na Bakraui koju je branilo oko 80 vraijaka sa 8 mitraljeza i tekim bacaem, da su dvije ete tog bataljona uspjele da razjure jedan dio neprijateljeve posade i protjeraju ka Nevesinju i Mostaru, da se 25 legionara, sabijenih u kasarnu, borilo na ivot i smrt. U samoj borbi neprijatelju su naneseni vei gubici, to se vidi iz jaukanja koje se ulo, zapisali su lanovi taba istiui da su se pored ranjenih boraca Osmana Spahia, Ivice aria, Sabita Nuhia i Alije Zvizdia, ranijeg podoficira 369. legionarske divizije koji je stigao u brigadu krajem avgusta i koji, ak i ranjen, nije elio da napusti borbu, naroito se istakao i pukomitraljezac Meho Kokanovi, koji e ubrzo biti postavljen i za zamjenika komesara ete. U meuvremenu su jedna eta 1. bataljona i jedna eta 4. bataljona ruili sa mjetanima cestu Nevesinje Mostar, a 2. bataljon je u Dubravama doekao legionarsku kolonu. U tab Junohercegovake operativne grupe upuen je i Lazar Rabrenovi, komandant etnike muzike Pljevaljske brigade, koji je, neposredno uoi zarobljavanja, bacio etniku ubaru sa kokardom. Upueno je i vie Mostaraca, meu njima i narednik vraijaka Stjepan Hompas, koji je izjavio da je izbjegao iz Stoca poto je doao u sukob sa etnicima koje mrzi, pa ga je komandant elio uhapsiti. U Brigadu su stigli i vraijaci Mirko Buri i Ivan Nemi, iz Hrvatskog zagorja, koji su poslije borbe, nosei pukomitraljez zbrojovku i municiju, u nekom kripu saekali no i sutradan stigli meu drugove partizane.2211 Drugi bataljon dobio je nagazne mine (kao i Milutin Brstina, komandant terenskog partizanskog bataljona), a oekivalo se, zbog velikog priliva novih boraca, formiranje jo jednog bataljona u Dubravama. Drugi i 4. bataljon napali su ustaku posadu na Bivoljem Brdu i ubili 15 ustaa, dvojicu zarobili i vie ranili, te zaplijenili 7 puaka i municiju. Bataljoni su ve bili zamoreni. Sve vie je bilo boraca kojima su se opanci ili cokule rascvijetale, te su ili u arapama. Oekivao se

I^Tnp,

k. 1152/1, f.7, dok.3/38. 22? y 1 1 ' A N O p . k- 1152/1, f.7, dok.3/40. 2211 VII, ANOP, k. 1152/1, f.7, dok.3/45.

125

predah. A u pismu od 23. septembra javljeno je Operativnoj grupi da je komandant Komande mjesta Stolac formirao u Pijescima od Srba mjetansku etu od boraca izmeu 18 i 40 godina, da to m n o g o ometa mobilizaciju Srba u nae bataljone i teti razvijanju bratstva, da je ista eta izjavila jednom prilikom da e pucati naima u lea, ako otvore borbu u blizini njihovih kua.222> Ostavljajui 2. bataljon na Hrgudu radi zatvaranja pravca Stolac Dabar i Dubrave - Dabar, tri bataljona 13. brigade su 21. septembra u 15 asova krenuli sa Hrguda i, sutradan, stigli na prostor Radimlje - rvanj. Poslije dvodnevnog mara, 23. i 24. septembra 1. bataljon se smjestio u selo Mosko, a 3. bataljon na Jasenu. etvrti bataljon, ije su dvije ete ruile cestu na Skrobotnom, napadnut je od etnika, koje je uspio da odbaci i smjesti se u selo Matijevinu, odravajui vezu sa 2. bataljonom 12. brigade. Sutradan, 25. septembra etnici su oko 15 asova napali 1. i 3. bataljon i uspjeli su da ovladaju Liscem i Gljivom, a i 4. bataljon je ponovo tokom noi napadnut u selu u kojem se smjestio. U kratkim okrajima, u kojima je ranjeno pet boraca, etnici su odbijeni, a njihove rtve ni tog puta nisu bile utvrene. Borbe su voene sa etnicima Vojislava Lukaevia koji su se, poslije znatnih gubitaka i neuspjeha u borbama sa hercegovakim udarnim brigadama u nevesinjskom polju, povukli s podruja Nevesinja i Stoca na prostoriju Trebinje - Ljubomir - Bilea u namjeri da se priblie jadranskoj obali i da doekaju savezniko iskrcavanje u Dubrovakom primorju. Pritisnuti od brigada Junohercegovake grupe, tueni s lea od 2. dalmatinske proleterske brigade, odsjeeni u dvije grupe, u nemogunosti da se povuku u Trebinje, pokolebani i neborbeni, slabo hranjeni - etnici su bili u izuzetno tekoj situaciji. Nije im mnogo znailo to su bili dobro naoruani. Naime, poslije borbi koje su etnike jedinice vodile protiv posada 369. legionarske divizije, 22. i 23. septembra, Vojislav Lukaevi je 23. septembra ponovo traio susret sa generalom egrtom, koji je, umjesto odgovora, usmjeravao energino svoje jedinice ka konanom obraunu sa saradnicima okupatora, ije su politike i druge kalkulacije i namjere bile veoma providne. Tako je Lukaevi, ne ekajui odgovor na prvo pismo, ve 13. septembra izdao zapovijest u kojoj nareuje nekim svojim jedinicama da izbjegavaju borbu s jaim komunistikim snagama, dok slabije komunistike delove da unitavaju, da bi neto kasnije javio etnikim komandantima: Sa 2. 000 boraca sutra u napasti komunistiku grupu izmeu Bilea i Trebinja. 223) Bilo je to, takoe, vrijeme kada je osloboenjem Gacka i Fazlagia Kule stvorena ira slobodna teritorija i, optom ofanzivom hercegovakih udarnih brigada, oznaena prekretnica u borbi za osloboenje Hercegovine. I dok su brigade vodile posljednje borbe protiv etnike grupacije u junoj i jugoistonoj Hercegovini, u osloboenom Gacku izabran je Oblasni N O O za Hercegovinu. Narodnooslobodilaki odbori preuzeli su sve funkcije narodne vlasti, kao organi nove drave, a treeg222> 223>

VII, ANOP, k. 1152/1, f.7, dok.3/48. R. Pajevi, C. G. -5-1662/1, Lukaevieva depea br. 797 potpukovniku Gojniu i kapetanu Arsoviu.

126

dana vijeanja izabran je Oblasni odbor Narodnog fronta kao optepolitike organizacije naroda Hercegovine. 224 ' etnika grupacija majora Vojislava Lukaevia, istrajavajui u svojoj zabludi da e svojom izmijenjenom taktikom preokrenuti svoju sudbinu, iznenada je napala svoje dojueranje saveznike. Na prepad su zarobili oko 350 legionara, andarma, italijanskih faista i domobrana i lako doli do njihovog naoruanja: 2 tenka, 3 topa, 1 oklopni voz, 8 minobacaa, 50 automatskih oruja, vee koliine municije, a zatim su, ohrabreni uspjehom svog lukavstva, 22. septembra postavili ultimatum njemakom pukovniku Fieru, komandantu legionarskog 369. puka, za predaju Trebinja. Nakon njegovog odbijanja, oko 2.000 etnika je napalo grad i, mada dvostruko brojno nadmoniji, nisu u tri nona napada izbacili iz stroja ni jednog branioca, to najbolje potvruje da je to sve teklo u znaku opte paljbe i moralnog pritiska. 225) U irokom divizijskom frontu koji se okrenuo prema Bilei i Trebinju, ka etnicima, legionarima, ustaama, domobranima i milicionarima, 13. hercegovaka brigada je sa 14. brigadom upuena u rejon Trebinja radi napada na Lukaevieve etnike, odnosno radi sprijeavanja prodora etnika ka okruenoj Bilei i bila svjedok opte agonije oko tri hiljade etnika. Dijelovi 2. dalmatinske proleterske brigade su potiskivali etnike snage od Zubaca ka Arslanagia Mostu i Divaru, njemaka legionarska artiljerija je iz okoline Trebinja osipala granatama, a tri bataljona 13. brigade su suzbijali pokuaje etnika da se iz rejona Trebinja probiju ka etnikom ugroenom garnizonu u Bilei. I njihov snani napad, 25. septembra, na tri bataljona 13. brigade uslijedio je upravo u tim okolnostima. 226 ' O estini i brzoj promjenljivosti borbi ukazuju i dvije zapovijesti Brigade od 26. septembra, u kojima su bataljoni, poslije iznoenja najnovijih dogaaja i obavjetajnih podataka od etnikog prebjeglice, ilegalnog saradnika NOP-a, sa njihovog najsnanijeg utvrenja Kravice, upozoreni da e etnici pokuati da se nou izmeu 26. i 27. septembra probiju svim snagama prema Bilei. Da bi se sprijeio njihov napad, cijela 13. brigada, ojaana bataljonom 14. hercegovake NOU brigade, trebalo je da te noi, 26. septembra, prva napadne etniku grupaciju na liniji Vrbno - Kravica i sa Gljive na Jovanovia bateriju. Za to vrijeme su 10. i 12. brigada ovladale sa skoro svim utvrenjima oko Bilee. 227 '224 '

U Oblasnu narodnooslobodilaku skuptinu Hercegovine izabrana su 82 lana, a meu njima su iz 13. brigade bili Danilo Komnenovi, Enver emalovi, Lutvo Dubur i Stevo Mievi. Nakon konstituisanja Oblasni odbor Narodnooslobodilakog fronta uputio je 19. septembra 1944 proglas Narodu Hercegovine u kome, pored ostalog, pie: Uinite sve to moete, da to prije naa drava postane velikom i monom domovinom slavnih i srenih naroda. Bosna i Hercegovina sa svojim izmijeanim stanovnitvom osobito je bila povoljna za ovakvu politiku okupatora. Trebalo je samo podgrijati mrnju koju su svi zavojevai i nenarodni reimi u staroj Jugoslaviji sistemski razvijali meu narodima. I u tim, za nae narode najteim danima, nala se je uz njih Komunistika partija Jugoslavije. Stavila im se na elo i pokazala put borbenog jedinstva, sprijeavajui da se za raun naih neprijatelja razvije bratoubilaki rat. To je bio preduslov bez koga je bilo nemogue kako pobijediti tako i poslije pobjede izgraditi na ravnopravnosti i bratstvu zasnovanu srenu zajednicu naih naroda. . . 225) D. Komnenovi i M. Kreso: 29. hercegovaka divizija, VIZ, 1979, str. 344. 226> VII, ANOP, 1. 1152, fas. 7, dok. 3/49. 227> VII, ANOP, k. 1152/1, f.7, dok. 3/20.

127

Dvije noi se vodila estoka borba oko tvrave Kravice. Prve noi je 3. bataljon likvidirao nekoliko spoljnih bunkera, stigao pod samu glomaznu kasarnu. Sa drugih strana su napadali 1. i 4. bataljon, ali dalje se nije moglo. Bataljoni su se sa strmih strana utvrene Kravice povukli i tokom dana vodili krae borbe, a 27. septembra u 22 asa ponovo je izvren opti napad na Kravicu. etrnaesta brigada napadala je Jovanovia bateriju, a 2. dalmatinska na Arslanagia Most. Uzalud! I poslije petoasovne borbe! U spoljnim bunkerima je naeno 11 poginulih etnika, a mnogi ranjeni, meu njima i dva komandanta bataljona, koji su se povukli iza zidina kasarne. Brigada je imala 13 ranjenih i 4 poginula borca - Danila Budjena, Smaja Saria, Hivzu Behrama i Josipa tampara. Brigada je doekala zoru na poloajima koji su u irokom luku opasivali vrsto branjenu Kravicu. U toj, uistinu, izuzetnoj situaciji u rejonu Trebinja, valjda jedinstvenoj na jugoslovenskom ratitu, odvijao se jednovremeni sudar izmeu tri prisutne vojne grupacije: snaga NOVJ, okupatora i etnika Vojislava Lukaevia. 2281 U kratkom predahu, dok je iz pozadine, od Bilee, dopirala snana artiljerijska tutnjava, na poloajima 1. bataljona 13. brigade iznad sela Moska izvrena je smjena zamjenika politikih komesara: umjesto Asima Pervana, koji je u avgustu otiao u Politodjel 29. divizije, iz 12. brigade stigao je politiki komesar ete Suljo erimagi i preuzeo rukovoenje partijskom organizacijom. Neprekidne borbe onemoguavale su odravanje partijskih sastanaka po etama, nije odran ni sastanak bataljonskog partijskog biroa (koji su sainjavali zamjenik politikog komesara kao partijski sekretar, politiki komesar, sekretar komiteta Skoja i pomonici komesara svih eta), jer su gotovo svi njegovi lanovi bili na poloajima u irokom podruju na kojima su borci izvravali osnovni zadatak Brigade - uspjeno su spreavali prodor etnikih jedinica od pravca Arslanagia Mosta i Kravice. Stigalo se samo toliko da se, s nogu, novi partijski rukovodilac upozna sa komandantom Krstom Daboviem, koji je poetkom septembra preuzeo dunost komandanta bataljona, sa politikim komesarom Fadilom Numiem i zamjenikom komandanta Lazarom vorom. Najstariji meu njima je bio Suljo erimagi, a i on je imao samo 24 godine. Bili su to komunisti koji su uzrastali u spletovima mitraljeskih rafala, u mnogim iskuenjima izmeu neprijateljevih bunkera, gdje su nekadanji zemljoradnik, krojaki i eljezniki radnik i srednjokolac, bdijui nad kartama i shemama, vodili borce 1. bataljona i moralno ih eliili snagom linog primjera. Brigada je tih dana imala 411 puaka, 43 pukomitraljeza, 3 mitraljeza, 6 protivtenkovskih puaka, 4 bacaa, 2 runa topa (pijat), 18 mainki, 66 pitolja (4 signalna), 41.889 metaka za puke, pukomitraljeze i mitraljeze (najvie engleske modele 24.940), 911 metaka za protivkolske puke, 304 metka za pitolje, 2. 240 za mainke, 98 minobacakih mina i 10 nagaznih, 244 rune bombe. 229) To oruje bilo je u rukama oko 700 boraca.230'228) 229) 230>

D. Komnenovi i M. Kreso, n. d. str. 345. VII, ANOP, k. 1152/1, f.7, dok. 3/5. VII, ANOP, k. 1152/1, f.7, dok.3/6.

128

Tada su se mogli svesti i rezultati borbi u septembru: ubijeno je 40 legionara, etnika i ustaa, a 70 je zarobljeno. Broj ranjenih se nije mogao utvrditi. Zaplijenjen je mitraljez varcloze, etiri pukomitraljeza, minobaca sa 70 granata, 30 puaka, mainka, deset tovara municije, arhiva etnike 1. pljevaljske brigade, pet kvintala soli i ostale vojnike opreme, a uniteno je i pet kamiona. Brigada je imala 10 poginulih i 11 ranjenih. Dezertiralo je 10 boraca. Nagli priliv novih boraca i ukupno brojno stanje Brigade podstakli su njen tab da u relaciji o operacijama i radu od 1. do 31. septembra 1944. istakne da je na sve to uticalo povoljno razvijanje situacije na svim frontovima, prodor Crvene armije na granice Jugoslavije, uspjesi Narodnooslobodilake vojske irom Jugoslavije, a napose uspjesi nae divizije u Hercegovini, kao i osloboenje Gacka, odnosno da se Brigada upotpunila iz Mostara i njegove okoline, iz Stoca i Dubrava, da je naoruanje odlino, zahvaljujui oruju otetom od okupatora i onom doturenom od strane naih saveznika, uz napomenu da se osjea oskudica jugoslovenske municije i runih bombi, da su borci slabo obueni i obuveni, da je ishrana najbolja to se moe zamisliti, a poboljana je doturanjem pojedinih artikala hrane od strane saveznika. 23 "

231>

VII, ANOP, k. 1152/1, f.7, dok. 3/7, Izvjetaj 13. brigade Stabu Junohercegovake operativne NOU grupe 5. oktobra 1944

9

129

etvrto poglavlje

U bojevima za osloboenje june Hercegovine(oktobar 1944)alegli po kamenim gredama i glavicama prostranog i visokog Leotara /1228 m/, borci 13. i 14. hercegovake NOU brigade, koji su sa Sitnikim partizanskim odredom i Bobanskom partizanskom etom sainjavali Junohercegovaku operativnu NOU grupu, krajem septembra i poetkom oktobra 1944. zapreavali su i lomili svaki pokuaj neprijateljevih etnikih snaga da preko planinskog prevoja, putem koji vodi od Trebinja, prodru ka Bilei, gdje su 10. i 12. hercegovaka brigada krile poslednji otpor nekoliko stotina okruenih etnika. Oslukujui sve eu topovsku tutnjavu koja je dopirala iza njihovih lea od Bilee, pred borcima se - sa ogoljelog Leotara - otvarao vidik irok unaokolo, ka prostranom Trebinjskom polju i gradu koji je s tih visina izgledao kao neveliko jato kua zaleglo s obje strane najvee jugoslovenske ponornice Trebinjice, kao pitoma oaza ljepote i svakog obilja, saobraajno raskre i odmorite otkuda se na etiri strane proteu vijugave uske trake: jedan put se gubio prema jugu - za Dubrovnik, drugi za Zupce i hercegnovsko zalee, ka zapadu eljeznika pruga za Hum, a potom jedan krak za Mostar, drugi za Dubrovnik, trei za Zeleniku, odnosno, makadamski put prema Popovom polju - Ljubinju, Stocu i Mostaru, dok je ka istoku i sjeveru vodio put prema Bilei i Gacku, ispod kojeg se ve od gradske bileke kapije, dolinom Trebinjice, proteu pruga i put ka Lastvi i Bilei. Put za Bileu peo se padinama Leotara i prelazio sedlo kod Jasena, na kojem su se izdvajale dvije dominantne take - Gljiva, s lijeve strane puta i, nasuprot nje, Kravica.

Z

Krah

kontrarevolucionarne

zavjere

Ostavljajui iza sebe gotovo potpuno osloboenu gornju Hercegovinu, prostrano krevito i siromano podruje, borcima se inilo da e dole, kada se za koji dan srue u tu pitominu, zatei u vrtovima i batama, kraj drvenih dolapa za natapanje okolnih polja, makar i bez bujne ljetnje vegetacije to se prelijeva u svim nijansama zelenila, i rukama zgrabiti svu ljepotu tog ivopisnog juno hercegovakog kraja, da e ivjeti ivotom grada u slobodi. Pogledi su zastajali i na raspuklim utvrenjima i utvrdama, po okolnim kamenim liticama i gredama, iji su dominantni poloaji, i glavice sa forovima, govorili o putevima mnogih osvajaa i burnoj prolosti sta-

130

rosjedilaca ovog kraja, kojim protie zelena i tiha rijeka, pa je i sve ono to je vezano za njeno ime i njene obale dobrim dijelom obavijeno neprovidnim velom munih obrauna i svakojakih previranja. U centru Trebinja, pored starog grada zvanog Kastel, kojeg je izgradio Osman-paa, pritisle su svojim irinama i zidinama gradske kue i austrougarske kasarne koje e i borci 13. hercegovake i 2. dalmatinske proleterske brigade upoznati i zapamtiti. Nai e se na ruevinama i zdanjima, prije vie vijekova zametnutog slovenskog Trebinja, gdje je nekad bila rezidencija trebinjskih gospodara, gdje se epan prozvao boijom milosti herceg od svetog Save, gospodar humski i primorski, veliki vojvoda Rusaga bosanskog i knez drinski. Rijetko je koji borac znao to vrijeme prolo, pa moda ni to da se rijeka Trebinjica, koja u irokom luku zamie u grad, na kraju Popova polja, na svom 97. kilometru gubi u podzemlje, predavi se zagrljaju bezdana morskoga. Ako nisu mogli pretpostaviti da e cio mjesec oktobar ii upravo tragom Trebinjice do njenog posljednjeg ponora, Popovim poljem i prugom prema Mostaru, da e tim prostorima svojim bombama kriti put, veoma dobro su, ve dotad, upamtili prevoj na Jasenu, utvrenje Kravicu, osam stotina metara strmog kamenjara i austrougarsku kasarnu propetu na vrh visa, koja je dominirala unaokolo i putem Trebinje - Bilea. Odbrana Kravice ojaana je mnogim malim kamenim bunkerima i gnijezdima koje su podigli italijanski, a zatim njemaki vojnici. Preureena je i kasarna, a okolne strme strane oiene su od velikog iblja i kamenja, bez prikrivenih prilaza, pa je tako kasarna postala centralni bastion koji kontrolie prostrane terene. etnici su je ojaali sa dva topa i jednim tenkom, koje su stekli u pu-prepadu na svoje dojueranje legionaraske saborce na Kravici, u namjeri da se i na taj nain predstave zapadnim saveznicima da su i oni ratovali protiv okupatora. Uporno su branili utvrenu Kravicu kako bi mogli vriti ispade prema Bilei i priskoiti u pomo opkoljenoj brai. Odoljevali su svim napadima 13. hercegovake brigade, ponavljanim vie puta u posljednjih nekoliko septembarskih dana i noi. Spreavajui prodor etnika i Nijemaca komunikacijom od Trebinja ka Bilei (pravac od Nevesinja titili su 11. brigada i dva bataljona 10, od Stoca dva bataljona Junohercegovake operativne grupe, a kontrolu osloboenog gatakog sreza 2. italijanska partizanska brigada divizije Garibaldi), 13. brigada je uspjeno obezbjeivala napad 10. i 12. brigade za slamanje otpora u Bilei etnike Bileke i dijelova Gatake i Nevesinjske brigade. Kravicu, stoer svih okolnih poloaja, ijim padom bi se otvorio put ka Trebinju, ipak nije mogla zauzeti. Ocjenjujui da bi neodlono i neposredno ovladavanje Kravicom i Jovanovia baterijom (k. 650), zahtijevalo velike rtve u ljudstvu, bez obzira na to to je neosvojena Kravica davala mogunost protivniku da svojim ispadima neprekidno zamara borce koji su vrili stalni pritisak na to utvrenje, to se, u stvari, i dogaalo do pred samu likvidaciju etnike odbrane Bilee, tab Junohercegovake operativne NOU grupe je usredsreivao dejstva 13. i 14. brigade na potpunu blokadu Kravice i onemoguavanje svih etnikih pokuaja da se Bilei priblie preko

131

prostranog terena, prekrivenog gustim proraem i malim brojem staza kojima je ogranieno kretanje.232' Suzbijajui i lomei etnike oajnike pokuaje da odbace 13. brigadu sa pravca Trebinje - Mosko - Bilea, ili da poumljenim i kripovitim prostorom pored Trebinjice zaobiu i nju i 14. hercegovaku brigadu, ispunjena su oekivanja taba 29. divizije da se usklaenim dejstvima Junohercegovake grupe i jedinica koje su napale Bileu, izvri njen glavni zadatak: poslije sedmodnevnih borbi, uz podrku est brdskih topova, 10. i 12. hercegovaka brigada oslobodile su Bileu 2. oktobra. Brigade su imale 38 ranjenih i 10 pogunulih, a u borbama za grad i u neposrednom gonjenju neprijatelja zarobljeno je i ubijeno 247 etnika, zaplijenjeno 7 minobacaa, 2 radio-stanice, 4 mitraljeza, 3 pukomitraljeza, 4 automobila, 30000 metaka, 100 granata i drugo. Ipak, izbjegli su potpuno unitenje i zarobljavanje jer su se po grupama osuli i probili prema masivima Vidue i Sitnice, ka Nevesinjskom polju, kao i prostranim kamenjarom ka Crnoj Gori i Lastvi, a zatim ka Zupcima, na lijevoj obali Trebinjice, juno od Trebinja, gdje su etnici gradili najjau bazu poslije Bilee.233 Ispresijecanim krakim terenom povlaili su se i etnici koji su na Kravici odolijevali napadima 13. brigade sve do u no izmeu 1. i 2. oktobra, kada su se, poto su unitili oba topa i tenk, povukli ka Trebinjici, Trebinjskoj povri i Zupcima. Povlaili su se gonjeni 4. bataljonom 13. brigade, koji je zauzeo selo Arslanagia Most i most na Trebinjici, osiguravajui se i s njene lijeve strane od Trebinja, i 3. bataljonom 13. brigade, koji je u gonjenju preao liniju Gljiva-Pogljiva, obezbjeujui pravac od Trebinja. Prvi bataljon 13. brigade vodio je 1. oktobra svoju posljednju borbu sa organizovanim etnikim snagama, a u naredna dva dava hvatao je iz Bilee razbjeale etnike oko sela Moska, Necvijea i Jasena. Zarobljena su 22 etnika koji su iz vrtaa, najee, izlazili dignutih ruku i ispoljavali elju da ostanu u partizanskim jedinicama. Bataljon je do 5. oktobra ostao u Mosku, istei teren od izolovanih etnikih grupica izbjeglih iz Bilee. Brigadi se u meuvremenu prikljuio njen 2. bataljon, koji je bio na Hrgudu kod Stoca, i smjestio se u zaselak Podvori u Ljubomiru osiguravajui tab Grupe, Bolnicu i pritapske dijelove od pravca Vidue, gdje su izbjegli mnogi etnici poslije osloboenja Bilee. Drugi bataljon 12. brigade ostao je povie mosta na epelici zabavljen ratrkanim etnikim grupama. Za dva dana uhvaeno je 12 etnika i jedan njemaki vojnik. etrnaesta brigada je bila na poloajima desno od 13. brigade, na brdovitom zemljitu uzdu Leotara, iznad Trebinja. Tako je u prvoj fazi dejstva Junohercegovake operativne grupe, kada je ona trebalo da se, od 20. septembra, hitno sa glavninom baci na neprijatelja (etnike) na prostoriji june Hercegovine, te da sadej232 233

Borbena relacija taba Junohercegovake operativne NOU grupe od 1. do 31. oktobra upuena Stabu 29. divizije 9. novembra 1944; Zbornik NOR; IV/30, dok. 76. Zbornik NOR, IV/30, d.22. etniki komandant Vojislav Lukaevi predao se engleskoj artiljerskoj jedinici koja je tada bila u Bilei, a Englezi su ga izruili NOVJ. Presudom Vieg vojnog suda JA od 9. avgusta 1945. V. Lukaevi je osuen na smrt strijeljanjem.

132

stvuje operacijama Primorske operativne grupe, koja e dejstvovati preko Zubaca ka Trebinju i Konavljama, 13. hercegovaka brigada u njenom sastavu ispunila je svoj dio zadatka na najcjelishodniji nain: vodei vie borbi sa etnikim jedinicama, ukopavi se oko etnikog uporita na Kravici i onemoguavajui njihovu-podrku bilekom garnizonu, znatno je doprinijela da Lukaevieva uveliko prorijeena i obezglavljena vojska, s kojom je Brigada imala okraj i u podruju Nevesinja sredinom septembra, ne doeka da vidi Jadran, ni kralja Petra, a ni saveznike. Zajaivi sa sjevera i sjeverozapada na etniku grupaciju, koja se nala u procjepu izmeu legionara trebinjskog garnizona i hercegovako-dalmatinskih brigada, 13. brigada je uestvovala u potiskivanju i onih etnika koji su se osjeali bezbijedni u austrougarskim utvrdama izvlaei ih iz fortifikacija i natjerujui ih da se, gotovo izbezumljeni, otisnu bilo kuda. U takvim ratnim specifinim okolnostima, vjerovatno jedinstvenim ne samo na jugoslovenskom ratitu u drugom svjetskom ratu, jer svaka od tri sukobljene vojske vodila je borbu protiv, dvije druge neprijateljski raspoloene snage, propala je velika, lukava i opasna igra Vojislava Lukaevia i njegovih pokrovitelja da jednim napadom na okupatora prevede etiri hiljade etnika u savezniku vojsku, da u posljednjem trenutku izdejstvuje pomo saveznika prilikom njihovog iskrcavanja, kako je oekivao, ime je ujedno propala posljednja etnika kontrarevolucionarna zavjera, koja je mogla prerasti u nesagledivu opasnost po novu Jugoslaviju. Taj neoekivani obrt bitke pokolebao je moral naih ljudi do te mere, da poslije nekoliko dana (od) one zavidne borbenosti naih biranih boraca nije ostalo ni traga, kada je pod tako tekim prilikama dolo do brzog povlaenja naih snaga iz Hercegovine preko Popova polja, gdje se odigrala dosta estoka bitka izmeu nas i komunista pri prelazu mosta, zapisana je poruka Orfeja (vojvode Petra Baovia) u knjizi primljenih depea u etnikoj Vrhovnoj komandi. 234 Oplakujui neuspjele pregovore sa njemakim komandantom trebinjskog garnizona i njihov neuspjeli napad na Trebinje, kao i podmukli udar komunista u lea, etnikim jedinicama, nepromiljenost i procjenjivanje vlastitih snaga, to su pokuaji sporazuma u zadnjem asu sa komunistima potpuno propali, alosni i bolni gubitak velikog broja etnika, dok ih je veina ostala preputena svojoj zloj sudbini, Orfej svoju muku dalje odslikava: Da je Vlado egrt u svojoj pakosnoj glavi kovao planove o unitenju naih snaga u Hercegovini, sigurno ne bi nita mranije skovao i pogibeljnije po nas uinio. Padom morala kod vojske zacarila je i pljaka, i to do te mere da smo pored vojnikog neuspeha doiveli bednu moralnu sliku, koja nam je trag uprljala i utrla put komuniziranju june Hercegovine. Poslije kraha antifaistike i antiokupatorske vojske Vojislava Lukaevia i njegove kontrarevolucionarne zavjere, osloboenja ireg podruja june Hercegovine, jedinice Junohercegovake operativne234

Zbornik NOR, XII/4, d.156.

133

grupe, pripremajui se za drugu, ovog puta iskljuivo ofanzivnu etapu svojih borbi u junoj Hercegovini - istjerivanje legionara iz Trebinja i drugih uporita - istili su Zavode i okolinu od etnikih grupica koje su bjeale iz raznih pravaca poslije osloboenja Bilee, uspostavljali vrstu vezu sa 2. proleterskom (dalmatinskom) brigadom iz Primorske operativne grupe kojoj se, poslije osloboenja Nikia (18. septembra), stvorila ira mogunost da svoje snage usmjeri ka okolnim garnizonima i neposrednije sadejstvuje s jedinicama 29. divizije. Zbog toga je 2. dalmatinska usmjerila glavninu svojih snaga ka Zupcima i Trebinju kako bi sadejstvovala Junohercegovakoj operativnoj grupi u osloboenju Trebinja, a dva bataljona je ranije usmjerila preko ume trebinjske prema dalmatinskom pojasu Dubrovnik - Slano. Tako su se tri brigade - 13. i 14. hercegovaka i glavnina 2. dalmatinske - neposredno okrenule prema Trebinju, u kojem je bila Komanda 369. grenadirskog puka njemake 369. legionarske divizije sa pritapskim dijelovima i 1. bataljonom, 5. eta 1. domobranske bojne 9. posadnog zdruga, eta muslimanske milicije, tenkovska eta i divizion artiljerije. U irokom luku oko grada, preteno prema Ljubinju, tumarali su kolaboracionisti, ostaci Trebinjskog i Nevesinjskog etnikog korpusa koje je major Lukaevi reorganizovao u Hercegovaki korpus Jugoslovenske vojske u otadbini, kojima je NOVJ i dalje bila glavni neprijatelj.

Osloboenje

Trebinja

Neoekivano, 4. oktobra oko 10 asova prije podne, u tab 1. bataljona 2. dalmatinske brigade na lijevoj obali Trebinjice, izbila je iz opkoljenog Trebinja grupa aktivista NOP-a koji su saoptili da je okupatora zahvatila panika i da se uurbano priprema za povlaenje ka Dubrovniku. Dva sata kasnije Nijemci su poeli da pale pojedine zgrade u gradu, zapisao je Ljubo Vukovi. T o je bio znak da bataljoni ne ekaju no ve da odmah napadnu na g r a d . . . U prvim popodnevnim asovima 1. bataljon je upao u grad, a 4. je zauzeo eljezniku stanicu i tu se krae vrijeme zadrao zbog toga to je most na Trebinjici bio sruen. Neto kasnije su, s raznih strana, u grad upali i bataljoni hercegovakih brigada. Neprijatelja je obuzela panika. Neki su pokuavali da pobjegnu na razne strane, a drugi su se povukli u kasarnu i odatle produili da daju otpor. 235 U isto vrijeme dok su 4. oktobra dva bataljona 2. dalmatinske brigade nastojala da s lijeve strane Trebinjice ubace u centar grada to vie svojih boraca, glavnina legionarskog garnizona, s komandom 369. grenadirskog puka, pritapskim dijelovima i 1. bataljonom s ojaanjima, napustila je grad i na putu prema Dubrovniku, kod Mostaa i Draindola zapadno od Trebinja, doekana od 4. bataljona 14. hercegovake brigade, koju je tog jutra, 4. oktobra, uputio tab Junohercegovake235

General-pukovnik Ljubo Vukovi (prvi komandant 2. dalmatinske brigade): Dalmatinski proleteri, Narodna armija, 1968, str.163.

134

operativne grupe prema Mostaima i Zasadu da bi sprijeila izvlaenje trebinjskog garnizona. Vei dio kolone sa komandantom 369. puka pukovnikom Fierom nesmetano je odmarovao ka Dubrovniku, a njeno zaelje vratilo se u kasarne jer su bataljoni 14. hercegovake brigade presjekli odstupni put. U meuvremenu su dva bataljona 12. hercegovake brigade krenula usiljenim marem preko Arslanagia Mosta i, ve osloboene eljeznike stanice Trebinje na lijevoj obali Trebinjice ka Duima, radi zatvaranja pravca Dubrovnik - Trebinje. Njena dva druga bataljona prebaena su preko Ljubomira i Zagore radi razbijanja etnika Vojislava Lukaevia koji su uspjeli da probiju poloaje Grupe bataljona 2. proleterske (dalmatinske) brigade u Popovom polju u pravcu Ljubinja, koje su etnici zauzeli bez borbi 5. oktobra. I upravo kada su 3. i 4. bataljon 13. brigade sa sjeverne i istone strane Trebinja, u njegovom naselju Kr i oko kasarne na Hrupjelima, vodili 5. oktobra popodne estoke borbe sa veim dijelom 1. bataljona 369. puka domobranima, andarmima i mjesnom milicijom, sa onim dijelom trebinjskog garnizona koji se branio iz kasarni, dva bataljona 12. hercegovake brigade sukobila su se u Duima sa 400 okupatorovih vojnika (borbene grupe ulce) od kojih su legionari u Trebinju oekivali pomo radi njihovog izvlaenja iz obrua hercegovakih brigada i dalmatinskih bataljona. Iako podrana od artiljerijskog diviziona, kolona nije mogla probiti poloaje 1. i 3. bataljona 12. brigade. Do prvog sumraka vojnici grupe ulce su potisnuti do linije Drijen-Ivanica, gdje je pristiglo jo 150 njemakih vojnika iz Dubrovnika. Bili su prisiljeni da tu iekuju drugi dio trebinjske posade koja je toga dana, 5. oktobra uvee, pritisnuta bataljonima 13. hercegovake i 2. dalmatinske, ponovno krenula kroz Dubrovaku kapiju prema Draindolu i Duima. Nisu daleko odmakli. Iako je artiljerija sa Dui granatama proeljavala i krila put elu kolone, pa i po koloni koju je vodio njemaki kapetan Dajninger, trebinjsku posadu su, pored 3. bataljona 13. brigade koji ju je gonio od Dubrovake kapije ubrzo poslije izlaska iz grada, doekala dva bataljona 14. hercegovake brigade kod Zasada i Mostaa. Tu su neki poginuli ili zarobljeni, tridesetak se probilo preplivavanjem Trebinjice prema Ivanici, a manje grupe, ne nalazei drugi izlaz, ponovo se vratile u uzavreli grad. Te rastrojene i potpuno obezglavljene dijelove trebinjskog garnizona tukao je i 3. bataljon 13. brigade sa poloaja vie same Dubrovake kapije, podno Leotara, sa zapadne strane grada, o emu je pisao i Slobodan Beevi u listu Bratstvo, borakom glasilu 3. bataljona, govorei u lanku Na Trebinje o usiljenom maru i napadu na opkoljeni grad: Neprijateljska artiljerija je poela da siplje granate na nae poloaje. Oni pucaju, a mi im se smejemo. Vidim tamo jednog kako mae granati koja zvidi iznad njegove glave. Pritisak na neprijatelja je jak. On samo puca i puca, a i ne pazi gdje. Mi pucamo, ali promiljeno i razumno. Svaki metak ima svoj cilj, svaki metak pada gdje treba. U tapskom logoru vidimo da zabuna sve vie raste... 2 3 6236

Bratstvo, list 3. bataljona 13. brigade, br.2, Institut za savremenu istoriju, Beograd, N 615.

135

Razbijeni neprijateljevi dijelovi ostali su blokirani u kasarni na Hrupjelima, a njegova komora, oko 30 kola natovarenih ratnim materijalom, ostala je usred grada na ulici izmeu bataljona 2. dalmatinske i 13. hercegovake. Borci triju eta 4. bataljona, ija je jedna eta ostala na Kravici, iz Ciganskog kra i kua u samoj varoi u noi izmeu 5. i 6. oktobra, uz borbeno sadejstvo sa 2. dalmatinskom brigadom i 3. bataljonom 13. brigade, sabili su u kasarne potpuno razbijenog, rastrojenog i zaplaenog neprijatelja, pogotovo kada su se sutradan, 6. oktobra, sruile u grad i dvije ete 1. bataljona 13. brigade, ija je jedna eta zamijenila etu 4. bataljona na Kravici, koja se zatim prikljuila svom bataljonu. Grad je ve bio osloboen, izuzev kasarne 24. puka na Hrupjelima, pred ijim su debelim zidinama i njihovim uskim otvorima za oruje bombai bili nemoni.

Komandiri Borisa

orlija

i Danilo

Vukoje

Drugu etu 4. bataljona, koja je prva upala u Kr, vodili su komandir Branko Milievi i njegov zamjenik Boria orlija, koji nije doekao kraj rata, politiki komesar ete i ujedno sekretar partijske elije Anelko Belovi koji nije imao zamjenika, i politiki komesar bataljona Stevo Mievi. Zalegli jedan pored drugog u kamenjaru, iza zidina gradskih kua i ograda, gaajui u razne procjepe i pukarnice kasarne, borci ete i njihovi komandiri bili su u novim iskuenjima. Smireno su gaali i ekali dalji rasplet dogaaja. Komandir 2. voda Danilo Vukoje i vodni politiki delegat Rade Vukovi su, koji dan ranije u borbi s etnicima, u selu Duboani bili opkoljeni sa svojim borcima na isturenoj kamenoj uki. Nisu se povukli kako je nareeno, jer su smatrali da im prirodni zakloni omoguavaju da se mogu oduprijeti i desetostruko nadmonijem neprijatelju. estoki tutanj i dim sa kamenog uzvienja oko kojeg se vodila borba, privukli su panju boraca u odstupanju i, druga dva etna voda, sa lanovima taba bataljona zastala su i kontra-napadom rastjerala etnike koji su 2. vod drali u okruenju. Kolektivno smo odluili: nema povlaenja!, odgovorio je delegat voda Rade Vukovi komesaru ete Anelku Beloviu kad je komesar istrao navrh uke, oko koje je lealo nekoliko poginulih etnika. Tako je rekao mostarski skojevac Rade, jedini preostali lan porodice Gojka Vukovia, koji je od Vukovarskog kongresa KPJ 1920. do svoje smrti 1934. godine bio lan Centralnog komiteta KPJ, uesnik VI kongresa Kominterne 1928 ija su dva sina, ena i kerka ve bili poginuli u borbi protiv okupatora. Sve to nije pokolebalo skojevca Radeta da u svom bataljonu bude jedan od najhrabrijih, potvrujui to i otporom u okruenju. Meu etnicima, zarobljenim u borbi oko uzvienja, bilo je i zloinaca, koji su strijeljani. Ranjeni mladi, kada ga je etna bolniarka Malina arenac previla, promrsio je da ima brata i sestru u partizanima, da je on prisilno mobilisan i poveden na doek kralja Petra. Rukovodilac OZN-e u 13. brigadi Vukota Miloevi ubrzo je potvrdio da mladi govori istinu. Zarobljena je i djevojka komandanta etnikog ba-

136

taljona koja je, zapitana kako je mogla tako nesmotreno i brzopleto zavoljeti zloinca, odgovorila: On nije zloinac! Pobjeda e biti naa. Odgovorila joj je bolniarka Raska Elezovi: Otrijeznie se! Jo ima vremena da progleda i zajedno sa nama ratuje. Djevojka je i dalje ostala zagledana u svog bradonju. Pred borcima takvog kova isprijeila se veoma nepristupana austrougarska kasarna propeta iznad grada, okruena kamenjarom, koju su mogli da uzdrmaju i nanu samo topovske granate ili avionske bombe. Razdanilo se, ali ne moemo ni korak naprijed, prisjeao se tog oktobarskog jutra politiki komesar 2. ete 4. bataljona Anelko Belovi. Gledam, uz skojevce Radeta Vukovia i Danila Vukoja, zalegli su Obren Glogovac, tridesetdvogodinji seljak i delegat voda, rodom iz nedalekog sela Moska, koji se nikada nee vratiti kui i porodici, komandir odeljenja Anelko Vukoje, tri pukomitraljesca i omladinca - Vaso Miloevi, roen u bilekoj Mekoj Grudi, Marijan Kevo, 28-godinji Hrvat iz Dubrava, i Dalmatinac, ije ime niko ne upamti. Njih trojica, samo sat-dva kasnije, poginue pred naim oima. Gledam i mislim: zar se, zaista, moe naprijed bez tutnja topovskih granata? ezdeset boraca nae ete sprema se, ipak, za skok naprijed. Napadamo bunker blizu kasarne, zasipamo ga vatrom i skokovima grabimo krevitom padinom. Komandir 2. voda Danilo Vukoje koristi se ljestvama. Negdje ih je naao, prislanja ih na bunker i sa dvojicom drugova penje se ljestvama i upada u bunker, odakle se posada pravoremeno povukla u kasarnu. Poto je Danilo ostao u bunkeru, ubacili smo ljestve sa spoljne strane u unutranjost bunkera, ali ba tada nam, pored bunkera, pogibe pukomitraljezac Vaso Miloevi, lan KPJ. U tom nam stie kurir taba Brigade Nedeljko Tabakovi, omladinac iz sela Mirua kod Bilee, pa i on, zajedno s nama, tog popodneva, kada je iz groblja poeo da tue na top u zidine kasarne, upada u kasarnu, gdje nas zasue meci. I tu, u dvoritu kasarne, poginue nam Nedeljko Tabakovi i dva pukomitraljesca, Kevo i Dalmatinac. Uzalud je bilo i bezumno junatvo koje je pored zidina kasarne ispoljio i zamjenik komandira 2. ete 4. bataljona, Boria orlija, iji je mlai brat Vasilij poginuo dva mjeseca ranije kao komandir voda u 4. bataljonu, a on, Boria, od tada do Trebinja i dalje, podsticao svojim linim primjerom i vodio borce u vie borbenih podviga. Cijela eta gledala je kako Boria, zasut runim bombama na Jasenu, skida iz svog zaklona, preciznim nianjenjem, jednog po jednog etnika koji su pokuavali da se probiju ka Bilei. Njegov komandant bataljona Milan Bjelogrli znao je da je Boria kao vojnik Jugoslovenske vojske posluio piscu i ilustratoru da upravo njegov lik, besprekornog i stasitog vojnika, uzmu za ilustraciju udbenika Pravilo gaanja. To Boriino vrijeme potisnuto je novim dogaajima, iskuenjima i podvizima. Dva dana uoi usiljenog mara prema Trebinju, Boria je u selu Necvijeu, pritisnut kiom koja je mlazevima sipala, istjerao iz kripa etnika izuzetno duge brade i kose, opasana radenicima, a zatim ga, tjerajui, pokuao da zarobi. Vidjevi da ne moe utei, etnik se naglo okrenuo, kleknuo i sa desetak metara nanianio i opalio na Boriu. Zakasnio je za dijeli sekunde. Boria se hitro bacio na zemlju i etnika oborio jednim met-

137

kom. Ali, to to je uinio u Trebinju, inilo se da je prevazilo oekivanja i njegovih najbliih suboraca. Sa Boriom sam ratovao pune tri godine, bio sam njegov zamjenik komandira ete vie od godinu dana, ali sve do zauzimanja Trebinja nisam vjerovao svojim oima da ovjek moe biti tako dobar borac, sjea se Rade orlija,237 koji je sa drugim borcima ete posmatrao kako komandir Boria, nosei merdevine na leima, prilazi u sumrak toga dana debelim zidinama kasarne na Hrupjelima, iji su prozori bili zaprjeeni ciglama i vreama pijeska, a uske pukarnice gotovo nepristupane da se kroz njih ubaci bomba u kasarnu. Praen rafalima i mecima svojih pukomitraljezaca i boraca, Boria je preao gotovo stotinu metara brisanog prostora. Poto je Boria doao pod prozor kasarne i prislonio merdevine i vidio da su kratke da bi se popeo do ispod pukarnice, vratio se do naih poloaja u kru i odmah poslao borca da mu u oblinjim kuama nae jo jedne merdevine, sjea se Rade, zauen gledajui kako Boria konopcem i icom nadovezuje i uvruje merdevine i ponovo, sam, kree ka kasarni. eta je vatrom zaslijepila procjepe kasarne na dijelu gdje je komandir prislonio merdevine penjui se prema prozoru, strahujui da li e svojim plotunima presudno pomoi svome komandiru. eta je gaala i strahovala. I upravo kada je zamahnuo rukom da u siuni otvor ubaci bombu, njemaki vojnik promolio je glavu i kratkim rafalom pokuao da pogodi i obori neobinog partizana. Pogodio je samo Boriinu ajkau. Ostalo je na njoj sedam rupa, valjda i zbog toga to mu je ajkaa zahvatila samo dio njegove bujne kose, a ponajvie, ipak, to su borci uraganskom vatrom titili svoga komandira, koji se strmoglavio niz merdevine i u oblinjoj vrtai doekao prvi sumrak i povratak meu svoje borce.

Vijest je krenula

dalje...

Sutradan, 6. oktobra poslije podne, sa tridesetak granata koje je ispaljivao top iz gradskog groblja, otvorena su dva velika rascvjetala prolaza na jednom dijelu andarmerijske kasarne na Hrupjelima, kroz koja su, praeni mitraljeskim rafalima i minobacakim minama koje su padale unutar prostranog kasarnskog dvorita, upadali su borci 1. bataljona. Sa posljednjeg sprata gimnazije, velike zgrade smjetene unutar zidina Katela u centru grada, partijski rukovodilac ete Milan Kneevi i vodnik prateeg voda 1. bataljona Danko Nuhi, nepogrijeivi strijelac bazuke (runog topa) sa tridesetak boraca gaali su preko gradskih kua u njemake vojnike i domobrane u kuama oko kasarne u centru grada, ispaljivali su rafale i mine radosno podvriskujui ali i u tiini iekujui uzvratne rafale i minobacake mine. Borci su po hodnicima i u sobama triju velikih kasarni hvatali izbezumljene njemake vojnike, legionare i milicionere, meu kojima je bilo i vie vojnika zanatlija starijih godita, a i onih koji su se borili kod237

Rade orlija, oficir JNA u penziji, ivi u Beogradu.

138

Staljingradu. Tako su borci, poto su prethodno bacili bombu u prostranu krojaku radionicu, izvukli iz gomile starih injela njemakog podoficira. U drugom dijelu kasarne na Hrupjelima komandant 4. bataljona Milan Bjelogrli otvorio je vrata zatvora u kojem su zatvorenici, bez oglaavanja, oslukivali tutnjavu i iekivali ta e se dalje dogoditi. Oni nisu znali ta se oko njih deava, ko napada i ko je upao u grad, kasarnu, zbunjeni vijestima da su nekoliko dana ranije i etnici napali na Trebinje. Bjeei kamenjarom preko Hrupjela, legionarski kaplar natrao je na kurira pri tabu Brigade i tako su, njih dvojica, stigli u 1. bataljon, gdje je komandir istresao ranac prepun enskog rublja. Ispala je i kona tana s priborom za minkanje, koju je dobila omladinka Jovanka uri, saradnik NOP-a i suborac u oslobaanju svoga grada. Na ulicama osloboenog Trebinja nali su se borci 2. dalmatinske proleterske brigade i hercegovakih brigada koji su u borbama ubili 157 neprijateljevih vojnika i oko 400 zarobili, zaplijenili 11 mitraljeza, 481 puku, 2 bacaa, 30 pitolja i drugu ratnu opremu i municiju. I ovog puta brigade su imale male gubitke: 2. dalmatinska 10 ranjenih i 4 poginula borca (zamjenika komandira ete i tri vodnika), 14. hercegovaka brigada 2 mrtva, a 13. brigada, pored ranjenih, 4 poginula.238238

U Zborniku NOR-a, tom IV, knj. 30, dok. 76. u relaciji taba junohercegovake operativne grupe od 9. novembra 1944. godine pie i o vremenu osloboenja Trebinja .. . Otpor je potrajao sve do oko 15 asova 6. oktobra, kada je konano skreen prethodnom artiljerijskom pripremom naih topova iz neposredne blizine, a potom je kasarna uzeta na juri. U knjizi Danila Komnenovia i Muharema Kresa 29. hercegovaka divizija, na str. 350, takoe pie: U borbi za osloboenje Trebinja ubijeno je ili zarobljeno oko 350 legionara i 80 domobrana. Zaplijenjena su 4 topa 75 mm, 800 puaka, 9 kamiona sa tovarom, 50 artiljerijskih grla, 2 radio-stanice, 3 motocikla, 30 pukomitraljeza, 2 minobacaa, 2 mainke, 200 runih bombi, 30000 metaka, 2 kamiona minobacake municije, 10 telefona, 2 lokomotive, 1 oklopni vagon i druga brojna oprema i intendantska sredstva. Ovde nije uraunat nepoznat plijen dva bataljona 2. dalmatinske brigade. U istoj knjizi, na str. 349. i 350. pie da su ve 4. oktobra dalmatinski i hercegovaki bataljoni vodili borbe u centru grada, da je grad, u stvari, ve bio osloboen, da se neprijatelj zadrao u kasarni do veeri narednog dana, tj. da je Trebinje 6. oktobra osvanulo konano u slobodi. U zapovijesti taba 29. divizije od 9. oktobra 1944. tabovima potinjenih jedinica (Zbornik NOR, IV/30, dok. 32) pie: Na dan 5. oktobra t. g. u 18 asova jedinice Junohercegovake NOU grupe, potpomognute dijelom jedinicama XII hercegovake NOU brigade, na juri su oslobodile grad Trebinje. Zarobljeno je 150 vaba i 80 domobrana. Domobrani su dati II dalmatinskoj proleterskoj brigadi radi rasporeda. U fusnoti redakcija Zbornika je zapisala: Toga dana (5. oktobra, prim. M. S.) je bio zauzet vei dio Trebinja. Grad je potpuno osloboen 6. oktobra. Prema operacijskom dnevniku 2. proleterske (dalmatinske) brigade njene jedinice (1. i 4. bataljon) prodrle su u grad 4/5. oktobra 1944. Graani Trebinja proslavljaju 4. oktobar 1944. kao dan svoga osloboenja. Iz svega zabiljeenog i upamenog razumljivo je to se prvi susret graana i boraca NOVJ usred grada, 4. oktobra, oznaava i kao dan njegovog osloboenja, ali je isto tako neophodno znati i injenice zabiljeene u vrijeme rata, tj. da je grad konano osloboen dva dana kasnije, 6. oktobra. S obzirom na to da su jedinice koje su uestvovale u osloboenju Trebinja razliito ili nepotpuno, pojedinano, iznosile podatke o poginulim i zarobljenim neprijateljevim vojnicima, o plijenu, nije neobino to su u izvetajima i u zbirnim podacima uoljive znatne razlike. Autor ove monografije opredijelio se za objanjenja redakcije Zbornika.

139

Osloboenjem grada poremeeni su mnogi planovi njemake komande, upravo u vrijeme kada je rejon Trebinja dobio poveani znaaj, poto je trebalo da jedinice Grupe armija E ( X X I AK), koje su se povlaile, u njemu i oko Mostara uspostave odbrambeni front; ali poto ga vie nije bilo mogue ponovo osloboditi, mar-ruta X X I AK morala je da bude izabrana preko crnogorskih planina, zapisao je Persi Ernst ram.239 Demoralisani i rastrojeni etniki bataljoni su se tako uurbano povlaili preko Popova polja ka sjeverozapadnoj Hercegovini da ih bataljoni Junohercegovake operativne grupe, nakon osloboenja Trebinja, nisu mogle sustii, sem 2. bataljona 14. brigade koji je vodio borbu sa njima u Radoima kod Stoca. Trinaestoj brigadi je ostalo samo toliko da zaostale pokupi, kao to su 7. oktobra zarobili osam etnika, tri italijanska i tri njemaka vojnika, da 8. oktobra izvadi baeno oruje, a iz atrnje minobaca. Na bataljon zarobio je 30 legionara iz 'vraije' divizije. Veinom Hrvati iz Zagorja. Svi su pristali da stupe u nae redove. Sada pored bivih domobrana i etnika, imamo u Mostarskom bataljonu i legionara. Zaplijenjena su 4 sarca' i vie puaka, zapisano je u hronologiji, borbenog puta 1. bataljona iji su se borci odmarali u gradu do 11. oktobra, kada je bataljon krenuo ka Popovom polju. Mnoge etnike nije trebalo ni goniti. Kada su komesar ete Anelko Belovi i njegov pomonik Jefto Kaikovi u selu Duboanima govorili seljacima zbog ega se vri mobilizacija novih boraca, stiglo je na izbor 40 etnika koje je vodio njihov komandir Duan Jankovi. Predali su se, a njih 30 je krenulo u mobilizacioni centar. Putem ka Popovom polju kretali su se od Trebinja, 11. i 12. oktobra, tab 13. brigade i njena tri bataljona (2. bataljon je rasporen u gradu i na prostoriji Trebinje - Jasen) radi pregrupisavanja snaga uoi nove akcije na neprijateljeva uporita uzdu eljeznike pruge Dubrovnik Gabela - Mostar. Poslije osloboenja Trebinja Junohercegovaka operativna grupa (13. i 14. brigada) orijentisana je na front Nevesinje-Popovo polje, a l i . brigada i Italijanska partizanska brigada titile su osloboenu teritoriju na frontu Tjentite-Ulog-Nevesinje. Glavnina 2. dalmatinske (tri bataljona), kao lijevi susjed 29. divizije, nadirala je prema Konavlima i Boki. Njena dva bataljona i dalje su ostala na ranijem zadatku i oni e neposredno saraivati sa jedinicama 13. brigade u napadima za unitenje neprijateljskih posada u Zavali i Orahovom Dolu.

Kako prevaspitati bive etnike, legionare, zelenokadrovce?

domobrane,

U Trebinju, gdje je odran veliki narodni zbor onog dana kada je 13. brigada krenula na svoj novi borbeni zadatak prema Popovom polju, narod je mogao da odmjeri ne samo borbena, ve i moralna svoj239

Zbornik NOR, IV/30, str. 457 (fusnota 22), gdje takoe pie: Dvadeset prvi brdski armijski korpus je tek 14. novembra 1944. otpoeo napade u cilju otvaranja komunikacija koje od Kotora i preko Nikia izvode prema Trebinju. Meutim, zbog uspjenog otpora jedinica 2. korpusa NOVJ, ti napadi su obustavljeni 23. novembra 1944. pa su jedinice njemakog korpusa orijentisane na pravac Podgorica - Andrijevica Berane - Pljevlja.

140

stva boraca udarnih brigada, njihovu vrstu disciplinu i odnos prema narodu. Mada je rije o dogaaju iji je motiv bio gotovo djeaki i ljudski razumljiv, ba to, ta sitnica, povukla je kaznu itavom bataljonu, prisjeao se tih dana Sveto Kovaevi, politiki komesar 3. bataljona 13. brigade. Jedan na borac, uao je u kuu i naiao na djeja kolica. Sjeo je u njih, zaelio je kao djeak da se provoza. U tom momentu naiao je lan Politodjela Divizije, vidio je omladinca u kolicima, vijest je krenula dalje i, ukratko, zbog toga postupka, uzimanje djeijih kolica, itav bataljon je kanjen. Umjesto odmora, jer bili smo u brigadnoj rezervi, kolic su nas ve te noi odvela dalje u borbu. I ta kazna ilustruje jednu drugu borbu koju smo vodili - u svakom gradu i selu su bili nai ljudi i morao se njegovati odnos prema stanovnitvu. Za nekoliko dana odmora i proiavanja terena oko Trebinja, 13. brigada i organi Komande II podruja Vojne oblasti 29. divizije mobilisali su u trebinjskom srezu za hercegovake brigade 294 borca, a za razna obezbeenja 126 boraca, pa su i bataljoni 13. brigade znatno ojaani uli u nove borbe. tab 2. batljona i njegove dvije ete ostali su u Hrupjelima, a jedna eta u Jasenu, osiguravajui put Trebinje - Bilea. U gradu su ostali i borci Omladinske ete Brigade, obueni u nove za njih posebno skrojene uniforme, bolnica sa nepokretnim ranjenicima, dio bojne komore i intendantura.240 Ubrzo su uhvaeni organizatori etnikog pokreta u tom kraju dr Todor Perovi i Duan Risti. Nastalo je rasulo i spoznaja u sredinama pod etnikim uticajem u besciljnost daljnjeg djelovanja pod etnikom zastavom. ak su i najizrazitiji etnici izgubili perspektivu u etniku organizaciju, pa se 14. oktobra prijavio Komandi mjesta Trebinje i poznati etnik Vaso Ukropina.241 Dolazak novih boraca u bataljone, meu kojima su se nali i zarobljeni legionari, bivi etnici i domobrani kojima je pruena mogunost da u posljednjim borbama za osloboenje Hercegovine i drugih krajeva zemlje ispolje svoje patriotske osobine, odlunost i usmjerenost ka zajednikom ivljenju u novoj federativnoj Jugoslaviji, podstaklo je politikog komesara Brigade Envera emalovia da u osloboenom Trebinju 10. oktobra napie izvjetaj politikom komesaru Junohercegovake operativne grupe, izlaui osnovna obiljeja svakog bataljona, moralna i borbena svojstva boraca, okupljenih gotovo iz svih krajeva zemlje.242 Prvi bataljon se od osnivanja Brigade do tih dana, po svom sastavu i starosti boraca potpuno izmijenio, jer je veina starih boraca prela u razna rukovodstva i jedinice u koje su se uzimali najodaniji borci (u OZN -u, Pratei bataljon, Operativnu grupu itd.), a to to je ostalo od starih boraca, njih 30, sainjavalo je rukovodstvo bataljona. Od ukupno 180 boraca u bataljonu, samo pojedinci su imali vie od 24 godine, pogotovo to su ete bile obnovljene sa stotinu novih boraca. Posljednji gubici (7 mrtvih i 10 ranjenih) nisu imali nekih vidnijih tragova, a240 241 242

Operacijski dnevnik 13. hercegovake brigade, VII, k.l 152/11, f.5 dok. 2. Izvjetaj Komande II podruja od 16. oktobra 1944, VII ANOP, k.1718, f.7, dok. 12. Izvjetaj politikog komesara 13. brigade od 10. oktobra 1944, VII, k.l 152/1, f.10, dok. 7.

141

dobro se razvijala i linija bratstva unutar samog bataljona, s obzirom na njegov sastav da ima podjednak broj Srba, Hrvata i Muslimana, to jest nisu se zapaala grupisanja bilo Srba, Hrvata i Muslimana ve se postepeno stapaju u jednu cjelinu. Borci ovog bataljona sluali su predavanja o postanku zemlje i ovjeka, o razvoju drutva, pisali lanke za depne novine, zabrinuti i prvim mrazevima, jer injela u bataljonu tako rei nema, a pojedinci nisu imali ni opanke. Borci 2. bataljona, njih 150, koji su se desetak dana ranije prikljuili Brigadi, nenavikli na otvorenu kritiku i na partizanski nepisani zakon da se i za jednu samovoljno ubranu smokvu moe i glava izgubiti, da se odnos prema narodu i djevojakama odmjerava kroz igiene ui, doivjeli su prva iskuenja, a njih 25 dezertiralo je prilikom pokreta od Stoca za Ljubomir. Bili su snano okrenuti svojim kuama, ogradama i visovima. Ako se za borce 1. i 2. bataljona moglo rei da su iz svih nacionalnih i socijalnih sredina, sa vie gradskog i kolovanog starjeinskog kadra, meu kojima je bilo i vie djevojaka, za 3. bataljon, izuzev nekoliko drugova, znalo se da je iskljuivo seljaki bataljon, kako ga je i komesar oznaio, da meu 180 boraca ima i 35 bivih vojnika vraije divizije, da u etama ima i onih koji ponekad kriom zavuku ruku u seoska sirotinjska dobra, kao u selu Zasadu, da prihvatanje novih boraca od strane starijih ne zadovoljava, ali da Bataljon, zbog svog visokog borbenog morala i vjetine ratovanja ulazi u red najboljih bataljona u brigadi, da je to brigadni najizdrljiviji bataljon. U 4. bataljonu, u kome je ostalo manje od etvrtine starih boraca, stalno politiko angaovanje komunista uslovilo je da je linija bratstva u bataljonu savladana, a i sam sastav je takav da ima podjednako boraca svih bosansko-hercegovakih nacionalnosti, pri emu je komesar bataljona najmlai komesar, ali ponajbolji radia. Ljekari Italijani u brigadnoj bolnici, koji su bili vrlo paljivi prema ranjenicima, i djeaci Omladinske ete, koji su vrlo brzo primili ono to ne valja od starijih boraca, kao psovku i slino, i svi drugi oko taba Brigade, njih 110, intendanti i ekonomi, kuriri, izviai i telefonisti, inili su sastavni dio brigadnog kolektiva, dobro naoruanog ali slabo obuvenog i obuenog, posebno vraijaci koji su zarobljeni od drugih brigada, jer su bili presvueni i prava su golotinja. Odmor u Trebinju i kratki marevski zastanci oznaeni su i potpunijim saznanjima boraca o Odlukama AVNOJ-a i ZAVNOBIH-a, o sporazumu Tito - ubai, o osobenostima i porukama naroda Jugoslavije i Bosne i Hercegovine u svjetlosti narodnooslobodilake borbe, kako su ih vidjeli Josip Broz Tito i Avdo Humo, o neposrednim zadacima bataljona, koji su 12. oktobra bili ve podaleko od Trebinja, na prostoriji Bobana, u neposrednom kontaktu sa bataljonom 2. dalmatinske proleterske brigade, Bobanskom partizanskom etom i Komandom grada Dubrovnika. O tome da li je 125 skojevaca, koliko ih je bilo u 18 aktiva, ispoljavalo dovoljno strpljivosti u svakodnevnim kontaktima sa 249 neobuhvaenih omladinaca, zato je organizacija Skoja u odnosu na broj neo-

142

buhvaenih mala, objanjavao je sekretar Brigadnog komiteta Skoja Lutvo Dubur u izvetaju koji je 11. oktobra poslao Oblasnom komitetu Skoja. Vjerovao je da je ta pojava razumljiva zato to je tek prije kratkog vremena nastao priliv novih boraca u nae bataljone, da meu novomobilisanim ima najvei broj bivih njemakih (legionarskih) vojnika ili etnika, te i to ometa brzo omasovljavanje. Ali i pored toga to novi borci, dolazei iz neprijateljskih redova, posjeduju i loe osobine koje su se negativno odraavale na ivot u etama, skojevska organizacija, u nekim bataljonima ve potpuno izmijenjena i podmlaena, ipak je uspjeno savlaivati mnoge nevolje i trudila se da ouva tradiciju jedinica, kao i da prevaspitava nove borce. 243 Angaovanost Skoja u bataljonima ogledala se i u tome to je organizacija 1. bataljona dala za kratko vrijeme etiri komesara eta i sekretara bataljonskog komiteta, vie politikih delegata i sekretara skojevskih aktiva, zatim u nastojanjima skojevaca 2. bataljona koji su sve doskoro stajali po strani nae borbe, da bratske odnose koji vladaju izmeu Srba i Muslimana razviju i oplemene i prema Hrvatima, ne samo u bataljonu, kao i u tome to su mnogi skojevci 3. i 4. bataljona postali politiki delegati ili komandiri vodova, a neki lanovi komandi eta, svi zajedno bombai koje je neprijatelj u svojim bunkerima veoma dobro odmjerio. Svaka nenormalnost i stranputica u ivotu 3. bataljona otklanjana je ili suzbijana politikim djelovanjem komunista i skojevaca, ubjedljivim injenicama i strpljivim objanjavanjem. Tako je i politiki komesar bataljona Sveto Kovaevi, meu komandama poznat i kao Ua, sazvao konferenciju svih boraca bataljona, kada je trebinjski srednjokolac Vahdet Resulbegovi 245 rekao politikom komesaru kako ga esto oslovljavaju sa Turine, da to on naprosto ne moe da prihvati, ak ni kao nadimak ili alu, uvjeren da to proizlazi iz neznanja i prevazienih optereenosti onih koji su stigli iz etnikih ili ustakih sredina, gdje se tvrdilo da Muslimani nisu to to su oni sami, mahom, osjeali, ve da su Srbi ili Hrvati, ili neto tree, neodreeno, moda ba Turci.245243 244 245

Zbornik NOR, IX/7, dok. 53. Dr Vahdet Resulbegovi je kraj rata doekao kao lan Propagandnog odsjeka 13. hercegovake brigade. ivi u Trebinju. U kontekstu razmatranja izvjesnih zabluda o istorijskim uslovnostima u razvitku pojedinih naroda i narodnosti, radi aktuelnosti teme i u naem vremenu, vrijedno je navesti i citat iz lanka akademika dr Asima Pece Ne pita se ko se kako krsti, koji je objavljen u Borbi 22-23. decembra 1984, str. 2. Objanjavajui da su nai preci bili, svi, pagani, da su religijska uenja dolazila sa strane i da se prihvatanjem religije, ipak, nije prihvatalo i nacionalno ime, deslovenizacija i promjena jezika, dr A. Peco dalje pie: Prihvatanjem ove ili one vjere, dakle, nije se naputalo jedno od bitnih obiljeja narodnosne pripadnosti - nije se naputao jezik slovenski. Sve to govori da je u naem sluaju jedino ispravno za sve navedene termine upotrebljavati termin i s l a m i z a c i j a . U prilog ovoga miljenja iao bi i jedan isto lingvistiki momenat. Iz tvorbe rijei u naem jeziku znamo da glagoli izvedeni prefiksom po - znae 'uiniti onim to znai re u osnovi prostoga glagola (M. Stevanovi: Savremeni srpskohrvatski jezik, Nauno delo, Beograd, 1964, str. 460). Prema tome glagol pohajduiti se znai: postati hajduk. Idui tom stazom dolazimo do saznanja da poturiti se znai - postati Turin. Poto u naim krajevima islamizacija nije za sobom povlaila i deslovenizaciju, nemaju opravdanja, ni lingvistikog ni istorijskog, termini kao poturica, poturenjak i poturiti se, kada su u pitanju iri narodni slojevi (pojedinci su i ovdje pojedinci), isto onako kao to ne bi imalo opravdanja miljenje da prihvatanje pravoslavne vjere znai pogrivanje ili katolike vjere znai poromanjivanje. U svim ovim sluajevima rije je samo o prihvatanju posebnih religioznih uenja, a ne i o odnaroavanju.

143

Bataljonska konferencija razvila se u veliki as nacionalne istorije, u zanimljiv pohod u prolost naih naroda od dolaska Slovena na Balkan do dolaska i odlaska Turaka, o nacionalnim i drugim osobenostima slovenskih i drugih naroda, meu njima i o nekim specifinostima bosanko-hercegovakih Muslimana. Govorilo se o obiljejima koja su samo njihova, o ustancima u istonoj Hercegovini, o tome kako je jedino KPJ pod jednu zastavu okupila sve to je napredno iz svih nacionalnih sredina, o mogunostima svakog borca. Zato se i vodila borba da moe svaki borac slobodno iskazati sva svoja osjeanja i obiljeja, meu njima su Muslimani, pogotovo to su u Bosni i Hercegovini djelovale i muslimanske partizanske ete, bataljoni i brigade, kao to je u stolakom kraju maja 1942. godine djelovala i 2. muslimanska eta Mustafa Golubi. I kao to su najmudriji ljudi Hercegovine u drugoj polovini 19. vijeka nastojali da pod jednu zastavu u borbi protiv Turske i Austro-Ugarske okupe Srbe, Hrvate i Muslimane, tako su i u Srbiji, Makedoniji i u drugim krajevima zemlje Muslimani pozivani da se bore zajedno sa svojom braom Srbima, Makedoncima i drugim narodima. Borci su u tim jugoslovenskim slinostima i razliitostima, onim najosnovnijim, saznavali sluajui kraa politika i obrazovna predavanja, itajui partizansku literaturu, iako veoma oskudnu, a pojedini aci i studenti kazivali su i konkretne primjere meusobne usklaenosti i solidarnosti naroda Jugoslavije, posebno u narodnim bunama i ustancima.246

Napad na neprijateljeva uporita u Zavali, valjini, Ravnom i Orahovom DoluPoraavanje i protjerivanje etnika i ustako-domobranskih formacija iz bezmalo cijele istone Hercegovine, sloboda manevra glavnih snaga 369. legionarske divizije, koja je branila junu Dalmaciju i na nju naslonjenu istonu Hercegovinu, bila je svedena na putnu priobalnu komunikaciju Dubrovnik-Metkovi, i eljezniku prugu preko Popova polja koju su branili ustae i pripadnici 49. faistike italijanske legije San Marko. Upravo na te dvije komunikacije usredsreena su dejstva jedinica 23. i 26. divizije NOVJ. U realizaciji tog usklaenog opteg plana herce246

Da pomenemo samo dva primjera - iz Srbije 1876. i Makedonije 1903. godine. Prvo, proglas generala Drinske vojske Ranka Alimpia obnarodovan u vrijeme objave rata Turskoj ljeta 1876. godine, kada je njegova vojska prela Drinu i poslije bezuspjenog napada na Biieljinu obrazovala front na lijevoj obali Drine, nakon ega, ipak, ostadoe njegove poruke trajnog usmjerenja. Ustajte svi, i pravoslavni i katolici i muhamedanci: Ustajte da se kao slona i sretna braa oslobodimo, pa da zajedniki i bratski slono ivimo, branei i potujui jedan drugom i porodicu, imanje i veru. I te daleke 1876. godine se znalo, oni koji su pisali proglas i oni koji su se za nj borili, ko je Turin, stranac i porobljiva, a ko domai muhamedanac, na ovjek sa svojom vjerom kao i drugi sa svojom vjerom. U vrijeme ilindenskog ustanka 1903. rukovodstvo ustanka uputilo je turskom stanovnitvu proklamaciju na makedonskom jeziku u kojoj stoji i ovo: Doite pod zastavu autonomne Makedonije! Makedonija je naa zajednika majka i zove nas u pomo. Doite da zbacimo ropske lance i da se oslobodimo muka i stradanja. Doite k nama, brao, da svijemo svoje due i srca i da se spasemo, kako bi naa deca ivela u miru i radila i napredovala spokojno.

144

govakih i dalmatinskih jedinica, 3. hercegovaka udarna brigada - bez 2. batalona, ojaana 1. bataljonom 12. hercegovake brigade - dobila je zadatak da poev od 13. oktobra uvee, u borbenom naslonu na Grupu bataljona (dva) 2. dalmatinske brigade, koje je vodio Bruno Vuleti, uniti neprijateljevo uporite Zavalu, u kojoj je bilo 350 faista legije San Marko i oko 100 ustaa iz 9. ustakog pohodnog djelatnog zdruga, zatim uporite valjinu, u kojoj se uanilo 50 faista, Ravno, koje je branilo 400 faista i 100 ustaa, sva tri uporita na eljeznikoj pruzi, jedno iza drugog, i Orahov Do, selo sa okolnim uporitima na putu Zavala-Slano, koje je branilo 60 do 80 ustaa i 40 vraijaka.Trebalo je istovremeno neutralisati i brojne skupine ustake milicije u selima oko tih uporita. Na savjetovanju (13. oktobra) svih komandanata bataljon 12. brigade da gustom vatrom iz svih oruja pritisne branioce Zavale radi maskiranja obilaznog manevra a zatim napada uporita du pruge. Trebalo je da se tako tri bataljona 13. brigade - 1, 3. i 4. neopaeno provuku izmeu Zavale i Orahova Dola, da se preko eljara zabace neprijatelju iza lea, a zatim da 3. bataljon preko Otroga napadne Zavalu sa zapadne i june strane, a 1. bataljon valjinu, isturajui jednu etu ka Gornjoj Trebimlji radi zatite lea i bokova napadnog poretka brigade. U isto vrijeme je 4. bataljon napao i vezivao posadu uporita s Ravnom. Bobanska partizanska eta ostavljena je u rezervi, a nekoliko njenih boraca upueno je u bataljone kao vodii.247 Cilj cjelokupnog manevra jeste napadanje neprijatelja sa lea... Cio rad na likvidaciji gore pomenutih uporita mora biti brz i energian, zabiljeio je u Napomeni zapovijesti taba Brigade za napad na Zavalu i druga uporita. Oekivanja se, ipak, nisu u potpunosti ispunila. U nonom napadu 2. bataljona 2. dalmatinske brigade neprijatelj je potisnut iz sela Orahov Do, ali se legionari i ustae nisu mogli unititi na uki zvanoj Glavica, povie sela. I uporite Zavala je spremno doekalo 1. bataljon 12. brigade iz potpuno fortifikacijski ureenog vorita. Takav razvoj borbe usporilo je prebacivanje triju bataljona 13. brigade preko komunikacije Zavala - Orahov Do - Slano, i te noi, iako su bili iza neprijateljevih lea, nisu mogli da ispolje eljeni udar na sva uporita. Bataljone je zora zatekla u pokretima iza lea neprijatelja. S njima su bili i lanovi taba Brigade, i tokom 14. oktobra, umjesto prethodne noi, 3. bataljon napao je neprijatelja na Ostrogu, vie Zavale, 1. bataljon valjinu, a 4. bataljon Ravno. Faisti i ustae su se na tim uporitima uzdu pruge vrsto branili, kao i na Glavici vie Orahova Dola. Zatraeno je da bataljone potpomae i artiljerija. Protivnik je protjeran iz svih spoljnjih poloaja i utvrenja oko tih uporita, ali njegova glavna vatrena arita pruala su otpor cijelog dana. U prvi sumrak 14. oktobra bataljoni su ponovo krenuli u napad, voena je i bliska borba, ali klju cijelog poloaja Zavala bio je i dalje u neprijateljevim rukama. Trebalo je, zato, po svaku cijenu likvidirati neprijatelja na koti iznad Zavale, kojoj se zbog toga gotovo nije moglo prii.247

Operacijski dnevnik 13. brigade, VII k.l 152/11, f.5, dok. 2.

10

145

Uoi posljednjeg juria komandant 3. bataljona Novica Kijac (prvi komandant Spaso Dobrani je poslije osloboenja Trebinja otiao na novu dunost) koji je tokom dana povukao iz borbe na odmor vod komandira arka upljeglava, stolarskog majstora iz Mostara, pozvao je u prvi sumrak borce ovog voda i od njih zatraio da likvidiraju bunkere na utvenom platou. Borci su, utei, stavljali u torbice rune bombe, vie tuni to su toga dana, povlaei se, izgubili Veljka Kuzmana, nego zabrinuti da li e moi tako brzo likvidirati ustako uporite. Komandant Kijac bio je odluan: njegova zapovijest morala se izvriti. Komandiri odjeljenja Spaso Ivanievi i Novica Staji sa svojim borcima, osamnaest bombaa u opancima, privlaili su se utvrenju njegovom najnepristupanijom stranom, dodajui jedan drugom puke da bi krenuli navie. Njihovo podilaenje podravano je gustom pukomitraljeskom i minobacakom vatrom. Desetine runih bombi iznenada je grunulo navrh Otroga. Jedna je raznijela i kazan u kojem su ustae kuvale puru, i njegovi branioci strmoglavili su se niz kosine prema zavalskoj uvali i eljeznikoj stanici. Kada se omladinski rukovodilac Risto Ivanievi pripremao za skok na kotu, kraj njega se stropotao pogoen u glavu komandir odeljenja Novica Staji, kome je to bila prva borba poslije zavrenog kursa desetara, i koji je u eti imao mlaeg brata, niandiju na minobacau. Braa su se i tu, na poloaju, nali jedan pored drugog. Novica je umirao, a njegov brat je minobacaku cijev usmjerio ka Zavali, podno Otroga, oko koje su i sutradan, 15. oktobra, borci 1. bataljona 12. brigade sa 3. bataljonom 13. brigade, vodili borbu. Na putevima koje su bataljoni savladali (izgubivi, pored ranjenih, tri borca) lealo je 50 neprijateljevih vojnika. Zaplijenjena su dva mitraljeza breda, dva minobacaa, vie puaka, 15 mazgi i druga oprema. Prvi bataljon 13. brigade u sjajnom naletu likvidirao je uporite u valjini. Zavala je odsjeena, zapisao je naelnik taba Brigade, u hronologiji borbenog puta 1. bataljona. Napad Mostarskog bataljona sa dvije ete na valjinu. Napad energian. Poslije jednoasovne borbe italijanskih faista, zaplijenjeno cjelokupno naoruanje, izmeu ostalog dva teka mitraljeza i jedan teki baca. Mi bez gubitaka. Pokret od valjine ka Slanom. U jeku borbe za Zavalu, dopremljen je iz Trebinja brdski top i pripremao se odluan napad. U meuvremenu je i 4. bataljon ovladao spoljnom odbranom Ravna i sabio protivnika u zgrade oko stanice. Rano izjutro 15. oktobra, prije nego to je brdski top, koji je imao samo 6 granata, ispalio prvu granatu, komandant Junohercegovake operativne grupe uputio je po jednom mjetanu ultimatum za predaju komandantu italijanskih faista u Zavali, garantujui im bezbjednost. odgovor nije stigao i top je postavljen na eljezniku prugu na oko 200 metara daleko od uporita. Niandije su kroz cijev nianile u bunker iz kojeg je mitraljez unaokolo zasipao rafalima, i prva granata je zafijukala. Pun pogodak! Niandije, Slovenci, ponovo su precizno nianili dvije slijedee granate trebalo je ubaciti kroz prozore osnovne kole, kamene zgrade iz koje se branila vea grupa crnokouljaa. Poslije dru-

146

ge granate koja je eksplodirala u kolskoj uionici, gdje su branioci bili nagomilani i imali teke gubitke, neprijatelj je, na prozoru kole, istakao bijelu zastavu u znak predaje. Tako se samo sa tri granate okonala borba, i Zavala je osloboena. Zarobljeno je 150 italijanskih faista, a zaplijenjena su i dva topa (jedan bez zatvaraa). Poslije osloboenja Zavale 1. bataljon 12. hercegovake brigade odmarovao je u sastav svoje brigade - na dubrovaki sektor. Neprijatelj je istog dana u 15 asova poeo da naputa u uporita u Ravnom. Da ne bi umakao, 3. bataljon je uurbano krenuo prema eljeznikoj stanici Trnina, sjekao je preicom isturene padine ijim se rubom unaokolo vukla eljeznika pruga, a 1. bataljon prema selu Trebimlji radi zatite bokova i lea. Napadani s lea, ispresijecani i bez meusobne veze, gubei bona uporita (valjina), neprijateljevi vojnici gubili su samopouzdanje i moral, mada su bili veoma dobro naoruani i voeni ustaama i faistima koji su znali da ih eka odgovornost za poinjene zloine ako izvjese bijelu zastavu. Naputajui Ravno, neprijatelj se koristio oklopnim vozom, ali je uzdu pruge ostavio nekoliko poginulih. Legionari i ustae na Orahovom Dolu i dalje su odoljevali napadima, pa i u noi izmeu 15. i 16. oktobra, kada se glavnina 26. NOU divizije iskrcala na sektoru Neum - Klek i sa Peljeca vrila pritisak na Mali i Veliki Ston. Likvidacijom uporita u Zavali, valjini i u Ravnom, 13. hercegovaka brigada zatitila je bok i lea desantnih jedinica 26. udarne divizije. Nou 15/16. oktobra borci 3. bataljona, jedne ete 4. bataljona i Izviakog voda Brigade, oslobodile su eljeznike stanice Dvrsnica, Velja Mea i Turkovii. Pored 53 zarobljena i 25 zarobljenih italijanskih faista, poginulo je i 15 ustaa. Toga dana (16. oktobra) prema Orahovom Dolu upueni su jedna eta 4. bataljona i Bobanska partizanska eta, kao i druge patrole radi uspostavljanja veze s iskrcanim dijelovima 26. divizije.

Sahrana

Salka

Bievia na granici Hercegovine i Dalmacije

Komandant 29. divizije, general-major Vlado egrt poslao je 16. oktobra u 18. asova obavjetenje tabu 26. udarne divizije da je u vezi s nareenjem Vrhovnog taba za osloboenje Dubrovnika, naa X I I I brigada napala eljeznike stanice Zavala - valjina - Ravno - Velja Mea - Turkovii. Napad je otpoela 13. o.mj. u 20 asova i 16. o.mj. do 10 asova ovladala svim gore navedenim stanicama i postigla vidne rezultate . eljeznike je stanice branilo 1200 ustaa i italijanskih faista od kojih je platilo glavom preko 300. U tim borbama zaplijenjena su 3 minobacaa, 7 mitraljeza, 15 pukomitraljeza, jedan neispravan tenk i dosta druge ratne opreme. Toga dana 10. i 12. brigada napadaju neprijateljska uporita ispred Dubrovnika i poslije zauzimanja ovih uporita produuju sa napadom na sam Dubrovnik. U obavjetenju Vlade egrta govori se i o djelatnosti 2. dalmatinske brigade i drugih jedinica na tom sektoru, da na osnovu zahtijeva Vrhovnog taba jedi-

147

nice 29. i 26. divizije u podruju Stona treba da se poveu i usklade svoja dejstva, da od 26. divizije oekuje da preturi topovsku municiju za topove amerikanskog porijekla, da te granate moe odmah prihvatiti 13. brigada, iji su dijelovi upravo bili uhvatili vezu sa dijelovima vae neke brigade, ispoljivi na kraju elju da se tabovi hercegovake i dalmatinske divizije sastanu u osloboenom Dubrovniku.248 tabovi udarnih divizija nastojali su da realizuju direktivu Vrhovnog taba, da se zauzimanjem Dubrovnika i njegovog ireg podruja otkloni mogunost da se njemake jedinice iz Grke i Albanije izvlae preko Dalmacije, komunikacijom uz jadransku obalu. U selu Trnovica, u dalmatinskom selu od hercegovake granice, visoko u brdima iznad Popova polja i Jadrana odigrala se potresna ljudska drama koju su zajedno odbolovali i borci 1. bataljona 13. brigade i seljani tog hrvatskog planinskog kraja. Dalmatinci nas divno doekali i jedan domain dao da se u njegovu porodinu grobnicu sahrani na borac, pie u hronologiji 1. bataljona o borbi u kojoj je poginuo mostarski skojevac Salko Bievi, valjda najmlai i najmanji borac u bataljonu. Bataljonska kolona, ibana tog jutra kiom, pela se bez osobite urbe kozjim stazama ka zaseocima i ratrkanim okotima brdskih kamenih kua oekujui da e iza svakog novog prevoja ili visa naii na patrole iskrcanih dijelova 26. udarne divizije, istei uz put kamenjar od razbjealih Italijana i zelenokadrovaca, seoske milicije. Kolona se pela brijegom obraslim niskim rastinjem, povie sela Drijen, kada je grunula pucnjava i zaas prikovala 1. etu za kamenjar. Protivnapadom je zasjeda rastjerana i na njenom poloaju ostalo je sedam poginulih ustaa. Uz put je zarobljen i ustaa kojem je, prilikom bjeanja ispalo iz ranca klupko pree. Ustaa je bjeao, klupko se odmotavalo i borcima oznailo put do vrtae u kojoj se on sklonio. Borci su se poklicima oglaavali i prikupljali usred sela uvjereni da su svi na okupu, da je pobjeda bila potpuna. Oko njih su bili seljaci, ene, djeca, starci, iji su sinovi i braa velikim dijelom bili u dalmatinskim partizanskim jedinicima. Vidim, nedostaje nam samo mali Bievi. I tad kao da svi zanijemismo: ugledasmo Danka Nuhia, najsnanijeg ovjeka u Brigadi, kako na rukama, plaui, nosi klonulo tijelo. Bi to mali Salko Bievi, koji nam se, kad ga spustismo na kameni trijem, uini jo manjim, kao nedorastao djeak, sjea se politiki komesar ete Muhamed Kreso, kome je poginuli borac ostao u pamenju kada je komandir ete Raid Hodi traio dobrovoljce bombae uoi posljednjeg napada na utvreno etniko uporite Kravicu, kada je mali Bievi, pomonik pukomitraljesca, prvi istupio iz stroja i zapitao: 'Kome u predati kitru s municijom?'... 2 4 9 Mrtvog borca donijeli su na nosilima i smjestili na malu zaravan kraj seoskog katolikog groblja, a Fadil Numi i ja krenuli smo u Trnovicu da sa Narodnooslobodilakim odborom, koji je u tom selu due postojao, obavimo sahranu i u prisustvu seljaka, uz poasni vod, neku rije naeg posljednjeg pozdrava - svjedoi o tom neobinom dogaaju zamjenik komesara i partijski rukovodilac 1. bataljona Suljo erimagi.248> 2491

VII, ANOP, k.l 143, f.13. dok. 16. Kazivanje Muhameda Kree autoru monografije i Sloboda, Mostar, 13. februara 1984.

148

Predsjednik Narodnooslobodilakog odbora Stipe Brada krenuo je sa mnogim seljanima ka groblju. Za njim su poli i drugi, i oko nosila, pokrivenih crnim pokrivaem, uli si se jecaji ena, djece, boraca. Suze su tekle i etnom kuvaru, moda i zbog toga to malog Bievia nije nikad ozbiljno shvatao kada mu je prigovarao da poteno ne dijeli hranu, da njemu, najsitnijem u bataljonu, uvijek daje najmanje pare mesa. Namjeravali smo da poginulog druga sahranimo pored groblja, a da mjetane zamolimo da grob ograde kako bi se kosti, nakon osloboenja, mogle prenijeti u Mostar. Kad smo to saoptili odborniku, on ree da ga m o e m o i u groblju sahraniti. Ja i Fadil se poesmo zagledati. To bi, razumije se, bilo prihvatljivije, ali Salko je bio skojevac, znai komunista, a uz to jo i Musliman, i postavljalo se pitanje moguih neeljenih posljedica ako njegove posmrtne ostatke sahranimo u katolikom groblju. Fadil, slijeui ramenima, ree da to ja, kao sekretar partije odluim. I zamislih se. Jo uvijek se dvoumei pohvaljujem odbornikov prijedlog i objanjavam o emu se radi. Najzad sam rekao da emo poginulog ipak sahraniti van groblja jer ko zna kako e upnik reagovati ako ga sahranimo u groblju, kada se i drugi umijeae. Ljudi dobacuju kako i nije red da ovjeka druge vjere sahranjujemo u njihovom groblju, da pokojnik kao partizan i treba da bude odvojeno sahranjen, da se ni sami ne ele zamjeriti upniku i slino, ne proputajui i da mi izraze zahvalnost to cijenim njihove svetinje. Ali odmah se poee oglaavati i oni koji su drugaije mislili: zato poginulog ne sahraniti ba u groblje, zato ga ne prihvatiti kao svog kad je u njihovom selu poginuo. Zar samim tim nije postao njihov brat i drug ma koje vjere bio, da se i za njih borio i ivot dao, da upnik, ako je ovjek kao to treba, moe samo da mu neto za duu oita. Ovi glasovi daleko nadvladae one prve i sa svih strana se ulo odobravanje. Bio sam ugodno iznenaen i, vidjevi kakva je situacija, pustio sam da prisutni sami odlue. Na kraju odbornik Stipe Brada istupi s novim, mnogo smijelijim prijedlogom: da tijelo poginulog partizana sahranimo u njegovoj porodinoj grobnici! Nakratko zavlada tajac. Ljudi su se zgledali kao da su jedan drugog pogledima pitali: ta sad! Ako ga njihov komija prima pod svoj vjeni krov, o n d a . . . I ne samo da nije bilo negodovanja, nego se ponovo ulo odobravanje, ali ovaj put i priznanje komiji i predstavniku narodne vlasti na velikodunosti i hrabrosti. Brzo su doneseni krampovi i ljudi prioe jednom lijepom nadgrobnom spomeniku i otvorie grobnicu. Tada je tijelo poginulog partizana uneseno u groblje i poloeno pored porodine grobnice plemenitog ovjeka Stipe Bradaa. Dok sam se u ime bataljona opratao od poginulog druga, ulo se sve glasnije jecanje, da bi se nakon poasnog plotuna i sputanja tijela u grobnicu pretvorilo u glasan pla. 250250)

Iz neobjavljenog teksta Sulje erimagia koji je autor ove monografije dobio poetkom 1986. I sva druga kazivanja Sulje erimagia koja u ovoj monografiji navodim krai su izvodi iz tog ireg teksta.

149

Porodina grobnica partizanskog odbornika Stipe Bradaa u katolikom groblju u kojoj je sahranjen partizan i skojevac Salko Bievi na osoben nain oznaila je jedno novo i dotad nepoznato bratstvo, slogu, meusobno potovanje i uzajamnost zajednikih tenji dalmatinskih i herecegovakih boraca za slobodu i bolji ivot. U novom poimanju ivota kojim se ivjelo i borilo, sluaj je tako htio, pisao je Salko Bievi, koji je svoj lanak Osloboenje Zavale i Ravnog predao kulturno-prosvjetnom odboru svoje ete sat i po prije pogibije. U prilogu objavljenom u depnim novinama 1. ete 1. bataljona 13. brigade Udarnik, broj 5, mali Bievi saoptava da su Zavala i Ravno za okupatorsku komandu predstavljala dva znaajna objekta za vezu sa Slanim na moru, ali da njihova odbrana ipak nije mogla odoljeti naletima udarnih bataljona.251 Ispraen od svih mjetana sela Trnovice i Drijena, sa punim uturicama meda i darovanim vunenim arapama, 1. bataljon je 17. oktobra krenuo prema neprijateljevom uporitu Donje Hrasno na eljeznikoj pruzi kod Hutova, zarobivi uz put osam njemakih vazduhoplovnih oficira. Prvi bataljon je svojim patrolama hvatao vezu sa iskrcanim dijelovima 26. udarne divizije, a na sektoru Trnovica-Toionik-Cepikue- nalazila su se i dva bataljona Grupe junodalmatinskih otokih partizanskih odreda koji su operisali prema Olju, Rudinama i Slanom.

Borbe za Hutovo, Donje Hrasno, SjekoseUoi napada 13. brigade na nova neprijateljeva uporita Hutovo, Donje Hrasno i Sjekose, a potom ka Gabeli u prostranoj neretljanskoj dolini, stigli su 19. oktobra iz Trebinja u Ravno 2. bataljon, brigadna bolnica, bojna komora i intendantura. U kinoj i mrkloj noi 19. oktobra, bataljoni su istovremeno napali, kao i prilikom zauzimanja Zavale, valjine i Ravnog, grupu novih neprijateljevih uporita u irem pojasu eljeznike pruge. etvrti bataljon podijeljen je u dva dijela - njegova 1. eta i mjetanska partizanska eta napadali su na pravcu Cerovica - eljeznika stanica D. Hrasno, a dvije ete preko Gradine i Previa na Hutovo. Trei bataljon napadao je preko Zelenikovca, Gradine i Hadibegovog grada na Hutovo, a 1. bataljon pravcem Hotanj - Milina gradina na Prapratnicu i padine aba planine. Drugi bataljon napadao je pravcem Drijen - Gradac. Trei i 4. bataljon imali su zadatak da ovladaju uporitima Hutova i D. Hrasna, 1. bataljon da savlada ustaku odbranu u Prapratnici i sadejstvuje 3. bataljonu u napadu na Hutovo. Drugi bataljon je trebalo eventualno da razbije neprijatelja u Gracu, da titi bok i lea 1. i 3. bataljonu i da uspostavi vezu sa iskrcanim dijelovima 26. udarne divizije.252 I Hutovo i Donje Hrasno, nevelika naselja u uvalama sa okolnim prirodnim poloajima koji su ojaani bunkerima, bodljikavom icom i251> 252>

Salko Bievi: Osloboenje Zavale i Ravnog, Udarnik, br. 5, depne novine 1. ete 1. bataljona, Muzej Hercegovine, Zbirka partizanske dokumentacije. Borbena relacija 13. brigade od 4. novembra 1944; VII, k. 1152/1, f.7, dok. 4.

150

nagaznim minama, okolna brda Gradina, Previ i Hadibegov grad sa dobrom preglednou i raienim predterenom radi organizacije guste pjeadijske vatre, za svakog napadaa, makar koliko bio hrabar i umjean, bili su tvrd i prijetei bedem otpora. Bila su to uporita koja su se mogla zauzeti samo u odlunom, brzom i silovitom naletu bombaa i mitraljezaca, bliskom borbom, bez odstupanja. Tako se i dogodilo. Neoekivano, usred dana, 3. i 4. bataljon likvidirali su uporite Hutovo, a odmah zatim su 3. bataljon i jedna eta 1. bataljona nastavili da gone 600 ustaa i italijanskih faista 49. legije San Marko izbjeglih sa Hutova, u pravcu D. Hrasna, koje je odoljevalo napadima. Pored vie ranjenih boraca, u borbi za Hutovo teko je ranjen i zamjenik komandanta 3. bataljona Veljko Okuka. U meuvremenu je garnizon u Donjem Hrasnu dobio pojaanje od 300 vojnika 369. divizije iz Mostara i apljine, tako da je to vorite imalo oko 1.000 vojnika. S obzirom na to da je protivnik bio u komaru, demoralisan gubitkom cijele pruge od Dubrovnika do D. Hrasna, 3. i 1. bataljon su ve tokom dana, 19. oktobra, napali odbranu D. Hrasna. U prvom naletu, gonei protivnika niz prugu, bataljoni 13. brigade nisu mogli slomiti njegovu odbranu u D. Hrasnu, ali su nou i do popodnevnih asova 20. oktobra uspjeli ipak da protivnika izbace iz utvrenja i natjeraju na panino bjeanje, ka eljeznikim stanicama Sjekose i Gabela.253 U borbama za Hutovo i D. Hrasno poginulo je oko 150 ustaa, legionara i italijanskih faista. Zarobljeno je desetak legionara, a zaplijenjena su 2 laka minobacaa, 5 pukomitraljeza, 2 mitraljeza, 60 puaka, velika koliina municije, naroito italijanske, vie desetina runih bombi i minobacaa mina. Pored dvadesetak ranjenih, bataljoni su imali i 7 poginulih boraca. Engleskim runim bacaem Don bul, kako su ga borci zvali, gaao je i Anton Kramar, legionar zarobljen u Trebinju, pomjerajui se stalno naprijed ka staninom utvrenju i flaku koji je trebalo uutkati sa bliskog odstojanja. U grupi koja je prodrla izmeu bunkera, bio je i partijski sekretar 2. ete 4. bataljona Jefto Kaikovi, koji je te noi teko ranjen. Niandija Anton sa grupom bombaa nije zastao, spustio se odvodnim betonskim lijevkom i pogodio granatom bunker na staninom platou. Mrtvim uglom probijali su se i bombai koje je vodio Obrad Gainovi, iji je skok meu bunkere, posmatrao i lan politodjela 29. divizije Aco Babi, pribojavajui se da e to biti skok u smrt. Nedaleko od njih, u napadu na uporite Brtanicu u sistemu odbrane D. Hrasna, bio je 3. bataljon, iju je udarnu grupu predvodio Duan urica, komandir 2. voda u 1. eti, i desetar 1. desetine 2. voda Stevan Bulut Stevo. Otpor ustaa je slomljen, ali Bulut i urica su leali mrtvi jedan pored drugog. U borbama oko D. Hrasna i Sjekose poginuli su i oro orlija iz Kanja (Bilea), uro Tadi iz sela Bonjaci (upanja), Andrija Pavlovi iz Bjelovara i Muhamed Ljubovi iz Mostara. Stevo Bulut, zemljoradnik iz sela Prebilovaca i borac partizanske ete iz prve ustanike godine, Junohercegovakog NOP odreda i 10.23rVn71T43,

f. 13, dok. 17.

151

brigade 1943. zatim 13. brigade, tri dana prije nego to je poginuo, 17. oktobra, poslao je svom bratu lovi pismo obavjetavajui ga da e za koji dan stii i u svoje selo, koje je ljeta 1941. bilo gotovo potpuno istrijebljeno u ustakom pokolju. O v o ti piem sa stanice Turkovii, javljao je bratu desetar Stevo, koji je u svom selu zavrio osnovnu kolu. I d e m o redom sa stanice na stanicu... Ja sam u ovim borbama dobro proao, a bilo je i tekih borbi. Nije ni malo stradalo naih, a uniteno je, mislim, oko 120 njih. Davali su teak otpor. Doli, kod vas, ne znam nita ta je. uo sam da su ustae ubijale i palile kue i uo sam da su izbjegli na Koelu i da pale kue to su etnike bande nali. I mi emo brzo Prebilovcima, tako mislim, i da ako o d e m o blizu Prebilovaca malo se svratim kui, ako me puste... Ne znam da li ste uli za 26. diviziju, koja se iskrcala u Dalmaciju sa 18 baterija topova, tenkova i drugog modernog naoruanja... Obuen sam dobro i obue imam, rezervni ve. Gladan nisam. Imamo dosta mara. Bio sam po tri noi da ne bi spavao, i kad sam doao sa Hrguda Trebinju, ima, mislim, 27 dana, imali smo 30 borbi i to tekih. Bio sam u Trebinju u borbi sve od poetka do zavretka. Bilo je teke b o r b e . . . 254 Stevo Bulut je poslije tri dana, u borbama oko Donjeg Hrasna, imao svoju posljednju teku borbu. Neprijatelj je u Donjem Hrasnu izbjegao potpuno unitenje zahvaljujui oklopnom vozu koji je stigao iz Gabele i koji je, razbijene i obezglavljene vojnike i oficire, prihvatio i odvukao prije nego to su bataljoni 13. brigade uspjeli da presijeku prugu izmeu D. Hrasna i Sjekose. Gonjenje protivnika uzdu pruge nastavljeno je u oteanim okolnostima zbog toga to su legionari, ustae i faisti poruili nekoliko objekata na pruzi prema Sjekosima, kao i zbog ienja terena (aba planina - Donje Hrasno) od ratrkanih ustakih grupa.

Sadejstvo sa dalmatinskim brigadamaKada su bataljoni 13. brigade stigli na liniju Sjekose selo Dobranje, kao i poslije ienja sektora Gradac - Hotanj - Zelenikovac, napredovanje je obustavljeno zbog pomrine, prikupljanja i sreivanja jedinica poslije viednevnih neprekidnih pokreta i borbi. Padom mraka 20. oktobra kuriri su predali naelniku taba Junogercegovake operativne grupe, kapetanu Mustafi Dizdareviu koji je bio u Hutovu, izvjetaj taba 1. proleterske (dalmatinske) brigade, pisan toga dana u 14,30 asova, vjerovatno u selu Dui, u kojem su Dalmatinci izloili njihovu trenutnu poziciju i najvjerovatniji dalji tok akcije. Obavjetavajui o tome tab 29. divizije 21. oktobra u 10.40 asova, kapetan Dizdarevi je, nakon kraeg prikaza borbi 1. dalmatinske brigade, saoptio da je 13. brigadi predloeno od Dalmatinaca da bi trebalo to prije da izbije na komunikaciju Neum - Metkovi kako bi 1. dalmatinska mogla osloboditi svoje rezervne snage. Meutim, zbog jo neraiene situacije na sektoru 13. brigade, kao i zbog obavjetenja254)

Aco Dragievi: Pismo partizana Steve, Sloboda, Mostar, 27. XI i 2. XII 1985.

152

da oko 600 legionara bjei sa obale u pravcu Hutova i da je jedna kolona nou izmeu 20. i 21. oktobra provela u selu Smokovljani, a druga u selu Toioniku, 13. brigada nije mogla da se spusti na put Neum Metkovi i, na taj nain, da koordinira neposrednu saradnju sa 1. dalmatinskom, odnosno bila je prisiljena da odmah orijentie dobar dio svojih snaga ka prostoriji na kojoj su prenoile dvije neprijateljeve grupe, kako bi dalje - prema jo neispitanim daljim pravcima ovih neprijateljskih snaga - mogla blagovremeno preduzeti potrebno u cilju njihovog razbijanja. Pretpostavljalo se da bi grupa od 600 okupatorovih vojnika mogla da bude i prethodnica jedinicima koje se ele probiti s obale najvjerovatnije preko sela Graca ili Hutova ka Gabeli. Zbog toga je u Hutovu zadran jedan bataljon u rezervi, oekujui nove podatke o pravcu pokreta dvije neprijateljeve kolone. U meuvremenu je zatraeno da u Donje Hrasno to prije dou divizijski intendantski organi kako bi evakuisali dva magacina municije i magacin konzervisane hrane, sem veeg broja puaka i druge vojne opreme, kao to su i u Zavali evakuisali ito iz dva zaplijenjena magacina. Iz vie sela i zaselaka, ratrkanih kua oko eljeznikih stanica od Ravnog do Sjekosa, uveliko je izbjeglo seosko stanovnitvo, mahom iz hercegovakih sela, zaplaeno ustakim uvjeravanjima da e ih partizani pobiti. Povlaili su se ka Gabeli, apljini i Mostaru. U selima dalje od pruge ostalo je neto mjetana, a u selima u kojima su djelovali partizanski odbornici posebno na dalmatinskoj strani, ostali su gotovo svi mjetani. Tako su i u selu Gradac ostala dva domainstva, zajedno sa njihovim svetenikom dom Mitrom, koji je izjavio da ne eli da se mijea u politiku, to je omoguilo saradnju s njim kako bi se uz njegovu pomo narod vratio kuama u ostala sela iz kojih je pobjegao. Ljudi su pamtili da je ve 23. juna 1941. sutradan poslije napada Hitlerove Njemake na SSSR, izvren pokolj i u Popovom polju. Poljski radovi su bili u velikom zakanjenju. Seljaci su navedenog dana u veem broju doli da obrauju isuene njive. Neto prije podne, u sela Popova polja iznenada su izbile ustae, koje su dole iz Ljubinja, Ravnog, Dubljana i Hutova i opkolile ljude u Polju. Ovi nisu mogli da pobjegnu, jer je s jedne strane bila nabujala Trebinjica, a sa druge vodeno prostranstvo od nekoliko kilometara, pisao je o tim stranim danima Lazo Pribii. Smrt je prijetila sa svake strane. Dovodili su ih na jedno mjesto. Neki su, ipak, uspjeli da pobjegnu, a neki su nali smrt u nabujaloj Trebinjici, jer nisu htjeli da ivi padnu u ake ustaama. Pred no su pohvatane odveli u kolu u Velianima. U toku noi su ih povezali i otjerali na jamu Rani Do. Tu su ih zvjerski ubijali i bacali u jamu. Skupa je vezivano po nekoliko ljudi i tako su dovoeni nad jamu. Prve su ubijali iz puke, krupnim kamenjem, ekiima i bacali ih u bezdan, a za njima su padali i drugi, iznakaeni a jo ivi. Unitenje nedunih rtava dovreno je u osvit slijedeeg dana. Od njih 167 samo su trojica uspjela da se spasu... Poslije ovog stranog zloina srpski ivalj iz Popova polja, Ljubinja, Hrasna i Bania masovno se sklonio u brda. Izbjegli narod je svoj bijeg nazvao 'Ilija', po najviem vrhu na tom pla~

153

ninskom predjelu. Ovaj zbjeg je obuhvatao prostranstvo od Begovia Kule do Dodanovia, a u njemu se nalazio narod iz oko etrdeset sela, preteno sa podruja ljubinjskog sreza.255 Tako ojaenim i prorijeenim porodicama i ljudima, kada je mogla da kresne i mrnja i osveta prema susjedima drugih nacionalnih sredina, prisjeao se tog vremena Svetozar Oro, u ije je selo Veliane su, takoe, ustae upale isukanih noeva ubijajui ene i djecu, komanda zbijega Ilija, u kojoj je bio i komunist Lazo Pribii, uputila je proglas pozivajui izbjegle ljude iz 40 okolnih sela ovim rijeima: .. Zato se zakunimo na vjernost borbi radnog naroda, zakunimo se da neemo dozvoliti da doe do bratoubilake borbe naroda srpskog sa hrvatskom i muslimanskom sirotinjom'... 2 5 6 Pamtili su to i borci 3. brigade koja se ovog oktobra 1944. pripremala za nova dejstva na komunikaciji Badula - Metkovi - Gabela, osiguravajui se i od Prebilovaca, gdje je upuena Hranjanska partizanska eta. U to vrijeme, nakon to je u noi izmeu 15. i 16. oktobra poela desantna operacija 26. udarne divizije NOVJ sa poluostrva Peljeca na obalski odsjek Neum - Slano, odnosno nakon to su jedinice 10. i 12. hercegovake brigade i dijela 2. dalmatinske proleterske brigade oslobodile Dubrovnik (18. oktobra), i povlaenja iz tog podruja glavnine 369. puka legionarske 369. divizije, preostalih snaga mornarike pjeadije, obalske artiljerije i ustako-domobranskih desetkovanih eta, na komunikaciji Slano - Rudine - Otrikovac, borci 1. i 11. dalmatinske brigade 26. divizije, Grupe junodalmatinskih otokih partizanskih odreda, jednog diviziona i jedne baterije brdskih topova, vodili su ogorene borbe protiv oko 4.000 vojnika 369. legionarske divizije, koja se od Dubrovnika povlaila ka Metkoviu i Mostaru, to je sve skupa uslovilo da tab junohercegovake operativne NOU grupe, tek to su bile zavrene borbe za Hutovo i Donje Hrasno, usmjeri 13. brigadu ka Brestici i Draevici radi neposrednog uestvovanja sa dalmatinskim brigadama u slamanju i unitenju njemake dubrovake grupacije. Osiguravajui se od pravca Gabele, odakle je njemaka artiljerija u intervalima tukla borce 3. bataljona (20. oktobra topovi su po dva puta tukli iz Gabele, Viia i Bilog Vira, i tri puta od Metkovia), tab 13. brigade je radi onemoguavanja neprijatelja da se probije preko Zaba planine, kao i radi saekivanja njegove odstupnice i udara s lea, pokrenuo 1. bataljon preko aba planine u Dobranje sa zadatkom ofanzivnog dejstva prema Pologou i Bilom Viru. etvrti bataljon pomjeren je iz Zelenikovca u Hutovo, a 2. bataljon, bez jedne ete koja je uspostavljala taktiku vezu sa dijelovima 26. divizije i zatvarala pravac SlanoZavala, ostao je u Prapratnici sa zadatkom osiguranja od Neuma i aba planine.257 Kada je 1. dalmatinska brigada izvijestila 13. hercegovaku brigadu da e napustiti opkoljenog neprijatelja na liniji Bresnice - Draevice i ukrcati se na brodove radi izvrenja novog zadatka, tab 13. brigade je 23. oktobra uputio 2. bataljon da napadne neprijatelja oko Bresnice i255> 2561

L. Pribii Zbijeg Ilija, Hercegovina u NOB, VIZ, Beograd, 1961. (str. 129-130). M. Seferovi Rascvjeti bratstva, Narodna armija, Beograd, 1984. 257> VII, k.l 152/1, f.7, dok. 4.

154

Draevice, a 3. i 1. bataljon da izvre pritisak na neprijatelja na liniji Ristin greb - Draevo - Bili Vir. Sutradan, 24. oktobra, radi nejasne situacije tab je odluio da neprijatelja napadne cijelom brigadom, da 1. bataljon napada pravcem Bili Vir - Gluci, 2. bataljon na Bresnicu - Draevo, 3. na Draevo - Doljani - Krupa, a 4. bataljon na Oskorunici. U o v o m momentu tab nije imao tane podatke niti obavjetenja 0 stanju kod opkoljenih snaga, odnosno tek po upuivanju bataljona 1 stizanju na prostoriju gdje je bio neprijatelj opkoljen, saznali smo da dijelovi 26. divizije nisu napustili neprijatelja, koji je bio opkoljen, ve su ga osakaena i izmrcvarenog protjerali ka Metkoviu. Tako se i dogodilo da se neprijatelj sa linije Brestice - Draevo izvukao i probio za Metkovi prije nego to smo dolo sa njim u sukob. 258 Iako je neprijatelj u povlaenju sruio oba mosta kod sela Bilog Vira i time onemoguio 1. bataljonu da ga dalje energino goni, ipak je bataljon, napadajui bono, ubio 10 legionara i znatno vie ranio. U noi izmeu 24. i 25. oktobra bataljoni su napali legionare na poloajima Ristin greb i u selu Glucima, ali je napad odbijen jakom artiljerijskom vatrom. Legionari su imali 10 poginulih, zaplijenjen je jedan pukomitraljez arac, a bataljoni su imali dva poginula i dva nestala borca. Iste noi predali smo poloaje i dunost bataljonima 12. hercegovake brigade, a nae bataljone smo orijentisali ka Gornjem Hrasnu radi odmora. U jutro smo predali dunost tabu 12. brigade i krenuli ka Gornjem Hrasnu, zapisao je 25. oktobra naelnik taba 13. hercegovake brigade kapetan Branislav Kisi Brana. Mnoge neoekivane okolnosti uslovile su da su saradnja i sadejstvo jedinica 29. i 26. divizije NOVJ tokom borbi na putu Dubrovnik - Metkovi protekli bez cjelishodnijih rezultata jer, nakon to je komandant 26. divizije sa Visa obavijestio 14. oktobra svoje jedinice na Peljecu da e 13. hercegovaka brigada napasti Zavalu, valjinu i Ravno, povezati se s bataljonima 2. dalmatinske brigade u rejonu Slano i, istog dana preko sela Trebimlje i Smokovljana pokuati da uspostavi vezu sa dijelovima 26. divizije kod Stona i Neuma, ve sutradan, 15. oktobra, prekinuta je veza izmeu tabova 26. i 29. divizije, koja je odravana preko radio-stanice Vrhovnog taba NOVJ, poto je toga dana Vrhovni tab odletio sa Visa za Srbiju. Dalja saradnja tekla je prilino neorganizovano. Ostavljeno je tabovima brigada i bataljona da se na terenu, u duhu optih smjernica i uputstava obje divizije, neposredno povezuju i zajedniki djeluju, u emu je 13. hercegovaka brigada ispoljila znaajnu inicijativu. Tako su se, pored zajednikog napada bataljona 13. brigade, 2. bataljona 2. dalmatinske i 1. bataljona 12. hercegovake brigade na Zavalu, valjinu, Ravno i Orahov Do, patrole 13. hercegovake brigade ve 16. oktobra u selu Toioniku povezale sa dijelovima Grupe junodalmatinskih otokih partizanskih odreda, mada tom prilikom nije nita odreenije uinjeno u pogledu koordinacije daljih dejstava. 259258>

VII, k.l 152/11, f.5, dok. 2. 259) Todor Radoevi: Ofanziva za osloboenje Dalmacije, VIZ, 1965, str. 128, 138.

Nedovoljna koordinacija bila je i kada je komandant 29. divizije, Vlado egrt, poslao 16. oktobra izvjetaj politikom komesaru 26. divizije iz kojeg se vidjelo da su 10. i 12. brigada krenule u napad na Dubrovnik, d a j e 13. brigada oslobodila Zavalu, valjinu, Ravno, Velju Meu i Turkovie, da je 2. bataljon 2. dalmatinske oslobodio selo Orahov Do, 0 emu je politiki komesar 26. divizije obavijestio komandanta te divizije 18. oktobra. Dogaaji na bojitu 1. i 11. dalmatinske brigade odvijali su se filmskom brzinom. S obzirom da je 13. brigada bila oslobodila Hutovo, D. Hrasno i Sjekose, a naelnik Junohercegovake operativne grupe uspostavio vezu sa dijelovima 26. divizije, a zatim se vratio u 13. brigadu, 1. dalmatinska brigada predloila je, kako je ve reeno. Junohercegovakoj operativnoj grupi da sa svojom 13. brigadom to prije izbije na komunikaciju Neum - Metkovi, kako bi mogli vie snaga angaovati prema neprijatelju koji je nastojao da se probije. Meutim, gotovo istovremeno je tab 13. hercegovake brigade dobio obavjetenje od taba Grupe junodalmatinskih otokih partizanskih odreda da su dvije grupe Nijemaca iz rejona Otrikovca krenule prema Hutovu i da je jedna zanoila u Toioniku, a druga u Smokovljanima. Iz toga su tab 13. brigade i naelnik taba Junohercegovake operativne grupe zakljuili da bi se neprijatelj iz rejona Otrikovca mogao probiti preko sela Graca ili Hutova ka Gabeli i da su mu pomenute grupe, vjerovatno, prethodnica, zapisao je istoriar Todor Radoevi, razmatrajui borbe za osloboenje Dalmacije. Na osnovu takve procjene, 13. hercegovaka brigada je u toku 21. oktobra zadrana u rejonu D. Hrasno - Hutovo - Prapratnica, s tim to je, iz opravdane opreznosti, dio njenih snaga orijentisan ka pomenutom neprijatelju. Dalmatinske brigade su borbu u Vukovom klancu protiv njemake grupacije okonale 23. oktobra, kada se vie nije radilo o spasavanju tehnike ve preostalih ivota, kada se jedan dio njemakih snaga probio preko planine Male abe ka selu Bilom Viru, a drugi dio, nou 22/23, ka Metkoviu, odnosno kada su dijelovi, okrueni kod Radea, 1 pored oajnikog otpora, bili savladani u toku noi, ime je njemaka Borbena grupa B e k e r bila razbijena. Do Metkovia je stigla samo jedna etvrtina njenog ljudstva, dok su dalmatinske jedinice imale 56 mrtvih i 260 ranjenih. Protjerivanjem neprijateljevih jedinica od Boke kotorske do ua Neretve, uspjeno je izvren dio ireg plana vie jedinica NOVJ i saveznike avijacije o spreavanju povlaenja njemakih jedinica jadranskim pravcem prema zapadu, bez obzira to su tabovi Primorske grupe, 26. i 29. divizije dejstvovali nedovoljno usklaeno. Za razliku od ostalih jedinica, 13. brigada 29. divizije uspjeno je sadejstvovala sa dijelovima 26. divizije. Dejstvujui pravcem Zavala - Ravno - Hutovo - Metkovi, ona je (mada bez jednog bataljona) razbila niz posada i odbila vie protivnapada neprijatelja, i na taj nain ga onemoguila da iz rejona Hutovo - Metkovi jaim snagama intervenie ka Neumu. Tako bez vrste veze, ovdje su se jedinice, izvravajui svaka svoj zadatak, meusobno pomogle. 260260>

T. Radoevi, n.d., str. 142, 145, 150, 155.

156

Komunisti o sebi i drugimaKao to su gotovo svi partijski sastanci u etama i bataljonima, izuzev u vanrednim okolnostima, zapoinjali analizom meunarodne politike situacije, prilika u Jugoslaviji i u kraju u kome se ratovalo, tako je i na sastanku partijskog komiteta 29. divizije, koji je odran u Trebinju 15. oktobra, politiki komesar 2. udarnog korpusa Vojo Nikoli usredsredio je svoje izlaganje o zbivanjima na svjetskom i jugoslovenskom prostoru na zakljuke da se pred komuniste u vojsci i na terenu postavljaju etiri zadatka: iroka mobilizacija svih ljudi sposobnih za borbu ( K o l i k o snaga toliko prava), organizaciono i moralno-politiko uvrenje udarnih brigada i drugih jedinica, konsolidacije i razvijanje narodne vlasti sa to irim ukljuenjem naroda u rjeavanju problema i unapreenja ivota na slobodnoj teritoriji i prevaspitavanje narodnih masa, tim prije to su u posljednjim borbama osloboeni mnogi krajevi koji su bili dugo pod vlau okupatora i njegovih saradnika. U to vrijeme je 13. brigada imala 844 borca (pored 60 boraca u bolnici, na kursevima, sanitetu, intendanturi) od kojih su 118 bili lanovi KPJ, 26 kandidati i 123 skojevci (1. jula 1944. bilo je 96 lanova KPJ, 17 kandidata i 23 skojevca). U diviziji je bilo 4.947 boraca, 937 lanova KPJ, 138 kandidata i 715 lanova Skoja. Partijski rukovodilac 13. brigade Novak Aneli je zapisao u svoju biljenicu i preciznije podatke: u 1. bataljonu (180 boraca) bilo je 27 komunista, 8 kandidata i 28 skojevaca, u 2. bataljonu (180 boraca) 18 komunista, 4 kandidata i 20 skojevaca, u 3. bataljonu (188 boraca) 25 komunista, 7 kandidata i 24 skojevca, u 4. bataljonu (176 boraca) 17 komunista, 3 kandidata i 21 skojevac, a u jedinicama pri tabu i u tabu brigade 17 lanova KPJ, bez kandidata i skojevaca. Da li je poveanje broja komunista za 22 lana, 9 kandidata i 40 skojevaca za tri i po mjeseca, od 1. jula do 15. oktobra, moglo biti izraenije, da li je 267 lanova KPJ, kandidata i lanova Skoja, to ini 31,6% ukupnog broja boraca Brigade, realan tok zbivanja i idejno usmjerenog borakog sastava 13. brigade, a slian odnos organizovanih i neorganizovanih bio je i u drugim brigadama, politiki komesar 2. udarnog korpusa, vjerovatno da bi podstakao komuniste hercegovake divizije na smjeliji priliv boraca u Partiji i Skoj, odmjerio je procjenu da partijska organizacija moe prihvatiti i tri puta ovoliko ljudstva, da se skojevci i dalje kandiduju za KPJ (umjesto da budu neposredno birani u lanstvo KPJ, kako je predlagano). Pored zabiljeki da vojska poprima moderni karakter, o poveanju budnosti s obzirom na novi raznoliki priliv, da se umjesto na radnim vie prisustvuje teorijskim sastancima, o neophodnosti strunog osposobljavanja boraca i izbora ljudi za kurseve pri korpusu i diviziji, o utanju na sastancima elija, o oivljavanju kulturno-prosvjetnog rada, da se rad odvija kroz takmienje (povodom godinjice osnivanja 29. divizije), da se odri partijsko i skojevsko savjetovanje u brigadama, o uvanju kadrova i o drugim uputsvima i sugestijama, partijski sekretar brigade je toga dana, uoi puta za Brigadu koja je vodila borbe na eljeznikoj pruzi Dubrovnik - Mostar, zapisao: Foto-sekcija pri Brigadi. ari Huso da se izvjesti gdje mu je sin sahranjen i da mu

157

se poalje soli. 'Pjesme' - 3 primjerka, 'Postali smo ljudi' - 4, 'Ima ih bezbroj' - 9, 'Jama' - 34, 'ena danas' - 8, 'Odluke (AVNOJ-a)' - 8.261 Tih dana je na sastanku partijskog biroa 4. bataljona, koji je odran izmeu dvije borbe (18. oktobra), lan Politodjela 29. divizije Aco Babi govorio o znaaju dolaska Crvene armije u Jugoslaviju i u nastojanjima reakcionarnih snaga u zemlji i inostranstvu da uspore ili razbiju povoljna politika zbivanja i okupljanja svih rodoljuba na politikom programu Naroodnoslobodilakog pokreta. Zatim su kritikovali komandir 2. ete Branko Milievi i njegov zamenik Boria orlija zbog razliitih prilaza i postupaka u nainu rukovoenja jedinicom tokom borbe i u svakodnevnom ivotu. Govorilo se da su u tabu bataljona dva roena brata, zamjenik komandanta Pero Vukoje i obavjetajni oficir Vlado, da u bataljonu ne postoji kulturno-prosvjetni odbor, da desetak boraca nema oruje, da je Obrad Gainovi postavljen za politikog komesara 3. ete, a Danilo Rui 1. ete, da su dvije bolniarke nesposobne za mar, kako je ve zapisao partijski rukovodilac Brigade. ivot kojim se ivjelo nanosio je i druge neobinosti, da, eto, ranjenici nee da idu u divizijsku bolnicu, hoe da budu u brigadi, na poloaju, da je ukradena deka u bolnici (te rijei su u biljenici partijskog sekretara podvuene da bi se naglasio taj nesvakidanji rijedak dogaaj), da je zapaeno zabuavanje novih boraca, da je komandir ete odvalio grdnu psovku komandantu 1. bataljona, da se Brigada zanosi vojnikim uspjesima, a trebalo bi utrostruiti napore, sveobuhvatnije djelovati, omasoviti Partiju. Bilo je to vrijeme kada se u hercegovakim jedinicama i na osloboenoj teritoriji nisu puile zatrovane ustake cigarete, mada to nije osobito zaboljelo puae jer se, preteno puila kija, duvan najee umotan u novine. Kada se Junohercegovaka operativna grupa tokom oktobra prikupila 1.000 novih boraca, stigli su i dezerteri. Vraeni su u jedinice, pored ijih imena su saoptavane i krae karakteristike, poput dopisa Komande II vojnog podruja upuenog 13. brigadi 27. septembra, gdje se 0 pojedinim borcima govorilo u emu bi trebalo da se poprave. Za jednog je reeno da je pomalo etniki nastrojen, za drugog da ja novomobilisan politiki nezainteresovan, zatim da je na simpatizer, doao iz Mostara i za njega nemamo nekih najsigurnijih podataka, ali prema ispitanom moe se primiti u N O V , dobar borac, lukav, krade 1 podilazi starjeinama, inae odan naoj borbi. Operativna grupa je primila karakteristike (tafetu, kako su borci u ali nazivali karakteristike u zapeaenim kovertama) za 31 novoraobilisanog, odnosno dobrovoljno prijavljenih iz Lubinja, koji su tokom oktobra stigli u njene jedinice. Komanda II vojnog podruja zapisala je da se njih tridesetorica uglavnom nisu osjeali kao etnici, ali i pored toga do sada su boravili u kripovima, da su etvorica bili u NOVJ i poslije kriparili, da su njih devetnaestorica nastrojeni etniki, a isto tako uestvovali su aktivno u operacijama protiv N O V , da su dvojica nastrojeni ustaki i trojica koji su pomagali pokret. 262261) Zabiljeke Novaka Anelia, partijskog rukovodioca 13. brigade. 262> VII, 1718, f.8, dok. 13.

158

Ta arolika vojska, mahom nepismeni ili polupismeni, zavedeni mladii, primljeni su u jedinice kao potpuno ravnopravni borci i saborci, prema kojima se ispoljavala puna otvorenost i povjerenje, pa otuda i njihova, ogromnim dijelom, ispoljena tenja da se ve u prvim borbama ispolje kao stari partizani.

ta emo sa njima raditi?Veliki priliv dobrovoljaca iz okupiranih gradova podstakao je tab 13. brigade da, aljui u Diviziju jedanaest Italijana koji su izbjegli iz itomislia, zatrai odgovor ta da ini s njima poto sve ee i sve u veem broju izlaze na osloboenu teritoriju, pa i o tome ta da ine sa jo nekim pristiglim dobrovoljcima iz gradova i varoi: U poslednje vrijeme iz Mostara izlazi vei broj enskih, mahom mlaih godina, a i udatih, koje su do sada - prema obavjetenjima ivjele nemoralnim ivotom. Sta emo sa njima raditi? Isto tako stiu nam u sve veem broju stariji ljudi, koji su nai simpatizeri ili ne, ali iji je ivot ugroen. Poto ih mi ne moemo rasporediti u naoj brigadi ni na kakve dunosti, molimo za obavjetenje ta emo raditi sa istima. 263 Odgovore ta da se radi sa enama traio je i politiki komesar Junohercegovake operativne grupe od politikog komesara 29. divizije, napominjui da iz gradova izlazi veliki broj vrlo problematinh ena, koje predstavljaju, a naroito e prestavljati, krupan problem za nau vojsku, jer, eto, tako je upravo tih dana izaao vei broj ena iz Mostara, koje su vrlo slabog morala, pa u vezi s tim, ispoljeno je miljenje da bi trebalo donijeti neko konkretno rjeenje, ili moda bi najbolje bilo da se ovakve problematine linosti stave na raspolaganje organima narodne vlasti, koji bi ih mogli iskoristiti za razne poljske radove. 264 Takva uoptavanja o moralnoj posrnulosti velikog broja problematinih ena, vrlo slabog morala, tek izbjeglih iz gradova, posebno iz Mostara, odakle se - praksa je to potvrdila - samo u izuzetnim okolnostima mogao nekontrolisano probiti na slobodnu teritoriju dobrovoljac sumnjivih namjera ili moralno posrnule ene, brzo su prevladana, realnije su se odmjeravali oni koji su izlazili na slobodnu teritoriju, jer je ve poslije samo dva dana tab Junohercegovake operativne grupe obavijestio tab 29. divizije da je prije nekoliko dana izalo iz Mostara vie drugova i drugarica, i da iz te grupe upuuje nekoliko (7 drugarica i 5 drugova) na raspored u druge brigade, da su ostale rasproredili u nae jedinice, uz krae naznake ili karakteristike pored svakog imena, pa i uz imena drugarica. Bile su to provjerene skojevke i, samo je pored imena drugarica. Bile su to provjerene skojevke, i samo je pored imena i prezimena jedne djevojke bilo zapisano da je vrlo slabog ponaanja i u tijesnoj je vezi sa onim efom TODT-ove orgaizacije koji je upuen OZN-i, uz napomenu na kraju pisma, koje su potpisali komandant i politiki komesar: Ove drugarice vam upuujemo iz razloga2 264>

) VII, kut.l 152/1, f.7, dok. 3/31. VII, kut.l 145/1, f.8, dok. 2.

159

to su nae brigade prezasiene drugaricama. Smatramo da druge brigade nemaju ak ni potreban broj drugarica. 265 Nerazumjevanja i uoptavanja, istina u elji da se ouva moral i disciplina u bataljonima, ispoljavani su i kasnije, pa se moe naii i na ocjenu da se svako skretanje u pogledu seksualnog ivota spreava otvorenom prijetnjom strijeljanjem. 266 Suzdranost prema drugaricama odraavala se pogotovo ako njihovim izlaskom na osloboenu teritoriju, partijsko ilegalno rukovodstvo u okupiranom gradu nije slalo i karakteristike, pa je tako i efika Resulbegovi, u dugom ilegalnom radu priljeni lan Gradskog odbora AF-a u Mostaru, bez karakteristika, uzalud oekivala da je zadre u 13. hercegovakoj brigadi, uz objanjenje da e uskoro biti kraj rata i da ene vie ne primaju u partizane, pa se tako nala u osloboenom Stocu, a zatim u Trebinju, gdje je nastavila rad u oblasnim drutvenim organizacijama meu ljudima koji su je dobro znali.267 Bilo je to vrijeme kada se nita nije ostavljalo sluaju, kada je politiki komesar brigade Enver emalovi sve bataljone, bolnicu i Omladinsku etu upozorio na to da, povodom sve eeg izlaska iz Mostara oeva i majki naih boraca kojima je onemoguen opstanak zbog reakcije koje su nastale u gradu, prema takvim saborcima treba da ispolje veu panju i susretljivost, da se vie ne smije dogoditi sluaj da jedan otac, ija su tri sina bila u partizanima, nije veerao i da je poslat u pojatu na spavanje. 268

Gonjenje legionara na dubravskom platouKada je 13. brigada 25. oktobra u 16 asova stigla u Gornje Hrasno, prostrano selo u stolaom srezu smjeteno pored Popova polja, oekivalo se da e borci poslije petnaestodnevnih borbi odmoriti, obnoviti obuu i odjeu, da e ih kuriri, poto je Brigada dobila radio-stanicu i odjeljenje za vezu, telefone i kablove, skratiti svoje staze, da e i mjetanska Hranjanska partizanska ete preuzeti patrolne i druge osmatrake staze i obezbeenja, a narod tog partizanskog kraja otvoriti trapove i ognjita, pruiti svaki mrs, kao to je i svake ratne godine u svojoj Crvenoj republici doekivao svoju vojsku. U petnaestak zaselaka u brdima zabitog sela Gornjeg Hrasna ivjelo je uoi rata 220 porodica Srba i Hrvata, uz desetak muslimanskih domainstava, iji su torovi sitne i krupne stoke i ita ubrana sa Popova polja omoguavali podnoljiv ivot i kulturno-prosvjetnu aktivnost, sve do ustake vidovdanske akcije u ljeto 1941. kada je 105 Srba seljaka, dovedeno do jame Gavranice, u koju su ustae ubacile 66 Hraana, a njih 39-torica se razbjeala kamenjarom, od kojih e 27 postali oficiri NOVJ. Preostali itelji prekrteni su u katolianstvo, ali su i dalje ostali, pa i u vrijeme etnike strahovlade, sigurna gnijezda i odmorita265> 266> 267>

VII, k.l 145/1, f.7, dok. 23. VII, k.l 152, f.10, dok. 7. Izjava efike Resulbegovi, Odbor za pisanje istorije revolucionarnog radnikog pokreta u Mostaru, M.G. - 51. 268) Muzej Hercegovine, ZPD, k.6 - II - 273.

160

svoje ilegalne Hraanske ete, a krajem 1942. i partizanskog bataljona Sloboda, koji se poetkom 1943. prikljuio 10. hercegovakoj brigadi. Ovog puta, oktobra 1944, borci su se ponadali da e napokon skinuti opanke, opariti odijela i opruiti noge uz kuna ognjita. Ali, ve istog dana u 21 as primljena je zapovijest taba Junohercegovake operativne NOU grupe da se Brigada odmah usmjeri prema Stocu i Dubravama. Krenuli su borci 2. bataljona da zajedno sa 2. bataljonom 14. brigade (u selu Pocrnje) napadnu uporite Stolac, a 1. i 4. bataljon da onemogue povlaenje legionarskih snaga od Stoca ka Domanoviima, raskrsnici puteva za apljinu i Mostar, gdje se stalno nalazila legionarska posada, sa 400 vojnika i baterijom brdskih topova. Dok je 2. bataljon 13. brigade usiljeno marovao, u samoinicijativnom nonom napadu, nou izmeu 24. i 25. oktobra 2. bataljon 14. brigade na stolaki garnizon, jedna baterija legionarskog 369. protutenkovskog diviziona i manji dijelovi 369 izviakog bataljona povukli su se iz spoljnih utvrda varoi i koncentrisali u Duhanskoj stanici, odakle su se odupirali do 10 asova 25. oktobra, kada je od Domanovia intervenisala jaa legionarska kolona sa tenkovima i izvukla okrueni stolaki garnizon na odbrambeni poloaj u rejonu Maslina. Legionarska odbrana na Maslinama nala se sa svojim topovima gotovo u okruenju. Napali su je bono od Pjeivca 1. i 4. bataljon, a 2. bataljon frontalno, stizao je i 3. bataljon, ali ugroenu trupu kapetana Hardla u poslednjim asovima otpora spasio je potporunik Taler iz borbene grupe Timel, koji se s tri tenka probio iz pozadine meu okruene, i zajedno s njima odstupio ka Aladiniima da bi i tamo organizovao odbranu.269 Dok su tri bataljona 13. brigade napadali i gonili neprijatelja ka Aladiniima, 12. hercegovaka brigada je 26. oktobra oslobodila Metkovi, a tokom noi Gabelu, apljinu i Tasovie. Upravo kada su bataljoni 13. brigade napadali neprijatelja u Domanoviima, s njihove lijeve strane, od apljine, izbila je kolona 12. brigade pred Domanovie. Poto se naao izmeu dvije vatre, neprijatelj je 28. oktobra napustio i to uporite. Povukao se i zastao na ranije pripremljenim poloajima: Topola - Pijesci - Gubavica - Varo. Od tada se komunikacija Metkovi - apljina - Domanovi - Stolac - Trebinje nalazi u rukama 12. i 13. hercegovake brigade. U novoj pregrupaciji snaga 13. brigade, 1. bataljon je na Bivoljem Brdu smijenio bataljon 12. brigade sa zadatkom da prodire komunikacijom prema selu Buni, 2. bataljon je iz sela Stanojevia usmjeren na orlukine kue i Grede, 3. bataljon je iz Dretelja napao neprijateljevu odbranu u bok i lea, a 4. bataljon je iz sela Vranjevia usmjerio svoj napad u pravcu Blagaja, na kraju Mostarskog polja i pored rijeke Bune.2691

Danilo Komnenovi na marginama ovog mog rukopisa j>ie: Stolac je osloboen 25. oktobra. Ovog dana u Stocu se slavi Dan osloboenja. Stab JHO (Junohercegovake operativne grupe) sa komandnog mjesta u Ljubinju pokrenuo je 13. brigadu prema Stocu s namjerom da okrui i savlada itav, inae nejak garnizon u gradu. Meutim, tab 14. brigade iz Berkovia samovoljno je naredio napad na Stolac a o tome nije izvijestio tab grupe. Inae, 2. bataljon 14. brigade poeo je napad nou 24/25. oktobra, pa je grad osloboen bjekstvom garnizona prema Aladiniima - 25. 10. predvee, odnosno istovremeno kada je krenuo iz Gornjeg Hrasna 2. bataljon (13. brigade). Tako je izmakao lak i bogat plijen iz Stoca.

161

Desno je 2. bataljon 14. brigade napadao na andarmerijsku kasarnu u Biini. U Bivoljem Brdu, rodnom selu komandanta 2. bataljona Omera Mrgana, borce je rairenih ruku doekao domain, Omerov otac, koji je poetkom jula 1944. odveo svog sina i njegove borce do kue ustakog zlikovca, djecoubice mnogih Srba, kome je tada sueno i presueno u Dubravama, to je imalo znatnog uticaja na meusobno povjerenje Srba i Muslimana u tom kraju. Poloaje neprijatelja na Pijescima, pored puta za Mostar, gdje su ranije italijanski vojnici i ustae posijekli umu i stvorili brisan prostor, a kasnije njemaki vojnici i ustae utvrdili bodljikavom icom i nagaznim minama, napali su 1. i 2. bataljon. Meutim, s osvojenih isturenih poloaja odbijeni su i vraeni na polazne poloaje. Odbijeni su i naredne noi (30. oktobra). Pored vie ranjenih, u borbama na Pijescima poginuli su borci Mirko Kojovi (ievo, Trebinje), Filip Medi (Ljubuki), T o m o Medan (roen upravo u Pijescima) i trojica Poljaka - Joi Jendiak (iz Varave), Jei Jeneiak (iz Loa) i Joi (Ivana) Janidenski, koji su sahranjeni pored puta, gdje su i poginuli. Za poslednjih 7 dana 13. brigada je imala 45 izbaenih iz stroja od kojih su 12 poginuli, zapisano je u operacionom dnevniku 29. divizije 31. okotbra 1944.270 Toga dana je 1. bataljon, koji je na Pijescima izgubio 5 boraca, imao 202 borca, 158 puaka 11 pukomitraljeza, 292 rune bombe, 33 pitolja, 4 automata i 17.630 metaka. Na Bivoljem Brdu okupili su se i borci Pratee ete 1. bataljona, koja je imala dva mitraljeza, jedan laki i jedan teki baca sa 67 mina, runi reaktivni baca, dvije protivtenkovske puke sa 100 metaka, 1700 puanih metaka, 20 puaka, 30 runih bombi i dva pitolja. Za vrioca dunosti komandira ete postavljen je dotadanji komandir voda Danko Nuhi, a za politikog komesara Mensur Seferovi, politiki delegat voda.

Vjetina voenja borbeU borbama za osloboenje Trebinja i prilikom likvidiranja 14 uporita uzdu Popova polja, meu kojima je 9 eljeznikih stanica na pruzi Dubrovnik - Mostar, zatim u sudarima u Dubravama sa neprijateljevim jedinicama u povlaenju ka junim prilazima Mostara, na toj borbenoj otkobarskoj mar-ruti dugakoj devedeset i vie kilometara, 13. brigada je ubila 594 neprijateljeva vojnika (njemakih vojnika, italijanskih faista, etnika, domobrana, ustaa i milicionera), ranila znatno vie, zarobila 54, zatim zaplijenila 686 puaka, 2 topa, 5 tekih i 2 laka minobacaa, 8 mitraljeza i 28 pukomitraljeza, 4 mainke, 21 pitolj, 2 magacina municije, 2 magacina ita i druge opreme, uz oruje, municiju i drugu opremu koja je zaplijenjena u Trebinju i predata Intendanturi 29. divizije.271 Brigada je za to vrijeme imala 18 poginulih, 41 ranjenog, 5 nestalih i 8 dezertera, primila je 590 mobilisanih boraca, a iz njena etiri bata270) 271>

Vii" k.l 143 A, f.8, dok. 7. VII, ANOP, k,1152/U, f.7, dok. 4.

162

ljona i pritapskih jedinica prekomandovano je u druge jedinice i pozadinske organe 167 boraca. Osobenosti borenja 13. hercegovake i drugih brigada 29. divizije, njihovi mali gubici nasuprot neprijateljevim, vjetinama ratovanja i druge prednosti hercegovakih udarnih brigada, podstakle su i Voju Kovaevia, koji je od sredine avgusta 1944. preuzeo dunost politikog komesara 29. divizije, na temeljima razmatranja uslova i rezultata ratovanja, naroito zadravajui svoju panju na operaciji Sunanica, kada je kvalitet naih jedinica, uz znalako korienje terena, pokretljivosti, manevra i iznenaenja, doao do punog izraaja nasuprot broju i vatri kada su 13. i 12. hercegovaka brigada, koje su brojale ukupno 870 boraca, u tim julskim borbama mogle potpuno da poraze glavnu kolonu napadaa, borbenog i brojnijeg, ogromno nadmonijeg u naoruanju i vatrenoj moi. Tada su dvije malobrojne brigade na irokom frontu od 20 kilometara (planine Trusina - Vjetreno), objedinjene u dejstvima, majstorski manevriui po frontu i unutranjim pravcima, ispoljile samopouzdanje, smjelost, izdrljivost, sigurnost i nadmo, uz korienje noi, poznatog terena i slino. Svi napori Nijemaca da postignu stabilnost na ovom podruju nisu dali rezultate. Naprotiv, bili su tueni kao rijetko gdje, zapisao je Vojo Kovaevi, sagledavajui inioce koji su omoguili takve rezultate, neobino velike razlike u broju poginulih jedne i druge ratujue vojske. Konstatujui da nijedan rejon u istonoj Hercegovini nije udaljen od komunikacije vie od 10 do 12 km, da je uz to i slabo poumljeno, da sve to ide u prilog njemakim jedinicima, dalje kae: Ali, jedan drugi, znaajan inilac je na strani partizana. Teren van komunikacija je kr, teko prolazan, dobar za zaklon i iznenaenje. Pri pokretu i u borbi Nijemac se zamara, spotie, gubi komandu. Njegova 'dobra' oprema (gojzerice, topovi, tenkovi, veliki konji i slino) postaju mu teret, a u isto vrijeme je plijen energinih, pokretljivih i smjelih partizana. Ratujui zajedno sa hercegovakim partizanima pune dvije godine, posebno kao jedan od rukovodilaca 10. hercegovake brigade a i sam ponikao u kraju odmah iza hercegovako-crnogorske granice, Vojo Kovaevi svjedoi koliko i kako hercegovaki partizani poznaju udi kra, smatra da je upravo taj kr njihov vjeran saveznik, da su spretni u kretnju, lako skakuu s kamena na kamen, od jednog zaklona do drugog*, da se obua partizana (opanci od gume) lijepi za ljuto i neravno kamenje, ini ga neujnim i lakim, da su i zbog toga partizani sposobni da naprave bre pokrete u svaku stranu, a potom: Sve nedae kra - bespue, kia, magla, no - nalaze se na strani lakog, pokretljivog, spretnog, energinog i smjelog partizana. U stvari, osobine krakog podruja bile su prednost za hercegovake partizane. Oni lake podnose nestaicu vode i hrane, po vrleti se kreu bez napora dok ih cesta zamara, raspolau izvanrednom sposobnou da vide i uoe novinu na sivom tlu pokrivenim grmljem, zvune tonove dobro opaaju i izvanredno diferenciraju, a naroito nou imaju izotreno ulo mirisa, odlino se orijentiu, a stalna potreba za ovlaivanjem nezgoda u krasu ini ih dovitljivim i otroumnim.

163

Zbog svega toga neprijatelj je u svojim pokuajima da krene na slobodnu teritoriju uvijek strijepio od iznenadnog udara, te mu je osnovna briga bila da utvrdi gdje je brigada, i to uz pomo etnika ili ustakih milicionera, ali mu je to rijetko kad uspijevalo, jer su narod i njegova vojska pratili svaki korak protivnikih jedinica i gotovo uvijek hercegovaki borci bi bili negdje u blizini, neotkriveni i spremni na dejstva, za iznenadni napad i blisku borbu, najee nonu, kad jai obino biva najlake poraen.272 Sve pomenute povoljne preduslove i osobenosti ratovanja na hercegovakom kamenjaru mogli su iskoristiti i realizovati na najbolji moguu nain samo sposobna vojna i politika rukovodstva, kao to su to veoma upeatljivo potvrdile i borbene mar-rute 13. hercegovake udarne brigade, posebno u julskim i oktobarskim borbama. Uz ocjenu taba 29. divizije da su u julu nae jedinice pokazale uda od junatva, dvije najistaknutije jedinice u tim borbama, 13. i 12. brigada, vjeto i pronicljivo su voene Operativnim tabom, samoinicijativno formiranim na samom poloaju, koji je objedinjavao njihova dejstva, kada su izvrena i dva protivnapada ispred prednjeg kraja odbrane na Trusini i Snijenici uoi i u prvim danima ofanzive, a u njenom jeku, obilazni manevar brigade radi likvidiranja neprijatelja duboko u njegovoj pozadini. Izuzetna efikasnost i vjetina ratovanja ispoljeni su i u oktobarskim borbama uzdu pruge Zavala - Gabela, kada je Junohercegovaka operativna NOU grupa, u kojoj je 13. brigada bila glavna udarna snaga, primjenila takoe svoj nain ratovanja, pa je i tab 13. brigade u svojoj zapovjesti za napad na Zavalu, valjinu i Ravno istakao da cilj cjelokupnog manevra jeste napadanje neprijatelja s lea, kao to se to ponovilo i u napadu na Hutovo i D. Hrasno. Uestvujui u proniciljivo organizaovanim i vjeto voenim borbama, borci su razvili samoinicijativu i uvjerenje da, ispoljavajui i svoju hrabrost, upravo na taj nain mitraljeski rafali i topovi ponajmanje odnose rtve, da se gotovo sa zauujue malim gubicima unitavaju i uporita ograena mnogim bunkerima. Na tome je 13. brigada i zasnivala svoju ocjenu, saoptenu Diviziji, da je i pored ogromnog poveanja brojnoj stanja, to je omoguilo formiranje novih osnovnih jedinica, moralno stanje brigade na visokom stupnju, da su u estim borbama borci i rukovodioci stekli ogromno vojniko znanje, da je sve slobodno vrijeme iskorieno za vojno i politiko obrazovanje boraca i rukovodilaca. O osobinama i rezultatima ratovanja hercegovakih brigada pisao je i tab 29. divizije 2. udarnom korpusu 5. oktobra 1944, pored ostalog, i o tome da su njene jedinice u avgustu vodile uspjene odbrambene borbe i povremena ofanzivna dejstva, da su u septembru nae jedinice bile neprekidno u ofanzivi, da su u tom vremenu X I I brigada i jedinice Junohercegovakog partizanskog odreda zatiivale nau slobodnu teritoriju od pravca Stolac - Blagaj ka Dabru i ka Ljubinju, da su jedinice X I I I brigade upadale povremeno u Dubrave vrei likvidaciju272) Vojo Kovaevi: Nepokorena 'Crvena republika', Hercegovina u NOB-u, VIZ, 1961.

164

pojedinih neprijateljskih uporita i vrei uspjenu mobilizaciju, a od pravca Stoca sa uspjehom su odbijale svaki vapsko-etniki ispad, a zatim: Junohercegovaka operativna NOU grupa sa X I I I brigadom orijentisana je prema Trebinju i ve je ula u grad, a X I V hercegovaka (Omladinska) NOU brigada presjekla je put Trebinje - Dui i eljezniku prugu Trebinje - Hum. Borbe za osloboenje Trebinja su u toku i detalji bie obuhvaeni slijedeim izvjetajem. Sve to se kasnije - tokom oktobra - dogaalo, kako je realizovan opti zadatak brigade, tab 13. brigade je sveo u zakljuak u svom izvjetaju 29. diviziji 4. novembra 1944: Zadaci, koji su postavljeni pred brigadu, svi su rijeeni u potpunosti, sem to brigada nije uspjela da protjera neprijatelja kod Gabele i Metkovia sa onu stranu Neretve. Razlog ovoga je taj, to je opkoljena grupa neprijateljskih vojnika davala jak otpor kod Rivina, Otrikovca i Brestica, dijelovi X X V I divizije su se mnogo vremena zadrali oko njenog unitavanja. Bataljoni nae brigade nisu mogli biti u potpunosti orijentisani prema Metkoviu jer su iza svojih lea imali grupu od oko 3.000 neprijateljskih vojnika. Brigada je imala u toku mjeseca velikih uspjeha likvidirajui 14 neprijateljskih uporita, meu kojima 9 eljeznikih stanica i Trebinje... Brigada je ovoga mjeseca izdala velike napore, koji se samo mogu objasniti velikom svijeu i jakim moralom boraca i rukovodilaca. Osvajanjem neprijateljskih uporita brigada se snabdjela u potpunosti orujem i municijom. Borci, koji su bili prilino slabo odjeveni i obueni, snabdjeli su se dosta dobro i sa odijelom i obuom. 273

Nepoznato je gdje e se vojska zaustavitiKako su u to vrijeme ratovale i druge jedinice 2. i 8. korpusa NOVJ, ta se dogaalo u Dalmatinskom primorju i Hercegovini, uzdu Jadrana od Boke kotorske do Metkovia, vidi se dobrim dijelom i iz izvjetaja komandanta 369. legionarske divizije, u kome se kae da je poslije tekih dana sa tekim gubicima oko Trebinja i Neuma, gdje je divizija izgubila 40 oficira, 446 podoficira, 1.736 vojnika, 56 topova, 2.120 puaka, 135 mitraljeza i pukomitraljeza, 20 minobacaa, 134 motorna vozila i 134 zaprena kola, vladalo miljenje unutar divizije da ona nije vie borbeno sposobna. 274 Kada se, uz to, doda broj ranjenih vojnika te divizije i gubici drugih njemakih jedinica i kolaboracionista pod komandom njemakog 5.SS korpusa, zatim podaci iz izvjetaja Glavnog stoerskog ureda Ministarstva oruanih snaga NDH, u kojem stoji da prema izvjeu III zbornog podruja I, III, IV, V I VI bojna 9. posadnog zdruga (junodalmatinska i istonohercegovaka milicija) vie ne postoji, da je 76 asnika, 300 doasnika i 4.800 momaka toga zdruga, sa svim naoruanjem, nestalo, poginulo ili ranjeno, kao i to da su se rastoili 6. i 9. ustaki zdrug,j p ^ V I I , k.l 152/1, f.7, dok. 4. 4) Danilo Komnenovi i Muharem Kreso: 29. hercegovaka divizija, str. 374.

165

da je od 1.000 italijanskih faista 49. legije u Mostar stigao samo svaki drugi (515), onda i nije udno to je opte rasulo 369. divizije, oktobarsku kataklizmu njemakih i kvislinkih jedinica, tuenih u zajednikim napadima dalmatinskih i hercegovakih brigada, Komanda Jugoistoka 29. oktobra 1944. ovako odmjerila i zakljuila: Razloge to je zatajila 369. pjeadijska divizija ispitae Ratni sud.275 O tom vremenu opte agonije neprijateljevih snaga govore i depee ustakih, domobranskih i drugih jedinica i ustanova takozvane Nezavisne Drave Hrvatske. Njemake vlasti zabranjuju svaki promet juno od Mostara, javio je brzojavno iz Gabele 25. oktobra 1944. zapovjednik 1. ustake bojne 9. ustakom zdrugu. Hrvatske snage i ivalj biti e odsjeeni juno od Mostara. Posljednji vlak je krenuo iz Mostara danas u 17,37 sati. Izvolite intervenirati. 276 Dva dana kasnije, 27. oktobra, veliki upan Velike upe H u m javio je krugovalom Ministarstvu unutranjih poslova u Zagrebu: Oruane njemake i hrvatske snage povukle su se iz Dalmacije te kotareva Metkovi, apljina, Stolac, Vrgorac, Ljubuki, Imotski, Posuje i djelimino Mostar. Povlaenje se odvija bez pritiska neprijatelja. Nepoznato je gdje e se vojska zaustaviti. Meu bezrazlono naputenim puanstvom panika, a meu ustakim postojbama nezadovoljstvo i revolt zbog neopravdanog naputanja najhrvatskijih krajeva, koji asovito ne bi bili uope ugroeni... 2 7 7 Sutradan je ponovo obavijestio svoje ministarstvo:... Nakon pada Dubrovnika dogaaji su se razvijali filmskom brzinom. Oruane njemake i hrvatske snage napustile su itavu hrvatsku obalu od Dubrovnika do Splita, cijelo podruje Dalmacije u navedenom opsegu, povukavii se za sada na crtu: Tomislav Grad - Posuje - iroki Brieg - Mostarsko blato - itomisli - Domanovii - Nevesinje. Naputeno podruje zaposjeli su odmah partizani s manjim snagama... Povlaenje oruanih snaga izazvalo je ogromnu paniku i zabunu kako u puanstvu, tako i vojsci, tako da se kod hrvatskih oruanih snaga opaaju sve ee pojave razsula... 278 Nekoliko dana kasnije, 2. novembra, veliki upan je ponovo poslao krugovalnu brzojavku koju je naznaio naslovom: Prije svega, Ministar dr Artukovi, prabiljenik - Zagreb: Poloaj svaki dan tei. Partizani zauzeli sve kotareve ove upe, djelimino mostarski, nevesinjski i konjiki. Skoro itavo Brotnjo u partizanskim rukama. Panika meu puanstvom. Vojniko vodstvo zatajilo. Nalazimo se pred razsulom. Molimo da se posreduje kod mjerodavnih da se neto uini za Hercegovinu, koja je dala najvie boraca, jer inae propast e narod kao i sva ovogodinja berba duhana i vina... 279 Bilo je to vrijeme kada su bataljoni 13. hercegovake udarne brigade, nakon to su sa Pijesaka potisnuli 1000 legionara, tenkove i to275> 276> 277>

Isto, str. 374. VII, arhiva NDH, VII, arhiva NDH, 278) v i i , arhiva NDH, 279> VII, arhiva NDH,

kut.194, fas.2, dok. 47/11. k.194, fas.l, dok. 48/11. k.194, fas.2, dok. 53/11. k.194, f.l, dok. 7/2.

166

pove ka Mostarskom polju, 3. novembra 1944. zaposjeli poloaje istono od Neretve i uzdu njene pritoke Bune, petnaestak kilometara od ua do njenog vrela u Blagaju, na padinama ogoljelih brda koja su opasala iroku pjeskovitu kotlinu i na njoj rijetke naviljke kua juno od Mostara, a zatim kamenjarom pored makadamskog puta Mostar - Nevesinje. Brigada i druge jedinice 29. hercegovake udarne divizije zaustavljene su, u stvari, pred protivnikom zelenom linijom, kojom se pokualo odbraniti Mostarska kotlina, to jest podruje od irokog Brijega (Litice) i Nevesinja do Kalinovika i Miljevine. Na tom irokom rasponu od vie desetina kilometara koji je premoavao i Neretvu, jedinice uveliko rastrojene njemake 369. legionarske divizije i Pavelieve 9. ustako-domobranske gorske divizije utvrdile su svoje poloaje novim bunkerima, nizovima bodljikavih ica i spletovima nagaznih mina, vjerujui da e - povremenim aktivnim dejstvima - unijeti nesigurnost i oslabiti ofanzivne akcije hercegovakih udarnih brigada i prisiliti ih na dugotrajno frontalno ratovanje.

167

Komandant Trinaeste brigade Milorad Kujai u selu Pijesci (Dubrave), januara 1945.

Sa defilea oslobodilaca Mostara, sredinom februara 1945.

Zarobljeni njemaki

vojnici u osloboenom

Mostaru,

februara

1945.

U dolini Neretve 21. februara 1945: kolona Trinaeste brigade na pruzi Dren ica-Ja blan ica

Naelnik taba Brigade Smail Balali (lijevo) i komandant etvrtog bataljona Milan Bjelogrli u dolini Neretve (kod Drenice), februara 1945.

Ranjenog Faika Sunagia, pomonika politikog komesara 1. ete Prvog bataljona poslije ranjavanja na putu Ostroiac-Konjic, 1. marta 1945, nosili su seljaci 25 kilometara po brdskom terenu. Pored nosila je Alija Krpo, naelnik saniteta Brigade (14. maja 1944. do 15. maja 1945)

Komandant Brigade Milan Tabakovi i pomonik politikog komesara Brigade Drago Vukovi u osloboenom Konjicu, marta 1945.

U osloboenom Konjicu poetkom marta 1945. Priprema boraca Brigade za prelaz preko Neretve

Naredba br. 7 taba 13. brigade od 30. januara 1945. o kanjavanju ukorom komande 3. ete 1. bataljona

Depne novine Pratee ete 3. bataljona, br. 2, Kamena januara 1945: dvije unutranje strane pisane rukom

Peto poglavlje

Odmjeravanja na zelenoj liniji(novembar 1944 - februar 1945)ada su vojnici njemake 369. legionarske divizije poslije none borbe ispred sela Pijesci, na komunikaciji Domanovii Mostar rano izjutra 2. novembra 1944. okrenuli svoje topovske cijevi i uurbano krenuli prema ranije pripremljenim poloajima na desnoj obali rijeke Bune, petnaestak kilometara juno od hercegovakog administrativnog i privrednog centra Mostara, 2. bataljon 13. hercegovake NOU brigade nastavio je gonjenje neprijatelja komunikacijom do izbijanja na padine Gubavice, iznad prostranog Mostarskog polja, a 4. i 1. bataljon skrenuli su s komunikacije desno, kamenjarom, ka selima Rotimlji i uljima. Tamo su 3. novembra navee odbili neprijateljev napad iz pravca Buska ka Vranjeviima. Sutradan su, u sadejstvu sa dva bataljona 14. hercegovake NOU brigade, napali na komunikaciju Mostar - Nevesinje i potisnuli njemaku posadu iz uporita Tanovia-han (Busak) i sa Gnjilog brda. Njemaki vojnici u andarmerijskoj kasarni na Bakraui, na putu izmeu Mostara i Nevesinja, koja je bila ojaana sa etiri topa i etiri minobacaa, ograena bodljikavim icama i minama, nisu savladani. Bataljoni su se povukli pred iznenadnim napadom njemake borbene grupe B o l m a n iz Nevesinja, koja je sutradan upala u Biograd, zatim spalila Udrenje i ubila 12 boraca 14. brigade, 12 ranila i 14 zarobila, dok su iz 13. brigade poginuli T o m o Cvijeti iz sela Lukavca kod Nevesinja, i Radoslav alvarica iz Ljubinja. Bataljoni su 5. novembra 1944. zauzeli poloaje od ua rijeke Bune u Neretvu, uzdu Bune i juno od puta Mostar - Nevesinje koji su obezbeivali njemake posade u uporitima, Busak, Tanovia-han i Bakraua. U naredna etiri dana vreni su sa manjim dijelovima noni prepadi na Bunu, Busak i Blagaj radi uznemiravanja, a neprijateljeva artiljerija sasipala je granate po bataljonima na poloajima, naroito po Gubavici, gdje su, pored dvojice ranjenih iz 2. bataljona, poginula dva borca. Motorizovana kolona koja je na Nevesinjskoj cesti zastala vie zbog jake mitraljeske vatre nego zbog poruene komunikacije vraena je u Mostar. Za neprijatelje je bilo pogodno i to to na sjevernoj strani puta, prema planini Veleu, cijelom duinom od Mostara do Nevesinja, nije bilo partizanskih ni diverzantskih grupa, a ni sela sa postojanim organima narodne vlasti koji bi razvili obavjetajnu i izviaku slubu i saradnju sa etama s june strane puta.

K

i2

177

Prepucavanje s neprijateljem, zapisano je 6. novembra u hronologiji 1. bataljona, i svakog novog dana, do 14. novembra, kada je ponovo odbijen napad njemakih vojnika iz Bakraue, a odmah zatim, 15. novembra, da je bataljon nou napao i zauzeo jaku utvrdu Bakrauu i u zoru se povukao bez gubitaka. A tri dana kasnije: Prvi bataljon napadao Nijemce na Tanovia-hanu i ubio 12 legionara. Poginuo jedan na borac. Zaplijenjen teki mitraljez. Jedan na borac pri povlaenju ostavio jedan mali baca. Bila mu je to prva borba. 280 Poslije nonog neuspjelog napada (20. novembra) na njemake utvrene poloaje na Kiti, gdje je ranjeno 7 boraca, 1. bataljon je sutradan, kada se vrila promjena borbenog poretka Brigade, krenuo iz sela ulji ka Gubavici, rasutom selu oko puta Domanovii - Mostar, na onom dijelu dubravskog platoa (do 300 m nadmorske visine) koji se sputa ka Mostarskom polju i rijeci Buni, gdje je ostao gotovo tri puna mjeseca, do 14. februara 1944, zatvarajui pravac od Bune i Blagaja. Prve noi na Gubavici, 22. novembra, 1. eta rasporeena je u selo Malo Polje, 2. eta u selo Hodbinu, na lijevoj obali Bune, a tab i dvije ete ostali su na Gubavi. irok front. Stalno prepucavanje sa ustaama i vabama, zapisao je komesar 1. bataljona Fadil Numi, da bi i kasnije, sve do 1. decembra 1944, biljeio samo jednu rije: Prepucavanje. Desno od 1. bataljona poloaj je drao 3. bataljon (G.Vranjevii Kamena - ulji, sa zadatkom blokiranja pravca od Buska do Selita), a u produetku fronta 4. i 2. bataljon drali su poloaje na liniji Rabina - Udrenje - Zaklopac - Grabovik, sa zadatkom zatvaranja pravca od Bakraue i Nevesinja. tab 13. brigade i brigadno previjalite bili su u selu Jasena, a Bolnica u Kozicama.

Aktivna

odbrana

Prepucavanje u oima starjeine, koji je proao kroz tutanj etvrte i pete ofanzive, naviknut na stalne pokrete i manevar, najee na zabacivanje neprijatelju iza lea ili udar s bokova, ovog puta zaustavljenog pred fortifikacijski ureenom odbranom, suoenog sa mrtvim straama i pozicionim nainom ratovanja, bez zapaenijih rezultata u nonim napadima i stalnom povlaenju na svoje poloaje, sve to to je neoekivano doivljavao na bataljonskim poloajima, politiki komesar bataljona svodio je na kratku zabiljeku, ne pridavajui osobiti znaaj ni rezultatima koje bi ete postigle u nonim ispadima, zasjedama i prepadima.280) jy[aii talijanski minobaca spao je s ramena borcu Muhamedu Kapetanoviu u jeku borbe i usred noi, kad nije bilo lako nai ni puteve izbavljenja meu vrtaama. Kada se obreo u selu uljima bez bacaa, politiki komesar 1. bataljona Fadil Numi doekao ga je rijeima: Strijeljaemo te! Dva dana je leao u pojati bez svijesti i uzalud je prizivan da se digne i da nee biti strijeljan. Leao je tako sve dok u tabu bataljona jedan stariji ovjek nije rekao: Doao sam iz apljine. Ovdje je moj sin Muhamed. Sin mu je napokon otvorio oi, pridigao se iz mrtvih, uvjeren da e se njegovo nesreno vee zaboraviti. Kasnije je bio sekretar u tabu bataljona, a zatim u Propagandnom odsjeku 13. brigade. I ovaj primjer, ini se, govori o tome d a j e gubljenje oruja u borbi, makar i u najteim okolnostima, smatrano nedopustivim inom.

178

To frontovsko zatije u izvjetaju 13. hercegovake brigade o borbama od 1. od 30. novembra 1944.281 meutim, upuivalo je na nova borbena iskustva, strpljivija i cjelovitija odmjeravanja i neprijateljevih i sopstvenih snaga, i obostranih mogunosti, nagovjetavalo je da e sudar sa protivnikom na zelenoj liniji biti i dugotrajniji i sve tei, sa veim rtvama nego to se oekivalo, ukoliko se za takav, borcima dotada nepoznat, frontalni nain ratovanja, sve jedinice to prije ne osposobe. Ispred poloaja razvuenog fronta zelene linije, od irokog Brijega, Bune i Blagaja do Nevesinja, Uloga, Kalinovika i Miljevine, na 120 kilometara vazdune linije, poetkom novembra 1944. stigle su glavne snage 29. divizije, mada poloaji od Nevesinja do Drine u to vrijeme jo nisu bili organizovani i zaposjednuti. Poslije viednevnih borbi u Dubravama i povlaenja njemake borbene grupe T i m e l na desnu obalu Bune, 13. hercegovaka brigada zaposjela je liniju Gubavica - Vranjevii - Kamena - ulji, zaljepljujui se za neprijatelja na centralnom dijelu glavne odbrambene zelene linije (Linie Grinn). 282 U vrijeme novembarskog prepucavanja na zelenoj liniji, dok je 13. brigada drala sredinji dio divizijskog fronta, poloaje na lijevoj obali Neretve, od Bune i Hodbine do Vranjevia i ulja na desnoj obali Neretve u irem podruju itluka bila je od sredine novembra 10. hercegovaka brigada i u to vrijeme nije imala veih borbi. Lijevo od nje, prema irokom Brijegu i Koerinu, poloaje je drala 12. hercegovaka brigada, koja je svakodnevno vodila borbe protiv legionara i ustaa i za samo nekoliko dana, od 10. do 17. novembra, ubila 122 legionara, izgubivi 16 boraca (40 ranjenih), pri tom uspostavljajui borbenu saradnju sa Zapadnohercegovakim partizanskim odredom i 9. udarnom (dalmatinskom) divizijom, koja je zauzela ujicu i Tomislavgrad (Duvno), napredujui ka irokom Brijegu. Desno od 13. brigade, ofanzivno usmjerene prema komunikaciji Nevesinja - Blagaj, kao i radi sprijeavanja upada legionara iz Nevesinja prema Biogradu i Udrenju, dejstvovala je 14. hercegovaka brigada, naslanjajui se svojim desnim krilom na jedinice 11. hercegovake brigade, dva terenska bataljona i dva bataljona 2. brigade italijanske partizanske divizije Garibaldi koji su vodili borbe od Brataa, Kifina Sela i Krekova ka Obiju i Kalinoviku, protiv legionara, muslimanske milicije i etnika, koji su, ponovo sklopivi sporazum sa vabama i od njih primivi municiju, vrili napad od Gornjeg nevesinjskog polja u pravcu planine Crvanj.283 Pred 13. brigadom, na neprijateljevim poloajima sa desne obale rijeke Bune, od njenog ua u Neretvu do izvora u Blagaju, i do Vranjevia, nalazile su se snage njemakog 118. lovakog izviakog bataljona i jednog alarmnog bataljona (vojnici iz pozadinskih institucija i ustanova organizovani za privremene borbene zadatke), kao i prisutna 105. SSVII, ANOP, k.l 143 A, f.8, dok. 5/2. Naziv je proistekao u Komandi Jugoistoka, a konano je odredio Adolf Hitler, u vrijeme kada su, nakon gubitka Jadrana, komandno-tabni oficiri na kartama povlaili zelenom bojom nove odbrambene poloaje pedeset i vie kilometara od obale, poev 9d Senja, grebena Velebita i Dinare do Gacka, i uz Drinu do Dunava, gdje su Knin, iroki Brijeg, Mostar i Nevesinje predstavljali glavna utvrena uporita. 283 ' VII, ANOP, k.l 143, f.8, dok. 34.282> 281>

179

tenkovska eta, uz vatrenu podrku oko tri diviziona artiljerije. U Nevesinju, umjesto borbene grupe Bolman, koja je sredinom novembra prela na sektor iroki Brijeg - Koerin, doli su 369. grenadirski puk (bez jednog bataljona), jedan artiljerijski divizion i jedna baterija protutenkovskog diviziona. 284 Bio je to samo dio snaga koje su se od irokog Brijega do Nevesinja ukopale na zelenoj liniji i zatitile se bunkerima, spletovima ica i nagaznih mina, artiljerijom i tenkovima. Tako je samo u krilnim uporitima, u irokom Brijegu i Nevesinju, neprijatelj drao po 2.000 vojnika. Bile su to jedinice njemake 369. legionarske divizije, iji se sastav u prethodnim borbama sa 13. hercegovakom brigadom uveliko prorijedio, pa je komanda 5. SS brdskog armijskog korpusa izvrila njenu reorganizaciju i popunu jedinicama koje su se povlaile sa Jadrana i iz Grke (dva tvravska pjeadijska bataljona za dva krilna uporita). Oko irokog Brijega je bio 370. ojaani grenadirski puk, a na sektoru Mostar - Bijelo Polje Komanda 369. legionarske divizije, Izviaki bataljon, jedna eta protivkolskog diviziona, tab 369. artiljerijskog puka sa jednim dijelom artiljerije, Pionirski bataljon (sa po jednom etom u irokom Brijegu i Nevesinju) i ostale jedinice 369. divizije. Na sektoru Mostara i Nevesinja nalazili su se do kraja decembra 1944. po jedan bataljon 738. puka njemake 118. lovake divizije, a zatim su povueni u rejon Sarajeva u sastav puka.285 Uz okupatorove snage, za odbranu zelene linije, angaovane su i ustako-domobranske jedinice 9. hrvatske gorske divizije u ijem su sastavu bili 2. gorski zdrug, koji je obezbjeivao komunikaciju Sarajevo - Konjic - Mostar, 9. ustaki djelatni zdrug, ije su bojne bile rasporeene na podruju Mostara i irokog Brijega, 6. ustaki djelatni zdrug i 2. bojna 9. posadnog zdruga, koji je zbog ogromnih gubitaka u novembru rasformiran. 286) Tim snagama se jedva mogu pribrojati preostale i rasturene grupe unitenog etnikog Nevesinjskog korpusa, italijanska 49. faistika legija San Marko, a kada su se kasnije borbe na zelenoj liniji rasplamsale, doveden je iz Sarajeva jedan puk njemake 181. divizije, 48. brzi odred i tvravski bataljon. Sve skupa oko 24000 okupatorovih i kvislinkih vojnika pokuavalo je da zatiti i ouva neretvljanski operativni pravac koji je bio od izuzetnog operativnog znaaja za njemaku Komandu Jugoistoka i grupu armija E, koja se povlaila iz Srbije i Crne Gore na sjever, odnosno da zadre iri rejon Mostara, zajedno sa Nevesinjem, apljinom, Metkoviem i irokim Brijegom koji je u planovima Nijemaca inio jedinstvenu odbrambenu zonu. Ukratko: mostarski poloaji su branjeni da bi se sa njih prihvatile odstupne kolone iz Crne Gore, a zatim da se zatiti lijevi bok odstupnih kolona na putu Viegrad - Sarajevo - Bosanski Brod, pa i radi osiguranja dalje eksploatacije hercegovakog boksita.287284 ) 285 ) 286>

Zbornik NOR, IV/30, d.87, fusnota 2. Zbornik NOR, IV/32, d.8, fusnota 4. Isto (fusnota 4).

287) Vojno delo, br. 2, 1985, str. 139, general-major Ante Bioi: Mostarska operacija.

180

Kada je u to vrijeme, 20. novembra, tab 29. divizije naredio 13. brigadi288 da sa svoja dva bataljona ostane na liniji Buna - Vranjevii da bi zatvarala pravce ka Domanoviima i Dabru, te da porui i jae pregradi komunikaciju Buna - Gubavica radi spreavanja iznenadnog napada, a da svoja dva bataljona odmah prebaci na sektor Udrenje Biograd - Rabina, na niskoplaninski greben sa vrhovima iznad 1000 metara, i smijene jedinice 14. hercegovake brigade upuene u sjevernu Hercegovinu, da na tom prostoru bataljoni manevriu i ne dozvoljavaju upad neprijatelja na slobodnu teritoriju, linija fronta 13. brigade se gotovo udvostruila. Zauzimala je ogroman raspon od 25 kilometara vazdune linije, uz to na znaajnom komunikacionom podruju, ije e se slabosti ubrzo ispoljiti. Tada su sve brigade, na osnovu zapovijesti taba 29. divizije od 20. novembra 1944, kada su dobile nove neposredne zadatke, obavijetene da je zadatak Divizije da sa glavninom svojih snaga unitava neprijatelja u kotlini Neretve, na prostoru sreza Nevesinje i na komunikaciji Mostar - iroko Brijeg - Koerin, da u povoljnom momentu ovlada Mostarom i Nevesinjem i nastavi gonjenje neprijatelja, da vri razbijanje preostalih etniko-ustakih grupica i mobilie i organizuje narodnu vlast.

Komunikacija Mostar - Nevesinje kost u grlu sueljenih snagaNeposredni zadaci 13. brigade dobijeni od taba Junohercegovake NOU grupe da tokom novembra zatvara pravac prema Stocu i Dubravama na liniji Gubavica - Vranjevii - ulji i ofanzivno dejstvuje na uporite Buna - Blagaj - Busak, proireni su 20. novembra zahtijevom Divizije da Brigada smjeni 14. hercegovaku brigadu i svoje linije odbrane proiri na sektor Udrenje - Biograd, ka Nevesinju i komunikaciji koja vodi za Mostar. etiri bataljona 13. hercegovake brigade, njenih 1100 boraca, kojima su 12. novembra pridodati jedan vod tenkova 1. bataljona 1. tenkovske brigade NOVJ i jedan vod protivtenkovskih topova, e se puna tri mjeseca na ovoj komunikaciji preganjati i nadmudrivati, braniti i napadati, oni koji su morali da jakom nevesinjskom garnizonu doturaju vee koliine hrane, municije i oruja, i bataljoni 13. brigade iji su dnevni raporti rijetko kad ostajali bez objanjenja ta se deava na komunikaciji usjeenoj u gola i siva brda. Tako je i 10. novembra oko 300 vojnika, podravanih sa dva tenka i topom, iz Buska i Tanovia Hana izvrilo ispad prema poloajima 1. i 4. bataljona na sektoru Vranjevii - Kamena - ulji. I dok se vodila borba s tim snagama, druga neprijateljeva kolona, 400-500 vojnika, uspjela je da s druge strane ceste, preko Podveleja i sela Kokorine, stigne do ceste i popravi poruenu cestu kod Velagia. Ovog dana neprijatelj je izvrio detaljnu opravku ove komunikacije i pojaao svoja uporita uz ovu komunikaciju kako bi istu branio i mogao koristiti za svoje svrhe zapisano je u brigadnom operacionom dnevniku 10. novembra. 289289)

ANOP-a, k.l 143, f.8, d.34. VII, ANOP-a, k.l 152/11, f.5, dok. 2.

181

Ali, i pored ojaanih uporita, gustih zasjeda i patrola uzdu ceste, upravo tim brdovitim krajem preko Podveleja i do Kamene i ulja od oktobra 1944. do februara 1945. gotovo svakog drugog ili treeg dana su tkali kuriri i izvodili na osloboenu teritoriju dobrovoljce iz Mostara, gdje je tog ljeta i jeseni izvrena jedinstvena mobilizacija boraca NOVJ u okupiranom gradu. Patrioti grada su pisanim pozivom (od kojih se ubrzo radi konspiracije odustalo), tampanim u ilegalnoj tampariji Mjesnog komiteta KPJ za Mostar, pozivani u NOVJ, i samo rijetki se nisu odazvali, Tom neprekinutom planinskom trasom slobode, to se plela izmeu bunkera i vrtaa te posljednje ratne zime neposredno je tkao mostarski kurir Alija Kreso Ala, obavjetajni oficir 1. bataljona, i kuriri Salko Repea, Hilmija Mrgan i Safet Dizdar Safa. Tako je tab 13. brigade u izvjetaju od 28. novembra javio Diviziji: Sino je iz Mostara izalo 46 domobrana od kojih 12 glazbara sa svim instrumentima vojne muzike iz Mostara. Meu ostalim nalazi se 5 ljekara.. . Dalje 22 bolniara iz bolnice u Mostaru, meu kojima 2 sanitetska oficira i jedna drugarica. 290 Usklaenost i sadejstvo snaga s osloboene i neosloboene teritorije u vrijeme kada se pripremala posljednja bitka za osloboenje cijele Hercegovine, mogli su se ostvariti jer su prethodno bili ispunjeni svi preduslovi: moralni, idejni, politiki, vojni, i na osloboenoj i neosloboenoj teritoriji, tj. svi subjekti bili su povezani sa rukovodeim centrima, politikim i vojnim, i usmjereni ka realizaciji opte operativne koncepcije. U odnosu na Mostar, veoma irok odziv graana za odlazak u svoju narodnu vojsku svakako je bio rezultat dugogodinjeg djelovanja KPJ, koja je uspjela negdje da udahne a negdje jo vie da razvije, u danima stranih sukoba sa neprijateljem, u veine graana Mostara slobodarske ideje, ona je uspjela da probudi moralne vrijednosti u ovjeku i stvori od graanina, bez primoravanja i sile, pregaoca spremnog na najvee rtve koje ovjek moe da da, kako je jednom prilikom zapisao Avdo Humo, lan PK KPJ za BiH. 291 Nou i voeni etnicima ili ustaama, kroz nezaposjednute dijelove fronta hercegovakih brigada, probijali su se u pozadinu i manje grupe legionara diverzanata, nekad obuenih u engleske uniforme ili u partizanska odijela s petokrakom na kapama, snabdjevenih lanim ispravama i malim predajnim radio-stanicama, nastojei da poveu i objedine grupice zaostalih ili ostavljenih ustaa ili etnika, kripara, njih oko 3000, koliko ih je u jesen 1944. bilo na osloboenoj teritoriji Hercegovine. Protiv njih su od 7. decembra 1944. nosioci borbe bili novoformirana Hercegovaka brigada narodne odbrane, Zatitni batljon 29. divizije, organi OZN-e, terenski partizanski bataljoni, strae i drugi organi komandi podruja, narodnooslobodilaki odbori i simpatizeri narodnooslobodilakog pokreta.2901 VII, ANOP-a, k.l 144/11, f.7, d.23. 291) Most, asopis za kulturu i drutvena pitanja, Mostar, april 1985, br. 57, str. 16, M. Seferovi: Osobenosti partizanskog Mostara u vrijeme priprema i izvoenja mostarske operacije.

182

Neusklaeno sadejstvo pjeadije i tenkovaU prvi mrak 12. novembra iz svojih zaklona podigli su se prvi put jednovremeno bataljoni 13. brigade i krenuli u napad na neprijateljeve poloaje na komunikaciji Mostar - Nevesinje i uzdu rijeke Bune. Drugi bataljon, koji je dobio glavni zadatak u tom napadu, sruio se sa Gubavice, praen vodom tenkova prema selu Buni, kako bi se most na rijeci Buni zauzeo i neprijatelj protjerao na drugu stranu rijeke. Trei bataljon, koji je sa ostalim bataljonima krenuo u napad radi vezivanja neprijateljevih snaga na ostalim sektorima, stigao je do iznad prvih kua uporita Blagaj, odnosno do vrela Bune. etvrti bataljon napadao je na liniji Gnjilo - Brdo - Busak, a 1. bataljon na andarmerijsku stanicu u Biini. Bio je to prvi put da su u napadu (i u odbrani) bataljona 13. brigade uestvovali tenkovi i protivtenkovska orua, a i za tenkiste je to bilo prvo iskustvo u nonim borbama, i to putem koji se sputao niz kamenjar, to je znatno uticalo da je pokret pjeadije i tenkova na utvreno uporite u selu Buni, koje je bilo uklopljeno u spoljni pojas odbrane Mostara i zbog mosta imao veliki taktiki znaaj, tekao kako je malo ko oekivao. Izostalo je i neposredno izvianje zemljita, neprijatelja i pravaca napada tokom dana, pa i osnovna obuka sadejstva izmeu pjeadije i tenkova. Upoznavanje neprijatelja i naih snaga vreno je po karti, i u tako ishitrenim okolnostima, u elji da se neprijatelj prepadom odbaci sa utvrenih poloaja, izvren je noni napad.292 S obzirom na to da su poloaje u Mostarskom polju, uzdu rijeke Bune, branili njemaki 118. izviaki bataljon, jedan alarmni bataljon,293 tenkovska eta i tri diviziona artiljerije, neprijatelj je i te noi, poslije izvjesnog iznenaenja vie zbog pojave tenkova i topova, bez osobitih gubitaka i urbe povukao svoje osiguravajue dijelove na desnu obalu Bune, oekujui i dalji rasplet napada. A on je neoekivano zastao. Ve u prvom naletu tenkovi su se nali van puta i dva su se zaglavila, a jedan prevrnuo. Za njihovu odbranu su privuena protivtenkovska orua. Drugi bataljon je i dalje napadao, ali bez tenkova se nije moglo prodrijeti u uporita i sruiti most. Borci su ovladali prvim rovovima koje je neprijatelj drao, doli su i do iane prepreke neposredno ispred kole, ali dalje nisu mogli od jake mitraljeske vatre. P o izjavi komandanta 2. bataljona, majora Mrgana, neprijatelj je u ovom napadu pretrpio velike gubitke u mrtvim i ranjenim, a u jednom momentu dolo je ak i do svae izmeu Nijemaca 'vraijaka', tako da su se i meusobno ubijali, izvjetavao je tab Junohercegovake operativne grupe 14. novembra 1944-294 U meuvremenu je njemaka komanda, odmah poslije neuspjelog napada tenkova, dovukla protivkolce na Bunu, pa su tako te noi tukli292>

M. Babi: Oklopne jedinice u NOR, VIZ, 1968, str. 138, 139. 293) Njemaki nacisti su u svojim jedinicama organizovali alarmne sastave i koristili se njima u borbi, odnosno cjelokupno ljudstvo snabdjevakih i drugih ustanova obrazovalo je alarmne jedinice i stupale su u borbu, u odreenim situacijama, zajedno sa borbenim .formacijama. 2941 Zbornik NOR, IV/30, d.87.

183

topovi, s obje strane poloaja, a i njemake haubice cestu kojom su se kretali tenkovi prema Gubavici. Jedna granata neprijateljskog topa pogodila je i znatno otetila jedan tenk, a drugi djelimino. Do etiri sata izjutra jednim ispravnim tenkom izvuena su iz borbe oba oteena tenka i dovuena do zaklona. Meu estoricom ranjenih posluilaca, etvorica su bila teko povreena. Te noi je i 13. brigada imala estoricu ranjenih u bezuspjenim napadima na Blagaj, Gnjilo brdo i Biinu. I dok je tab Junohercegovake operativne grupe smatrao da, na osnovu ilave odbrane, neprijatelj najvjerovatnije namjerava po svaku cijenu brani Bunu, tu borbu tenkisti su shvatili kao primjer kako ne treba upotrebljavati tenkove u nonom napadu, da je osnovni uzrok neuspjeha u slaboj pripremi napada, i nedovoljnog sadejstva sa pjeadijom, pa otuda ni iznenaenje koje je postignuto u poetku napada nije moglo biti iskorieno. 295 Sutra uvee, nakon to je motomehanizovanu kolonu od 15 kamiona i 6 tenkova napao 1. bataljon i ubio 8 vojnika, probilo se iz Nevesinja u Blagaj oko 600 legionara. Artiljerija koja je pratila kolonu, obezbeujui se od novog napada, tukla je sutradan (14 oktobra) nasumice padine okolnih brda. Toga dana je Grupa traila od Divizije da se 14. brigadi dodijeli radio-stanica, jer je veza s tom brigadom bila veoma spora, pa otuda se nije mogla efikasno organizovati usklaenija saradnja. Nedostajalo je i puane municije kao i 400 puaka za nove borce. Sutradan, 15. novembra, komandant Grupe javio je radio-depeom Diviziji da Nijemci uurbano utvruju liniju Mugo - Gnojnice, juno od Mostara, da ispred poloaja gusto postavljaju minska polja, da na tim poslovima rade prikupljeni graani, Mostarski obavjetajci javljaju da e neprijatelj braniti veoma energino uporita Nevesinje, Bijelo Polje i iroki Brijeg, da se meu njemakim vojnicima govori i o tome da su u tom kraju, radi toga da bi saekali trupe iz Albanije, da se na sektorima bataljona jedne i druge brigade vre samo prepadne radnje.296 Bila su to dva posljednja obavjetenja komandanta Grupe jer ve sutradan, 16. novembra, tab 29. divizije donio je naredbu o rasformiranju, nakon izvenja specijalnog zadatka, Junohercegovake operativne NOU grupe, da e 13. i 14. brigada ubudue biti pod neposrednom komandom Divizije, da se radio-telegrafista sa stanicom, ifrantom i telefonsko-telegrafski vod ukljuuju u sastav 13. brigade.297

Ne u tralizovana a r dlje rij aU vrijeme izvoenja vie manjih prepada na neprijatelja, preuzimanja poloaja od 14. brigade i znatnog poveanja duine odbrambenog fronta 13. brigade, kada su samo u jednom nonom prepadu bombai 1. bataljona na Kiti, glavici sa koje se titio automobilski put, u vie osvojenih bunkera izbrojali 13 mrtvih legionara, povlaei se zatim sa sedmoricom ranjenih boraca, kada su udarna odjeljenja i drugih bataljona od 16. do 25. novembra uznemiravali kako nou tako i danju295> 296) 297>

M.B., n.d, 139, VII, ANOP-a, k.l 146, f.2, dok. 10. Zbornik NOR-a, IV/30, d.92.

184

neprijatelja, ije su haubice i teki minobacai stalno tukli nae poloaje bezuspjeno, obavjetajni i izviaki organi Brigade razvili su mnogostruku aktivnost, posebno sa Mjesnim komitetom KPJ za Mostar, radi dobijanja plana odbrane grada, rasporeda protivnikih snaga i drugih obavjetenja. Takvi podaci nisu se primali samo kurirskim vezama, ve i preko radio-stanice, jer meu oficirima i vojnicima domobranskih jedinica bilo je vie patriota i, jedan njihov ilegalni punkt, bio je upravo u domobranskoj radio-centrali u Samostanu asnih sestara u Zahumu. Tako je i 15. novenbra 1944. tab 29. divizije radio-depeom javio 13. brigadi: Prenesite Mostaru slijedeu depeu: 'Sluamo vas na 5560 kc, a odgovaramo na 4073 kc. Na znak KO, a va RPK. Vrijeme rada 12, 35 i 01, 25. Vi zovite prvi. Poetak rada 16.o.mj. V o j o (Osmokrovi) 298 Radio-veza sa Mostarom bila je prekinuta djelimino i zbog hapenja saradnika NOP-a meu domobranima, i poruku je Savo Govedarica, rukovodilac voda za vezu poslao napismeno. 299 Sve to je pulsirano radio-depeama, izvjetajima, pismima i usmenim porukama, upuivalo je na to da se neposredno primakao konani obraun sa okupatorom i njegovim saradnicima, da se u pokret osloboenja ukljuuju nacionalne i socijalne sredine i u podrujima u kojima su ustae ili etnici imali do tad znatniji uticaj. Kada su veze sa Mostarom bile prekinute etiri dana zbog dolaska ustaa u Blagaj, izviaka desetina probila se na Podvele i do Bijelog polja, sjeverno od Mostara, gdje je uspostavila saradnju s ilegalcima i od njih dobila dragocjene podatke. Zamjenik komandanta Brigade Milan Tabakovi obavjestio je radio-depeom Diviziju da se u Bijelom polju nalazi tab 369. divizije, 500 Nijemaca i 200 legionara, u susjednom selu Vrapii dva eskadrona konjice sa 300 ljudi, oko crkve i prema Neretvi benzinska burad i municija, u Crvenom Hanu 100 njemakih vojnika i tri protivtenkovska topa, da je kod Koulja smjetena puana municija da se iz Gnojnica neprijatelj povukao u grad, i druge podatke.300 U Nevesinju je 24. novembra bilo 1.200 vojnika 'vraije' divizije, pet haubica kalibra 105 mm, dva brdska i dva protivkolska orua, pet tekih bacaa i vie automatskog oruja, na poloajima Bakraua - Dubovica - tanovia Han - Gnjilo brdo - Busak 600 vojnika, dva brdska topa i dva protivkolska, u Blagaju oko 80 'vraijaka' i 120 ustaa, dva topa, na Buni 90 vojnika sa protivkolcem, u dva sela juno od Mostara 200 legionara i ustaa sa jednim topom. U Mostaru je tada bilo oko 1.000 'vraijaka', ustaa i Nijemaca, pet haubica 105 mm, etiri pro ti vkolca i dva protivavionska topa, u Bijelom Polju 1.800 vojnika sa sedam topova, a u svim neprijateljevim uporitima bilo je 14 tenkova (5 ispod Obavjetajni i drugi podaci koji su poslati Diviziji etiri dana kasnije, 28, novembra, upuivali su na nove neprijateljeve namjere, jer seVII, ANOP-a, k.l 146, f.2, VII, ANOP-a, k.l 146, f.2, 300) P u k o v i JNA u penziji, 301> VII, ANOP-a, k.l 146, f.7,2981 299)

dok. dok. ivi dok.

10. 10. u Sarajevu. 23.

185

dan ranije iz Mostara u Nevesinje probila kolona od 1.000 'vraijaka' sa oko 100 vozila (kamiona, kola i 7 tenkova) natovarenih ratnom opremom. Nevesinjski garnizon je na taj nain imao 2.000 vojnika i 20 topova. Tu kolonu su napadali tri brigadna bataljona i iz njenog borbenog stroja izbacili oko 60 vojnika, zaplijenili 20 puaka, uz jednog poginulog i pet ranjenih boraca. Odmah poslije dolaska u Nevesinje, oko 700 legionara preselilo se u oblinje selo Bojite kako bi izbjegli bombardovanje saveznike avijacije, koja je i na traenje 13. brigade da se napadnu vojni objekti uskoro bombardovala garnizon (19. i 20 decembra). Nisu se znale tane namjere neprijatelja da li eli da se probije preko Kalinovika za Sarajevo, ili radi prodora prema Gacku, i saeka njemake snage iz Crne Gore. U gradu su bili i etniki komandanti Vaso Guti, etko Petkovi i Vujii, i pregovarali sa njemakim komandantom nevesinjskog garnizona traei dalju saradnju, da se u njemakim bolnicama lijee ranjeni etnici, da dobiju municiju, to je komandant prihvatio uz uslov da e to dobiti samo onda kada budu vrili akcije protiv 29. divizije. 302 Stalna nona i sve ea dnevna sukobljavanja sa neprijateljevim snagama, zimski dani i nedovoljna lina opremljenost boraca za ratovanje u planinskim uslovima, ledeni sjeverac koji je ibao sa Velea, gotovo svakodnevno topovska i minobacaka tutnjava i esta ranjavanja, zagoravali su ivot na dugakoj liniji odbrane, pogotovo mobilisanim borcima, pa je za samo osam dana, od 20. do 28. novembra, dezertiralo 20 boraca. Tih dana traeno je depeom odobrenje od Divizije da li u Brigadi mogu, primjera radi, strijeljati nekog dezertera, kako bi se sprijeilo dalje njihovo bjeanje. Organizatore dezerterstva najstroije kanjavajte, Vojo (Kovaevi) i Vlado (egrt), stigao je odgovor 25. novembra. Brigada je dva dana kasnije u izvjetaju pitala: Odgovoreno nam je da desetare strogo kanjavamo, da li moemo strijeljati. Niko nije strijeljan (izuzev jednog lana KPJ ljeta 1944), a i dezerterstva su uveliko prorijeena. 303302>

VII, ANOP-a, k.l 144/11, f.7, dok. 26. 303) v i i , ANOP-a, k.l 144, f.7, dok. 26; I na takvoj toleranciji i meusobnom povjerenju izrastala je 13. hercegovaka brigada, odnosno sagledavane su ljudski i krajnje odmjereno grube greke i slabosti pojedinaca u kritinim trenucima. Bila je prisutna i pojava dezerterstva, ali nijednom to nije rjeavao Vojni sud, koji je, inae, u Brigadi postojao, ve su primjenjivane, po pravilu, mjere politiko-vaspitnog rada i druge prema ocjeni svakog sluaja i situacije, zapisao je u prepisu svoje ratne biljenice partijski rukovodilac 13. brigade Novak Aneli. Ne sjeam se ko je bio u pitanju, ali ostalo mi je u sjeanju da je jedan dezerter povratnik na Trusini, jula 1944. godine, upuen sa bombom na neprijateljski poloaj da je baci iz neposredne blizine, a ako se vrati i ne izvri zadatak da e u povratku biti ubijen od nas (tako mu je reeno). Taj sam prizor posmatrao. On je taj zadatak izvrio i kasnije bio dobar borac i, ako me sjeanje ne vara, postavljen je za vodnika. To ne znai da Vojni sud Divizije nije donosio odreene kazne za pojedine prestupe, pa i dezerterstva, najee upuujui kanjene u brigade. Na poslednjoj (25) stranici prepisa Iz ratnog notesa, koji je autor ove monografije dobio maja 1985, N. Aneli je napisao: Sjeanje je nepouzdan saveznik, tek poneto, posigurno, ostaje zapameno. Iz ovih biljeki, iako oskudnih, poneto se vidi o partijskom i politikom radu u Brigadi. teta je to nisam vie biljeio o divnim ljudima-borcima, drugovima i drugaricama, a naroito o onima koji su svoje ivote dali za slobodu i o stanovnitvu koje je sa Brigadom, na irokim prostorima Hercegovine, bilo nepokolebljivo u borbi. Biljeeno je poneto za potrebe tekueg rata.

186

Svakodnevno obavijetavani o uspjesima hercegovakih i drugih brigada irom zemje, emu je doprinijela i esta radio-veza sa 10, 11. i 14. brigadom, borci su bili sve vie uvjereni, pa i oni kolebljivi, da ih oekuju zavrne borbe za osloboenje Hercegovine, Bosne i drugih krajeva zemlje. 304 Prvi napravljeni splav radi prelaza rijeke Bune, posljednje vodene prepreke pred Mostarom, potopljen i maskiran, ostao je neotkriven sve do februara 1944. Istureni dijelovi bataljona, podrani i baterijom topova-protivkolcima koji su bili pridodati 1. bataljonu za odbranu komunikacije Domanovii - Buna, i brdskim topovima koji su prebaeni na sektor Udrenja, blokirali su mitraljeskim rafalima svaki pokret tokom dana u Blagaju, odakle su, iz dvorita katolike crkve, odvraali topovi, a bacai iz dvorita pravoslavne crkve, kao i artiljerija iz Tanovia Hana i Mukosa. Eksplozije stotina granata odjekivale su Mostarskom kotlinom, ali rtve su bile veoma rijetke, to treba pripisati vjetini bataljona (1. i 4.), jer, im neprijatelj pone sa gaenjem artiljerijom nai se pod vuku pod neprijateljske poloaje i neprijatelj zbog vlastitih gubitaka prestaje sa gaanjem. Neprijatelj je, isprepadan stalnim nonim napadima, uurbano oko svih uporita stavljao bodljikavu icu i mine ispred bunkera, krio je unaokolo i stvarao brisani prostor, ak i manje kamenje povadi tako da dobije potpunu istinu. 305

Ispit hrabrosti na

brisanom prostoru

Iako su gotovo svi bataljonski poloaji bili izloeni neprijateljevoj vatri, svaka eta imala je i svoju potpunu istinu ili kritini dio terena kuda se samo nou bezbijedno prolazilo. Poto su to bili brisani prostori, najee, izmeu neposredne pozadine eta i njihovih isturenih dijelova u prvoj liniji poloaja, kritini dio terena morao se povremeno i danju prelaziti naoigled neprijatelja, koji ne bi proputao priliku da topovima i mitraljeskim rafalima, te puanim plotunima, sprijei pretravanje brisanog prostora, kao to je to bio sluaj sa borcima 1. bataljona na padinama dubravskog platoa koji su prelazili u ravnicu prema lijevoj obali rijeke Bune. Preko tih poligona smrti svaki dan je nekoliko boraca prelazilo i izlagalo se smrtnoj opasnosti, ali i polagalo svojevrsni ispit: na njima su se novopeeni komunisti, kandidati KPJ i skojevci kalili kao vojnici revolucije i istovremeno uili i savlaivali ratnu vjetinu i bre i bolje nego u bilo kojoj mirnodopskoj akademiji, preko njih je vodila i ona zlatna nit tradicionalne borbenosti Bataljona i poistovjeivanje s borcima nekadanjeg slavnog Mostarskog batljona i, upravo se na njima i oko njih, donosile sudbonosne odluke da li stupiti ili ne stupiti u304 '

3051

Nai tabovi su svi traili i primjenjivali radio-saobraaj meusobno, zapisao je u napomenama na tekst monografije prvi ratni komandant 13. brigade general-potpukovnik Danilo Komnenovi. Meutim, nisu ni pomiljali da su njihove radio-depee redovno otkrivane od neprijateljske strane, sve zbog nae proste ifre koju su Nijemci brzo otkrivali u Komandi 2. oklopne armije. To je imalo teke posljedice uopte za nae snage. Dakle, radio-stanice su bile nae zlo koje smo, ipak, savladali, ali i teko platili. VII, ANOP-a, k.l 152/1, f.6. d.28.

187

redove Partije onih koji prkose smrti, zapisao je u svom intimnom zapisu partijski rukovodilac 1. bataljona Suljo erimagi. 306 Na poloajima se uvrivao boraki i komunistiki moral, borci sueljavali sa ivotnim opasnostima svoje svakodnevnice, jer je od svojih lanova traila da svuda i na svakom mjestu slue za primjer, pa i da provjere spremnost kandidata za stupanje u redove revolucionara, polaui ispite zrelosti i izlaui se smrtnim opasnostima. Tako su se, u praksi izvodei revolucionarnu nastavu hrabrosti i vojne snalaljivosti, jedni uili a drugi douavali, uzrastajui u borce sve irih mogunosti, odlazei na kurseve, kole, i druge jedinice. Posljednjih novembarskih dana naelnika taba brigade kapetana Branislava Kisia, zamijenio je porunik Smail Balali,307 dotadanji naelnik taba 11. brigade; komandanta 2. bataljona majora Omera Mrgana, koji je otiao na dunost zamjenika komandanta 12. brigade, porunik Krsto Dabovi, komandant 1. bataljona (za komandanta tog bataljona postavljen je Lazo voro); komandanta 3. bataljona,. porunika Spasa Dobrania, koji je otiao na dunost u Komandu II podruja, porunik Novica Kijac (do tada zamjenik komandanta tog bataljona); pomonika politikog komesara 2. bataljona Branka Ruskovia, komesar ete u bataljonu Hasan Beribak, pored vie drugih zamjena i postavljenja komandira i komesara eta, intendanata, vodnika i vodnih delegata, desetara.308306) jz ireg pisma S. erimagia autoru ove monografije. 307 ' Oficir JNA u penziji, umro u Mostaru 1986. 308) Naredbom taba Brigade br. 30 od 10. novembra 1944, postavljeni su: za politikog komesara 1. ete 1. bataljona Muhamed Kreso, za njegovog pomonika Mladen Vukanovi (poginuo na Ivan-planini, marta 1945), za pomonika politikog komesara 1. . 2. bataljona Esad Humo (poginuo 8. februara 1945), za komesara 2. ete 2. bataljona Ilfet Hadi, za komesara 3. ete 2. bataljona Danilo Toholj, za pomonika komesara 3. ete 4. bataljona Milan arenac, za pomonika komesara Pratee ete 4.b. porunik Obrad Gaina, za zamjenika komandira 2. ete 3. bataljona Rajko Kulji, za komandira Pratee ete 3. bataljona potporunik Vlado Vukoje, za komandira 3. ete 4. bataljona Tomo Komneni, a za njegovog zamjenika Spasoje Salati (VII, ANOP-a, k.l 152 I, f.14, d.21). Naredbom taba Brigade broj 31. od 29. novembra 1944, u kojoj se kae d a j e odran podoficirski kurs od 29. oktobra do 18. novembra, da su svi uspjeno zavrili nastavu i da su dobili uvjerenja o zavrenom kursu, pominje se da su sa odlinim uspjehom zavrili kurs: zamjenik komandira iz 2. bataljona Beir uta i vodnik iz 1. bataljona Sreten Bjelica, da su vrlo dobar uspjeh postigli desetari iz 4. bataljona Hasan erki i Mirko Moro, vodnik iz 2. bataljona Mujo Hamzi, desetar iz 1. bataljona Stevo Medan, a dobar uspjeh desetari iz 3. bataljona Rajko Medan, Spaso Ivanievi, Aim onlez i vodnik Pero Mari, desetar iz 1. bataljona Gojko Bokovi i desetar iz 4. bataljona Boo Vueti (VII, ANOP-a, k.l 152/1, f.9, d.13). Naredbom taba 29. divizije br.1012 i 1013 od 27. novembra 1944 (VII, ANOP-a, k.l 152/1, f.9, dok. 16) unapreeni su u vii in podoficira drugovi iz 13. hercegovake brigade: u in s t a r i j e g v o d n i k a - arenac (Luke) Vlado, Miloevi (Vlada) arko, elija (Stojana) Jovan, Salati (pira) Spasoje, Parovi (Nikole) Vaso, elija (Save) Danilo, orlija (Jovana) Rade, Vukoje (ora) Danilo, Bjelica (Laze) Milorad, Hadiomerovi (Mustafe) Meho, Idriz (Ibre) Ramo, Vilogorac (Halila) Ragib, Mari (Alije) Mujo, Brki (Ibre) Demal i urasovi (Danila) Vasilija; u in v o d n i k a - Gaina (Novaka) Obrad, Vukovi (Obrena) Maksim, Kalem (Nikole) Mijo, iber (Mustafe) Muhamed, Kelecija (Ibre) Alija, Bokajilo (Alije) Huso, Jelovac (Alije) Ibro, Peco (Mehmedalije) Hamdija, Colovi (Gojka) Danilo, Prohi (Ibra) Suljo, Turajli (Halila) Salko, onlez (Jola) Aim, Kuzman (Milana) Aleksije, Matovi (Gojka) Milan, Slijepevi (Milutina) Rade, Kunovac (Jefta) Danica i Bajrovi (Asima) Angisa; u in m l a e g v o d n i k a - Bokovi (Jova) Vlado, Idriz (Muja) Halil, Rahi (Meha) Alija, Mari (Salka) Omer, Omani (Ibre) Beir, Martinovi (Huse) Halil, Medan (Jove) Rajko, Dobrani (Vidoja) Milko, Pekui (Alije) Demal, Boinovi (Antuna) Antun, Koji

188

U brigadnoj bolnici u selu Jasenoj, gdje su bili i tab 13. brigade, Omladinska eta,309 Izviaki vod, bojna komora, intendantura, lijeilo se 25 boraca, a u Bolnici u Stocu 39 boraca 13. brigade. Podijeljena su i prva odlikovanja, ordeni i medalje za hrabrost, pohvale i druga priznanja mnogim borcima i rukovodiocima. 310 Iako je 13. brigada imala zadatak da u novembru likvidira neprijateljeva uporita na Buni, u Blagaju i uzdu komunikacije Nevesinje Mostar, a kojoj to nije uspjelo (jer je i taj zadatak, dogaaji su to potvrdili, bio nerealan), ipak je odbijala sve neprijateljeve pokuaje usmjerene ka odbacivanju Brigade od glavne komunikacije na kojoj je, kao i pored Bune, ostalo u novembru 99 poginulih neprijateljevih vojnika, uz neutvreni broj ranjenih. Nagli razvoj jedinica i sve sloenije voenje borbe uslovili su da se od bataljona zatrai (11. novembra) briljivije voenje administracije, podrazumijevajui jedinani spisak boraca, posebno knjige za poginule i ranjene, knjigu dezertera (Vidjee se ko je bio kukavica ili izdajnik naeg naroda i pobjegao iz jedinice ili sa bojnog polja), da se iz pojedinanog spiska vidi i to ko je proizveden i unaprijeen, odlikovan, pohvaljen, kanjen, ukratko, da knjige poslue kao osnov ocjene ljudi u naem buduem ivotu, jer e, kako je zapisano, p o zavretku rata glavnu rije u buduoj naoj dravi imati samo najbolji sinovi naeg naroda, tj. nee se dozvoliti da se na pozornicu naega ivota pojavi neki izdajnik ili pekulant, da e sve to to se zapie sutra biti istorijski dokument stanja i razvoja svake jedinice. 311 ire sagledavanje znaaja svega to se zapie o ivotu Brigade i svakog borca, doprinijelo je da se pregledi glavnih zbivanja upotpune znaajnim pojedinostima. Ali, kada su uestali pisani zahtjevi da se pojedinci povuku iz jedinica, poput eljeznikih i potanskih slubenika, glumaca, zdravstvenih radnika i drugih za rad u pozadini, tab Brigade je 28. novembra upozorio bataljone da ubudue otpust pojedinih boraca(Mehe) Hivzo, Milutinovic (Pere) Dimitrije, Bokovi (Nikole) Risto, krbo (Tripe) Krsto, Perii (Pere) Milan, olovi (Gojka) Vaso, arenac (Marka) Boria, Salati (Gavrila) Neo, arenac (Nikole) Mihajlo i Miloevi (Andrije) Milorad; u in d e s e t a r a - Selimi (Hasana) Ibro, Pudar (Koje) Radivoje, Pavi (Todora) Mirko, Tabakovi (Muje) Meho, Vukovi (Milutina) Mitar, Brati (Petra) Gojko, Moro (Todora) Mirko, Petrovi (Sime) Petar i Mustagrudi (Sadika) Kaplan. 309) Omladinska eta 13. brigade estitala je 7. novembra 1944. tabu 29. divizije Dan Velikog oktobra, napominjui da e i omladinci 13. brigade znati da uvaju tekovine narodnooslobodilake borbe, kao to i omladinci Sovjetskog Saveza znaju da uvaju tekovine oktobarske socijalistike revolucije, potpisavi se: komandir Gojko Uljarevi, komesar Demal Novo, vodnici Branko Pudar i Milorad Samardi, politiki delegat Cazim Premilovac, desetari Milosav Gluhaji, Adii ator, Milorad Bokun, Spaso Sudar, Borko Rui, Branko Grahovac, Vukain Davidovi, Milan Samardi, Stojan Kovaina, Omer Pehli, Omer Begovi i Mio Lopin. j l 0 ) Krajem novembra (VII, ANOP-a, k.l 152/1, f.12, dok. 6, 28. XI 1944) u Brigadi su odlikovani: Ordenom za hrabrost - Mievi (J) Stevo, Montiljo Avram, Mari (s) Ibro, Vujovi (B) Branko, Radovanovi Radovan, orlija ( M ) Boria, Miloevi (R) arko, Gaina (N) Obrad, Salati () Spasoje, Corlija (J) Rade, Miloevi (O) Marko, Sunagi (H) Fajko, Tomanovi Danilo, Okuka ( M ) Veljko, Spahi ( M ) Osman i erkez ( M ) Augustin; Medaljom za hrabrost - Miloevi (N) Vaso, Vukoje () Danilo, Lojpur (V) Vlado, Miloevi (M) Kojo, esim (M) Salko, Samardi (D) Spiro, urica () Duan, Kijac (O) Marko, Bektaevi ( M ) Hakija, Rui (S) Milan, Novo () Demal i Skoaji (R) Branko. 3U > VII, ANOP-a, k.l 152/1, f.9, d.9.

189

moe da odobri samo superreviziona komisija pri tabu Brigade, koja odobrava i premjetanje iz jedne u drugu jedinicu. 312 Bataljonska administracija naglo je razgranala svoju evidenciju traeno je to od nje, biljeila je i sve ljekare i sanitetsko osoblje u osloboenim naseljima i varoima, njihov odnos prema NOB, sve sanitetske ustanove, epidemioloku situaciju (broj stanovnika prema predratnom stanju), izbjeglice, stambene prilike, oteenja od bombardovanja (voda, zarazne i venerine bolesti), ta evakuisati... 3 1 3 Osloboenjem vie sela i naselja oko prostranog Popovog polja, uzdu donjeg toka Neretve, plodnog platoa Dubrava izmeu apljine i Stoca, gradova koji su ostali trideset i vie kilometara iza poloaja 13. i 14. hercegovake brigade na lijevoj obali Neretve, i poloaja 10. i 12. brigade sa desne strane Neretve, ekonomski uslovi snabdijevanja postali su znatno povoljniji, automobilski, potanski i telefonski saobraaj organizovaniji (u apljini je organizovana loionica i nalazi se uvijek pod parom jedna lokomotiva, odnosno, proradila je i pruga od apljine do Metkovia). Ljudi su obnavljali svoje kue, zanatske radnje i radionice, ciglane. ivot je bivao sve podnoljiviji, kraj rata blii, i narod tek osloboenih krajeva, bez terora okupatora i njegovih saradnika, okretao se sve odlunije svojoj narodnoj vojsci. Njegov mir i iru saradnju sa odborima narodne vlasti naruavali su u ljubinskom srezu zaostali etnici rasutog Trebinjskog korpusa, zbog ega na tom podruju i nije dolo do masovnijeg osipanja kripara, kao i u stolakom i apljinskom srezu vie izolovanih grupa ustaa, milicionera i domobrana, gde je, takoe, bilo dosta kripara, vezanih za svoje kue i koji nisu nikom pripadali. Tako se samo u stolakom srezu, kako je saopteno na sastanku Sreskog komiteta KPJ za Stolac 5. decembra 1944,314 i pored povratka vie porodica u sela Poplat i Bjelojevie, po strani NOP-a nalazilo 1500 ustaa, domobrana, etnika i muslimanskih milicionera, to nije ostalo bez uticaja na porodicu i iru rodbinu. Nepovjerenje je ispoljavano i prema akcijama drutveno-politikih organizacija, pa je u srezu bilo dva puta vie sela u kojima nije bilo organa Narodnooslobodilakog fronta. Radi to ireg ukljuivanja hrvatskog ivlja u NOP, organizovana je u Hutovu partizanska eta od 80 boraca (40 bez oruja), koja je bila skoro sva sastavljena od katolika i privremeno se nalazila pod komandom Komande mjesta Stolac, radi obezbjeenja magacina i kontrole okolnih sela. Podvojenost meu ljudima 315 koju je trebalo prevazii irim politikim i organizacionim usmjerenjima ka njihovom okupljanju u NOVJi2 > 313> 314> 315)

VII, ANOP-a, k.l 152/1, f.9, d.19. VII, ANOP-a, k.l 152/1, f.10. d.16. Arhiv Hercegovine, OK KPJ, k.l. - 227. Ustaama, pod pokroviteljstvom okupatora, uspjelo je da u ljeto 1941. masovno ubijaju srpski ivalj, unesu meu narod Hercegovine otuenje i nepovjerenje, koje su jedino komunisti i drugi patrioti svojom zajednikom borbom nastojali da preovladaju i da okupe u partizansku vojsku sve potene Srbe, Muslimane i Hrvate. Tako je samo u jamu Blatina (Rani Do, nekoliko kilometara daleko od Ljubinja) baeno 1.150 Srba, u Koritsku jamu izmeu Bilee i Trebinja, 180 Srba, u jamu oko Bivoljeg Brda i urmanaca 1.609 Srba iz apljinskog sreza (iz sela Prebilovaca ubijeno je 637 itelja). . . U srezu gatakom ustae su 1941. ubile 235 Srba, idue godine 230,

190

odravala se i u praznom prostoru djelovanja komunista i skojevaca, jer u optini Dabar bilo je - pored 374 boraca u jedinica NOVJ i 150 u ropstvu kod neprijatelja - i 184 seljaka u etnicima; u optini Dubrave, pored 303 borca u NOVJ, bilo je u ustaama 334, domobranima 451, etnicima 10...316 Nije trebalo dugo vremena da se i u tim sredinama ljudi uvjere u dalekosenost narodnooslobodilake borbe, da se samo pod zastavom NOVJ mogu okupiti svi poteni Srbi, Hrvati, Muslimani, Jevreji i drugi estiti ljudi. Na toj patriotskoj osnovi u 13. hercegovaku brigadu je 26. novembra 1944.M7 stiglo iz stolakog sreza 236 novih boraca, mahom Muslimana i Srba, a idueg mjeseca dvije stotine mladih ljudi iz zapadne Hercegovine, velikim dijelom Hrvata, dobrim dijelom iz rasformiranog Zapadnohercegovakog NOP odreda, pa je Brigada ula u posljednju ratnu zimu sa 1200 boraca.

Partijsko i skojevsko brigadno savjetovanjeIako je ustaljenost fronta prema Nevesinju i Mostaru omoguivala da se, bez urbe, unaprijede radni i teorijski sastanci komunista bogatijim, konkretnijim i raznovrsnijim sadrajima, ipak nije bilo osobitih osvjeenja, pa je tako i partijski rukovodilac brigade 5. novembra 1944. odrao redovan i dva vanredna sastanka bataljonskih partijskih biroa sa uobiajenim dnevnim redom: politika situacija, organizaciona pitanja, izvjetaj o stanju u bataljonu i zakljuci. U 1. bataljonu, koji je imao 29 lanova KPJ i 10 kandidata, vanredni sastanak biroa zavren je zakljukom da se partijska organizacija poinje osjeati na svim poljima, da meu novim borcima ima i kukavica, da borci imaju dovoljno municije; u 2. bataljonu (21 lan, 7 kandidata i 33 skojevca) da je disciplina na visini i da ima 48 boraca bez oruja, da su grevito oslonjeni na svoj teren oko kua; u 3 bataljonu (30 lanova KPJ, 4 kandidata i 36 skojevaca) kako treba oktobarska revolucija, a sastanak politikih komesara i delegata 4. bataljona da od borbe naih naroda zavisi naa sudbina, da je u bloku slobodoljubivih naroda Jugoslavija avangardni borac a ne komordija. lanovi taba 13. brigade (10. novembra) razmatrali su, poimenino, o vojnom i politikom uzdizanju komandira i komesara, o znaaju voenja i biljeenja svih zbivanja u bataljonima i u sreivanju intendanture, o radu sekcija oko taba Brigade, a u nekoliko dana kasnije, 19.a 1943. ustae i Nijemci 117 Srba... Poslije ustaa noeve su isukali srpski osvetnici i u bilekom srezu su u ljeto 1941. ubili 527 Muslimana, a u oktobru 1942. u prozorskom srezu 852 Muslimana i Hrvata. Zlo je vladalo Hercegovinom tokom cijelog rata. U trebinjskom srezu, na primjer, bilo je 874 rtve faistikog terora, nevesinjskom 868, mostarskom 1517 rtava. 316> VII, ANOP-a, IV/30, d.64. 317) VII, ANOP-a k.l 152/1, dok.15. Spisak sadri rubrike: redni broj, prezime (oevo ime) i ime, godinu roenja, zanimanje odakle je (selo, optina, srez), nacionalna i vjerska pripadnost, kada je stupio u NOV, karakteristike i primjedbe. Na osnovu tog spiska i kartoteke za uesnike NOB-a, Optinski odbor Saveza udruenja boraca Stolac (predsjednik Ragib Hrle) za ovu monografiju pripremio je (jula 1986) spisak (a) poginulih boraca 13. hercegovake brigade sa podruja optine Stolac (68 palih boraca), i (b) spisak preivjelih boraca 13. brigade sa teritorije optine Stolac (478 boraca), koje objavljujemo na kraju knjige. Isto tako su poslale preglede preivjelih boraca (koje su uspjeli da utvrde) i borake organizacije iz Konjica, Nevesinja, Jablanice, Mostara, apljine, Trebinja, Ljubukog i Bilee.

191

novembra, komunisti tabske elije o nedovoljnoj brizi taba Brigade prema Izviakom vodu, o hotiminim ranjavanjima, kako sprijeiti oticanje vijesti privatnom potom (kasnije e se, naredbom taba Divizije, zvanino uvesti vojni cenzor), o radu sa Italijanima izbjeglim iz njemakog zarobljenitva, o postavljanju Gaa Mijanovia za sekretara taba, Mustafa Alajbegovia za ekonoma, o dvadesetodnevnom takmienju bataljona povodom godinjice formiranja Divizije. Bili su to dani kada se intenzivno pripremalo brigadno partijsko savjetovanje i prvo skojevsko. Na savjetovanju komunista Brigade, odranom 21. novembra, poslije referata o politikoj situaciji u zemlji i u svijetu, komunisti su postavili 23 pitanja, potvrujui i na taj nain koliko su politika previranja irom svijeta bila sastavni dio interesovanja veine boraca i elje da se shvati sloenost velikih politikih i drutvenih promjena gotovo u svim dijelovima svijeta. Komunisti su pitali, o svemu onome to ih je interesovalo: i o sastavu nove vlade, o dogaajima u Belgiji, Francuskoj i Italiji, o ciljevima UNR-e i njenom u Belgiji, Francuskoj i Italiji, o ciljevima UNR-e i njenom radu u pojedinim zemljama, o poloaju Turske, koliko su saveznici uistinu i nai saveznici, o poloaju njemakih trupa u Albaniji. Zanimalo ih je da li etnici i dalje imaju vezu sa okupatorom i ta je ostalo od njihovih zakulisnih namjera, zatim o naprednoj i konzervativnoj tampi u Italiji, da li su na Moskovskoj i Teheranskoj konferenciji razmatrani pokreti otpora i borbe u okupiranim zemljama i odnos saveznika prema tim pokretima, kako teku dogaaji u Makedoniji i Vojvodini, da li Maekova HSS priprema neku novu spasilaku politiku, ta se dogaa u Grkoj i da li e grki partizani prelaziti na nau teritoriju, da li e saveznici vratiti nae odbjegle brodove i da li e nae jedinice prelaziti granicu bive Kraljevine Jugoslavije gonei okupatorovu vojsku. Skojevci su, na svome savjetovanju koje je sutradan odrano, traili odgovore na 27 pitanja: Zato se razoruavaju radnici u Grkoj? Koliko je jak antifaistiki front u Albaniji i ehoslovakoj (Slovakoj)? Kakav e oblik vladavine biti u Italiji poslije rata? ta se dogaa u Maarskoj? Otkud saveznike trupe na naoj obali? Koliko emo izboriti za nove jugoslovenske granice? Da li je ubaieva vlada dosljedna sporazumu? Zato Manerhajm nije osuen? Da li su saveznici dosljedni u kanjavanju ratnih zloinaca u osloboenim zemljama? Koliko su jake trupe ruskog generala Vlasova koji se bori protiv Crvene armije? Moe ili se pretpostaviti kuda e krenuti njemake jedinice koje se s juga probijaju naom zemljom? Koliko je jak Narodnooslobodilaki front u pojedinim krajevima nae zemlje? Da li e vajcarska promijeniti svoj neutralistiki stav? Koliko je jak otpor prema Hitleru itd. Svoju predstavu o ivotu kojim ive, komunisti i skojevci dograivali su novim saznanjima o sebi i o drugima oko njih, o zapostavljenoj saradnji sa organima narodne vlasti i drugim antifaistikim organima u osloboenim selima i varoima, o naruavanju dicsipline, bratstva i jedinstva... Kada se sutradan, 23. novembra navee, na skupu boraca 2. ete 1. bataljona, neposredno iza poloaja, poslije uvodne rijei o politikoj situaciji politikog komesara ete postavilo 45 pitanja, bio je to

192

znak da su se ete gotovo oslobodile spavaa na sastancima, da su svakodnevene brigadne radio-vijesti prihvaene kao svoje rado itane novine, da je pred Mostarom zastala vojska duboko svjesna znaaja i dalekosenosti poruka narodooslobodilake borbe, da su doskora i nepismeni borci sastavljali svoja kazivanja i objavljivali u vodnim, etnim ili bataljonskim listovima, poput boraca 1. ete 4. bataljona koji su do 9. novembra izdali est brojeva etnih depnih novina. Danas su sve ete u stanju da daju priredbe sa dobrim programom, sem 3. bataljona gdje se ovom radu nije poklanjala dovoljna panja, pisao je 27. novembra Lutvo Dubur o brigadnom skojevskom savjetovanju, obavjetavajui Diviziju da 199 skojevaca djeluje u 20 aktiva, meu 412 organizacijom neobuhvaenih omladinaca u Brigadi (prilikom formiranja Brigade bilo je 69 skojevaca u 7 aktiva, pored 54 neobuhvaena omladinca), da je 80 boraca nauilo itati i pisati, da depne novine izlaze u etama svakih 15 dana i da u njima mahom sarauju omladinci, da se predavanja redovno praktikuju, da je, i pord omasovljenja organizacije, i dalje prisutno sektaenje u prilaenju neobuhvaenih omladinaca, da e lanovi Skoja na svakom radnom sastanku, pored izvjetaja o radu podnositi i izvjetaj o tome ta su proitali za proteklo vrijeme, da bi na kraju omladinci preuzeli kolektivnu obavezu da od 1. do 20. decembra 1944. organizuju novo brigadno takmienje. 318

Svi gore

navedeni podaci su priblino

tani...

Idueg dana, 28. novembra navee, na isturenim glavicama i uzvienjima od Neretve do Nevesinja, uzdu linije poloaja razgorjele su se vatre (Neka se zasvijetli Hercegovina... Vatre velike da se naloe da svijetle itave noi, poruivao je borcima tab Brigade) povodom godinjice osnivanja 29. hercegovake divizije, koja je formirana naredbom Vrhovnog taba 16. novembra 1943. (27. novembra dobila konaan naziv: 29. udarna divizija NOVJ). Vatrena linija je oglaavala da narodna vojska spremno eka svoj poslednji skok za potpuno osloboenje Hercegovine. Borci su pored vatri doekali i zoru 29. novembra, kada su u izdvojenim gnijezdima, mrtvim straama, u vrtaama, u rijetkim i plitikim rovovima, nadohvat neprijatelja, itali i naredbu taba 13. brigade od 29. novembra 1944.319 o zavretku takmienja koje je organizovano meu brigadama uz godinjicu osnivanja Divizije, odmjeravajui rezultate koje su postigli u takmienju od 28. oktobra do 18. novembra 1944. i, posebno, ukupna ostvarenja za est mjeseci borbe svoje brigade. Za dvadeset dana takmienja, koje je organizovano u vrijeme kada se na frontu prema Mostaru najee prepucavalo, 1. bataljon je ubio 17 a ranio 23 neprijateljeva vojnika, zaplijenio arac, tri puke, pitolj, 1000 metaka i drugu sitnu opremu; 2. bataljon je ubio 36, ranio 60 i dva zarobio, zaplijenio arac, 10 puaka, 500 metaka, dva kamiona (jedan pun vojne opreme), dva motorcikla, 25 bicikla, 3. bataljon je likvidirao318> 319>

Zbornik NOR, tom IX, knj. 7, d.121. VII, ANOP-a. k.l 152/1, f.10, dok. 10/1

13

193

pet legionara i pet ranio, zarobio dva gestapovca, pronaao dva pukomitraljeza, pet puaka, osam bombi, pitolj, 800 metaka, foto-aparat; 4. bataljon ubio je 29 legionara, ranio 36, zaplijenio sedam puaka 5000 metaka, pet injela, est atorskih krila... Uporeivale su se i pojedinosti u ostvarenim rezultatima svakog bataljona: koliko je ko poslao bolnici smokava, oraha, krompira, masla, sira, eera i voa (sva skupa 91 kilogram), duhana i cigaret-papira, kuna, maramica, koliko je opismenjenih (18), mobilisanih (165), koliko je odrano priredbi, teorijskih i radnih asova po etama i vodovima, etnih i drugih konferencija, sijela, predavanja, da li je bilo greaka prema narodu... inilo se da je to vrijeme frontovskog ratovanja, bez izrazito veih borbi, omoguilo etama i vodovima da organizuju intenzivnu politiku, vojnostrunu i obrazovnu djelatnost, jer za dvadeset dana u 1. bataljonu je odrano 148 asova politikog i vojnog karaktera, u 2. bataljonu 167 konferencija i asova obuke sa rukovodiocima i borcima, u 3. bataljonu 81, u 4. bataljonu 397 asova sa borcima i rukovodiocima. Na svojim borbenim mar-rutama, za est mjeseci svoga vojnikog i politikog ivota, Brigada je ubila i 106 neprijateljevih vojnika (njemakih vojnika, ustaa, etnika, italijanskih faista, domobrana, milicionera), dok je zarobila 343 od kojih 6 Nijemaca, 110 'vraijaka', 20 domobrana, 82 etnika, 55 italijanskih faista i 72 ustae). B r o j neprijateljskih vojnika koji su bili ranjeni prevazilazi broj mrtvih i zarobljenih skupa. Za to vrijeme je Brigada zaplijenila ili unitila 754 puke, 62 pukomitraljeza, 9 mitraljeza, 6 tekih bacaa (2 neispravna), 16 lakih bacaa (8 neispravnih), 55 pitolja, 7 raznih topova (5 neispravnih), 7 tromblona sa 2500 bombi, 23 raketna pitolja sa 700 raketa, 11 kamiona (neispravna), 4 luksuzna automovila, 16 kola, 6 motorcikla, 49 bicikla, 14 radio-stanica (9 neispravnih), 19 telefona, jednu lokomotivu sa 8 vagona, 80 konja, 30 mazgi, (6 ubijenih konja i mazgi), 26 sedala, 400 injela, 850 odijela i 400 pari cipela... Samo u Hutovu i Ravnom zaplijenjeno je oko dva vagona topovskih granata, minobacakih mina, puanih metaka, runih bombi i druge ratne opreme, odnosno u neuspjeloj njemakoj julskoj ofanzivi Sunanica 13. brigada je odijevala napadima zahvaljujui - u tim borbama zaplijenjenoj municiji. Na tom putu je 58 vojnih i politikih rukovodilaca otilo u druge jedinice i na politiki rad u razne krajeve Hercegovine, dok je 109 boraca zavrilo politike, vojne i sanitetske kurseve. Za to vrijeme je Brigada imala 112 poginulih (25 vojnih i 18 politikih rukovodilaca), 210 ranjenih, od kojih 46 vojnih rukovodilaca i 28 politikih. U naredbi su pomenuti i drugi podaci od broja vojnih i politikih predavanja (455), priredaba i sijela (318), depnih novina (70), do broja opismenjenih (85), mobilisanih (1.230), koneferencija sa narodom (160) i poklona koje su bataljoni slali brigadnoj bolnici. Svi gore navedeni podaci su priblino tani, rukovodili smo se da ne budu vii nego to su u stvarnosti, obraao se tab 13. brigade borcima u bataljonima. Bili su to dani kada su borci u seoskim kuama i pojatama, neposredno iza borbenih poloaja, uvjebavali svoje etne ili bataljonske ho-

194

rove, skeeve, grupno itali knjige Kako se kalio elik i Mati, sluali predavanja iz geografije, istorije, prirodopisa, fizike, hernije i drugih oblasti naunih grana, okupljali nepismene, redakcije vodnih, etnih i batljonskih listova, pisali i redigovali lanke za rubrike: Iz borbe, Za drugarice, Pali drugovi (Da sa probudi uspomena na svakog palog druga), Pjesme (Da sadre borbeni elan, bratstvo i jedinstvo naih naroda), Iz svakodnevnog ivota (Osvrte na dobre i loe strane jedinica), Nauni dio, Vojni dio, Sanitet, Razonoda, Izvodi iz g o v o r a . . . U 4. bataljonu su samoinicijativno do kraja novembra, pored tri broja bataljonskih novina, izdali i pet brojeva humoristikog lista Neoiani etnik, glasila koje je ureivao neodgovorni urednik Jozo (Rebac) i to kad mu prahne, kao u broju 3, gdje na prvoj strani u komentaru pod naslovom Njemaka je prenijela rat na svoju teritoriju pie: Iz Glavnog stana voe Rajha javljaju: 'Njemako vrhovno vodstvo nalo je za shodno, da u toku elastinih pokreta odvajanja, odvoji se djelimino i od Sigfridove linije. Opet se je pokazalo da njemako vodstvo ima inicijativu u svojim rukama, da tamo gdje ono hoe puta neprijatelja. Ova odluka zasjenjuje uspjena odvajanja kod Staljingrada i na afrikoj obali. Iako nae snage u toku odvajanja naputaju itave pokrajine, neprijatelj samo oprezno slijedi. Tako je samo na jednom mjestu dolo do dodira naih zalaznica sa patrolama neprijatelja. Neprijatelj je tom prilikom strahovito poraen, dok se je naa zalaznica itava povukla. Na pitanje novinara u Vilhelmtrase zato je djelimino naputena Sigfridova linija, krugovi bliski Fireru uzdrali su se od izjave. Rekli su samo toliko da je vjera u Firera, Himlera i Gebelsa vea nego do sada i da cijeli njemaki narod podie oi u osvijetljeni prozor Firerove radne s o b e . . . 320

Potiskivanje Brigade i rasulo 2. bataljonaPoziciono ratovanje je podstaklo u tabovima i komandama uvjerenje da je neprijatelj stalno u defanzivi i da vie nije sposoban da preduzima ofanzivne akcije ak ni u manjem obimu, pa otuda i zanemarivanje u svim taktikim radnjama pravilnog obezbjeenja, a esto i nikakvog, kako je upozoravao tab 29. divizije, pominjujui i primjere neprijateljevih iznenadnih napada na 11, 12. i 14. brigadu, istiui da ne dozvoliti iznenaenje znai ne biti nikad tuen, da je jo uvijek na front, to jest borbeni front sa svih strana naih jedinica, pa se analogno tome treba obezbjeivati i shvatiti vanost obezbjeenja. 321 Iskustva steena u oktobarskim borbama, koje su znaile vrhunac naih uspjeha, upuivala su bataljone 13. brigade kako se ispoljene slabosti mogu otklanjati tokom borbe, uvrivati disciplina, vaspitavati borci koji su doli iz neprijateljevih redova, posebno da ne zavlae ruke u tua dobra, kako se upravo tim putem idejnog i vojnog jaanja jedinica na najbolji nain doprinosi uvrenju narodne vlasti, da borci uvijek budu svjesni injenice da su sve rtve koje su do tada dali iskljuivo radi stvaranja narodne vlasti u novoj slobodnoj socijalistikoj320> 321>

Muzej Hercegovine, K_ 1-1-212. Zbornik NOR, IV/30, d.37.

195

federativnoj Jugoslaviji. Uvrenje jedinica podrazumijevalo je da svi lanovi taba bataljona redovno, svakoga dana predvee, odravaju sastanke na kojima se moraju donositi zakljuci i plan rada za sutranji dan.322 Neoekivane pozicione borbe uticale su da tabovi bataljona i komande eta zaborave i na svoja neposredna obezbeenja, na pojaanu familijarnost lanova taba, na ee posjete rodbine borcima na poloajima, naroito u danima vjerskih praznika, to je uslovilo i oticanje izvjesnih obavjetenja koje neprijatelj nije uspio da iskoristi. Zbog toga je donijeta i naredba o zabrani posjeta rodbine i djelimino ograniavanje privatne pote. Dogaaji koji su ve prvih decembarskih dana zahvatili cio front 13. brigade, poeli su burnije nego to se oekivalo. Bilo je to neposredno poslije dolaska u Nevesinje, krajem novembra oko 1000 vojnika i ojaavanja tog garnizona na blizu 2500 njemakih vojnika, etnika i milicionera, uz nove tenkove i topove, upravo, u vrijeme nagaanja o tome kuda e tako snana grupacija krenuti i napadati, u danima kada je 1. bataljon, odbio (1. decembra) rutinski napad na selo Malo Polje i ubio petoricu, a izgubio dva poginula borca i trojicu ranjenih. Drugog decembra upisano je u brigadnom operacijskom dnevniku da je neprijatelj uglavnom neaktivan. Na Gubavici je 3. decembra davana dotad, moda, najzapaenija priredba, a 2. bataljon bezuspjeno i bez rtava 3. i 4. decembra napadao na Bablju glavu u nemjeri da protivnika stjera u samo Nevesinje. Brigada je u to vrijeme (1. decembra 1944) bila na liniji Gubavica - Malo Polje - Kamena - Rabina - Vilenjak - Krievac - Babja glava, i imala je zadatak da tokom decembra zatvara pravac ka Stocu i Dubravama sa linije Gubavica - Vranjevi - Kamena, i ofanzivno dejstvuje na neprijateljeva uporita Buna - Blagaj - Busak, a ukoliko situacija dozvoli, i da ih likvidira, zatim da se sa dva bataljona postavi na liniju Udrenje - Biograd - Rabina i odatle ofanzivno djeluje na komunikaciju Nevesinje - Mostar, vri pritisak na neprijateljski garnizon u Nevesinju i u povoljnim okolnostima da ovlada gradom, da sa tih poloaja onemogui svaki neprijateljev ispad radi plake okolnih sela, te da dolaskom 12. i 10. hercegovake brigade na sektor Biograd - Udrenje - Rabina - Kamena povue sve svoje bataljone s tog sektora na sektor Vranjevii - Malo Polje - Rotimlja sa zadatkom zatvaranja pravca ka Dubravama i Domanoviima. Na desnom krilu bile su jedinice 11. brigade i dijelovi italijanske partizanske divizije Garibaldi, na mjesto kojih je sredinom decembra 1944. stigao bataljon 12. brigade, a zatim i bataljon 10. brigade sa zadatkom da zatvaraju pravac od Nevesinja ka Gacku i Ulogu. Na lijevom krilu 13. brigade, sa druge strane Neretve bile su do sredine decembra 10. i 12. hercegovaka brigada, a nakon njihovog naputanja zapadne Hercegovine i prelaska u istonu (10. brigada na sektor Kamena - ulji - Rabina - Jasen, a 12. brigada na liniji Biograd - Udrenje), na podruju Slipii - itluk stigla je 4. dalmatinska udarna brigada i s njom je 13. hercegovaka brigada odravala povremenu vezu.3221

VII, ANOP-a, k.l 152/1, f.2, d.33.

196

Izjutra 5. decembra oko 4 asa vie od 2000 neprijateljevih vojnika krenulo je iz Nevesinja, Bakraue, Blagaja i Bune ka poloajima 13. hercegovake brigade. Ve poslije krae borbe na poloajima 2. bataljona, odnosno na krajnjem desnom krilu Brigade sa linije Debelo brdo - Krievac - Bablja glava, neprijatelj je potisnuo i razdvojio ete toga bataljona i, na taj nain, ugrozio bok i lea ostalim jedinicima koje su odbile prvi nalet neprijateljevih bataljona i nanijeli im znaajne gubitke. Stilovitim napadom dva bataljona 369. grenadirskog puka 369. izviakog bataljona, jednog bataljona 738. lovakog puka i jednog ustakog bataljona, 105.SS tenkovske ete i dva diviziona artiljerije, okupljenih u borbene grupe Dubrava (napadala na desno krilo Brigade, u njen bok), Griner (krenula u napad sa Bune) i L i c o v (napadala na sredinjem pravcu sa Buska), u poduhvatu nazvanom Jork, trebalo je da se oisti pretpolje glavne odbrambene linije, rastroji i upozori protivnik s druge strane borbene linije da se te zime nee odvojiti od svojih zaklona i prei rijeku Bunu i komunikaciju Mostar - Nevesinje. 323 Taj siloviti napad njemakih jedinica sruio se svom estinom, prije svega, na 2. batljon, ne samo zato to je taj bataljon drao dominantne poloaje na Babljoj glavi i Debelom brdu, ve i zbog toga to je i najmlai bataljon u Brigadi, to neprijatelju, kako mnoga saznanja na to upuuju, nije bilo nepoznato. Uz to, upravo u toj noi napada, 5. decembra, u vrijeme kada je dotadanji komandant Omer Mrgan otiao na dunost zamjenika komandanta 12. hercegovake NOU brigade, stigao je u tab 2. bataljona njegov novi komandant dotadanji komandant 1. bataljona Krsto Dabovi, gdje je zatekao, pored komesara bataljona Safeta efkia, zamjenika komandanta 13. brigade Milana Tabakovia i naelnika Brigade Smaila Balalia. eta koja je bila u rezervi, s kojom su krenule sve starjeine, grabila je kamenjarom ka poloajima na kojima je glavninom bataljona rukovodio zamjenik komandanta bataljona Spiro Samardi, ranije komandir ete u 3. bataljonu, izrazito hrabar, koji je u julskoj ofanzivi sa svojim borcima upao meu legionarsku topovsku bateriju i neposredno doprinio njenom zarobljavanju. Borce na poloaju pokuavali su da zadre i obavjetajni oficir bataljona Spasoje Vukoje, komandiri eta i jo nekoliko odlunih boraca, ali sve je bilo uzalud: iznenaeni i nedovoljno budni, rastureni od neuporedivo snanijeg i veoma upornog neprijatelja koji nije tedio municiju (Gledao sam kako Omer uko iz mitraljeza pogaa njemakog vojnika a preko njega drugi preskau i, ne obazirui se na rafale, idu dalje sjea se Safet efki), razbijeni na grupe na ispresijecanom i snijegom zatrpanom terenu, noeni panikom i neborbenou novomobilisanih boraca, ete su se strmoglavile s poloaja i rasule na sve strane, pa se u tom meteu i eta, koja im je stizala u pomo, takoe, rastoila otvarajui put neprijatelju koji se duboko uklinio u borbeni poredak Brigade. Iako je ve bilo oigledno da se 2. bataljon 13. brigade potpuno rasprio, da su se borci razbjeali ka svojim selima na dubravskom pla323>

29. hercegovaka divizija, str. 396.

197

tou, ostavljajui samo tab bataljona s jednom komandom ete, borci 4. bataljona koji su se na Mukinju i Vilenjaku neoekivano nali gotovo u okruenju, odolijevali su topovima i minobacaima, jer je i njegov lijevi susjed, 3. bataljon, bio prisiljen da se djelimino povue na povoljnije poloaje. Mada se u takvim okolnostima nije moglo oekivati da e gubitak jednog pukomitraljesca znaiti mnogo za odbranu bataljona, komandant Milan Bjelogrli je svog komandira voda Voju Miloevia, koji se s isturene uke povukao sa vodom bez jednog pukomitraljeza, vratio na iste poloaje sa zahtjevom da izgubljeni pukomitraljez povrati od neprijatelja. I pukomitraljez i uku. Komandir Miloevi i njegovi borci nisu mogli da zadre zauzeti vrh, ali vratili su se sa dva zaplijenjena pukomitraljeza. Umjesto predaje drugog opkoljenog voda, kako su oekivali legionari, vod se probio kroz njemake poloaje i preko komunikacije Mostar - Nevesinje izbio na Podvele, da bi kasnije ponovo stigao u bataljon. Dok je neprijatelj munjevitom brzinom gonio rasturene dijelove 2. bataljona, a u nemogunosti da izdvoji snage i zaustavi prodor na sektoru 2. bataljona od Rabine do Otre gomile, tab 13. brigade je tokom dana povukao s poloaja sva tri bataljona i rasporedio ih na liniju Gubavica - Hum (k.532) - Gradina - Crni vrh (k.957). Jedna eta 4. bataljona, ojaana prateim vodom taba Brigade, stigla je i na padine Snijenice, na krajnjem desnom krilu, potiskujui neprijatelja koji se kretao ka Snijenici i polako mu se zabacujui u bok. Na tim poloajima doekan je i naredni dan do 16 asova, kada je neprijatelj uspio da prodre u Rotimlju, Trijebanj i Brtanik i da ovlada Crnim vrhom, pa je Brigadu i s tih poloaja uspio da potisne. Na Gubavici, komunikacijom Mostar - Domanovii, toga 6. decembra u 3 sata izjutra, krenuo je u protivnapad 1. bataljon podran sa etiri tenka 1. ete 1. tenkovskog bataljona da bi povratio svoje poloaje. Poslije sudara sa neprijateljevom pjeadijom, borci su zalegli oko puta podrani vatrom tenkova koji su, ne zadravajui se, krenuli naprijed radi zauzimanja boljih poloaja i efikasnije vatre. Poto su se odvojili od pjeadije, tenkovi su upali u neprijateljeve poloaje na kojima je ve bilo nekoliko tenkova fiat, za podrku pjeadije, koji su prodrli od Bune. U kratkom estokom vatrenom okraju pogoen je jedan tenk 1. tenkovske ete, a prilikom povlaenja i drugi, ali je izbjegao zarobljavanje. Iako je izgubljen jedan tenk, neprijatelj je bio zaustavljen, potisnut i odbaen, komunikacija apljina - Stolac zatiena, kao i Bolnica u Stocu. Ipak i o v o g puta se pokazalo, to se najzad i shvatilo, da tenkove po ovakvom nepreglednom zemljitu ne treba upotrebljavati samostalno, bez podrke pjeadije, pa su u toku cijelog dana upotrebljavani za neposrednu podrku pjeadije u odbacivanju neprijateljevih snaga na rijeku Bunu. 324 Opti protivnapad svih snaga 13. brigade uslijedio je sutradan 7. decembra, kada se sa linije Stjepankrst, jugozapadno od Nevesinja, Hodova, Kozica i Bivoljeg Brda, kao i sa Snijenice, prelo u protivnapad i oko 15 asova ovladalo Gubavicom, Hodbinom, Gornjim Vranjeviima, Kamenom, uljima, Klepetuom i Cinciljem.324>

M. Rabi. n.d., str. 140.

198

Brigada se ponovo nala na svojim starim poloajima sa kojih je bila potisnuta nepuna tri dana, jer se i neprijatelj povukao na poloaje na desnoj obali rijeke Bune, u uporita Bunu, Blagaj, Tanovia Han, Bakrauu i Nevesinje, a sa jednom kolonom od 1000 vojnika produio za Mostar. Neprijatelj je u trodnevnim borbama imao oko 50 mrtvih i vie ranjenih, a Brigada 33 izbaena iz stroja, od kojih 12 poginulih: iz 1. bataljona Radoslav Butulija, Beir Bokailo i Mustafa Harai, iz 3. bataljona uro Golua, Alija Kari i Safet Sefo i iz 4. bataljona Stipe Barbir, Agan Buuk, Nikola Covi Mate uvalo, Halil Kaplan i bolniarka Marija Korol. Bili su to Srbi, Hrvati i Muslimani iz Hercegovine i Hrvatske, zdrueni i zbratimljeni u ljudskom djelu. Kada se 7. decembra navee 1. bataljon naao na svojim starim poloajima Gubavica - Buna - Hodbina - Malo Polje, njegove etiri ete imale su 270 boraca, 24 pukomitraljeza, 4 mitraljeza, 3 laka i 1 teki minobaca, vie mainki i tromblona. Borci su bili moralno postojani i samouvjereni da mogu, ako ih protivnik i potisne, vratiti svoje poloaje. Napadima zapoetim na 14. i 11. brigadu krajem novembra, a okonanim u Dubravama 7. decembra, neprijatelj je napadnute brigade potisnuo 15 kilometara u dubinu, izbacio iz borbenog stroja oko 200 boraca, pri emu je i on imao priblino sline gubitke. Protivnikov stvarni uspjeh mogao bi se svesti na privremeno odlaganje prodora 14. brigade prema Konjicu, kao i na to da su 4. i 2. bataljon 13. brigade bili potreseni i to je sruen most na Zalomki. 325 Na poloaje od Gubavice do Cincilja, ispred zelene linije, ponovo su poele da sipaju artiljerijske granate. Oekivalo se da e na gotovo trideset kilometara prostranom frontu, koji nije bio zaposjednut etama u planinskom kraju oko Biograda, biti vie snaga kako bi se mogli uspjeno braniti poloaji i napadati neprijatelj, ali nove jedinice jo nisu bile stigle, i Brigada je trebalo da se osloni na vlastite snage.326 U novom decembarskom izvjetaju 327 Divizija je obavjetena da je rasuti 2. bataljon prikupljen i sreen, da je u brigadnoj rezervi i da ima 169 boraca, da su 43 borca upuena u druge bataljone, da je 15. decembra neprijatelj poao jednom kolonom od 150 vojnika prema Malom Polju radi pljake, potpomognut artiljerijom iz Blagaja, da je odbijen, i da je sutradan oko 250 vojnika iz Nevesinja napalo 4. bataljon na Muknici i Vilenjaku, ali da su protivnapadom vraeni poloaji i da je na njima ostalo 15 neprijateljevih leeva, d a j e 1. bataljon imao 17. decembra borbu i da su 1. i 4. bataljon tih dana imali pored ranjenih, pet poginulih boraca. Dva dana kasnije, 19. decembra, neprijatelj je od Tanovia Hana, Buska i Blagaja napao poloaje 3. bataljona na liniji ulji, Kamena, Vranjevii i prema Malom Polju, u namjeri da opljaka sela u kojima su bile ete 3. bataljona. Poslije cjelodnevne borbe neprijatelj je odbaen na svoje poloaje. Tom prilikom poginulo je 20 'vraijaka', a ranjeno znatno vie. Mi smo325) 29 hercegovaka divizija, str. 397. 3261 VII, ANOP-a, k.l 152/1, f.6, dok. 33. 327) VII, ANOP-a, k.l 152, f.6, dok. 37.

199

imali pet mrtvih od kojih dva komesara eta i jedan pomonik komesara ete. Ovi rukovodioci su poginuli svojom nepanjom ne koristei zaklone, pisalo je u izvjetaju, bez pominjanja imena trojice politikih komesara ete, ni okolnosti u kojima su poginuli, kao da je sve to to se dogodilo bio svakodnevan, obian dogaaj koji je zahtijevao posebno objanjenje. I u operativnom dnevniku Brigade je na dan njihove pogibije, 19. decembra, zapisano kako je neprijatelj namjeravao da zapali sela Kamenu i Vranjevie i onemogui smjetaj jedinica u njima, da je poslije sedmoasovne borbe 3. bataljon uspio da neprijatelja natjera na povlaenje i ovlada svojim poloajima, da je u toj borbi bataljon imao pet poginulih i sedam ranjenih od kojih dva tee, da na sektoru ostalih bataljona nije bilo borbi ni promjena. 328 I u knjizi radio-depea, 19. decembra izjutra, Divizija je obavijetena da je neprijatelj u Nevesinju primio suvu hranu za etiri dana, da se ve vodi borba oko Vranjevia, Kamene i ulja, da 12. hercegovaka brigada jo nije dola na sektor Biograd - Udrenje, a sutradan, 20. decembra, uvee: Borba bila estoka. Neprijatelj odbaen na stare poloaje. Jutros je 14 lakih aviona (saveznikih, tj. eskadrile NOVJ, pri. M.S.) bombardovalo Nevesinje. U nedostatku municije ne znamo da li emo moi odrati sadanje poloaje.

Smrt trojice komesaraBilo je to vrijeme kada su lina herojstva tako masovna da ih ovjek ne moe nabrojati, a lina junatva stapala se u junatva cijelih kolektiva. Tako se dogodilo i u selu Kamena, 19. decembra 1944. Naredbom taba 13. brigade, 5. decembra 1944,329 postavljeni su za komandira Pratee ete 3. bataljona zastavnik Radovan Radovanovi, za politikog komesara Slavko uki, a za njegovog pomonika Antun Kordi, omladinac s otoka Raba, do tada politiki delegat voda. Njih dvojica, Radovan i Slavko, i pomonik politikog komesara i partijski rukovodilac 3. bataljona Kosto urica, neposredni su uesnici u dramatinim dogaajima u selu Kamena, svjedoci i oevici junake smrti Antuna Kordia i njegovih saboraca: komesara 1. ete Jove Luia i komesara 3. ete Branka Mihia, kao i boraca njihovih eta - Omera Veledara, Mirka Glavaa, Boidara Dorkia i Avda Bijavice, sedmorice poginulih u jednom danu i na jednom mjestu, ija je imena i prezimena zabiljeio u to vrijeme partijski rukovodilac Kosto urica. Ako se poginuli komesari i njihovi borci i ne pominju u ratnom izvjetaju, o njihovoj pogibiji progovorio je pisac kratkog lanka Drugovi u ivotu i smrti, koji je objavljen, kasnije, u brigadnom listu Hercegovaki borac, a zatim pretampan i u divizijskom glasilu Hercegovaki udarnik. U oima boraca borba je svakog asa postajala sve ea, a zatim: Neprijatelj pokuava da prodre od Nevesinja, ali nai poloaji su uvijek vri. Komesar Kordi je sa jednim vodom na poloaju. Na suprotnoj koti primjeuje se neprijatelj. Komesar Kordi i vodnik Milko328> 329>

VII, ANOP-a, k.l 152/11, f.5, dok. 2. VII, ANOP-a, k.l 152/1, f.9, dok. 24.

200

prebacuju se... Eno ih ve blizu neprijatelja. Bombe poletjee kroz vazduh, ali ne pogodie bunkere. Nestaje im bomba i moraju da se povlae. Ali mainka zatekta. .. Komesar Kordi pada, dok vodnik Milko uspijeva da se prebaci u zaklon. Nasuprot ovoj koti s lijeve strane prua se zelena livada. Iza nje se die kamena pusto Kamenskog brda. Tamo je 3. eta. Tu se, uz komesara Branka Mihia nalazi jedan od najmlaih drugova u eti - Veledar Alija. Obojica su ovo vidjeli. Vidjeli su kad je Kordi kao bomba poletio na uku, vidjeli su ga i kad je pao. Nijesu dugo razmiljali. Pogledali su se i razumjeli. Trebalo je spasti druga. I dva druga, dva borca, dva Titova vojnika, jedan Musliman, a drugi Srbin, zdrueni i zbratimljeni u giganskoj borbi, kad su vidjeli da je drug pao, pojurie da ga spasu. .. Ali, neprijatelj ih opazi. Obojica padaju, vjerni drugovi u ivotu i smrti, graditelji nove zajednike narodne zgrade, u ije temelje postavie svoje mlade ivote. Tako su protekli trenuci borbe za kotu iznad sela kada je svjetlost dana bila ve uveliko ovladala golim kamenjarom, tako su u oima ratnika poginula tri njegova druga - komesari Antun Kordi i Branko Mihi i, kako je vjerovao, jedan od najmlaih boraca u eti - Veledar Alija, tri druga - Hrvat, Srbin i Musliman. Ratnik i dopisnik s poloaja zamijenio je samo ime borca umijesto Alije Veledara 330 poginuo je Omer Veledar, bliski roak komesara Alije, ija je eta vodila okraj lijevo i nedaleko od 3. bataljona. Omladinac Omer, koji je pogledao komesara Branka i odmah oima razumio da njih dvojica moraju zajedno spasti komesara Antuna, bio je jedinac Hade Veledara iz Poitelja, iz srednjovjekovnog grada, nepunih dvadest kilometara od mjesta na kome je poginuo, i majke koja je prije rata ostala bez mua mukotrpno prehranjujui sina i etiri kerke. Njen sin Omer, skojevac, i komesar Branko, zajedno su krenuli na svoj posljednji ratni zadatak ka smrtno ranjenom komesaru Antunu, i poginuli jedan pored drugog. Mnogi bi borci te noi pali, vie nego to ih je poginulo, da pomonik komesara Pratee ete Antun Kordi nije bio budan, da u dva sata nou, tih dana prepun neke nervne prenapregnutosti, nije prelistavao svoje zabiljeke i rijetke broure iz svoje komesarske torbe, da nije u tiini noi uo odron kamenja i priguene glasove, probudio i druge lanove komande ete. Tako bunovne, neispavane, trgao ih je pucanj straara ispred oblinje kue u kojoj je bio tab 3. bataljona, a zatim eksplozije runih bombi i mitraljeskih rafala. Istrali su iz kua u pomrinu i naletjeli na njemake vojnike i ustae koje je, kasnije se za to saznalo, doveo dan ranije iz bataljona prebjegli legionar, zarobljen u borbama za Trebinje i zadran kao kuvar u bataljonu. Znao je poloaje i kretanje patrola triju eta, i nije mu bilo teko da jaku protivniku etu dovede do kuhinje u kojoj je radio. Ipak, oekivanja im se nisu obestinila. Iako za trenutak iznenaeni, borci su i u pomrini raspoznavali svoje protivnike i, nakon dvoasovnog vrtloga oko kua i ograda, pojedinanih i grupnih dvoboja runim bombama,330)

Oficir JNA u penziji, ivi u Mostaru.

201

potisnuli su u prvi osvit zore i zakovali protivnika na koti iznad sela. Cio bataljon pribrao se i krenuo na utvrenu glavicu, ali pukomitraljesci su unaokolo kosili i odnosili prve rtve. Ranjen je i komesar Slavko uki i jo nekoliko boraca. Tada su, eto, komesar Antun i vodnik Milko pokuali da se privuku bunkeru na koti, ali Antun je poginuo, a nekoliko trenutaka kasnije, pored njega, pali su smrtno pokoeni komesar Branko i skojevac Omer. Obraun se bliio kraju: runi bacai i breda su sve preciznije tukli, gruvale su rune bombe, uo se pokli za pokliem. Odluan i ponesen eljom da to prije dotue preostale ustae i legionare na kamenoj glavici, oglasio se gromkim pozivom na juri - stojei s mainkom u ruci - komesar 1. ete Jovo Lui, ogluujui se i o upozorenja bataljonskog partijskog rukovodioca Koste urice da e glavu tako brzo izgubiti. I pao je nekoliko koraka dalje, kada se pridigao da bi bacio bombu. Bila je to i poslednja, sedma rtva 3. bataljona, pored vie ranjenih boraca. Poginuli borac Omer Veledar rastao je uz majku i etiri sestre, a komesar Branko Mihi je od svoje etvrte godine ivota bez oca u selu Dabrici, tridesetak kilometara daleko od mjesta na kojem je poginuo. U prvoj ustanikog godini postao je skojevac i borac partizanske ete, idue godine lan Optinskog komiteta Skoja za Berkovie, da bi u vrijeme etnikog terora u Hercegovini 1942. kao ilegalni terenski radnik gradio punktove otpora meu seoskom omladinom, od kojih su mnogi, zajedno s Brankom, u j e s e n 1943, stupili u novoosnovani partizanski bataljon Savo Belovi. Komunist i politiki delegat voda Branko, ranjen u opsadi etnika zabarikadiranih u peini iznad dabarskog sela Potkoma, zalijeen u divizijskoj bolnici u selu Crni Kuk, vratio se u 13. brigadu ponovo, sada ve kao komesar ete, izuzetno hrabar, poveo svoje borce u mnoge okraje, sve do svoje junake smrti u selu Kamena. Sutradan, 20. decembra 1944, njegov brat Ljubo, skojevski rukovodilac, i drugi iz rodnog sela stigli su na bataljonski poloaj. Posmrtne ostatke komesara ete prenijeli su u svoje selo i sahranili u porodinoj grobnici. Toga dana, 20. decembra, i otac poginulog komesara Jove Luia, sa nekoliko svojih prijatelja iz oblinjeg sela Hodbine stigli su u bataljon i otvorili grob svog sina. Tu, pored Jove, leao je njegov najblii drug iz sela Mirko Glava, vodnik voda u njegovoj eti, smrtno pogoen koji metar dalje od svog komesara i prijatelja. Jovo je - pogoen sa dva metka u stomak i jednim u kimu - gledao otvorenih oiju juri svojih drugova, njihov napad na vatrena gnijezda ispod kojih su leali ranjeni borci. Odlunim napadom iupano je od smrti nekoliko ranjenih. Samo je on, komesar, znao da je to njegovo poslednje jutro. Dva sata nakon ranjavanja, dok se borba sa njemakim vojnicima i ustaama prenosila sve dalje od sela, opruen na nosilima molio je posljednjom snagom drugove koji su ga nosili prema epankrstu, praeni mecima neprijateljevog pukomitraljesca, da uvaju svoju a ne njegovu glavu, da ako ve ne shvataju opasnost u kojoj su se nali - uspore pokret prema bolnici i zalegnu u kamenjar, da saekaju, jer, eto, zar ne vjeruju

202

svojim oima - oni, u stvari, ve nose mrtva ovjeka. Nevelika grupa ratnika nije posluala komesara - i u selo epankrst donijeli su njegovo tijelo. Zakopali su ga pored vodnika Mirka Glavaa, a ve sutradan komesarev otac uro, zvani Djed, sa svojim seljanima podigli su tijela palih junaka, Jovu i Mirka, i na nosilima ponijeli prema njihovom selu Hodbini. Jovo Lui roen je 1920, a tri godine kasnije umrla mu je majka. Tu je zavrio osnovnu kolu i vrijedno prionuo za motiku na oevom imanju, a, kao naoit momak i vojnik, naao se na albanskom frontu u aprilu 1941. Koji mjesec kasnije strpan je u ustaki zatvor, odakle se izvukao pukim sluajem. Ako je Jovo Lui ustaama prilazio samo naoruan, etnike je izbjegavao u irokom luku i odbijao da stavi njihovu kokardu, mada su gotovo dvije godine kamom i svojim trojkama vladali selom. Njegovo srce kucalo je za druge: septembra 1942. doekao je grupu naoruanih ilegalaca Duana Brstine,331 komandanta partizanskog bataljona, i sa svojim omladincima vodio ih u okolna sela na sastanke i dogovore, kojima je i on, Jovo, od prve polovine 1943, prisustvovao kao lan KPJ. U njegovom selu je tada djelovala partijska organizacija koja je, poetkom aprila 1944, uputila Jovu i veu grupu omladinaca u partizanski bataljon Savo Belovi, gdje je Jovo postavljen za politikog delegata, a zatim u 3. bataljonu 13. brigade za komesara ete. Vijest o njegovoj smrti je uzbudila i ganula selo. Doneseni su u Hodbinu, njih dvojica, uz pomo seljana i jedne ete koja je bila smjetena u kui i u komiluku ure Luia, prisjeao se tih dana Stevo Stevi, kome je ostalo u pamenju i to da su komesar Jovo i vodnik Mirko sahranjeni u jednu grobnicu, a i sada se tu nalaze, iako postoje porodine grobnice posebno Luia, posebno Glavaa, kao i dvanaest seoskih manjih groblja u kojima se sahranjuju Srbi, Hrvati i Muslimani. Dan je bio lijep kao proljetni, a sakupilo se na sahrani dosta svijeta, pa i skoro itava eta 1. bataljona, iji je komesar odrao govor, prisjea se Stevo. Zatim je iznad otvorene rake stao uro, Jovin otac. Suznih oiju, poeo je da govori: da mu je Jovo kao prvo dijete posebno drag i mio, kako je on svoga oca i ostale cijenio i volio, kako ne moe da shvati da ga vie nee vidjeti, kako je tek trebalo da u slobodi ivi, a eto vie ga nema. Na kraju je rekao: Zao mi te je kao sina svoga, ali lake rane podnosim kad si pao za slobodu nae zemlje, kad si pao u borbi protiv neprijatelja. Zatim je jedna desetina boraca plotunom odala potu komesaru Jovi. Rijei druga Djeda na sahrani svoga sina momka od dvadeset i etiri godine ostavile su na sve prisutne jak moralni utisak. S obzirom na to da je dan bio sunan i vidljivost vea i jasna, neprijatelj koji se nalazio lociran na Buni poeo je da puca u masu koja je bila na sahrani. Odgovoreno im je kroz cijevi naih boraca.General-major u penziji, ivi u Beogradu.

203

Preispitivanje sopstvenih greaka i obavezaivot na poloajima donosio je nove borbe, nove rtve, sve snanije narastanje bataljona i, sve ee, ledeni i snjeni sjeverac s planine Velea, sa druge strane puta Mostar-Nevesinje. Pripremajui se za svoj posljednji skok ka Mostaru, napad preko rijeke Bune i prostrane kotline, borci su na poloaju danima i noima napregnuto oslukivali priguene pucnjeve topovskih baterija sa poloaja oko grada, najee, iza Fabrike duhana i sa kote 102 ispod sela Gnojnica, oekujui granate i iza tornja katolike crkve u Blagaju i od naselja Buna, odakle su tukli tenkovi. Artiljerci su i tokom noi gaali njima dobro poznate otporne take i naselja s druge strane frontovske linije, poput izdvojene kole na Gubavici, preko koje se propinje put prema Stocu i apljini i na kojoj su bili zasjeli Mostarci. Tako su i jedne od posljednjih decembarskih noi, kada je Pratea eta organizovala priredbu za sve slobodne oko taba i za etne delegacije, osule topovske granate oko kole. Lampe su se ugasile, zgrada se tresla, ali i harmonika muzikog pedagoga i dirigenta bataljonskog hora, mostarskog boema Ejuba Komada. Tog zimskog dana, 25. decembra, komandant i komesar 29. divizije, Vlado egrt i Vukain Miunovi, uputili su depeu borcima i rukovodiocima katolike vjeroispovjesti, estitajui im nastupajue (boine) praznike, s uvjerenjem da su to i posljednji koji slave u uslovima jo neosloboene zemlje, pozivajui ih ujedno da slono u bratskom zagrljaju sa Srbima i Muslimanima Hercegovine uine sve za to bre osloboenje i obnovu nae domovine. Dva dana kasnije, 27. decembra, Vlado egrt je tabu 13. brigade poslao depeu: Prikupite detaljne podatke o neprijatelju na prostoru Buna - Blagaj - Mostar i kakvi su izgledi na uspjeh u eventualnim naim ofanzivnim akcijama. Tri dana potom, 30. decembra, stigla je nova depea: Poaljite jednog telegrafistu koji e se upoznati i primiti stanicu koju moete upotrijebiti za vezu sa bataljonima. 332 Nije vie bilo sumnje - bitka za Mostar bila je na pomolu i obavjetajcima nije bilo osobito teko da prikupe i poalju vjerodostojne podatke o neprijateljevim otpornim takama i kretanju njegovih snaga, o svakom pokretu ne samo 2500 ustaa iz njihovog 9. zdruga, domobrana i Nijemaca, koji su se jo uvijek nadali da obraun koji im se pripremao nije tako blizu. inilo se, uz sve to, da je i 29. divizija, koja je u neprijateljevim dokumentima oznaavana kao elitna partizanska i komunistika divizija, ija su ofanzivna i nepredvidljiva dejstva zbunjivala njemake komandante, poslije mjesec i po dana aktivne odbrane pred zelenom linijom, izgubila donekle od one borbenosti koju je pokazivala u julskoj ofanzivi i ostalim bojevima za osloboenje Hercegovine, smatrao je rukovodilac Politodjela 29. divizije Vukain Miunovi. On e tih dana preuzeti i dunost politikog komesara Divizije, preispitujui posljednja iskustva hercegovakih brigada, posebno 13. i 14. brigade u borbama poetkom decembra. Upozorio je politike komesare brigada i njihove po332)

VII, ANOP-a, k.l 146/1, f.2, dok. 10.

204

monike da se u svakoj od naih brigada desilo poneto to nas mora zabrinuti, da uzroke izvjesnog zastoja u borbenoj sposobnosti jedinica ne sagledavaju samo u tome to je front Divizije bio prilino rastegnut, rukovodstva podmlaena, bataljoni omasovljeni ljudstvom koje je preteno bilo u neprijateljevim vojskama, u upornosti protivnika koji je branio svoje posljednje pozicije u oblasti, ve i u subjektivnim slabostima, a otuda, prije svega, i potreba ireg politikog rada metodom ubjeivanja, pojaane budnosti, odgovornosti i kontrole, razvijanja iskrenosti i odanosti, bratstva i jedinstva i drugih moralnih vrlina, vojnikih osobina i borbene osposobljenosti. Iskustva steena u borbama 5, 6. i 7. decembra tabovi bataljona 13. brigade usvojili su kao obavezu da etama organizovanije rukovode, da se vjetina borenja ne postie samo u neposrednim sudarima s protivnikom nego i vojnom obukom, kao sastavnim dijelom ivota bataljona, da se ne mogu izostaviti procjene zemljita i neprijatelja, osmatranje protivnika, pravljenje zaklona, to je sve proisticalo iz potcjenjivanja protivnika, pa otuda i oigledno slaba priprema novih boraca, njihovo gaanje neprijatelja sa istim nianom i na 200 m i na 1000 metara odstojanja. 333 Greke su u tabu 29. divizije, ipak, bile shvaene ozbiljnije nego to se pretpostavljalo, i dva lana komisije, rukovodilac Politodjela 29. divizije Aco Babi i pomonik naelnika taba Mustafa Dizdarevi, trebalo je da u 13. brigadi ispitaju ta se, u stvari, dogodilo kada je vie od 2000 neprijateljevih vojnika napalo (5. decembra 1944.) od Nevesinja do Gubavice i potisnulo Brigadu tri do deset kilometara, kako i zato je potpuno razbijen 2. bataljon. Da li su prva saznanja u Diviziji tana: da je Brigada bila iznenaena napadom, da je raspored bataljona bio linijski i bez osobite meusobne veze, da su ispoljeni nesnalaljivost i nejedinstvo u rukovoenju, razliito izdavanje nareenja? Zato je bojnu komoru, intendanturu i sanitet zahvatila panika, zato su vrtoglavo zaglavinjali u duboku pozadinu, zato dva dana nije bilo radio-veze sa Divizijom. 334 Desetak dana kasnije, 29. decembra 1944,335 Divizija je objelodanila Opomenu tabu 13. brigade zbog toga to je u borbama koje su voene od Bablje glave i Biine do Blagaja i Gubavice (5, 6. i 7. decembra), ispoljio izvjesne taktike greke koje su dovele do toga da je neprijatelj u poetnim akcijama imao uspjeha, potisnuvi 13. brigadu do linije Komarevac - Snijenica - Stjepankrst - H o d o v o - Stanjevii - Bivolje Brdo, odnosno to tab kao kolektivni organ (politiki komesar i zamjenik komandanta bili su u bataljonima) nije procjenjivao i davao nareenja u skladu s tokom zbivanja. to se stanje unekoliko preuveliavalo i shvatilo pomalo panikerski, to su bataljoni, iznenaeni napadom, prihvatili bitku pod nepovoljnim uslovima, panikerski i bez meusobne veze sa susjedima, to su pojedini lanovi taba brigade, uslijed toga to nisu bili kao tab na jednom mjestu, izdavali suprotna nareenja pa potinjene jedinice nisu znale ija e nareenja izvravati,333>

VII, ANOP-a, k.l 152/1, f.2, dok. 22. 4 > VII, ANOP-a, k.l 145, f.4, dok. 32. 335> VII, ANOP-a, k.l 152/1, f.ll, dok.5.

205

to je dozvolio da se 2. bataljon ospe, a Bojna komora, Intendantura, Bolnica, meu kojima se nala i radio-stanica, panino povlae etrdeset kilometara u pozadinu, prekinuvi dva dana vezu sa Divizijom. Bilo je to vrijeme kada je umjesto Novaka Anelia, koji je postavljen za rukovodioca Personalnog odjeljenja 29. divizije, za pomonika politikog komesara i partijskog rukovodioca 13. brigade doao Dragutin Vukovi Drago,336 lan Politodjela 29. divizije. Umjesto politikog komesara 3. bataljona Sveta Kovaevia, koji je preuzeo dunost politikog komesara 10. hercegovake brigade, postavljen je kapetan Rajko Miloevi, 337 komesar 1. ete u 4. bataljonu. Komandir ete Branko Milievi postao je zamjenik komandanta 4. bataljona, Veljko Okuka zamjenik komandanta 3. bataljona, a Boria Mandi zamjenik komandanta 1. bataljona. Postavljeno je i vie politikih komesara i komandira eta, vodnika i vodnih delegata, desetara, a mnogi su odlikovani i unapreeni.338 Te posljednje ratne zime u etama se sve odlunije podsticala konkretnost i otvorenost, briljivije razmatrane okolnosti u kojima je pojedinac uinio greku ili ispoljio neku ljudsku slabost, kao to je bio mujaki odnos intendanta 1. bataljona prema bolniarki Pratee ete, sluajevi samoranjavanja i dezertiranja, sve do briljivijeg pisanja karakteristika. Tako su i na sastanku lanova taba 13. brigade i bataljona, 2. decembra, tokom noi kolektivno pisane karakteristike za devetoricu drugova koji su bili odreeni za kolovanje u Beogradu. Mostarski skojevac Branko Vukovi, ifrant 13. brigade, nekad borac u vodu komandira Pavia Neimarevia, koji je krenuo za Beograd, esto se javljao za bombaa, ali - kako su se bataljoni pribliavali Mostaru - oekivao je da se drugi jave kao dobrovoljci bombai, mada bi ga i tada komandir voda odreivao za vou bombaa. Skojevac koji je rastao zajedno sa Pavlom rekao je tada svome komandiru: Zna ta je hrabrost, ali ne i obazrivost da ne pogine pred rodnim gradom. Trebalo je da ne dira u tu moju veliku ljubav!336) Dragutin Vukovi Drago, pukovnik JNA u penziji, nosilac Partizanske spomenice 1941, politiki komesar 29. hercegovake divizije 1945. godine, ivi u Beogradu. 337) Poginuo na Ivan-planini marta 1945. 338) Naredbom taba 13. brigade br. 35 od 13. XII 1944, postavljeni su: za vrioca dunosti efa Odsjeka naoruanja porunik Danilo Andri, za v.d. komesara 3. bataljona Rajko Miloevi, za komandira Omladinske ete Rezak Dumhur, za njegovog zamjenika Gojko Uljarevi, za politikog komesara Demal Novo, za njegovog pomonika Rade VuKovi, za vodnika Prateeg voda taba 13. brigade Augustin erkez (desetar u Izviakom vodu), za politiara delegata Prateeg voda taba Brigade Maksim Vukovi, brigadni kurir, za desetare Prateeg voda taba Brigade Ilija inkovi i Milan Perii, za vodnika Radnog voda u itendanturi Brigade Ilija Andri (VII, ANOP-a, k.l 152/11, f.9, dok.26). Naredbom taba 13. hercegovake brigade br. 39 od 30. decembra 1944. postavljeni su: za politike komesare eta u 1. bataljonu - Prohi Suljo (2. eta), Dvizac Mehmed (3. eta, do tada v.d.), Seferovi Mensur (Pratea eta, ranije v.d.), za pomonike komesara Kokanovi Meho (3. eta), Mladen Bjelica (Pratea eta); u 3. bataljonu - Hodi Eref (1. eta), Zuhri Muharem (3. eta, ranije komesar Pratee ete 4. bataljona), Pudar Milko (Pratea eta), za pomonike komesara Vlado uki (Pratea eta, ranije komesar 2. ete), Toholj Danilo (2. eta, ranije komesar ete u 2. bataljonu); za komandira ete u 1. bataljonu Savo Savi (2. eta), Nuhi Danko (Pratea eta), Vlado Lojpur (3. eta); za komandira 1. ete 4. bataljona Branko Vujovi, a za njegovog zamjenika Augustin erkez, za efa naoruanja 3. bataljona Gojko Samardi, za komandira Pratee ete 4. bataljona uro urica, za pomonika komesara 2. ete 4. bataljona Savo indik.

206

Mnogi borci su kraj decembra doekali bez injela, cipela ili opanaka, jer otro kamenje ogolilo je i obosilo vojsku, i politiki komesar Brigade, uzalud oekujui da od Komande mjesta Stolac dobije izvjestan broj goveda, est velikih volova, upozorio je pismom 19. decembra da borci ne smiju i nee ii bosi dok i jedan vo u Hercegovini traje, da ne smijemo dozvoliti da izvjestan broj boraca sjedi u kuama i eka povratak drugova sa poloaja da bi uzeli njihove opanke i potom poli oni na poloaj, to se ve u naoj brigadi praktikuje, da su intendanti Brigade od dezertera 2. bataljona oduzeli 50 odsto pokretne imovine. .. 339 Moda je ta nevolja i podstakla intendanta Komande mjesta apljine, Mitra Bokovia, da Mostarcima, borcima 1. bataljona 13. brigade, s kojima je zajedno ratovao u prvoj ustanikoj godini, donese poklone na poloaj, mada je zbog toga sutradan sasluan u Komandi mjesta. Intendant je iz jedne radnje u apljini pokupio akire, bluze, koulje, rukavice i odvezao kamionom do Gubavice te ih predao borcima da ne cvokou gledajui svoj Mostar. Neki su se, opet, snali kako da se zagriju u zimskim danima. U zaseoku Gagre, oko dvije stotine metara juno od ua Bune u Neretvu, odakle su se seljaci pod uticajima ustake propagande povukli u Mostar, borci vodnika Butulije iz 1. ete 1. bataljona otkrili su u podrumima nekoliko kua pune bave vina poznatih vinogradara, ali o tome nisu obavijestili komandu. Nabavili su mjeinu i tokom vie noi su, uz strme padine brda, gdje su samo koze mogle brstiti nisko iblje, iznosili i pili. Zato mu je vojska stalno vesela, razdragana, vodnik je objasnio tek kad su ga komandir i komesar ete poveli na sasluanje u tab bataljona. Poneka mjeina je pod kontrolom stigla i do susjeda i u pozadinu, pa se i jedno boino sijelo u Hodbini, nepunih sto metara iza poloaja, oglasilo i pucnjima nekoliko podgrijanih veselnika, komandira i komesara eta sa zamjenikom komandanta bataljona, da bi se prije zore, praeni oficirskom patrolom, nali i u tabu 1. bataljona, gdje se pominjalo i skidanje inova. Ali, i to, da niko nikome, samovoljno, ne moe da kroji pravdu, da tab nema ovlaenja koja svojata i prisvaja, koja mu ne pripadaju. Na partijskom sastanku odranom tog jutra, komandir 3. ete kanjen je ukorom, a drugi veselnici strogom partijskom kritikom. Poziciono ratovanje donosilo je, tako, i bavljenje samim sobom, bez obzira na to to su vodovi i ete bili neposredno na razvuenim borbenim poloajima, povremeno vrei none prepade i na drugoj strani Bune i Bunice.

Rasuivanja partijskih delegataBila je to srena okolnost za Hercegovce. Moralna i borbena svojstva 10. hercegovake proleterske brigade, koja je samo u bici na Sutjesci izgubila 378 boraca, gotovo treinu svog sastava, potvrivana i razvijana junatvom, bratstvom i istrajnou i onih koji preivjee obrue pete ofanzive, proimala su sve jedinice 29. divizije. I godinu dana kas339) VII, ANOP-a, k.l 152/1, f.10, dok. 14.

207

nije, 25. decembra 1944. kada se 400 delegata iz partijskih elija neposredno sa borbenih poloaja nalo u Trebinju na prvom divizijskom partijskom savjetovanju. 340 ta se sve dogaalo u prvoj godini borenja Divizije, kako se kalilo njenih pet udarnih brigada, saoptili su etvorica referenata i tridesetak diskutanata, meu kojima su bili i partijski rukovodilac 13. brigade Drago Vukovi i rukovodilac omladinske organizacije Lutvo Dubur. Ta patriotska i kadrovska vojska Hercegovine uspjela je da u jesen 1943. preokrene vojne i politike okolnosti u kojima je ratovala, da bi to vrijeme krupnih revolucionarnih politikih i vojnih promjena na hercegovakom vojitu bilo oznaeno tabu 2. korpusa cjelovitom ocjenom: Narod Hercegovine uvjeren je u slabost okupatora. Isto tako je uvjeren da su etnike bande vezale svoju sudbinu sa sudbinom propadajueg faizma. Danas oevidnije nego ikada, etnike glaveine sarauju sa svojom braom ustaama, jamarima. Da li zbog toga to se ponegdje previe teoretisalo, a manje razgovaralo o tome kako se politika zbivanja prelamaju u svakodnevnom ivotu borca, dogodilo se da su i neki delegati na savjetovanju postavljali pitanja krupne politike, to je, svakako, bio odraz ireg interesovanja partijskog lanstva, ali ne i osobite mudrosti, jer se nisu postavljala i konkretna pitanja iz ivota kojim se ivi, kako bi to oekivali borci na isturenim borbenim poloajima, kako je reeno povodom diskusije o referatu politikog komesara 29. divizije Vukaina Miunovia o politikoj situaciji. Trebalo je jednog za teoriju raspoloenog diskutanta i prekinuti kada je analizirao Antihitlerovsku koaliciju, posebno to je ve u poetku unio izvjesne formulacije o klasnoj borbi koje su pogrene i netane, kako je ubiljeio zapisniar. A upravo pogreno shvaena i ishitrena klasna borba, u Hercegovini pretoena u lijeva skretanja, uveliko je uslovila da su drugog ustanikog ljeta od dvadeset i tri partizanska bataljona (8 udarnih i 15 teritorijalnih) ostala samo tri, od kojih se u zapadnoj Bosni i obrazovala 10. hercegovaka brigada, odnosno upravo odluno otklanjanje zastranjenja i sektaenja u okupljanju svih patriotskih i antifaistikih snaga Hercegovine i dovelo je ljeta i jeseni 1943, do nesluenog narastanja novih bataljona, do mone Divizije od jedanaest udarnih bataljona svrstanih u tri udarne grupe, odnosno u tri udarne brigade. Za tu udarnu pesnicu zbratimljenog naroda Hercegovine njemaka Komanda 369. divizije je u povjerljivoj zapovijesti od jula 1944, zaplijenjenoj u ofanzivi Sunanica, saoptila svojim vojnicima da pred sobom imaju 29. komunistiku diviziju koja vai kao elitna divizija, da do tada jo nikada nije odluno tuena. Partijski delegati Divizije koja potpuno vlada taktikom partizanskog rata, na trebinjskom savjetovanju su se i za govornicom okrenuli ivotu kojim su ivjeli, kritiki sagledavajui dotadanju djelatnost bataljona i brigada. Tada, decembra 1944, vie od 8.000 boraca Divizije, meu kojima je bilo 1.200 skojevaca i 1.160 lanova i kandidata KPJ, nakon to su tokom duge borbe unitili i posljednje organizovane etnike snage u Hercegovini i oslobodili zna340) v i i f j ] m [ [str

753 institut za radniki pokret BiH, Sarajevo.

208

tan dio njene teritorije, uurbano se pripremalo za skok u Mostar, za konano osloboenje Hercegovine, da u sadejstvu sa jedinicama 8. udarnog (dalmatinskog) korpusa, koje su te zime drale poloaje juno od Mostara i zapadno od Neretve pred zelenom linijom, uz pomo tenkova, aviona i artiljerije unite najistureniji dio njemakog jugoistonog fronta u naoj zemlji. Frontalni rat, kakav se vodio padinama ogoljelih brda koja su opasala iroku pjeskovitu kotlinu i na njoj rijetke naviljke kua juno od Mostara, a zatim kamenjarom pored puta Nevesinje - Mostar i dalje prema sjeveroistoku ka Foi i Trnovu, za nas je novost, reeno je na savjetovanju, a zatim: Mi raspolaemo novim sredstvima ali mi se nijesmo prilagodili novim uslovima. Zadatak se esto kruto shvata i dozvoljava se naem neprijatelju da upozna nae poloaje i da nam nametne borbu. Iako je bitka za Hercegovinu, u stvari, ve bila dobijena, visok moral i duh borbenosti proimao je sve bataljone, partijske i skojevske organizacije, tabove i komande oekivala je bitka koju je, takoe, trebalo izvojevati, a to je - dalje vaspitanje i politiko kaljenje boraca, jer zbog toga to je u jedinicama bilo boraca koji su se nalazili u redovima protivnarodne vojske ispoljavali su se mnoga zastranjenja i greke koje kvare ugled nae vojske. Nisu se smjele zatvarati oi pred tom stvarnou, tj. valjalo je energino i brzo otklanjati sve poroke koji su doneseni iz redova plaenike vojske. I kao to su izvjetaji sa borbenih poloaja ukazivali na to da je idejna i politika aktivnost u etama sve razuenija i osmiljenija (Iz svakog predavanja borci moraju nauiti neto to ima stvarnu vrijednost, pisalo je u uputstvima politikim komesarima), da su izbjegnute tekoe s municijom (Tano je da borbe sa etnicima teko donose municiju, ali je zato tu bijedni okupator kod koga ima svega, kako je svojevremeno poruivao svojim bataljonima tab jedne brigade), da valja i prve zakone odlunije sprovoditi u ivot i da su partizanski odredi, takoe, duni da obezbijede linu slobodu i nepovrijedivost stana, da nijedan seljak ili graanin ne smije biti lien slobode ili mu se vriti pretres kue ili stana bez prethodno prikupljenih dokaza ili injenica koji govore o njegovoj krivici, kako je reeno komesarima terenskih NOP odreda, kao to su, ukratko, sve sloenije borbe i potrebe ire politike angaovanosti starjeina i komunista uslovili organizovanje mnogih teajeva i kola, uz borbu i intenzivnije uenje (veu samostalnost i odlunost u politikoj aktivnosti, da ne preutkuju stvari iz bojazni da ih ne moemo objasniti), tako se i na o v o m jednodnevnom partijskom savjetovanju rasuivalo o burnim tokovima ivota i rada u Diviziji uoi konanog osloboenja Hercegovine. Rasuivalo se i o politici kadrova (posebno o kandidatima KPJ), o nedosljednostima (neredovni sastanci tapskih partijskih elija), o pojavama neiskrenosti komunista i o nepravilnom shvatanju znaaja oficirskih i podoficirskih inova, govorilo se o izvjesnim crtama inovnikog odnosa u ophoenju (odvajanje komandi eta u ishrani, kao i tabova), o nebudnosti i familijarnosti, o nerealnosti u sagledavanju politikih dogaaja, o teorijskom i politikom radu, o nedovoljnom djelo14

209

vanju u narodu, o dezerterima i neprijateljevom rovarenju (Skreem panju na prepredenost reakcije, koja svaki dogaaj nejasan masama iskoriava za svoju agitaciju... ; N e e se ovo moi izdrati, govori protivnik, rat e dugo trajati, ne osta nita, tabovci se vozikaju... ), o snabdijevanju i pljaki. Naglaena je potreba da se Skoj omasovi ( U skojevskoj organizaciji ima neeg starakog, a on mora da odie punim omladinskim ivotom), o mobilizaciji novih boraca, o bratstvu i jedinstvu (Bratstvo i jedinstvo se bre uvruje u vojsci nego na terenu, gdje izdajnici i okupator razaraju svojim radom, a u brigadama se ono iskiva kroz zajedniku borbu, govorio je rukovodilac Skoja 13. brigade Lutvo Dubur), o pekulisanju povodom amnestije (Zato nismo bili u kripu, pa da sad doemo), Komunisti linim primjerom osvajaju ljude, borce i narod, uoptavajui iskustva 13. brigade saoptavao je partijski rukovodilac Drago Vukovi, istiui i znaaj svakodnevnog izdavanja radio-vijesti, prouavanja propagandnih i drugih izdanja, da treba isprazniti torbe i depove i pisanu rije predati u ruke boraca na poloajima, u vrtaama, da umjesto direktiva iz tabova neposredna rije u eti borcima znai i doivljaj, susret koji traje. Reakcija e i dalje pokuavati da stvori jaz izmeu naroda Bosne i Hercegovine, da e ona bez ikakve sumnje na tom pitanju voditi bitku, poruio je na kraju delegatima lan PK KPJ za BiH Ugljea Danilovi, oekujui da e komunisti sa savjetovanja poi u jedinice i na teren sa tim problemom kao glavnim, a put njegovog rjeenja, jeste stvaranje Narodnooslobodilakog fronta kao osnovne poluge koja e omoguiti izgradnju federativne Jugoslavije i federalne Bosne i Hercegovine. Front koji predstavlja jedinstvo svih demokratskih snaga. Bile su to obaveze koje su proisticale iz bitke koja se vodila: samo u decembru 1944, 13. hercegovaka brigada imala je 31 poginulog i 34 ranjena borca i rukovodioca. Za to vrijeme ubila je 107 i ranila vie od 150 neprijateljevih vojnika.

Kazne i opomeneU novu 1945. godinu 13. brigada ula je s novim rasporedom. Poto je 26. decembra 1944. poloaje kod Udrenja i Klepetue predao 12. hercegovakoj brigadi, 4. bataljon zauzeo je sektor Jasena, 3. bataljon od Kamene do Gornjih Vranjevia, 2. od Rotimlje do Dolova i 1. bataljon Gubavica - Hodbina. Bio je to dio odbrambenih poloaja 29. divizije ispred zelene linije. Kada su hercegovake udarne brigade bile orijentisane ka Mostaru, Blagaju i Nevesinju, a dijelom prema Sarajevu, Ustikolini i Foi, gdje su sa crnogorskim snagama razbijale etnike jedinice, kao i uspostavljale saradnju sa brigadama 9. divizije 8. udarnog korpusa na desnoj obali Neretve prema irokom Brijegu i Ljubukom, tab 29. divizije je svojom zapovijeu do 29. decembra 13. hercegovaku brigadu zadrao i dalje na ranije odreenim poloajima i dodijeljenim zadacima, da i tokom januara 1945. sa linije Gubavica - Vranjevii - Kamena zatvara pravac ka Stocu i Dubravama, ne dozvoljavajui neprijatelju da se pro-

210

bije i Brigadu odbaci sa poloaja, da ofanzivno dejstvuje i kontrolie komunikaciju Nevesinje - Mostar, a ukoliko bi situacija dozvolila da likvidira neprijatelja i njihova uporita na sektoru Brigade, (da bi krajem januara s jednim bataljonom pomogla Brigadi narodne odbrane u ponovnom oslobaanju apljine nakon iznenadnog upada neprijateljevih snaga duboko na osloboenu teritoriju zapadne Hercegovine). Ispred Brigade, koja je imala 1450 boraca, na sektoru Buna - Blagaj bilo je oko 500 vraijaka i ustaa podravanih sa baterijom topova 75 mm, dva protivkolska topa, tri minobacaa i jedan-dva tenka. U odbrani uporita Biina - Dubovac - Gnjilo brdo - Busak i Stjepankrst uzdu komunikacije Mostar - Nevesinje, nalazilo se po 80 do 150 vojnika, uz bateriju brdskih topova, 4 minobacaa i vie automatskih oruja. Uporita su imala stalnu podruku nevesinjskog garnizona, gdje je u januaru bilo vie od 1200 njemakih vojnika i oko 200 muslimanskih milicionera od Fazlagia Kule, pod komandom njemakih oficira. Snijeg je ve bio uveliko napadao i to je samo povremeno usporavalo ili onemoguavalo motorizovanim kolonama da se probiju iz jednog u drugi garnizon. U takvim zimskim nepovoljnim okolnostima, poslije prepada na Dubovac i Gnjilo brdo, neprijatelj je 3. januara, cijelu no tukao artiljerijom poloaje Brigade, oekujuu njen opti napad. U tim otrim zimskim noima, kada je jedan bataljon Brigade uvijek bio u rezervi u selu Rotimlji a izviake desetine uznemiravale neprijateljeve postaje i zasjede, ponovo se prepucavalo, uz povremene ispade manjih neprijateljevih grupa radi pljake (kao 3. i 9. januara, zatim 22. i 23. januara) u sela koja su titili 1. i 4. bataljon. U meuvremenu su manji dijelovi 1. bataljona izveli prepad na Bunu, ali bez osobitog uspjeha. Usred noi 23. januara, 300 ustaa i legionara, koristei se pomrinom i amcima, preli su Bunicu, pritoku Bune, i iznenadili 3. etu 1. bataljona i odbacili je od sela Hodbine. tab 1. bataljona, koji je pravovremeno obavijestio ete o pokretima neprijatelja na sektoru Buna - Blagaj, nakon povlaenja 3. ete iz Hodbine, natjerao je neprijatelja obuhvatnim napadom jedne ete iz brigadne rezerve preko Kvanja i Podograda ka Hodbini u panino bjekstvo na desnu obalu Bunice u kojoj se udavio dobar broj neprijateljevih vojnika, pored broja mrtvih koje nije uspio da evakuie na desnu obalu Bunice. 341 tab 13. brigade je naredbom br. 7 od 30. januara 1944.342) kaznio komandu 3. ete 1. bataljona u k o r o m zbog nebudnosti, nemarnosti i nevojnikog rasporeda, a istoga dana naredbom br. 8 o p o m e n- o m pomonika komesara 1. bataljona zbog nedovoljno ukazane p o m o i komandi 3. ete, to joj nije odlunije skrenuo panju na budnost i to je dozvolio da u momentu kad su vabe prelazile Bunu ostane jedan vod sa komesarom i komandirom ete u kantonmanu s. Hodbina skupa sa njim, umjesto da su ili na poloaj. tabu 1. bataljona, koji je dobro rukovodio 1. i 2. etom, zamjereno je to nije uspostavio vezu sa 3. etom, koja nije slala izvjetaj osam asova, i to s njom u borbi nije rukovodio. 343VII, ANOP-a k.l 146, f.4, dok. 3; izvjetaj Brigade od 3. februara 1945. o borbama od 1. od 31. januara 1945. 342> VII, ANOP-a, k.l 152/11, f.6, dok. 10. 343> VII, ANOP-a k.l 152/11, f.6, dok. 11.34"

211

Te noi su poginula tri borca, estorica su ranjena i trojica nestala. To su, uz jo jednog poginulog i etvoricu ranjenih, ukupni gubici 13. brigade u januaru, koja je tog mjeseca ubila 63 neprijateljeva vojnika, trojicu zarobila i vei broj ranila. Zapaljena su dva kamiona, zaplijenjena dva pukomitraljeza, 3.000 metaka, 13 puaka, 14 runih bombi, ranevi i ebad. Na zelenoj liniji, iako su pred njom zastala ofanzivna dejstva brigada 29. divizije, za nepuna tri mjeseca neprijatelj je imao blizu 1.000 mrtvih, blizu 2.000 ranjenih i bar 700 zarobljenih, a 29. divizija 256 poginulih, 666 ranjenih i 210 nestalih boraca. Najznaajnijom karakteristikom ovoga perioda treba smatrati to to su jedinice 29. divizije u toku ovog perioda gotovo utrostruene (na kraju perioda tab 29. divizije komandovao je snagama ukupne jaine 13.253 borca), zapisali su u svojoj monografiji o 29. diviziji Danilo Komnenovi i Muharem Kreso, istiui da je ovaj period i za starjeinski kadar bio velika kola, poto se sa partizanskog pokretnog ratovanja dosta naglo prelo na relativno dugo frontalno ratovanje; poveane jedinice zahtijevale su, takoe, i daleko veu umjenost u rukovoenju, kao i to da u ovom periodu 29. divizija raspolae sa dva artiljerijska diviziona 75 mm, od kojih je pridodat jo i motorizovan, pa je to, u odnosu prema ranijem periodu, veoma znaajan skok, ukratko, da je ovaj tromjeseni period veoma uspjeno iskorien za usavravanje vojne i politike organizacije u Hercegovini. .. 344

Rijei na djeluSvoje nestrpljenje i prieljkivanje posljednjeg obrauna sa neprijateljevim garnizonom u Mostaru ispoljavali su borci u svojim lancima ili pjesmama tampanim u vodnim, etnim i bataljonskim listovima, na priredbama i u pismima rodbini. U Depnim novinama, Pratee ete 3. bataljona broj 2, pored priloga Sjeanje na 3. januar 1945, Prvi snij e g i drugih tekstova pisanih rukom u selu Kamena krajem januara 1945, objavljen je prilog i bolniarke Marice Gai M o j put u partizane, kazivanje o nezadrivom poletu jedne mladosti.345 Mada nisu znale da je od stotinu ena u Bosni i Hercegovini krajem prve decenije XX vijeka manje od njih sedam bilo pismeno, a manje od jedne Muslimanke od njih stotinu, to nije smetalo konzervativnim muslimanskim poslanicima da u Bosanskom saboru 1911. godine, glasanjem, izuzmu ensku djecu od obaveznog pohaanja osnovne kole, da su u nekim bosanskim selima aci osnovne kole sjedili u razredima po vjerskoj i stalekoj pripadnosti, ako i mnogo ta drugo nisu ule, znale i vidjele, jedno su svakako dobro upamtile: na vlastitim ognjitima odmjeravale su svoj ivot i svoja nadanja, da bi kao partizanke krenule u ruenje svijeta koji ih je drao u potinjenosti i ropstvu, a one revolucijom preko njenih ruevina zakoraile u svijet, u partizansku kolonu, u kojoj su svojom borbom osvajale prostore s kojih su, vijekovima, bile prognane. 346344 )

346>

29. hercegovaka divizija, str. 405-409. 345) Muzej Hercegovine, Depne novine Pratee ete 3. bataljona. ene BiH u NOP-u, Svjetlost, Sarajevo, 1977.

212

Otud i njihova hrabrost, koju je narod, od jednog do drugog sela esto i preuveliavao u priama o partizankama koje juriaju na bunkere, pa i uvjerenje ustaa i etnika da partizanski bataljon koji ima vie ena boraca moe due i da istraje, da partizanku nije lako zarobiti i prisiliti na predaju. Tako je bilo i u 13. hercegovakoj brigadi. Nikad nijedna partizanka nije zarobljena, dezertirala ili kanjena, zaostala iza kolone, neoekivano se razboljela. 0 tom rastu iz niega, esto i m i m o i protiv svoje sredine ukljuujui se u partizansku kolonu, govori i Milica Gai: Majka nije smjela nita o mojim namjerama znati. Pratila me je na svakom koraku. Partizani su bili blizu. Jednoga dana uvala sam kravu i kada sam vidjela partizanske patrole, uputila sam se prema njima bez ikakva razmiljanja ostavivi kravu samu. Stigla sam u Dabar, gdje sam rasporeena u Omladinski bataljon. elja mi se ispunila kada me je jednoga dana posjetila sestra. Sestra mi je rekla da je majka toliko plakala k'o da sam bila mrtva. Napisala sam joj pismo i saoptila da alim to nisam ranije stupila u redove NOV. Sada sam bolniarka... 347 I m a o sam dva brata Novicu i arka u 3. bataljonu 10. brigade, saoptavao je svoju tugu Blagoje urasovi, borac 1. bataljona 13. brigade, u lanku U borbi za slobodu, objavljenom u Biltenu 13. hercegovake brigade, kada je saznao za sudbinu svoje brae. Kad je uo brat Novica da je arko ranjen, predaje svoj mitraljez jednom drugu do sebe, zatim odlazi tamo gdje je leao brat da ga spase. Uzeo ga je na lea i u momentu kad ga je nosio prema naem poloaju, neprijateljsko zrno i mladom Novici odue ivot. Tako je moj brat Novica poginuo spasavajui brata arka. Brat arko, preboljevi rane i osjeavi se ponovo sposobnim, uzeo je opet, s ponosom, puku u ruku... 348 U Dubravama je poginuo i komandir 2. ete 2. bataljona Omer Beo, ije je smrtno ranjavanje zabiljeio njegov suborac u listu Bratstvo, u glasilo 3. bataljona, nekadanjeg partizanskog odreda Savo Belovi, u kojem je Omer od njegovog formiranja 1943. bio bomba i pukomitraljezac. Poslije borbe u kojoj su ustae zale eti iza lea, kada je komandir Omer Beo, koji se nije bojao metka, preokrenuo linom hrabrou ishod borbe usred noi i guste ume, eta je sutradan3471

3481

U 13. brigadi, prema do sada utvrenim podacima, bilo je 85 drugarca (9 poginulih): referenti saniteta u bataljonima - Mersada Hasanbegovi, Rea Almozlino, Angela Lambi (bili i pomonici referenta saniteta Brigade), Ziba Selimohodi, Sefika Mii, Munsifa Efica, Mileva Ili, Vasilija urasovi, Azra Cii, Raska Elezovi, Desa Antelj, Angisa, Bajrovi, Mila Kordun, zatim, Danica Aleksi, Razija Arpadi, Munevera Alagi, Asija Behlilovi, Ljubica Borozan, Deniza Brki, Fatima ii, Ziba elebi, Fimija Mihi, Fatima Hadrovi, Fatima Mievi, Razija Mehi, Marica Puhalo, Milka Princ, Sem sa Pajevi, Danica Savi, Zora Samardi, Fatima ii, Razija Vukievi, Fatima Gui, Safija Sarajli, Marica Gai, Danica Sakota, Nada iki, Stoja Gavrilovi, Borka Grgovi, Fikreta Kolakovi, Fatima Mujii, Sofija Obuina, Jela elija, Vasvija Sari, Zejna Simi, Ljubica Bela, Mira Lozo, Fatima Eminovi, Ramiza Behram, Dobrila Gri, Simeona Lasi, Ziba Galeb, Draginja Glibo, Sabira Dedi, Zineta Zeki, Tida Palata, Danica Vukovi, Razija Manjgo, Veselinka Baji, Bosa Jovovi, Danica Kunovac, Tijana (Smilja) Miloevi, Ranka Radulovi, Malina arenac Mukelefa Soe, Jovanka Babi, Stana Bjelica, Nataa Ljolji, Nadija Catovi, Zineta Miljkovi, Nura Dizdarevi, Sabira Dizdarevi, Zora arenac, amija Sejdinovi, Fatima ugor, Saveta Srajber. Poginule su: Zdenka Karai, Ljubica Remeti, Emina Merdan, Hatida Fazlinovi, Nada Janji, Marica Korol, Alija Sidran, Radojka Bokovi i Sadeta Buzaljko. Institut za savremenu istoriju, Beograd, N 706.

213

napala neprijatelja na Aladiniima i, u toj posljednoj komandirovoj borbi, Omera je obuzelo nestrpljenje da krene to dalje, dublje, ne obazirui se na fijuk metaka, granata i mina. I tada, zapisao je borac, baca gruhne i sitni geleri zariju se u Omerovo tijelo. On dalje puca. Samo ree svom desetaru: 'Mea, pogodi i mene!' I pao je. Drugovi su ga odnijeli odatle. Stavili su ga na nosila i ponijeli u bolnicu. U putu je umro. U pjesmi Pogled u budunost, koja je objavljena u brigadnom listu Hercegovaki borac, skojevac, tek pristigao iz koncentracionog logora, vidio je u svojim oima zvijezde na nebu, to apuu nove nade, gledao je i repaticu zvijezdu to preletje preko cijela neba i ostavi jasan, svijetlei trag, i Danicu zvijezdu to posljednja gasne, koja oglasi novi dan, svijetao i pun. 350 U tom broju brigadnog lista, u lanku Vidimo Mostar, borac na poloaju je napisao: Na komunikaciji Nevesinje - Blagaj, Buna - Mostar, front se stabilizirao puna tri mjeseca. Faisti se ukopali, bore se ilavo. Vie samog grada drao je poloaj i 1. bataljon, bataljon koji nosi tradicije starog Mostarskog odreda. . . Tano ispod naih poloaja vodi cesta za Mostar, ravna kao crta. Na tom mjestu drimo poloaj blizu tri mjeseca. 0, kako je to teko. Tjeskobno je sjediti u bunkeru i gledati u Mostar, grad to i sada pati i strada. Mi sinovi njegovi. Mi to davno odosmo iz njega i to se zarekosmo da emo u ime nae stvari, slavu pronijeti irom nae zemlje p o r o b l j e n e . . . Svijetao i vedar osvanuo je dan. Na vod je na poloaju. Sa poloaja vidimo pojedine kue u gradu. Mahale, uvene partizanske kvartove, koji su krili mnoge znane i neznane junake - lijepo su se vidjele. Drug Sule objanjava: 'Eno vidi, drue, ovako pravo ona velika kua, malo desno od nje, pokraj onog zelenila, nalazi se moja kua'... 351 U to vrijeme, 22. januara 1945, obavjetavajui Ministarstvo unutranjih poslova ta se krupno dogodilo u vrijeme istrajavanja njemakih i ustakih snaga na zelenoj liniji, o borbama koje su se vodile od Bune do Nevesinja, na Bakraui i na makadamskoj cesti Mostar - Nevesinje, posebno krajem novembra 1944, kada su partizani tenkovima juriali na njemake tenkove, a vojska je udarila prsa u prsa, kako je na njihovoj strani bilo 6 mrtvih i 20 ranjenih, a da su partizani imali 310 mrtvih, dok su ostale mrtve i ranjene u veem broju uspjeli sobom odnijeti, zamjenik velikog upana Velike upe H u m pie i o gospodarskim prilikama, pa kae: Prehranu samoga Mostara omoguuju tzv. itari. To su stradalnici iz Dalmacije, nastanjeni u Mostaru, koji pod uprav nemoguim uvjetima putuju u sjeverne krajeve drave i dovode ito, mast, grah i ostale ivotne namirnice. Ciene ovih namirnica jesu uprav bajoslovne (1 kg graha 1.000 kuna, 1 kg penice 1.000 kuna, 1 kg masti 12.000)... Iz ovih sela njemake oruane snage odnose blago i hranu bez svakog obzira... Ako se oduzimanjem blaga i hrane ne svede na jednu podnoljiviju mjeru nestati e uskoro u Hercegovini blaga i hrane, a onda po onoj narodnoj 'kud koji mili m o j i ' . . . Svaki se349) Isto, N 658. 35 ) Isto, N 825. 351> Isto, N 825. 349

214

dan uje: poginuo onaj, ubili partizani onoga, ubio ustaa onoga, objesili Nijemci jednoga ili dvojicu, zapalili i poruili ovu ili onu kuu, ali je sviet otupio ove dogaaje pa ih smatra redovnim pri ovakvim okolnostima, koje vladaju kod nas.352 Doupan Velike upe H u m je jedan svoj decembarski izvjetaj poslao na osam adresa svojim pretpostavljenim, molei da se obrambena crta Mostara pomakne barem tako da ukljui u sebi jugozapadnu i zapadnu Hercegovinu, da je obrana Mostara, kako je sada postavljena, jednaka posvemanjem unitenju Hercegovake Hrvatske, a time i samoga Mostara. 353 Doupan je ponovo, 23. januara 1945, poslao izvjetaj na osam adresa, obavjetavajui da partizani postojano napadaju prometnu cestu Mostar - Nevesinje i to na dionici kroz umu Biina, te sa jugozapadne strane iz brda zvanog 'Vilenjak'... , da bi na kraju ponovo zakukao, u nadi da e, ipak, biti bolje: Jo nema obeane, planske akcije ienja Hercegovine, ali e doskora poeti jer se u Mostaru vidi mnogo naih oruanih snaga.354

Borbe 4.

bataljona za ponovno osloboenje apljine

Na sastanku Brigadnog partijskog komiteta odranog u selu Rotimlji, u drugoj polovini januara 1945, govorilo se o pripremljenosti jedinica za osloboenje Mostara. Proitana je i informacija o tome da e u osloboenoj zemlji oficiri i podoficiri imati plate prema poloajima koje budu zauzimali. Sutradan, dok su u tabu 1. bataljona razgovarali o tom udnom uputstvu, kako to da se bore i za poloaje i za plate, neoekivano je banuo komesar brigade Enver emalovi i, ukljuivi se u razgovor, otprilike rekao da ne mlatimo praznu slamu jer da to oni u Vrhovnom tabu sigurno bolje od nas znaju, zapisao je partijski rukovodilac 1. bataljona Suljo erimagi, koji je nekoliko dana kasnije, 28. januara izjutra, sjeo u zaplijenjeni njemaki automobil i sa komandantom 13. hercegovake brigade Miloradom Kujaiem, saborcem iz 12. brigade, koji je upravljao kolima, krenuo u apljinu. Svratili su u Komandu mjesta, gdje su zatekli, pored komandira tenkovskog voda, komandanta i sekretara Komande. Dok smo razgovarali zazvoni telefon i Milorad podie slualicu, sjea se erimagi. Neiji piskav glas je jetko 'prskao' iz slualice. Psovao je partizanima sve po spisku, to smo svi sasvim jasno uli. Rekao je da je ustaki porunik, da se nalazi u urmancima i da ga ekamo ako nismo kukavice. Nismo bili sigurni da li je neprijatelj zaista u urmancima ili se neki pojedinac, neprijatelj, doepao telefona i hoe da nas uznemiri. Poto se nije ula borba vie smo bili skloni ovom drugom, jer nikako nismo mogli vjerovati da su ustae tako jednostavno probile liniju fronta koju je drala 4. dalmatinska brigada. Ipak, svi smo poskakali sa svojih mjesta. Upitno smo se zgledali. Najzad Milorad ree komandantu Komande mjesta da bi to morali shvatiti najozbiljnije. I ovaj ode sa komandirom tenkovskog voda da okuplja vojsku i da, za352> 353> 354>

VII, arhiva NDH, k.218, f.2, dok. 1/XI. VII, A NDH, k.l56, f.l, dok. 9/XI. VII, A NDH, f.l, dok. 1/XI a.

215

svaki sluaj, orgnizuje odbranu grada, a ja i Milorad pourismo nazad. Bili smo jako zabrinuti i sami na sebe ljuti to smo se u tim trenucima nali tako daleko od svoje brigade. Tog jutra je u Stab 1. bataljona 13. brigade ve bio stigao kurir 1. ete, koja je iznad ua rijeke Bune u Neretvu drala poloaje, s vijestima da se s druge strane Neretve, kod Dalmatinaca neto deava, da se ulo uobiajeno pucanje, koje nikog nije uznemiravalo, ali da su se kasnije na vie mjesta pojavile vatre, gorjele su pojedine kue ili tale, a to se ve nije moglo smatrati uobiajenim. Kada je ubrzo s desne strane Neretve, nie ua Bune, neprijatelj otvorio vatru na 1. etu s lea, a iz uporita na Buni krenuli tenkovi i napali 1. etu slijeva, bilo je oigledno da je neprijatelj probio prve poloaje 4. dalmatinske brigade i da je duboko uao na osloboenu teritoriju zapadne Hercegovine. Upravo kada je 29. divizija, na osnovi naredbe 2. udarnog korpusa NOVJ, vrila poslednje pripreme jedinica za konano osloboenje Hercegovine, prije svega, da se zauzimanjem Konjica i Ivan-sedla prekine veza izmeu njemako-ustakih i jedinica na zelenoj liniji sa Sarajevom i stvore znatno povoljniji uslovi za osloboenje Mostara, Nevesinja i irokog Brijega, u noi izmeu 27. i 28. januara oko 8 o o o vojnika 370. grenadirskog puka, ustakog 9. zdruga, dva bataljona domobranskog 2. zdruga, jednog bataljona Crne legije, 369. izviakog bataljona, nepotpunog pionirskog bataljona i protivtenkovskog diviziona, artiljerijske grupe Lise, izviake i ininjerijske ete 9. gorske divizije i jednog diviziona artiljerije grupe R o g e iz Mostarskog polja, iji je napad organizovao i njime rukovodio komandant njemake 369. divizije general Rajnike, krenulo je u napad ( B u r a ) na poloaje 9. udarne (dalmatinske) divizije na desnoj obali Neretve i namjeri da povrate zapadne dijelove Hercegovine, zauzmu Ljubuki, apljinu, Gabelu i Metkovi, porue mostove na Neretvi i ugroze bok i pozadinu 29. hercegovake divizije. Jedna neprijateljeva kolona je tokom noi zala iza lea 4. dalmatinskoj brigadi, koja je 28. januara izjutra napadnuta i s fronta od druge protivnike kolone, i razdvojeni dalmatinski bataljoni, gotovo ne pruajui otpor, povukli su se prema Ljubukom i apljini. Neprijatelj je ve bio zauzeo Ljubuki kada su 1. bataljon Hercegovake brigade narodne odbrane, manji dijelovi 4. dalmatinske brigade i 3. tenkovskog bataljona June grupe 1. tenkovske brigade, jedna eta ininjerijskog bataljona i ljudstvo Komande mjesta, sprijeili njemake i ustake vojnike da ve tog prvog dana prodora zauzmu i apljinu. Dva tenka bila su postavljena u grad da tite prilaze od eljeznike stanice itomislia prema mostu na Neretvi, a 4 tenka i 4 oklopna automobila u selu Tasoviima s istone strane Neretve. Nou izmeu 28. i 29. januara ule su u apljinu grupe ustaa i rano izjutra napale pjeadijskom vatrom ininjerijsku etu i tenkovske posade, a zatim su ojaani sa drugim (njemakim) snagama odbacile bataljon Narodne odbrane sa Gradine, koja dominira gradom. Tada su tri tenka, koja su kao pojaanje stigla iz Stoca, prodrla do zapadne strane apljine, do sela Trebiata, ali doekani od neprijatelja koji je nadirao od Ljubukog, vratili su se u apljinu. Zajednikim protivnapadom

216

pjeadije, tenkova i ininjeraca, povraena je Gradina, ali poslije 16 asova neprijatelj je silovitim napadom odbacio nae snage i ovladao i gradom i mostom. Tenkovi i borci koji su branili apljinu povukli su se u Tasovie na lijevu obalu Neretve. U tim okolnostima, u najodlunijem trenutku borbe za most na Neretvi stigla su kao pojaanje tri tenka 1. tenkovskog bataljona i odmah stupila u borbu. Jedan tenk je preao preko mosta i odbacio grupu Nijemaca, ali je ubrzo uniten i u tom momentu je na most jurnuo punom brzinom drugi tenk, ali se i on na sredini mosta pokvario i stao. Tada je komandir ete uputio jo jedan tenk da izvue oteeni. Meutim, njemaki protivtenkovski top ga je unitio. Tako su uniteni i oteeni tenkovi zakrili prelaz ostalim tenkovima preko mosta, a ubrzo su, poto su Nijemci i ustae zauzeli most, posluili i kao zaklon ininjercima prilikom miniranja mosta, koji je dignut u vazduh oko 21 as, zajedno s tenkovima. Neprijateljeve snage su nou 29/30. januara zauzele Metkovi i Gabelu, gdje su, takoe, poruili mostove na Neretvi, Trebiatu i Krupi. tab 13. hercegovake brigade 29. januara u 12,25 asova obavjetavajui bataljone da je u posljednja tri dana neprijatelj poduzeo snaan napad sa podruja Mostara, irokog Brijega i Jasenica na poloaje 9. divizije N O V i da je uspio da ovlada linijom Ljubuki - itluk - itomislii, te da, vjerovatno, ima namjeru da prodire i dalje ka apljini, Metkoviu i Stocu, u kom sluaju bi se mogao oekivati i napad na poloaje Brigade od pravca Busak - Blagaj - Buna, izdao je zapovijest da 4. bataljon, poto preda poloaje na sektoru Svaii - Vranjevii 2. bataljonu, odmah krene sa zamjenikom komandanta brigade Milanom Tabakoviem do Aladinia i apljine radi odbrane grada, da 1. i 3. bataljon i dalje ostanu na svojim poloajima sa zadatkom da 3. bataljon, uvajui svoj sektor, neposrednije sadejstvuje 2. bataljonu u borbi koja se mogla oekivati, a 1. bataljon da svoju etu iz sela Hodbine, prebaci sa svog desnog krila, na kote 236 i 270, odnosno na svoje lijevo krilo, ne dozvoljavajui neprijatelju da se prebaci na lijevu obalu Neretve, te da bataljon dri vrsto vezu sa Tenkovskom etom u Domanoviima i sa etom 2. bataljona u Hodbini. Kada se zamjenik komandanta 13. brigade Milan Tabakovi i komandant 4. bataljona Milan Bjelogrli, iji su borci od Pijesaka do Tasovia prevezeni kamionima, utvrdili 30. januara u ranim asovima da je neprijatelj poruio samo srednji potporni stub mosta u Capljni i da most nije potpuno sruen a da ga inenjerska eta moe osposobiti za prebacivanje tenkova, oklopnih automobila i artiljerije preko Neretve u apljinu, angaujui tri tenka i dva oklopna autmobila za podrku svoga bataljona, ete su krenule u napad i na drugoj strani rijeke uspjele da oko mosta obrazuju mali mostobran, kako bi ininjercima omoguili popravku mosta. Ali - ubrzo su ete poslije estoke none borbe, potisnute na lijevu obalu Neretve, gdje su te noi i sutradan, 31. januara, stigle jedinice 12. hercegovake brigade. Tu su ve bili komandant 29. divizije Vlado egrt i naelnik taba Drago ukanovi koji su, upozoreni i Titovim depeama da se apljina i ostala teritorija na koju su prodrle neprijateljeve snage mora odmah

217

osloboditi, formirali privremeni tab brigade za forsiranje Neretve (komandant Milan Tabakovi, naelnik Franjo Tomai i politiki komesar Milan Milievi, naelnik taba i pomonik komesara 12. brigade). Preite rijeku, a na ovoj lijevoj obali, ako vas potisnu ne oekujte da emo vas prihvatiti, za to nema ni mogunosti. Ovdje i nema ta da traite. Vi imate samo jednu obalu, onu prijeko, rekao je komandant Vlado egrt. Od prirunih prevoznih sredstava prikupljeno je samo 14 malih ribarskih amaca koji su mogli da ponesu po etvoricu boraca. Na toj osnovi privremeni tab sainio je plan forsiranja Neretve: prvo, jednom etom izvriti lani prelaz - forsiranje rijeke nizvodno od sruenog mosta u apljini u pravcu eljeznike stanice, drugo, da izviai, radi zavaravanja neprijatelja vre stalne pokuaje prelaza rijeke uzvodno, vie Poitelja, i tree, pod zatitom mraka, neprimjetno, izvriti prebacivanje 4. bataljona 13. brigade pod komandom Milana Bjelogrlia, i 2. bataljona 12. brigade sa komandantom Vladom Kaporom. Utvren je i sastav prvih desantnih grupa, pravci napada, njihova podrka u sluaju otkrivanja prelaza artiljerijom i tenkovima s lijeve obale Neretve. Forsiranje Neretve je proteklo kako se i oekivalo. Neprijatelj je zavaran i sve do zore glavno mjesto prelaza nije otkriveno. Ali, bili su to i trenuci strepnje boraca u plitkim amcima, u kojima je bilo i vie neplivaa, ta se sve moe dogoditi, ta ih eka na uzvienjima s druge obale. Poto je propao prvi pokuaj 2. ete da ovlada mostom, jer je s desne obale Neretve potisnuta na lijevu, u noi izmeu 30. i 31. januara jedan vod 3. ete neopaeno se prebacio amcima na vesla preko Neretve, nizvodno od poruenog mosta u rejonu eljeznike stanice, svjedoi o toj borbi za ponovno osloboenje apljine Muharem Kreso, sekretar aktiva Skoja i omladinski rukovodilac u 1. eti, koja se te noi, takoe, pripremala da izvri prelaz u rejonu poruenog mosta. V o d Danila elije koji se dohvatio desne obale rijeke kod eljeznike stanice doekali su njemaki vojnici i ustae i ubrzo je, uz ranjene i pogunulog politikog delegata Alije aria, vraen na lijevu obalu Neretve, gdje je zadrala i 1. eta. 355 Zamjeram zbog vae nebudnosti zbog neprijateljskog prodora u pravcu Metkovia, javio je vrhovni komandant Tito radio-depeom tabu 8. korpusa 30. januara, odmah poto je saznao za dubok prodor protivnikih snaga i ruenje mostova. Toga dana je poslao jo dvije depee 8. korpusu i dvije depee 29. hercegovakoj diviziji, zahtijevajui da se odmah pree u protivudar, povrati izgubljena teritorija i neposredno izvri pritisak i ugrozi Mostar. Od tada je Vrhovni komandant intenzivno pratio tok borbi i rukovodio dejstvima Korpusa i Divizije. Tako je ve sutradan, 31. januara, naredio 29. diviziji (kako je zabiljeeno u njenom operativnom dnevniku): Na sektoru Mostar - Metkovi morate odmah baciti jae snage i sadejstvovati sa jedinicama 8. korpusa. Izvijestite o izvrenom. 356355> 356>

Iz ireg pisma M. Kree koje je dobio autor monografije 5. januara 1987. VII, ANOP-a, d.l 152/11, f.5, dok. 2.

218

To je ujedno bio i poetak neoekivanog, velikog pokreta glavnih snaga 8. korpusa iz ireg podruja Knina ka zapadnoj Hercegovini, njegovih divizija, 19. i 26, koje e, uz 9. dalmatinsku i 29. hercegovaku, sainjavati snanu udarnu grupaciju na prilazima Mostara poetkom februara 1945. godine. I dok su u noi izmeu 31. januara i 1. februara 2. bataljon 12. brigade i 1. eta 4. bataljona 13. brigade kod sela Dretelja, uzvodno od apljine, prelazili Neretvu u plitkim drvenim seljakim amcima i na drugoj strani rijeke, poto su uvrstili mostobran, napali iznenaenog neprijatelja na Velikoj Gradini (k.296) i na k.l37, kao i na prilazima apljine, dijelovi hercegovake Brigade narodne odbrane su, juno od apljine, uz sadejstvo tenkova 1. bataljona, takoe, napali i oslobodili Gabelu. Neprijatelj se povukao iz Metkovia i Brigada narodne odbrane nastavila je da ga potiskuje prema Strugi i, obalom rijeke Trebiata, prema Ljubukom. Na tom nevelikom dijelu Neretve, od sjevernog mjesta forsiranja kod Poitelja do junog kod sela Draeva, bilo je 3000 boraca 29. divizije radi protjerivanja neprijatelja iz zapadne Hercegovine. Neretva je bila 'od brda do brda', a mi u plitkim i uskim sandolinama, najvie po trojica u jednom amcu, meu kojima neplivai iz hercegovakog 'posuja' vie zaziru od vodene matice nego od metka, potpuno bespomoni i preputeni veslau mjetaninu da nas prebaci na drugu obalu, udei se to nas u slaboj mjeseini posljednje januarske noi neprijatelj ne gaa sa kosa, mada su mitraljeski rafali nasumice povremeno obasipali rijeku, prisjea se skojevski rukovodilac noi u kojoj se 1. eta dokopala obale i krenula ka neprijatelju na Gradini. Neprijatelj nije imao snaga da neposredno zaposjedne obalu Neretve na ovom odsjeku i mi smo kroz umu Dreteljske ade pourili prema eljeznikoj pruzi i stanici u selu Dretelju. Zemljanom branom zaobili smo rukavac Neretve koji se odvaja od njene desne obale i poslije prolaska kroz tri usjeka i manji tunel, u koloni, zatieni eljeznikim nasipom, krenuli Dreteljskim poljem u pravcu apljine. Dalje se nije moglo bez borbe. Zasuli su nas meci sa Gradine, kao i borce 2. bataljona 12. brigade koji su nizvodno preli rijeku i zajedno sa 1. etom napali Gradinu. Javljajui 2. udarnom korpusu 1. februara da je jaina neprijateljevih snaga na sektoru 29. divizije istono od Neretve, uglavnom nepromijenjena, da su dva bataljona 10. brigade smjenila 12. brigadu kod Biograda i Udrenja, d a j e 11. brigada kod Umoljana, Rakitnice i Lukavca, da je 4. bataljon 13. brigade sa 12. brigadom napada u prostoru apljine, da je 14. brigada u pokretu prema Glavatievu, general Vlado egrt mogao je izvijestiti i to da dijelovi Divizije koji su prebaeni na desnu obalu rijeke Neretve vode uline borbe u apljini, da se ustae upornim protivnapadima odupiru u varoi, a izgleda da e naim uspjeti da ih istjeraju, poslije ega e biti nastavljeno gonjenje neprijatelja prema itluku, da ga je upravo toga asa tab 13. brigade izvijestio da je neprijatelj tog jutra odbijen prilikom ispada kod Gnjilog brda, Buska

219

i Blagaja prema Vranjeviima, kao i to da su Velika Gradina (trig. 296), sjeverno od apljine, ve u naim rukama, kao i Gabela.3-7 Dva dominantna uzvienja, Gradina i k.l37, bili su suvie znaajni za uspjeh borbe da bi ih jedinice 9. ustakog stajaeg djelatnog zdruga i Izviaki bataljon njemake 369. legionarske divizije prepustili jo uvijek nejakim iskrcanim dijelovima 12. brigade i 4. bataljona 13. brigade, pogotovo to se nisu na vrijeme, tokom noi, prebacile na drugu stranu Neretve jae snage radi uvrenja i proirenja mostobrana. Neprijatelj je kontranapadom zbacio iskrcane snage sa isturenih glavica i greda, nastojei da ih tokom dana, 1. februara, natjera u Neretvu i tu dotue. Branei se iza kamenih ograda, rijetkih kanalia za navodnjavanje, bez panike, iako su znali da ih na brisanom prostoru oko rijeke i u plitkim sandolinama mitraljeski rafali mogu istrijebiti, borci su zaustavili dvije elitne neprijateljeve jedinice i uspjeli do noi da sauvaju mostobran. Ako te noi izmeu 1. i 2. februara nije uspio napad na Gradinu i kotu 137, kao i na sam grad, ipak su za to vrijeme na zapadnu obalu Neretve prebaeni cio 4. bataljon 13. brigade i 1. i 4. bataljon 12. brigade, pa ve tog drugog februarskog jutra vie nije bilo sumnje u to da li e etiri udarna bataljona izvriti svoje zadatke. Neprijatelja je ekalo i drugo iznenaenje. Dok su 4. bataljon 13. i 2. bataljon 12. brigade tokom dana, 2. februara, napadali poljem i padinama Gradine i kote 137, uvrujui mostobran, dva bataljona 12. brigade krenula su uzvodno proirujui mostobran u pravcu Meugorje - urmanci, vie kilometara lijevo od njemakih i ustakih snaga koje su se borile protiv 4. bataljona 13. i 2. bataljona 12, ime je neprijatelju istovremeno bila ugroena i odstupnica prema itluku i Mostaru. Desetak i vie kilometara od desnog krila bataljona 12. brigade, koji su bili u obuhvatnom napadu, izviai 13. brigade, 1. februara navee, koje je vodio Salko Repea, preli su Neretvu i neoekivano napali ustae i andarme na eljeznikoj stanici u itomisliu, nekoliko ih ubili i ranili, a zatim se povukli na lijevu obalu Neretve. Uvjeren da su za dalje zadatke dovoljne samo ustake snage, njemaki general Rajnike je iz zapadne Hercegovine izvukao dva bataljona 370. puka, a sutradan i Izviaki bataljon, da bi ih uputio u Konjic u cilju ostvarivanja udara po brigadama 29. divizije, koje su se tamo prikupljale za napad. 358 Dva dana kasnije, 3. februara, dok su ustake i njemake snage ve odstupale od apljine, Neretvu je u nekoliko amaca preao jedan vod 1. bataljona i napao ustae i andarme u itomisliu. Na krmi prvog amca leao je, pored pukomitraljesca, desetar Stevo Medan, omladinac iz sela Ortijea u Mostarskom polju, koji je sa svojom desetinom bez pucnja upao u neprijateljev bunker, a zatim sa komesarom ete Muhamedom Kresom, komandirom Raidom Hodiem i njegovim zamjenikom Savom Saviem i tridesetak boraca, pretravi nepune dvije stotine metara do eljeznike stanice, napali andarme, trojicu uhvatili, nekoliko ubili, potjeravii preivjele uzbrdo iznad stanice. Sajlom, catarom, koja je bila potopljena, vod je cio dan, dok su se ustae povla357> 358>

Zbornik NOR, IV/33, dok. 8. Zbornik NOR, IV/33, dok. 33, fusnota 5.

220

ile od apljine, prebacivao preko Neretve plijen iz vagona punih hrane i vojne opreme. Iako je akcija bila manjeg znaaja, unijela je meu ustae i andarme vie pometnje nego to se oekivalo. Napadnute sjeverno i obuhvatno od apljine od 12. brigade i juno od grada od Brigade narodne odbrane, uz to pod avio-udarom 1. i 2. vazduhoplovne eskadrile NOVJ, neprijateljeve snage su 2. februara uzvratile protivnapadom na cijelom frontu, naroito u pravcu Meugorja, ali poslije vie pokuaja da potisnu bataljone prema Neretvi, mostobrani su krajem dana jo vie proireni, a tokom noi izmeu 2. i 3. februara pred poloajima neprijatelja naao se i 3. bataljon 12. brigade, smjenjujui 2. bataljon koji je imao vie gubitaka. U svanue su 4. bataljon 13. brigade i 3. bataljon 12. brigade zbacili munjevitim napadom neprijatelja sa Velike Gradine (k.296) i kote 137 potpuno ga razbijajui i natjerujui ga na panino bjekstvo. Bataljoni su se spustili na komunikaciju apljina - Trebiat i opkolili sa zapada neprijatelja koji je istrajavao u ulinim borbama u apljini i u manjim grupama se izvlaio prema Ljubukom. Sutradan, 3. februara, dok se u gradu ula pojedinana pucnjava prilikom likvidiranja zabarikidiranih ustaa, jedinice 29. divizije su na irokom frontu razgonile razbijene dijelove neprijatelja u pravcu itluka i Ljubukog i, do kraja dana, uspjele da ovladaju linijom Blizanci - Krehin Gradac - Meugorje - Donji Studenci, odnosno bataljoni 12. brigade su nadirali dalje prema zapadu i sjeverno pored pruge i Neretve. Dijelovi Brigade narodne odbrane doprinijeli su likvidaciji neprijatelja i u apljini, sprijeavajui mu odstupnicu prema Ljubukom. Jedinice 29. divizije povezale su se i sa 13. junodalmatinskom brigadom koja se iskrcavala u Metkoviu i krenula u napad prema Ljubukom, kao i sa 4. splitskom brigadom koja se od Vitine primakla Ljubukom. U napadu su uestvovali i po jedan bataljon 12. hercegovake brigade i Brigade narodne odbrane i, 4. februara u 20 asova, Ljubuki je osloboen. Istoga dana osloboen je i itluk. V e treu no smo na mostobranu, bez odmora i spavanja, pa je krajnje vrijeme da se neto radikalnije preduzme, zapisao je omladinski rukovodilac Muharem Kreso, jedan meu dvadeset jednim borcem 1. voda 1. ete 4. bataljona, koji je tokom borbe zamijenio ranjenog komandira voda aru Miloevia. U prvim naletima naa dva voda, u naslonu na 12. brigadu, izbila su na jurino odstojanje, a povisoka kamena ograda sluila nam je kao dobar zaklon i oslonac. Upravo smo se poeli prebacivati preko te ograde, kad je u streljaki stroj doao politiki komesar ete, moj doskoranji delegatski kolega Joe Kalarjev. Pokazao sam mu mjesta najisturenijih boraca, koje su veoma dobro podravali arcima Bileani Ramo amo i Hasan Kapidi. Komesaru sam objasnio da najjau vatru imamo iz bunkera, ija se silueta ocrtavala na nebu. Nisam ga mogao odvratiti i on se vjeto prebacio preko ograde i uskoro dopuzao do borca Piljevia, ali je tu pogoen direktnim pogotkom u glavu. Uskoro je pripremljen opti juri i pred samu zoru ovladali smo grebenom, a onda se, gonei ustae, za njima sjurili u selo Trebiat, ime je uee naeg bataljona u ovim borbama praktino bilo

221

zavreno. 359 Njen rasplet je zavren akcijama ete komandira Barie orlije koja je, ubaena duboko na put Meugorje - apljina, unijela pometnju i brzo odstupanje neprijateljevih snaga. Meu borcima 1. ete bile su i bolniarke Ljubica Borozan, Tijana Miloevi i Jovanka Babi, iji je politiki delegat voda Slavko Cukovi zapisao u svoj depni dnevnik i dnevni red vodnog sastanka svojih boraca. Govorilo se ta znai biti politiki svjestan i biti borac za bratstvo i jedinstvo, ovjek svoga vremena, drug i prijatelj, kakav treba da bude i kako to u njihovom ivotu izgleda odnos prema narodu, drugaricama, komandi ete i bataljona, odnos starih i novih boraca, da li se desetari osjeaju kao rukovodioci desetine boraca, koliko su svi moralno vrsti i disciplinovani, mogu li svaki zadatak ispuniti? Odmjeravali su se kao borci i u borbama na apljinskim kotama, kada su prvi preli preko Neretve i kada je nekoliko boraca iz voda ranjeno, meu njima i politiki delegat Cukovi i bolniarka Jovanka Babi. Ranjen je i komandir ete i vie boraca iz 4. bataljona. Meu poginulima iz Bataljona bili su, pored politikog komesara 1. ete porunika Joe Kalarjeva, Slovenca i obuarskog radnika koji je, uz mainsku i rune bombe, nosio ilo i kanap i borcima popravljao cokule i opanke, Alija ari iz Mostara i Savo Pejovi iz Dabra, Velija Bokailo iz Poitelja, gdje je dva dana prije pogibije preao Neretvu, Vojin Bajramovi sa Hrguda kod Stoca, Salih Hodi iz sela Viia kod apljine, Ante Filipovi iz Tuzle i Milo Vlai iz Polica kod Trebinja. Progonjeni od bataljona 12. hercegovake brigade i est aviona 2. lovake eskadrile NOVJ, koji su na itluku pogodili zgradu u kojoj su bili lanovi komande zdruga i mitraljirali razbijene kolone u odstupanju, ete i bataljoni 9. ustakog zdruga potpuno demoralisani uurbano su se povlaili na utvrene poloaje zelene linije gdje su ih ekala tri bataljona domobranskog 2. brdskog zdruga, po bataljon 369. i 370. grenadirskog puka, artiljerija i tenkovi, sigurni poloaji sa kojih su nou izmeu 27. i 28. januara krenuli u napad ka apljini i Metkoviu, i jednim dijelom ispunili svoje zadatke - sruili su mostove na Neretvi, Trebiatu i Krupi, povukli sa sobom izvjestan broj mladih ljudi i zelenokadraa, naoruanih kripara, stoku i drugi plijen, podiui, zakratko, i svoj moral i moral svojih simpatizera i saradnika. Njihov povratak na polazne poloaje bio je za njih i neoekivan i teak: izgubili su oko 300 vojnika i starjeina. Jedinice 29. hercegovake divizije i 9. udarne divizije NOVJ imale su 51 poginulog, 65 ranjenih, 10 se utopilo, 22 zarobljena i 35 nestalih, pored nekoliko desetina promrzlih. Dvanaesta hercegovaka brigada, bez 4. bataljona 13. brigade, imala je 15 poginulih i 25 ranjenih. Zaplijenila je 100 puaka, 2 minobacaa,359)

Iznenadno povlaenje gotovo itavog njemakog 370. puka u podruje Konjica radi pojave jedinica 29. divizije imalo je izuzetan znaaj za brz i za snage NOV povoljan rasplet dogaaja u borbi za ponovno osloboenje apljine. Naime, manevar 11. hercegovake brigade od Drine prema Konjicu i neprijateljevom saobraajnom pravcu Sarajevo-Mostar omogueno je forsiranje Neretve sjeverno i juno od apljine i odbacivanje neprijatelja na polazne poloaje (na zelenu liniju), tj. protivnapad je potpuno uspio zahvaljujui tome to je u istom vremenu njemaki 370. puk otiao prema Konjicu da intervenie protiv 11. hercegovake brigade. Bez toga, kada su na desnoj obali ostale ustako-domobranske snage, protivnapad preko Neretve, nema sumnje, imao bi drugaiji rasplet.

222

8 pukomitraljeza, 9.000 metaka, 150 mina, 150 runih defanzivnih bombi, radio-stanicu i drugu opremu. U borbama oko apljine na 4. bataljon je ubio 65 neprijateljskih vojnika i mnogo vie ranio, ubiljeeno je u operacionom dnevniku 13. hercegovake brigade o borbama Bataljona od 30. januara do 3. februara 1945. godine. M i smo imali 8 mrtvih drugova (izmeu njih 1 komesar ete, 1 delegat voda i 1 desetar) i 18 to lake i tee ranjenih. Zaplijenili smo 5 pukomitraljeza, 15 puaka, 2.180 metaka (jugoslovenskih), 2.000 za bredu, runih bombi 90.360 Pored gubitaka u ljudstvu i oruju (izmeu ostalog i 4 tenka), sruenih mostova i drugih ruenja i paljevina, ubijanja, 29. divizija je, i pored toga to je i njen protivnapad poslije estodnevnih borbi uspjeno zavren, neoekivanim prodorom ustakih i njemakih snaga u zapadnu Hercegovinu ne samo izvrila znatna pomjeranja svojih jedinica na poloajima prema zelenoj liniji, nego je izostao i namjeravani napad 11. i 14. hercegovake brigade na Konjic, Ivan-sedlo i Ostroac radi presijecanja veze mostarske grupacije sa Sarajevom, to je sve skupa onemoguilo sve etiri brigade u preduzimanju aktivnih dejstava. Napad 370. grenadirskog puka, koji je u okviru drugog dijela ambicioznog plana Bura trebalo da skri svaki pokuaj 11. i 14. brigade da oslobode Konjic, zavrio se borbom 4. februara kod Spiljana, kada je puk imao 50 poginulih i ranjenih, i njegovim povlaenjem u iroki Brijeg neposredno uoi poetka mostarske operacije. 361

Brigada u mostarskoj napadnoj operacijiKada se 4. bataljon, nakon borbi na sektoru apljine u kojima su borci ispoljili izuzetnu hrabrost, a komande eta i tab bataljona, i umjenost u rukovoenju jedinicama - vratio u sastav Brigade, no izmeu 6. i 7. februara proveo je u selu Rotimlji kao brigadna rezerva, oslukujui estoku pucnavu sva tri brigadna bataljona na komunikaciji Mostar-Nevesinje i oko neprijateljevih uporita na Buni, Kosoru i Blagaju. Dijelovi 1. bataljona preli su na desnu obalu rijeke Bune i Neretve, vodili su dvoasovnu borbu sa legionarima u uporitima Buna i Lozine, a zatim su se sa nekoliko ranjenih boraca vratili na polazne poloaje. Poslije uzaludnih nastojanja da se priblie bateriji protivtenkovskih topova, sa Kosora su se povukli i dijelovi 2. bataljona nosei smrtno ranjenog borca Idriza Aliju. Zastalo se i pred Blagajem, kao i 3. bataljon pred Gnjilim brdom i Dubovicom, odakle neprijatelj nije odstupao radi zatite komunikacije koja je vodila ka nevesinjskom garnizonu. Ovaj napad je bio vie demonstrativne prirode, pisao je tab 13. brigade Diviziji, a u vezi s operacijama sa desne obale rijeke Neretve koje su vodile jedinice 8. korpusa i 12. hercegovake brigade, upravo onog dana, 6. februara, kada je tab 8. udarnog korpusa primio depeu marala Tita: Jae snage trebate odmah orijentisati prema Mostaru, koje e zajedno sa 29. divizijom pristupiti likvidaciji svih neprijatljeskih uporita u rejonu Mostara kao i samog grada Mostara. Imajte u vidu360) VII, ANOP-a, k.l 152/11, f.5, dok. 2. 361) 29. hercegovaka divizija, str. 432, 433. 434.

223

da Nijemci izvlae snage iz Mostara na sjever i zato trebate brzo raditi. 362 Bila je to odluna etapa mostarske operacije, koja se zaela 30. januara 1945. protivudarom jedinica NOVJ na sektoru apljine, Gabele i Metkovia protiv njemako-ustakih snaga koje su krajem januara prodrle na osloboenu teritoriju zapadne Hercegovine, a okonala 4. marta 1945. na Ivan-planini, kada su brigade 29. divizije oslobodile posljednju stopu Hercegovine. Titova depea od 6. februara 1945. oznaila je poetak planskih borbi za osloboenje irokog Brijega, Mostara i Nevesinja, koje e trajati do 15. februara, i u kojima je Vrhovni komandant koncentrisao tri divizije 8. korpusa (9, 19. i 26) i 29. hercegovaku diviziju, Artiljerijsku brigadu (151 top), 1. tenkovsku brigadu (60 tenkova i 25 oklopnih automobila), 3. brigadu Bosansko-hercegovake divizije KNOJ-a, 39750 boraca i rukovodilaca (29. divizija 7370 boraca), naoruanih pored puaka, sa 2095 pukomitraljeza i mitraljeza, 4534 automata, i dvije vazduhoplovne eskadrile. Ta snana ofanzivna grupacija NOVJ sruila se na 30000 neprijateljevih vojnika oko irokog Brijega, Mostara i Nevesinja, uzdu zelene linije i komunikacijama do Ivan-planine, kojima je komandovao general Rajnike, komandant 369. divizije. Ona je, poslije oktobarskih poraza sa hercegovakim i dalmatinskim brigadama, reorganizovana, popunjena novim vojnicima koji su se povlaili s juga Balkana prema arajevu, ime je bitno izmijenjen nacionalni sastav i zvanino prevedena u isto njemaku diviziju, to jest prestala se nazivati legionarska - hrvatska, iako je u njenom sastavu i dalje ostao izvjestan broj legionara - jugoslovenskih dravljana i oko 1000 pomonih dobrovoljaca ( H i W i ) pripadnika raznih evropskih narodnosti. 363 Pored dva grenadirska puka 369. divizije, jednog puka 181. divizije, dva artiljerijska puka, protivavionskog diviziona, pionirskog i izviakog bataljona, bataljona veze, dva tvravska bataljona, snabdjevakih i drugih manjih njemakih dijelova, u neprijateljevoj grupaciji, koja se zatekla u mostarskoj operaciji, bila je i uveliko rastrojena 9. ustako-domobranska divizija, ostaci muslimanske milicije i orunika, i etnici iznad Mostara, kao i jedan bataljon italijanske faistike legije San Marko. Tako su u oruanom sudaru u podruju Mostara u februaru 1945. godine Vrhovni tab N O V i POJ i njemaka Vrhovna komanda ukrstili maeve, a ve poslije 10. februara Hitler die ruke od Mostara nemoan pred raspletom dogaaja u Hercegovini. Poslije dvodnevnih borbi za osloboenje irokog Brijega, 6. i 7. februara, gdje je neprijatelj imao 719 poginulih i 104 zarobljena vojnika, a jedinice 9. i 26. divizije NOV, Artiljerijska i Tenkovska brigada 602 izbaena iz stroja (105 poginulih, 448 ranjenih, 49 nestalih), ime je zavrena odluna etapa mostarske operacije, komandanti 8. korpusa i 29. divizije, general-majori Petar Drapin i Vlado egrt, na sastanku u Imotskom 8. februara, uskladili su dejstva svojih jedinica u daljoj etapi mostarske operacije - od 10. do 15. februara - napad i osloboenje Mostara i Nevesinja.362i VII, ANOP-a, k.l 19, f.8, d.1-2. 363) 29. hercegovaka divizija, str. 385, 386.

224

Dvanaesta hercegovaka brigada, koja je poslije borbi za ponovno osloboenje apljine ostala na desnoj obali Neretve i operativno potinjena 19. udarnoj diviziji, bila je u ovoj zavrnoj fazi borbe za Mostar lijevi susjed 13. brigadi, njenog 1. bataljona, napadajui Mostarskim poljem, uzvodno Neretvom i obroncima okolnih brda. Dok je 8. korpus usmjeravao napad svojih jedinica pravcem iroki Brijeg - Mostar, a poslije predaha i manjih borbi svojom zapovijeu od 12. februara naredio da je njihov zadatak oistiti sva uporita oko Mostara i osloboditi grad Mostar, tab 29. divizije usredsredio je 10. brigadu i dva bataljona 14. hercegovake brigade na njemaki garnizon u Nevesinju. U meuvremenu, od 7. do 13. februara ov. g. nije bilo naroite aktivnosti ni kod nas ni kod neprijatelja, kako stoji u relaciji 13. brigade od 1. do 28. februara, bataljoni Brigade su na svojim poloajima bili uglavnom u stanju iekivanja. S june strane grada, izmeu Neretve i Mostarskog blata napadala je 19. dalmatinska divizija, ojaana 12. hercegovakom brigadom, 9. divizija sjeverno od grada prema Drenici radi obuhvata mostarskog njemako-ustakog garnizona i sprijeavanja njegovog povlaenja ka Sarajevu i pristizanja pomoi dolinom Neretve, a 26. divizija, na pravcu glavnog udara od Mostarskog blata do Podruja, u zahvatu komunikacije iroki Brijeg - Mostar, podrana Artiljerijskom i 1. tenkovskom brigadom. Ova divizija je usklaivala svoje napade radi unitenja neprijateljevih snaga na liniji Keveljaa - Mikuljaa - k. 1111 - Jastrebinka i upada, tenkovima, u zapadni dio grada, a zatim i u njegov istoni dio, sa druge strane Neretve, gdje se oekivao susret sa jedinicama 29. divizije. Prema zapovijesti taba 13. brigade do 13. februara 1. bataljon je trebalo da napadne neprijateljeve poloaje od Bune do Kosora, 2. bataljon uporite Blagaj - Stjepan Grad, 3. i 4. bataljon poloaje na sektoru Bakraua - Tanovia Han - Gnjilo brdo, prebacujui jedan dio snaga preko komunikacije Mostar - Nevesinje, zaobilazei neprijatelja s lea. Napad 1. i 2. bataljona bio je uslovljen prelazom rijeka Bune i Bunice i likvidacijom uporita na komunikaciji Mostar - Nevesinje. Poto uporita na komunikaciji nisu unitena, a i prelaz preko rijeke nije tekao kako se oekivalo, neprijatelj se i dalje zadrao na poloajima oko Bune, na Kosoru i u Blagaju. Kada su sutradan, u napadu koji je poeo 14. februara u 10 sati, 3. i 4. bataljon ve bili ovladali uporitima u Biini i Dubavici gonei razbijenog neprijatelja preko Buska ka Gnojnicama i Mostaru, doekujui i razbijene neprijateljeve grupe koje su bjeale pred 10. hercegovakom brigadom na prostoru Kokorina - Kruanj - Banjdo i tu ih unitavali ili zarobljavali, kada su 1. i 2. bataljon, takoe, ovladali poloajima Blagaj - Buna - Kosor, napad jedne ete Mostaraca i njen prelaz preko rijeke Bune, podravan protivtenkovskom baterijom, pratio je i komandant 29. divizije, general-major Vlado egrt, koji je i njen prijelaz rijeke Bune i svoje vienje tog februarskog jutra saoptio kasnije u zapisima o ratnim dogaajima: Ovaj juri liio je na juri Prvog bataljona kojim sam komandovao u poetku ustanka. Usred bijela dana, pod neprijateljskom vatrom, borci su, ne zaklanjajui se, gazili hladnu rijeku koja im je hvatala grudi. Gazei rijeku pucali su iz puaka, mitraljeza. Juriali su vritei i pri-

jetei neprijatelju koji eka s druge strane rijeke... Sa zapadne strane, Dalmatinci su doprli do prvih kua u Mostaru! Pred no bataljoni Trinaeste brigade zauzee vojnu bolnicu koja se nalazila na junom ulazu u grad. 364 I upravo kada su ostale ete 1. bataljona i pritapski dijelovi Brigade prelazili rijeku Bunu i sa ostalim bataljonima uurbano nastupali ka junim prilazima grada, u ije su zapadne dijelove ve bile prodrle dalmatinske brigade, zamjenik politikog komesara i partijski rukovodilac 13. brigade Dragutin Vukovi je na samom poloaju, usred Mostarskog polja i usred dana, dobio 14. februara posredstvom taba 29. divizije radiogram Vrhovnog taba kojim se tabovi jedinica NOVJ ponovo upozoravaju da se svim oficirima domobranske i bive Jugoslovenske vojske, koji su dobrovoljno stupili (u NOVJ, prim. M.S.) do 15. septembra (1944) priznaje in i da se hitno dostave prijedlozi za priznavanje ina, da to vai takoe za one koji su dobrovoljno prili kasnije iz neprijateljskih redova, a dobili funkciju, da i onima koji su mobilisani na osloboenoj teritoriji i rasporeeni na dunost isto tako treba potvrditi in samo ako ga zasluuju. Na osnovu tog radiograma sa Titovim potpisom, partijski rukovodilac je od tabova bataljona zahtijevao (pismom) da odmah dostave spiskove aktivnih i rezervnih oficira bive Jugoslovenske vojske ili domobrana koji se nalaze u njihovim jedinicama, uz napomenu da to vai za one oficire koji su bili u bivoj Jugoslovenskoj vojsci ili domobranstvu (ne raunajui unapreenje od Pavelia), a koji u naoj vojsci nijesu dobili in ili im nije do sada priznat raniji in. 365 Tako je i u toj bici za osloboenje Mostara, kao i u mnogim prilikama, vladao Titov duh okupljanja svih jugoslovenskih naroda u zajednikoj borbi protiv neprijatelja, kada je svima koji su bili u okupatorskoj vojsci ili su, kao etnici, sluili interesima okupatora, pruena mogunost da, ukoliko nisu neposredno uestvovali u kaznenim ekspedicijama i drugim zloinima prema narodu i partizanima, ravnopravno sa drugim borcima NOVJ doprinesu osloboenju svoje zemlje. Partijski rukovodilac je toga dana uputio jo jedno pismo politikim komesarima bataljona, podsjeajui ih da dolaze u Mostar kao oslobodioci i da se ve nekoliko puta govorilo o puno nepoeljnih stvari u nekim prethodnim akcijama i o tome kakvo ponaanje i dranje treba da imaju nai borci i rukovodioci, da ne dozvole da ponos i odvanost boraca Narodnooslobodilake vojske splasne ba u momentu kada treba da su na visini, zahtijevajui u deset taaka da se zabrani samovoljno udaljavanje iz jedinica, ogranie dozvole za izlazak u grad, zabrani samovoljno zalaenje u privatne stanove, podrazumijevajui i neprijateljeve porodice, izlazak u kafane i javne lokale, da se pazi da li su hrana, pie i cigarete zatrovani, da se i o plijenu, pa i najmanjim stvaricama izvijeste tabovi, da tabovi bataljona ne mogu samovoljno primati nove borce bez prethodnog odobrenja taba brigade, da se ne smije desiti nijedan propust. 366364) v. egrt, Krv na kamenu, lp Depna knjiga, Sarajevo, 1958, str. 103. VII, ANOP-a, k.l 152/11, f.ll, dok. 16. 366) Muzej Hercegovine, K/6-11-284.

226

Sputajui se niz padine zvane miije gomile prema Blagaju, politiki komesar 2. bataljona Hasan Beribak i kurir Mujo Turajli upali su neoekivano u minsko polje, nagazili su na gusto posijane mine i teko su ranjeni. Komesar je leao oslijepljen, ranjen u glavu i grudi, a kurir gotovo iznakaen. Dok su s druge strane Bune borci i narod bili u nedoumici kako da pomognu ranjenim drugovima, seljak Skoaji iz Blagaja prvi se snaao i idui komesarovim tragom stigao do ranjenika i izvukao ih iz minskog polja.367 Na podruju Bakraue, gdje je snijeg od jednog metra pokrio sve vrtae, kamene grede i kote, ali i nagazne i potezne mine, u posljednjem estokom sudaru za osloboenje Mostara, 14. februara, iz naeg 3. bataljona poginuli su komandir 1. ete Vlado Sikimi, imao je 30 godina, koga je iz snjenog nameta pitoljem ubio njemaki oficir, komandir voda u Prateoj eti Milan Perii, koji je blizu Tanovia-hana nagazio na minu, i jedan i drugi neustraivi borci, zatim komandir odjeljenja Kosto Kojovi i borci Mihajlo Markov i Mihajlo Terzi, devetnaestogodinji mladii, koji su, takoe, poginuli od potezne mine - zapisao je pomonik politikog komesara 3. bataljona Kosto urica. Te noi su 1. i 2. bataljona upali u Mostar i zaposjeli centar grada, 3. bataljon je prenoio na prostoru Svinjarina, a 3. u Draevici. Dva dana kasnije, 16. februara, Brigada je u svom izvjetaju Stabu 29. divizije, pored kraeg navoenja borbi 13. i 14. februara, saoptila da je neprijatelj imao 250 mrtvih (15 oficira) i 110 zarobljenih, da su zaplijenjene etiri haubice, dva protivoklopna topa, dva brdska topa 75 mm, pet tekih bacaa, tri mitraljeza breda, 16 pukomitraljeza, 600 runih bombi, 220 puaka, 58000 metaka, etiri mainke, 30 konja. Za to vrijeme Brigada je imala 7 poginulih i 46 ranjenih. U ovim akcijama su se istakli svi bataljoni nae brigade, a naroito 3. i 4. bataljon koji su napadali na jako utvrena uporita andarmerijske stanice Biina, Dubovica, Busak i to su pored toga unitili veliki broj neprijateljskih vojnika koji su bjeali ispred nae 10. brigade iz Nevesinja. 368 Neka se spasava ko moe!, rekao je vojnicima ranjeni major Lant (Landt), poto je pukovnik Vecel (Wetzel), komandant 369. puka, izvrio samoubistvo u nemoi da bilo ta valjano smisli za svoju okruenu vojsku u Biini, kod Paljeva Dola poslije izvlaenja iz Nevesinja, gdje je predstavljala otvorenu metu borcima 10. brigade. Samo njih 300, pristiglih u Konjic preko Velea, nije vie moglo da predstavlja 369. puk (koji je ugaen), ukljueno je u 370. puk iji je komandant, major Beker ( Becker), ujedno i komandant njemakog garnizona u Mostaru, takoe, izvrio samoubistvo kada je pred komandom, smjetenom u hotelu Neretva, poslije podne 14. februara 1945. ugledao tenkove NOVJ, borce 12. dalmatinske i 1. proleterske (dalmatinske) brigade.369 ta se u vrijeme mostarske operacije, u njenoj zavrnoj etapi dogaalo na zapadnoj strani Mostara, kakav je beoug hrabrosti i bratstva iskovan u juriima brigada na posljednjim neprijateljevim poloajima oko Mostara, na planinskom masivu Jastrebinka sa najviim visovima zapadno od grada, kako je osvojena Mikuljaa i drugi utvreni poloaji367>

Oficir JNA u penziji, ivi u Mostaru. Poto je izgubio jedno oko, nakon djeliminog izlijeenja samovoljno je napustio bolnicu i doao na Ivan-planinu, gdje je ponovno ranjen. 368> VII, ANOP-a, k.l 152/11, f.5, dok. 5. 369> Zbornik NOR-a, IV/33, dok. 110 (fusnota), N. Ani: 12. dalmatinska brigada.

227

pred naletima boraca: 19. i 26. divizije, kako je prokren upad u grad 14. februara, upeatljivo svjedoe i gubici 8. udarnog korpusa. Mostaru na, dolazimo ti, poruka koju je iz osloboenog Trebinja uputio graanima prvi komandant Mostarskog bataljona iz prve ustanike godine, Salko Feji, preko stranica hercegovakog lista Sloboda 16. novembra 1944, tri mjeseca prije nego to su se u osloboenom Mostaru svili borci hercegovakih i dalmatinskih brigada, upuuje na veliinu podviga i goleme rtve: u mostarskoj operaciji, u kojoj je iz stroja njemako-ustake grupacije izbaeno oko 10.000 vojnika, podoficira i oficira (5.778 poginulih i 1.314 zarobljenih), jedinice Narodnooslobodilake vojske imale su 536 poginulih i 1.574 ranjena (8. korpus 450 poginulih i 1.417 ranjenih, 29. divizija - 86 poginulih i 227 ranjenih).5

Grad na borbenom poloajuModa je smrt Esada Fejia u borbama za ponovno osloboenje apljine, pete rtve porodice Muhameda i Adile Feji, kao i Ahmeda Brkia, koji je pao kod Nevesinja krajem 1944, nakon smrti svoje brae Hivzije, Hamdije, Osmana i sestre Fatime, smrt to pokosi i porodicu majke Ilinke Bala, njena etiri sina - Natka, Borisa, Slavka i Doka, i porodicu majke Save Borozan, iji su mu i pet sinova poginuli - uro, Lazar, Anelko, Danilo, Mirko i Dragan, a njen jedini preostali sin Branko kao borac 4. bataljona 13. brigade vodio borbu i u apljini, moda su rtve to ih dotad podnese Mostar, nekoliko stotina poginulih njegovih sinova i keri, i ubrzali odluku vojnog i politikog rukovodstva da prije osloboenja grada poalju u Mostar spisak palih boraca koji su ponikli u tom izvoritu bratstva i jedinstva, traei da ilegalni Gradski NOO obavijesti roditelje iji su sinovi i keri poginuli. ta je rukovodilo Mjesni NOO da ne saoptava istinu familijama poginulih drugova nije nam jasno, a pogotovo udi nas da na ovako oportunistiki nain prilazite ovoj stvari koja, ako bi i dalje ostala zatakavana, moe se u momentu osloboenja grada Mostara ljuto osvetiti naem Narodnooslobodilakom pokretu, pisalo je u dopisu poslije obavjetenja da su samo rijetki pojedinci imali snage da zau u kue iz kojih je poginulo dvoje, troje i vie ukuana. alosno je da do danas vai prethodnici nijesu imali toliko hrabrosti da iskreno priu oevima i majkama poginulih boraca koji su svjesni zato su im sinovi poli u borbu, pa prema tome i zato su svoje ivote dali. Potrebno je da na zgodan nain preko prijatelja naeg pokreta saoptite svim familijama naih drugova koji su do danas poginuli te u vezi toga dostavljamo i njihova imena. 371Mostarska operacija, VIZ, Beograd. 1986. str. 23. U izvjetaju taba 29. divizije od 19. februara 1944, kojim je tab 2. korpusa NOVJ obavjeten o osloboenju Nevesinja i Mostara, sem ostalog, pie: U svim akcijama u vremenu od 1. od zakljuno 19. o.mj. jedinice X X I X divizije ubile su 2062 neprijateljska vojnika, a zarobile 120 vaba i 150 domobrana. Sopstveni gubici divizije bili su 70 mrtvih, 196 ranjenih i 4 nestala. Zaplijenjeno je 28 topova, od kojih je veliki broj neispravan, 1400 puaka, 113 mitraljeza, 270.000 metaka, 9 kamiona od kojih je veina neispravnih, 7 luksuznih automobila, 14 motocikala, 113 pitolja, 15 bacaa, 51 mainka, 1400 komada runih bombi, 6 telefonskih aparata, 45 kola, 160 konja, 8.000 granata za topove i oko 2 vagona hrane. Predalo se je 30 domobrana i 7 oficira. (Zbornik, IV/33, dok.110). 371> Most. Mostar, april 1985, broj 57, str. 24.370)

228

Dok su iz gradskih predgraa njemaki topovi tukli poloaje petnaest pjeadijskih brigada 8. udarnog korpusa i 29. divizije, 1. tenkovske i Artiljerijske brigade, koje su se u irokom luku neposredno primakle gradu i ve zale u Mostarsku kotlinu, vie naoruanih udarnih grupa u gradu, kojima je rukovodio Mjesni komitet KPJ za Mostar i obavjetajac Vojo Osmokrovi, uvalo je mostove i vanije objekte u Mostaru, i na taj nain, izvravale zahtjev marala Tita da se ouvaju svi objekti na pravcima nastupanja jedinica NOVJ. Preko poloaja 13. hercegovake brigade i voena njenim kuririma, probila se na Podvele i Seida Kavara, omladinka iz apljine, radio-telegrafista 8. udarnog korpusa, koja je kao bula, obuena u alvare, teglei konja natovarenog drvima, i sa radio-stanicom u vrei sijena na samaru, bez propusnice i legitimacije, sa velikim komadom kukuruznog hljeba pod pazuhom, spustila u Mostar i ubrzo iz nekoliko kua i ulica, mijenjajui talasne duine, uporno i predano javljala jedinicima NOVJ vijesti iz grada. Pored toga, zaplijenjenom mainkom sa ostalim ilegalcima poela je da tue legionare i ustae koji su se probijali prema Konjicu ili su se sputali sa Velea poslije poraza nevesinjskog garnizona u Biini prilikom povlaenje ka Mostaru. Meu obavjetajcima ilegalnog pokreta, koji su imali uporite u Komandi garnizona i Komandi vojne policije, u Domobranskom gorskom zdrugu u kojem su radio-ifranti bili saradnici NOP-a i drali radio-vezu sa 29. divizijom, bio je i domobranski oficir Grga Papac, vii graevinski tehniar, Stoanin, jedan izmeu vie naoruanih ilegalaca iji su rad objedinjavali Asim Duranovi i drug iz 29. divizije Vojo Osmokrovi, obuen u uniformu domobranskog avijatiarskog podoficira. uvajui od ruenja Stari most, bijeli okamenjeni polumjesec, podignut 1566. godine, i tri betonska mosta prebaena preko Neretve, koja su bila minirana, kada su gradom padale topovske granate sasvim primaknutih jedinica 8. udarnog dalmatinskog korpusa, praeni grmljavinom i bljeskom munja u olujnoj noi, hukom Neretve, oruane grupe su i pored straa na mostovima izvrile svoje borbene zadatke. Pod lukove Carinskog betonskog mosta, obezbijeen udarnom grupom koja je motrila na ustau s jedne strane mosta i njemakog straara na drugoj, krijui se u kui mostarskog prvoborca Zivka Pape Henija neposredno pored mosta, popeo se Grga Papac, inenjerski oficir, saradnik NOP-a. U mraku sam napipao cigle, jer je eksploziv bio postavljen na pijesak, a sve je bilo ograeno ciglama, sjeao se te noi smjeli diverzant. Prvo sam napipao kabl, presjekao i blokirao ga, a zatim, pipajui, pronaao eksploziv, koji je bio u nekom ukavom celofanu. Bilo je, mislim, pet ili est vrea od po pet do est kilograma i sve sam to bacio s mosta u Neretvu. Grmljavina je pomogla da se ne uje pljusak, a straari su, kako mi je kasnije rekao voa grupe za obezbjeenje Omer Arpadi, bili potjerani pljuskom u straarnice. Zatim sam, koliko sam mogao u mraku, poredao opet cigle na mostu... Za to vrijeme su rukovodilac OZN-e 13. hercegovake brigade Vukota Miloevi, obavjetajni oficir njenog 1. bataljona Alija Kreso Ala sa saradnicima iz grada, likvidirali nekoliko provokatora i agenata u mostarskim kvartovima. Partijska tamparija (tehnika), koja je u kui Mus-

229

tafe Mutovia Petka od oktobra 1940. i u najteim uslovima okupacije, sve do osloboenja grada, svakog drugog ili treeg dana tampala Bilten Mjesnog komiteta KPJ za Mostar, tih posljednjih dana u okupaciji umnoila je svoja glasila i tira. Grad je grozniavo oekivao svoju vojsku. Oko mosta na Neretvi u centru grada, izmeu hotela Neretva i Bristola, vodila je borbe 12. dalmatinska udarna brigada pripremajui se za prelaz preko rijeke, kada je naoruana grupa na padinama Velea susrela prve hercegovake partizane, a zatim se uputila ka zgradi njemake Komande, gdje je, nakon kraih pukaranja, zarobila petnaestak ^Nijemaca i domobrana. uvali su ih na Mazoljicama, gdje je koji sat kasnije druga grupa dovela dvadeset i nekoliko vojnika i graana koji su bili u bjekstvu. Juno od te dvije oruane grupe, u Fabrici duhana i u Duhanskoj stanici, vie od sedamdeset aktivista, meu kojima je bilo i 36 drugarica, uvalo je 22 vagona penice u skladitima, i zgrade, postrojenja, sirovine. Raznim saboterskim akcijama uspjeli su da izbjeglicama iz Hercegovine - koji su bjeali ispred NOVJ i kojima je ustaki stoer obeao raspodjelu svih koliina ita - ustae dodijele samo 3500 kilograma penice, a ostatak od 217000 kg predali su Komandi mjesta u tek osloboenom Mostaru. Sauvano je i 62 miliona kuna (novac predvien za otkup duhana) koje su predate Oblasnom NOO-u za Hercegovinu. U ranim popodnevnim asovima 14. februara stigao je kurir iz grada u fabriku i pitao nas da li nam treba pomo, svjedoi o tim dogaajima Omer Hadiomerovi. Prije toga je odred fabrike od 50 naoruanih radnika i radnica ve zauzeo svoja mjesta, tako da pomo za ouvanje fabrike i postrojenja od eventualnog unitenja nije bila potrebna. Kao komesar odreda zatraio sam od radnica, koje su se u to vrijeme nalazile u skladitu, dobrovoljce koji e otii i pripremiti veeru za dalmatinske partizane. Njastarija radnica fabrike, Stoja Crnogorac, prva se javlja, a za njom polaze na izvrenje zadatka Hana Buri i ulsa Hadrovi. U 14 asova, kao sekretar osnovne partijske organizacije odrao sam miting, na kojem sam Fabriku duhana i Duhansku stanicu proglasio slobodnim, uz napomenu da se do dolaska jedinica N O V i organa narodne vlasti odre red i mir. Susret sa jedinicama N O V bio je uzbudljiv i dirljiv, a jo iste veeri, na zidu u radnikoj kuhinji, ispisana je velika parola: 'Do sada smo sabotirali, a od sad emo udarniki raditi'. 372 Dok su graani Mostara mogli da itaju proglas Gradskog odbora NOF-a, da osloboenjem grada borba nije zavrena, da veliko djelo za koje je 1941. poveo narode nae zemlje maral Tito nije jo zavreno, ratni dopisnik i saradnik lista 8. korpusa Za slobodu ivko Mili trkalj napisao je 15. februara 1945. u svom prilogu Iz osloboenog Mostara: Znali smo da je Mostar napredan, partizanski grad sa asnom tradicijom. Znali smo da e nas dobro i objeruke doekati, ali nijesmo znali da a nas doekati ovako. Svaki je borac osjetio da se nije zaludu borio i da se ima rata boriti kad mu je narod tako zahvalan.372) Odbor za pisanje istorije revolucionarnog radnikog pokreta Mostara, MG-92.

230

Pred OstrocemNavee uli u Mostar. Poslije 46 mjeseci okupacije Mostar je slobodan. Mostarski bataljon se smjestio u hotel 'Kaiman' kod eljeznike stanice, gdje smo napravili pravi nered, zapisao je hroniar 1. bataljona a sutradan: Smjeteni smo u Junom logoru. Hvatamo ostatke razbijenog neprijatelja. Mostar u oduevljenju kome nema kraja. U bataljon dolaze roditelji i rodbina poginulih Mostaraca. Teko je i muno davati odgovore na pitanja: ta je sa mojim sinom, mojom kerkom? Gdje je i kako poginuo? Ljudi dostojanstveno podnose gubitak svojih najdraih. ta kazati o 445 poginulih boraca Mostarskog bataljona od prve ustanike godine do njegovog ulaska u 13. hercegovaku brigadu, o svakom drugom borcu koji se nije vratio kui, meu kojima je 211 Mostaraca!373 Dan je bio vedar i sunan (17 februar) kada je 13. hercegovaka brigada neposredno sa parade jedinica 8. korpusa i 29. divizije u Mostaru krenula ka Bijelom Polju i, u selu Jasenjani, smjenila 1. proletersku (dalmatinsku) brigadu, izviajui dolinom Neretve ka Drenici i Grabovici. Neprijatelj se, poto je osjetio brigadne prethodnice, povukao ne prihvatajui borbu sve do Aleksina Hana, ruei sa sobom mostove i druge objekte na makadamskoj cesti i eljeznikoj pruzi. Poto su bili porueni mostovi i kod Aleksina Hana, dva bataljona Brigade su 19. februara napadom preko Risovca (k. 1035), ka Glogonici i Prenju, ubrzali povlaenje neprijatelja prema Jablanici i Rami. Uporedo sa gonjenjem njemakih vojnika, ustaa i domobrana na lijevoj obali Neretve, cestom ka Konjicu, dva bataljona 10. brigade vrila su pritisak na njemako-ustake jedinice koje su se povlaile eljeznikom prugom na desnoj obali rijeke Neretve. Poslije kraeg napada 13. i 10. brigade naputena je i Jablanica (20. februara), gdje je udarna oruana grupa saradnika NOP-a uspjela da sauva most na Neretvi, dok su svi drugi objekti na eljeznikoj i cestovnoj komunikaciji porueni. U progonjenju neprijatelja ka Ostrocu, ubijeno je dvadeset ustaa i zarobljeno petnaest milicionara, a na desnoj obali Neretve bataljoni 10. brigade oslobodili su Ramu. Sutradan su dva bataljona 13. brigade stjerali neprijatelja u Ostroac. Ubili su trideset ustaa, a izgubili trojicu boraca, pored osam ranjenih. Sutradan, 22. februara u 11 asova, oko hiljadu neprijateljevih vojnika napalo je poloaje 1. i 3. bataljona od pravca elebia, Lisiia i373>

Uoi mostarske operacije politiki komesar 13. hercegovake brigade, major Enver emalovi, pozvan je u Beograd na novu dunost. Bilo mu je veoma teko to nee moi uestvovati u borbama za osloboenje Mostara, prisjeao se tih dana zamjenik komandanta brigade Milan Tabakovi. Prihvatio je moj prijedlog da napie pismo majci Hasibi i sestri Nesteri, da bi nam vjerovali da je Enver iv, jer - ko bi ih drugaije uvjerio u istinu. Kada smo stigli u Fabriku duhana u junom dijelu grada, ja i Smail Balali, naelnik taba nae brigade, krenemo automobilom ka Bijelom polju, na sjevernoj strani grada, gdje se sklonila Enverova majka. Uz put, neoprezni ofer kolima obori djeaka, teko ga rani, i hitno ga odvezemo u bolnicu. Dok se nedaleko od Bijelog polja vodila borba, majka Hasiba nas ljubi, dri pismo u ruci, vjeruje i ne vjeruje da joj je sin iv. Neko nam je tada javio da se sa mostarskog aerodroma moe dobiti veza sa Beogradom i mi majku Hasibu odvedemo do avijatike i ona je, napokon, uspjela da razgovara sa sinom. I vratimo se kod Hasibe i njene kerke, koja je toga dana prvi put vidjela Smaila Balalia. Vidjeli se i zavoljeli. I vjenali.

231

Ostroca, pokuavajui da se zabace za lea bataljonima koji su bili na liniji Osite-Zakalaa-Stjenica. Odlunim napadom 4. bataljona preko Golog brda (k. 1217), Bunara i Javorika neprijatelj je odbaen ka elebiu, Konjicu i Ostrocu. Prvi i 3. bataljon, koji su bili odbaeni od Ostroca, ponovo su kontranapadom zauzeli ranije poloaje. Bataljoni su imali dva mrtva i tri ranjena borca, a neprijatelj dvadeset poginulih i vie ranjenih. U vrijeme dvodnevnog zatija, 23. i 24. februara, tab 13. brigade upozorio je u svom dopisu od 23. februara bataljone da se ne pridravaju u zapovijestima tano naznaenih pravaca i vremena napada, da ne posveuju dovoljno panje meusobnoj vezi, da se to stalno ponavlja u naoj brigadi, da su izostala obavjetenja o neprijatelju i samoinicijativa u njegovom gonjenju od Bijelog Polja do Ostroca, da je zbog slabe budnosti progonjenom neprijatelju bilo omogueno da neoekivano napadne bataljone, da od 3. bataljona preotme zaplijenjeni top, da su izostala dejstva izviakih desetina i obavjetajnih organa 1. i 3. bataljona, koji na svom sektoru nikada nisu znali tanu jainu neprijatelja, odakle dolazi, da se ne zna pravi znaaj i ne upotrebljava teko oruje kad je najcelishodnije. 374 Ispoljeno je i nedovoljno sadejstvo izmeu dva bataljona 13. brigade i dva bataljona 10. brigade prilikom napada na Ostroac s obje strane Neretve, gdje je oko 300 njemakih vojnika i 700 ustaa odoljevalo u vrsto povezanim otpornim takama. Napadu je sadejstvovala i 17. brigada (Ramska) 10. udarne divizije NOV, koja je vrila pritisak na eljezniku prugu Ostroac-Konjic i, tom prilikom, otetila neprijateljev blindirani voz. Bataljoni 13. brigade imali su etiri poginula i devet ranjenih. Vie se nije moglo oekivati da e se snani neprijateljev garnizon u Ostrocu moi unititi bez vee i organizovanije borbe. Zbog toga je u sastav 13. brigade nou izmeu 27. i 28. februara stigla baterija brdskih topova 75 mm koja je, 28. februara, tukla neprijateljeve poloaje u Ostrocu i oklopni voz. Brigada je, uglavnom, u toku mjeseca februara bila stalno u ofanzivi i gonjenju neprijatelja, pisao je Stab 13. brigade 2. marta 1945. godine Diviziji.375 Brzina u gonjenju neprijatelja mogla je biti vea i neprijatelj u tom sluaju ne bi uspio da u ovolikoj mjeri oteti komunikaciju uz dolinu Neretve i ne bi uspio da izvue svoj materijal i teka oruja. Brigada koja je u februara ubila 394 neprijateljeva vojnika, podoficira i oficira i 101 zarobila (pored velikog plijena), izgubila je 32 poginula i 84 ranjena borca, bila je premorena borbama i, progonei neuporedivo snanijeg protivnika dolinom Neretve, bataljonima 10. hercegovake brigade, nije mogla ponoviti svoj oktobarski pohod iz 1944, kada je likvidirala 14 neprijateljevih uporita, meu kojima i 9 eljeznikih stanica na eljeznikoj pruzi Hum - Gabela. To se, uostalom, nije moglo ni oekivati, jer kada je u mostarskoj operaciji skren otpor oko 30.000 njemakih vojnika i kolaboracionista i kada su se dolinom Neretve uputile preostale neprijateljeve snage prema Konjicu i Sarajevu,374>

VII, ANOP-a, k.l 152/11, fas.2, dok. 7. " 5 ) VII, ANOP-a, k.l 146/11, f.4, dok. 7.

232

ali i dalje snane i organizovane, moglo se oekivati da e i eelon za gonjenje sainjavati udrueni dijelovi tenkova, pjeadije, dalekometne artiljerije i avijacije, da ukljuivanje u gonjenje i presretanje 11. i polovine 14. hercegovake brigade, kao i 17. ramske brigade, koje su se, kako znamo, ve nalazile na odstupnom pravcu - nije bilo teko ostvariti, kako je u nae vrijeme izloio neka iskustva iz mostarske operacije prvi komandant 13. brigade Danilo Komnenovi, iznosei etiri sintetizovana iskustva: (1) obavjetajna sluba (nije se proniklo u namjere nacistikog komandovanja); (2) izolacija operacijske prostorije u toku operacije, gdje je najvanije bilo sprijeavanje intervencije neprijateljevih rezervi iz prostora Sarajeva prema Mostaru (a) nije ostvareno (iz Sarajeva je dovueno u Mostar 5.000 novih vojnika); (3) izbor pravca i glavnog udara; glavni udar snaga 8. korpusa usmjeren je pravcem Koerin - iroki Brijeg - Mostar, odnosno preko najbolje utvrenih i branjenih reona neprijateljeve odbrane, a operativna vjetina steena tokom naeg NOB-a protivi se izvoenju glavnog udara preko najutvrenijih rejona odbrane i, (4) eelon za gonjenje, koji je valjalo pravovremeno pripremiti i odreenim tabom objediniti i sinhronizovati, jer iskustvo kazuje da se neprijatelj najlake tue kada odstupa poslije poraza, kada je moralno uzdrman, pod uslovom da je znatno pritisnut dobro pripremljenim i voenim gonjenjem. O nekim znaajnijim obiljejima mostarske operacije saoptio je svoje vienje i komandant 4. bataljona 13. hercegovake brigade Milan Bjelogrli, uoptavajui u osam taaka osobenosti bitke februara 1945. koja je prema kariterijumima teorije ratne vjetine, imala gotovo sva bitna obiljeja savremene napadne operacije armijskog nivoa, kakve su izvoene u drugom svjetskom ratu, konkretizujui svoja gledanja od jedinstvenog cilja, objedinjenog komandovanja, napadnih pravaca i vie objekata operativnog znaaja, vremena trajanja operacije, koncentracije snaga i intervidovskog obiljeja mostarske operacije do sadejstva na frontu i sa snagama NOP-a u gradu, do razmatranja dubine operacije, ukluujui i fazu gonjenja (oko 100 kilometara), to mostarsku operaciju svrstava u kategoriju prostorno najobimnijih operativnih zahvata koje smo izvodili u ratu, do tvrdnje da je ona bila dostojan dokaz sposobnosti Narodnooslobodilake vojske Jugoslavije (Jugoslovenske armije) da uz podrku naroda, na jugoslovenskom ratitu, sopstvenim snagama izvede predstojeu zavrnu operaciju najvieg strategijskog nivoa, i potpuno oslobodi preostali dio zemlje.. . 376376) Mostarska operacija, VIZ, 1986, D. Komnenovi: Neka iskustva iz mostarske operacije i M. Bjelogrli: Neka znaajnija obiljeja Mostarske operacije. Istoriar Nikola Ani u lanku Mostarska operacija, objavljenom u N A februara 1980, pie: Dnevni napad bilo je naelo tadanjeg dejstva 8. korpusa s obzirom na zasienost borbene tehnike i njeno potpuno korienje u vidljivim asovima. U napad je krenulo osam brigada, od ega su dvije bile u korpusnoj rezervi. Tenkovi su u prvoj liniji borbe pruali neposrednu podrku pjeadiji, to je bilo uslovljeno potrebama proboja organizovane duboko eelonirane odbrane neprijatelja. Komandant 8. korpusa, general-major Petar Drapin, morao se opredijeliti za frontalni proboj, s manjim obuhvatom neprijateljske grupacije kod irokog Brijega. Zemljini uslovi mu nisu nudili manevar veeg obima i iri obuhvat... U izvjetajima taba 8. korpusa Vrhovnom tabu NOVJ od 25. februara 1944 (Zbornik NOR, IV/33, dok. 136), temeljno su izloene sve znaajnije injenice o mostarskoj operaciji, od sastava neprijateljeve grupacije i njenih namjera, vlastitih snaga

233

Okupatorove vojnike koji su se dolinom Neretve na zaelju duge kolone povlaili prema Sarajevu, oekivala je u Ostrocu nova borba. Ispod okolnih brda, na kojima su borci provodili studene dane i noi, svila se varo na Neretvi u kojoj se ispoljio, valjda, najupeatljiviji kolektivni otpor Muslimana i Hrvata u spasavanju Srba u Hercegovini ljeta 1941. U tom sreditu optine ustae su pohapsile sve domae Srbe, strpali ih u vagone i optinski zatvor, namjeravajui da ih poalju u koncentracioni logor, a to znai u smrt. Iznenadili su ih okupljeni graani Ostroca. Niko ih nije mogao sprijeiti da otvore eljeznike vagone i optinski zatvor i sve uhapene oslobode, ispoljavajui na taj nain jedinstvo i bratstvo graana. U iekivanju napada na Ostroac, u tabu 13. brigade 25. februara u 14,45 asova sasluan je komandant 1. bataljona Lazo voro, kome je, nakon ubiljeenih biografskih podataka, postavljeno pitanje: Na dan 10. februara 1945. godine, prilikom dolaska pomonika komesara Brigade u tab vaeg bataljona i povodom razgovora o odlikovanjima koja su dodijeljena od komandanta 29. divizije, sa kakvom si namjerom rekao: 'To je orden Marije Terezije', koji je meni dodijeljen. Ono to sam rekao, da je to orden Marije Terezije, odgovorio je komandant Mostarskog bataljona, rekao sam radi toga to sam vidio da ista odlikovanja dobijaju borci koji su u nau vojsku doli prije godinu dana, a odmah poslije toga sam se pokajao jer sam uvidio da sam pogrijeio. Zato si odlikovanje koje ti je urueno skinuo poslije pola sata?, bilo je jedno od slijedeih pitanja, i borac iz prve ustanike godine, niandija tekog mitraljeza na Neretvi i Sutjesci, otvoren i brz na jeziku, odgovorio je: Skinuo sam ga radi toga to je ranije izdato nareenje od taba 13. brigade da se odlikovanja nose samo na proslavama i sveanim danima. 377 ' Kada se toga dana navee, 25. februara, komandant Lazo voro vratio u 1. bataljon, politiki komesar bataljona Fadil Numi je zapisao: Napali Ostroac (utvrdu, zove se Grad) bez uspjeha. Neprijatelj se ilavo brani.

3771

i njihovog zadatka do toka operacija (u tri faze), podrazumevajui i sadejstvo sa 29. hercegovakom divizijom. U izvjetaju je zabiljeeno ta je sve zaplijenjeno ili uniteno: 23 topa, 24 bacaa, 30 oklopnih pesnica, (protivtenkovski runi bacai), 20 mitraljeza, 173 pukomitraljeza, 47 strojnica (mainki), 1.900 puaka, 3 tenka, 98 pitolja, 1.780 runih bombi, 3.150 topovskih granata, 6.600 za tromblone, 1.220 za bacae, 4.220 nagaznih mina, 693.000 metaka, 60 km telefonskog kabla, 34 kamiona, 198 konja, 15 radio-stanica, 3 flaka i druga ratna oprema.'' U kritikom osvrtu na bitku kod Mostara, sem ostalog, reeno je: Naa odluka za napad na iroki Brijeg i zatim napad na sam Mostar bila je ispravna i izdate zapovijesti i direktive bile su u tom smislu realne i izvodljive... Komandovanje divizijama, Tenkovskom brigadom i Artiljerijskom brigadom bilo je vrlo dobro. .. U toku bitke za Mostar pokazalo se da je saradnja izmeu pojedinih rodova vojske bila dobra, no jo uvijek ne na poeljnoj visini. Na pojedinim sektorima pjeadijske vatre... Saradnja tenkova sa pjeadijom i artiljerijom bila je vrlo dobra... VII, ANOP-a, k.l 152/11, f.7, dok. 1.

234

Ka poloaju kod Lanista na Ivan-planini,

marta 1945.

Grupa boraca na Ivan-sedlu.

U rovu usred dubokog snijega

Borci Drugog bataljona kreu u juri na Ivan-sedlu,

marta 1945.

Dva borca etvrtog bataljona u rovu na Ivan-planini

Borbe na Ivan-sedlu, marta 1945. Borci Drugog bataljona na Ivan-sedlu, marta 1945.

Sahrana politikog komesara Treeg bataljona Rajka Miloevia u Podorocu na Ivan-planini poetkom marta 1945. Pored groba sestra (bolniarka) poginulog komesara

lanovi Propagandnog odsjeka Brigade na Ivan-sedlu, marta 1945. Stoje: brigadni fotograf Mustafa Kalajdii, Mensur Seferovi, Gao Mijanovi i Duan Zelen. Klee: Ahmed Sarajli i Mehmed Sadovi

L

Na Ivan-pianini, marta 1945. Dok jedan borac osmatra, dvojica spavaju, jedan glasno ita a drugi slua

Na Prvoj omladinskoj konferenciji USAOJ-a Hercegovine u Mostaru, marta 1945, prisustvovala su i 33 delegata Brigade. Na fotofrafiji: omladina Bilee na mostarskim ulicama s prelaznom zastavom koju je dobila kao najbolja omladinska organizacija u Hercegovini

Stab Treeg bataljona u sklonitu na Ivan-sedlu, marta 1945: pomonik komesara Kosto urica, politiki komesar lanko Kundaina, komandant Novica Kijac, zamjenik komandanta Veljko Okuka i komandir 3. ete Milorad Popara

U selu Brdani na Ivan-planini, marta 1945. Parenje odijela

.. eljkovo, Rogaij i Vijenac su sino 3 puta prelazili iz njihovih ruka u nae i obratno... , pie u izvjetaju taba 13. brigade pomoniku naelnika taba 29. divizije 7. marta 1945.

5tab Treeg bataljona u sklonitu na Ivan-sedlu, marta 1945: pomonik komesara Kosto Burica, politiki komesar Janko Kundaina, komandant Novica Kijac, zamjenik komandanta Veljko Okuka i komandir 3. ete Milorad Popara

V selu Brdani na Ivan-planini,

marta 1945. Parenje odijela

.. eljkovo, Rogalj i Vijenac su sino 3 puta prelazili iz njihovih ruka u nae i obratno... , pie u izvjetaju taba 13. brigade pomoniku naelnika taba 29. divizije 7. marta 1945.

Izvjetaj taba 3. bataljona tabu 13. hercegovake NOV brigade od 9. aprila 1945. o akcijama i brojnom stanju Bataljona

Hercegovaki borac - list 13. hercegovake NOU brigade broj 2-3, mart 1945.

esto poglavlje

Od Ivan-planine do Triglava(mart - april - maj 1945)a uzvienja koja sa jugoistoka opasuju varoicu Ostroac, gdje kanjon Neretve pritisnut golim gromadama Prenja i vrsnice, prelazi u proirenu rijenu dolinu, borci 1. i 3. bataljona 13. brigade, nakon to su obilaznim manevrom padinama prenjskih ogranaka prisilili njemako-ustake snage da, gonjene i bataljonima 10. hercegovake brigade uzdu desne obale Neretve, ubrzaju povlaenje iz Jablanice i Rame, doekali su, od 26. do 28. februara 1945, trenutke rijetkog predaha. Dalje se nije moglo napredovati, jer pred njima, u dolini, isprijeio se neprijateljev garnizon snaniji nego to se oekivalo. Utiala je, zakratko, i pucnjava na poloajima oko Konjica, kuda su 14. i 11. hercegovaka brigada usmjeravale svoj pritisak s istoka, a 17. krajika (Ramska) brigada sa zapada, potpomognuta artiljerijskim divizionom, usredsreujui svoje napade na neprijateljeve poloaje od Ostroca ka Konjicu. I njemaki 369. izviaki bataljon, koji je odbacio dva bataljona 13. brigade na Javornik i Bunare, poslije none borbe strmoglavio se ponovo u Ostroac, ostavljajui 30 poginulih, gdje je u meuvremenu, uz ustaki i domobranski bataljon, pojaao odbranu jo jedan ustaki bataljon 9. zdruga. Meu vojnicima poljuljanog morala naao se i ustaki general Vjekoslav Maks Luburi, Paveliev opunomoenik, ije su ute ustae, pored Francetievih crnih, kako ih je narod zapamtio po zloinima i po odijelima koje su nosili, bile regimente djecoubica, oekujui da e upravo tu, u Ostrocu i Konjicu, u uskom koridoru izmeu tih varoica, na Neretljanskom odsjeku zadrati zaprenu crtu. Ali, i u vrijeme tog zatija, oekujui 3. divizion (4 njemaka brdska topa, 75 mm M-15) tek formirane Artiljerijske brigade 29. divizije, 13. brigada je izgubila, pored vie ranjenih, i devet poginulih boraca. Pored Steva Lojpura, Muha Hindia, Halila Kurka, Halila Dambegovia, Nikole Arara, Ilije Gavrana, aifa Taslide i Salka Halebia, poginuo je i Remzija Brki, zamjenik intendanta 1. bataljona. Neko ga je znao kao mostarskog kurira i bataljonskog mesara, koji je krenuo u niije selo, u meuprostor izmeu poloaja, da donese borcima pekmez od ljiva, ija je jedna sestra poginula u dalmatinskoj brigadi, a druga, Deniza, teko ranjena, upravo iznad Ostroca, gotovo u isto vrijeme kad je poginuo njen brat. Smrtno pogoen, Slavko Trifkovi iz sela Ratana, kod Mostara, pozvao je svog suborca iz sela, Selima Vejzovia, i zamolio da mu s prsta skine prsten i, ako ostane iv, preda majci Stoji (to je Selim i uinio).

S

245

Na poloaje iznad Ostroca stigla je artiljerija iz Mostara radi podrke u napadu bataljona 13. i 10. brigade. Poslije osmatranja izvrena je artiljerijska korektura vatre na bunkere u Ostrocu, odakle su povremeno tukli topovi po okolnim breuljcima na kojima su borci s obje obale Neretve iekivali zapovijest za napad. I u zaleu Brigade, na prostoru Vran-planina - Dugo-polje - vrsnica, bilo je vie od hiljadu milicionera i ustaa, zeleni kadar, koji je mogao ugroziti komunikacije koje su od Mostara vodile ka Konjicu, pa su radi toga tri bataljona 12. hercegovake brigade i tri bataljona Bosansko-hercegovake divizije KNOJ-a krenuli 27. februara 1945. u ire akcije ienja zaostalih neprijateljevih snaga.

Osloboenje Ostroca

i Konjica

Mada je 29. hercegovaka divizija u posljednjim operacijama od Bilee i Trebinja, Herceg-Novog i Dubrovnika do apljine i Stoca, Nevesinja i Mostara, jo jednom pokazala vjetinu svog junatva, vrstinu svoje probojnosti, jainu i veliinu svoje udarnosti, potvrujui i na taj nain istinu koju je i Komanda 369. legionarske divizije jo u julu o. g. ocijenila nau diviziju jednom od elitnih jedinica u N O V , ipak je i u tim borbama bilo propusta, prikupilo se upravo toliko previda i nedosljednosti, da je politiki komesar divizije potpukovnik Vukain Miunovi smatrao cjelishodnim da 1. marta 1945. uputi pismo politikim komesarima brigada, u kojem je veoma odreeno zahtijevao da se ubudue pridravaju ve ustaljenih principa u borbenom i politikom djelovanju jedinica NOVJ. Navodei propuste prema stanovnitvu u Nevesinju, kao i u pojedinim selima oko Nevesinja i Mostara, zatim nepravilan postupak prema nekim grupama zarobljenika, pojedinane primjere pljake i nediscipline poslije borbi, pojave familijarnosti, javaluka i druge bolesti ulaska u gradove, da nii rukovodioci, u nekim jedinicama, nijesu uvijek uspijevali da u svakoj situaciji dre ljudstvo u svojim rukama, da ima otrine koja prelazi mjestimino i u surovost u odnosu na narod, na mase sa kojima se dolazi u dodir osloboenjem novih teritorija, naroito gradova, politiki komesar je u objanjenjima tih pojava sasvim jasno naznaio kuda i kako valja usredsrediti svoju aktivnost. Nije se vie smjelo dozvoliti da se izmilja likvidacija u frontalnoj borbi, a do toga je dolazilo otuda to jedan dio naih rukovodilaca ne shvata injenicu konanog osloboenja, ako ete i sigurnost nae pobjede, odnosno da sve zarobljene treba suditi i iljati na prisilne radove i tome slino. Glavni razlog je na nepravilni postupak - a to nam teti pri uvrivanju nae vlasti i naeg politikog uticaja, pri emu, ponavlja komesar, ne treba tupiti otricu borbe protiv neprijatelja, da mrnju prema njima pravilno je i dalje razvijati, ali to ne znai da emo potui sve one koji budu prisiljeni da nam se predaju, tj. odmah moramo biti naisto s tim da zarobljenike ne smijemo ubijati, ukratko: Ubudue treba voditi rauna i ne smije se ubiti nijedan zarobljenik. Ni-

246

kada ne zaboravljajte da smo mi drava i da nai postupci moraju biti pravilni, mi se moramo ponaati kao regularna vojska moderne drave. Trebalo je, dalje, gvozdenu disciplinu ostvariti i kroz likvidaciju familijarnosti i partizantine, unijeti vie dostojanstvenosti u postupku prema narodu, a zatim: Nae dosadanje ratovanje imalo je, mjestimino, frontalnih karaktera, ali nau diviziju jo eka, mi emo tek da uemo u pozicioni frontalni rat koji e kroz sadejstva svih vrsta oruja, svih rodova vojske imati sva svojstva pozicionog, frontalnog, modernog rata. Prema tome, nuno je da se koristimo svaijim iskustvom, koje e nam pomoi da ubrzamo izgradnju i vaspitanje nae divizije u duhu moderne regularne vojske. Valjalo je suzbiti i shvatanja, makar i pojedinano ispoljavana, koja kau ta emo mi u Bosni kad smo Hercegovinu oslobodili, odnosno razvijati obavezu i dunost svih boraca da se za slobodu Bosne treba boriti isto onako kao za slobodu Hercegovine, jer su Bosna i Hercegovina jedna federalna jedinica, jer je to jedino sreno rjeenje za narode Bosne i Hercegovine. 378 ' Od 14 do 16 asova 1. marta 1945. dvanaest brdskih topova i dvanaest minobacaa tuklo je, preteno, neposrednim gaanjem bunkere oko Ostroca i u samoj varoi, koju je toga dana branilo 1300 vojnika njemakog 369. izviakog bataljona, dva bataljona ustakog 9. zdruga i jedna eta italijanske faistike legije San Marko, podravanih topovima i minobacaima. Kada je prestala paljba 3. baterije Artiljerijske brigade koja je s poloaja u selu Dobrigou sa 298 ispaljenih granata pripremala napad 1. i 3. bataljona 13. brigade, a 2. vod 1. baterije, koji je sa 170 precizno ispaljenih granata iz okolnih bunkera istjerivao neprijateljeve vojnike, podravajui napad 10. hercegovake brigade na desnoj obali Neretve.379' Sedam bataljona prve linije iz sastava 13. i 10. brigade krenulo je na juri, a bombake grupe na preostale bunkere, preuzimajui ulogu artiljerije. Pred otvorom jednog bunkera usred varoi, pao je smrtno pogoen Vlado uki, pomonik politikog komesara 3. ete 3. bataljona, a nedaleko od bunkera, pred mitraljeskim gnijezdom, kada je u treem naletu etnih bombaa bacio bombu na mitraljesca, poginuo je komandir 3. ete 1. bataljona Husein Husa Sefo, upravo u trenutku kada je posljednji mitraljeski rafal koji je oinuo presjekao jednog od najhrabrijih komandira, a njegova bomba unitila mitraljesko gnijezdo. Dok je 1. bataljon jednom etom nastavljao napad u Ostrocu, a sa dvije ete dejstvovao na komunikaciji prema Lisiiu i Konjicu, kao i 4. bataljon na komunikaciji prema Celebiu, 3. bataljon je od damije krio put ka centru grada, koji su sa zapada napadali bataljoni 10. brigade, prodrijevi do iznad eljeznike stanice. U meuvremenu je jedna eta 3. bataljona 17. krajike brigade, u sadejstvu sa hercegovakim borcima, napadala na Ostroac, a dvije ete tog bataljona na Lisiie, koje je zauzeto poslije dvoasovne borbe.378>

Zbornik NOR, tom IX, knj. 9. dok. 3. " 9 ) Zbornik NOR, IV/34, dok. 109.

247

. . . 'Drugo odjeljenje jo 3.. . Top broj 1, koliki je daljinar? Uzeti 156. Prvo odjeljenje - gaati po j e d a n . . . ', zapisao je S. B. gledajui kako artiljerci podravaju napad pjeadije. 'Top broj 2 - gaati bunker broj 8'. Granate su letile i pogaale kao da su rukom postavljane. 'Gaati kotu broj 5. Pazite, nai se podvlae'. I dok se kosama uspinjala pjeadija, po vrhu uke lupale su granate i raznosile se u paramparad. 380 ' Otpor u centru grada, oko eljeznike stanice, slomljen je u 19 asova, poto su se borci 13. brigade prebacili skelom na desnu obalu Neretve i, na taj nain, neposredno ugrozili zabarikadirane vojnike i ustae. Tako se glavnina neprijateljevog garnizona probila ka Konjicu, od 300 poginulih vojnika i 34 zarobljena, 13. brigada je ubila 170 i 10 zarobila, zaplijenivi i 3 minobacaa, 8 pukomitraljeza i 70 puaka. 38 " Pored dvadeset ranjenih, Brigada je imala dvanaestoricu poginulih (10. brigada je imala 4 poginula i 8 ranjenih), meu kojima su, uz Huseina Sefu i Vladu ukia, Vladislava Kuljia i Danila Butuliju, bili borci 3. bataljona Milan Borovac, Krsto Jokanovi, Radovan Keelj, Mirza Kudra, Zaharija Vukalovi, Beir Tikvea, Mujo Fazli i Ratko Stevi. Tako je 3. bataljon za nekoliko dana borbi oko Ostroca izgubio 16 boraca i rukovodilaca, a to je njegov najtei gubitak u jednoj borbi tokom rata. Sluaj je htio da je sutradan, 2. marta, dok su komunisti 1. bataljona odravali krau partijsku konferenciju, neko do boraca uzbuen upozorio da uzbrdo ide stari Hasan, otac poginulog komandira Huseina Sefe, iji je drugi sin, omladinac Safet, poginuo kao borac 3. bataljona 13. brigade u selu Vranjeviima 4. decembra 1944. Gdje mi je Husetina? pitao je, umjesto pozdrava, stari Hasan, koga niko u oi nije smio pogledati. Kasnije, kada se pribrao, skinuo je torbu s ramena i rekao: Podijelite ovo meusobno. I krenuo nizbrdo noen svojom tugom. Municiju svih vrsta sa kojom Brigada raspolae, a koju smo potroili od Mostara do Ostroca, nadoknadili smo u ovoj akciji, obavijestio je tab brigade 3. marta tab Divizije. 382) Poslije osloboenja Ostroca neprijatelj se naglo poeo povlaiti, i 13. brigadi, nije bilo osobito teko da ovlada Idbarskom dolinom, elebiima i grebenom planine Ljubine, odakle je, sa Orahovice, mogla da tue njemake poloaje na desnoj obali Neretve, gdje su njemake jedinice zadravale 10. hercegovaku i 17. krajiku brigadu. Nou izmeu 2. i 3. marta komandant njemake 369. divizije, general Georg Rajnike, naredio je da se 1. bataljon 370. puka, 369. izviaki bataljon i jedan artiljerijski divizion prebace s tog podruja vozom do Bradine, na junoj strani Ivan-sedla i Ratelice, na sjevernoj strani Ivan-planine. Konjic je trebalo da brani oko 2000 vojnika borbene grupe ulce (3. bataljon 370. grenadirskog puka, ostaci 2. bataljona 369. gre380) Hercegovaki borac, br. 2/3, Arhiv CK SKJ, N. 826. 38>) Nekadanja varo Ostroac i sva naselja uzdu Neretve, od Konjica do Jablanice, potopljena su Jablanikim jezerom, na ijim su obalama izgraena urbanizirana naselja, umjesto uskotrane pruge i pranjavog puta, pruga normalnog kolosjeka i automobilski put. 382> VII, k. 1152/11, f. 4, d. 6.

248

nadirskog puka, nekoliko flakova i jedan bataljon 2. domobranskog gorskog zdruga). Poto su iz Konjica povuene znatne njemake jedinice, a neke ustake samovoljno napustile poloaje, brigade su nailazile na slabiji otpor neprijateljskih snaga, zapisao je Momilo Radovi. Zato su brigade samoinicijativno nastavile napredovanje, tj. iako jo nisu bile dobile zapovijest za napad na neprijatelja u Konjicu. Tako su prednji dijelovi 13. brigade (1. eta 4. bataljona) ve oko podne 3. marta izbile na kose Pomola, ali su zadrani artiljerijskom i mitraljeskom vatrom iz bunkera sa Gradine, Repovice i eljeznike stanice Konjic, sa desne strane Neretve.383' Pukomitraljezac Joe itarevi, iz Hrvatskog zagorja, koji e dva dana kasnije poginuti na Bradini, i ostali borci ove ete sa Pomola, izbacili su iz borbe vie od dvadeset njemakih vojnika koji su se sa eljeznike stanice povlaili prugom prema Bradini. Samo magla je sprijeila da ih ne ostane vie poginulih na putevima njihovog povlaenja prema Homoljskom potoku, jer naprosto su nam nailazili na nian, sjea se Muharem Kreso, omladinski rukovodilac. Bili smo ogoreni, zgraavali smo se nad prizorima spaljenih kua i ubijenih seljaka, nad kojima su Luburieve ustae iskalile svoj bijes i svoju nemo. Toga dana poginuli su borci Mirko Dupor iz Biograda kod Trebinja, Stjepan Jeli iz Desne kod Opuzena i Gojko Milivojevi iz Dabra kod Stoca. Istoga dana oko 13 asova gledali smo kako njemaka pionirska eta rui eksplozivom upriju u gradu, kulturno-istorijski spomenik iz XV vijeka. Oko 16 asova neprijatelj je poeo naputati dio grada na lijevoj obali Neretve i u taj dio Konjica su oko 17 asova uli dijelovi 13. i 14. hercegovake brigade. Ruenje uprije je onemoguilo njihov prelazak na desnu obalu Neretve, pa su tu i zanoili. Sutradan, 4. marta u 16 asova iz Konjica su se pokrenuli prema Bradini vojnici borbene grupe ulce i, gotovo u isto vrijeme, spustila su se u dio grada na desnoj obali Neretve dva bataljona 11. hercegovake NOU brigade, pa je u 17,30 asova grad osloboen. Idueg dana, 5. marta384' tab 13. brigade obavijestio je tab 29. divizije d a j e Brigada nastupajui od Ostroca ka Konjicu i napadom na sam Konjic uspjela da potisne neprijatelja sa svih njegovih uporita do Konjica i sa dijelovima 14. i 11. hercegovake brigade oslobodila Konjic. U proganjanju neprijatelja od Ostroca ka Konjicu, i u samom gradu, Brigada je ubila 35 vojnika i starjeina, ranila dva puta vie, i zaplijenila 40 puaka, 3 pukomitraljeza, 10000 metaka i 3 pitolja.

Drugi i etvrti bataljon 6. marta 1945.Naputajui Konjic, Brane i Bradinu p o zapoviedi vieg podhvatnog zapovjednitva, kako bi izbjegli obuhvat neprijatelja koji je zapadno od Konjica prodro u smjeru sjevera, 3. bataljon njemakog 370. puka i ostaci 2. bataljona 369. puka 369. legionarske divizije i snage us383)384>

Mr Radovi: Revolucionarni radniki pokret i narodnooslobodilaki pokret u konjikom kraju, str. 3-5, izdanje optinskog odbora SUB NOR Konjic, 1986. VII, k. 1146, II, f. 2, d. 43.

249

. . . 'Drugo odjeljenje jo 3 . . . Top broj 1, koliki je daljinar? Uzeti 156. Prvo odjeljenje - gaati po j e d a n . . . ', zapisao je S. B. gledajui kako artiljerci podravaju napad pjeadije. 'Top broj 2 - gaati bunker broj 8'. Granate su letile i pogaale kao da su rukom postavljane. 'Gaati kotu broj 5. Pazite, nai se podvlae'. I dok se kosama uspinjala pjeadija, po vrhu uke lupale su granate i raznosile se u paramparad. 380 ' Otpor u centru grada, oko eljeznike stanice, slomljen je u 19 asova, poto su se borci 13. brigade prebacili skelom na desnu obalu Neretve i, na taj nain, neposredno ugrozili zabarikadirane vojnike i ustae. Tako se glavnina neprijateljevog garnizona probila ka Konjicu, od 300 poginulih vojnika i 34 zarobljena, 13. brigada je ubila 170 i 10 zarobila, zaplijenivi i 3 minobacaa, 8 pukomitraljeza i 70 puaka.381) Pored dvadeset ranjenih, Brigada je imala dvanaestoricu poginulih (10. brigada je imala 4 poginula i 8 ranjenih), meu kojima su, uz Huseina Sefu i Vladu ukia, Vladislava Kuljia i Danila Butuliju, bili borci 3. bataljona Milan Borovac, Krsto Jokanovi, Radovan Keelj, Mirza Kudra, Zaharija Vukalovi, Beir Tikvea, Mujo Fazli i Ratko Stevi. Tako je 3. bataljon za nekoliko dana borbi oko Ostroca izgubio 16 boraca i rukovodilaca, a to je njegov najtei gubitak u jednoj borbi tokom rata. Sluaj je htio da je sutradan, 2. marta, dok su komunisti 1. bataljona odravali krau partijsku konferenciju, neko do boraca uzbuen upozorio da uzbrdo ide stari Hasan, otac poginulog komandira Huseina Sefe, iji je drugi sin, omladinac Safet, poginuo kao borac 3. bataljona 13. brigade u selu Vranjeviima 4. decembra 1944. Gdje mi je Husetina? pitao je, umjesto pozdrava, stari Hasan, koga niko u oi nije smio pogledati. Kasnije, kada se pribrao, skinuo je torbu s ramena i rekao: Podijelite ovo meusobno. I krenuo nizbrdo noen svojom tugom. Municiju svih vrsta sa kojom Brigada raspolae, a koju smo potroili od Mostara do Ostroca, nadoknadili smo u ovoj akciji, obavijestio je tab brigade 3. marta tab Divizije.3821 Poslije osloboenja Ostroca neprijatelj se naglo poeo povlaiti, i 13. brigadi, nije bilo osobito teko da ovlada Idbarskom dolinom, elebiima i grebenom planine Ljubine, odakle je, sa Orahovice, mogla da tue njemake poloaje na desnoj obali Neretve, gdje su njemake jedinice zadravale 10. hercegovaku i 17. krajiku brigadu. Nou izmeu 2. i 3. marta komandant njemake 369. divizije, general Georg Rajnike, naredio je da se 1. bataljon 370. puka, 369. izviaki bataljon i jedan artiljerijski divizion prebace s tog podruja vozom do Bradine, na junoj strani Ivan-sedla i Ratelice, na sjevernoj strani Ivan-planine. Konjic je trebalo da brani oko 2000 vojnika borbene grupe ulce (3. bataljon 370. grenadirskog puka, ostaci 2. bataljona 369. gre380) Hercegovaki borac, br. 2/3, Arhiv CK SKJ, N. 826. 381) Nekadanja varo Ostroac i sva naselja uzdu Neretve, od Konjica do Jablanice, potopljena su Jablanikim jezerom, na ijim su obalama izgraena urbanizirana naselja, umjesto uskotrane pruge i pranjavog puta, pruga normalnog kolosjeka i automobilski put. 382> VII, k. 1152/11, f. 4, d. 6.

248

nadirskog puka, nekoliko flakova i jedan bataljon 2. domobranskog gorskog zdruga). Poto su iz Konjica povuene znatne njemake jedinice, a neke ustake samovoljno napustile poloaje, brigade su nailazile na slabiji otpor neprijateljskih snaga, zapisao je Momilo Radovi. Zato su brigade samoinicijativno nastavile napredovanje, tj. iako jo nisu bile dobile zapovijest za napad na neprijatelja u Konjicu. Tako su prednji dijelovi 13. brigade (1. eta 4. bataljona) ve oko podne 3. marta izbile na kose Pomola, ali su zadrani artiljerijskom i mitraljeskom vatrom iz bunkera sa Gradine, Repovice i eljeznike stanice Konjic, sa desne strane Neretve.383' Pukomitraljezac Joe itarevi, iz Hrvatskog zagorja, koji e dva dana kasnije poginuti na Bradini, i ostali borci ove ete sa Pomola, izbacili su iz borbe vie od dvadeset njemakih vojnika koji su se sa eljeznike stanice povlaili prugom prema Bradini. Samo magla je sprijeila da ih ne ostane vie poginulih na putevima njihovog povlaenja prema Homoljskom potoku, jer naprosto su nam nailazili na nian, sjea se Muharem Kreso, omladinski rukovodilac. Bili smo ogoreni, zgraavali smo se nad prizorima spaljenih kua i ubijenih seljaka, nad kojima su Luburieve ustae iskalile svoj bijes i svoju nemo. Toga dana poginuli su borci Mirko Dupor iz Biograda kod Trebinja, Stjepan Jeli iz Desne kod Opuzena i Gojko Milivojevi iz Dabra kod Stoca. Istoga dana oko 13 asova gledali smo kako njemaka pionirska eta rui eksplozivom upriju u gradu, kulturno-istorijski spomenik iz XV vijeka. Oko 16 asova neprijatelj je poeo naputati dio grada na lijevoj obali Neretve i u taj dio Konjica su oko 17 asova uli dijelovi 13. i 14. hercegovake brigade. Ruenje uprije je onemoguilo njihov prelazak na desnu obalu Neretve, pa su tu i zanoili. Sutradan, 4. marta u 16 asova iz Konjica su se pokrenuli prema Bradini vojnici borbene grupe ulce i, gotovo u isto vrijeme, spustila su se u dio grada na desnoj obali Neretve dva bataljona 11. hercegovake NOU brigade, pa je u 17,30 asova grad osloboen. Idueg dana, 5. marta384' tab 13. brigade obavijestio je tab 29. divizije d a j e Brigada nastupajui od Ostroca ka Konjicu i napadom na sam Konjic uspjela da potisne neprijatelja sa svih njegovih uporita do Konjica i sa dijelovima 14. i 11. hercegovake brigade oslobodila Konjic. U proganjanju neprijatelja od Ostroca ka Konjicu, i u samom gradu, Brigada je ubila 35 vojnika i starjeina, ranila dva puta vie, i zaplijenila 40 puaka, 3 pukomitraljeza, 10000 metaka i 3 pitolja.

Drugi i etvrti bataljon 6. marta 1945.Naputajui Konjic, Brane i Bradinu p o zapoviedi vieg podhvatnog zapovjednitva, kako bi izbjegli obuhvat neprijatelja koji je zapadno od Konjica prodro u smjeru sjevera, 3. bataljon njemakog 370. puka i ostaci 2. bataljona 369. puka 369. legionarske divizije i snage us383) M r R a d o v i : Revolucionarni radniki pokret i narodnooslobodilaki pokret u konjikom kraju, str. 3-5, izdanje optinskog odbora SUB NOR Konjic, 1986. VII, k. 1146, II, f. 2, d. 43.

384>

249

tako-domobranske 9. gorske divizije u noi izmeu 4. i 5. marta 1945. na grebenu Ivan-planine uzpostavili su novu zaprenu crtu: Vranjaa - vis 997 - Rudno brdo - Ragalj, vodei u toku cielog dana 4. i 5. marta estoke borbe za vis 997, koji je nonim napadajem konano opet osvojen od naih trupa, kako je zapisano u izvjetaju Glavnog stoera Ministarstva oruanih snaga N D H 6. marta 1945.385' U toj optoj pometnji neprijateljevih snaga, dok se 13. brigada u Konjicu pripremala da pree skelama na desnu obalu Neretve, 10. i 11. hercegovaka brigada su 4. marta, energino gonei neprijatelja, izbile na liniju Ivan-planina - Rudno brdo (1270) - Dragalj (1227) oslobodile sela Podoroac, Dragoaj i Bradinu, i pri tom sauvali most zvani Luka pripremljen za miniranje, gdje je poginuo komandant 4. bataljona 10. brigade Jovan Bobot (narodni heroj). Izbivi na Ivan-planinu jedinice nae divizije oslobodile su nou 4/5. marta u 1 as Hercegovinu od okupatora i jedinica domaih izdajnika, obavijestio je tab Divizije tab 2. korpusa JA.386) Ali ve te noi 2. i 3. bataljon njemakog 370. puka povratili su protivnapadom izgubljene poloaje i borba za Ivan-sedlo nastavljena je nesmanjenom estinom. Da bi osujetio ponovno gubljenje poloaja na grebenu Ivan-planine, komandant njemakog 21. armijskog korpusa izvukao je iz podruja Busovae 13. puk (bez 3. bataljona) 7. SS divizije Princ Eugen i uputio ga u rejon Ivan-sedla, u pomo iznurenoj 369. diviziji i demoralisanoj ustakoj 9. gorskoj diviziji. U meuvremenu, dok je 13. puk pristizao i 7. marta preao u napad, odbacujui dijelove 29. divizije od Ivan-sedla, gdje je ipak bonom vatrom bio zaustavljen, 5. marta propao je zajedniki napad 10. i 11. brigade da ponovo ovladaju grebenom Malog Ivana. U popodnevnim asovima toga dana stigli su iz Konjica 2. i 4. bataljon 13. brigade, a krajem dana i druga dva bataljona. U borbama koje su voene 4. i 5. marta na Ivan-planini ispoljena je odlunost njemake komande da na tom, junom sektoru fronta, brani svim snagama planinski prevoj i, na taj nain, osigura odbranu Sarajeva i dolinu Bosne, to je, u isto vrijeme, podstaklo komandanta 29. hercegovake NOU divizije da krajem dana 5. marta, uputi 2. i 4. bataljon 13. hercegovake brigade u obuhvat desno, padinama Bjelanice, i da u rejonu Tarina presijee komunikaciju kojom se neprijatelj snabdijevao od pravca Sarajeva. Ta taktika grupa, po dubokom snijegu, izbila je 6. marta ujutru u rejon Lanite - Megara - Mehina luka, i napala iz pokreta otkrivenog neprijatelja na poloajima pred sobom, 387 ' zapisao je komandant 4. bataljona Milan Bjelogrli, koji je sa komandantom 2. bataljona Krstom Daboviem poveo borce bataljona u odluan napad i ovladali Dragaljem (k. 1127), Ragljem (t.t. 1134) i Vijencem (k. 977), prodirui ka Tar385>

Zbornik NOR, IV/34, d. 177. Zbornik NOR, IV/34, d. 47. 387) Milan Bjelogrli: Uee 29. hercegovake divizije u sarajevskoj operaciji, Sarajevska operacija, VII, Beograd, 1986, str. 210.386>

250

inu. Nekoliko sati kasnije neprijatelj je izvrio protivnapad i posjednuti poloaji su, uz velike gubitke tri puta prelazili iz ruke u ruku. Lijevo od 13. brigade, padinama Malog Ivana, iznad Donje i Gornje Bradine, napadala je 11. brigada, a lijevo od nje, od eljeznike stanice Bradina ka Ivan-sedlu i Vihoru, 10. hercegovaka brigada. Napad triju brigada podravali su 2. i 3. divizion Artiljerijske brigade koji su 6. marta ispalili na ciljeve na Ivan-sedlu i Malom Ivanu 543 granate, 7. marta 432, a 8. marta 679 granata. Kada je 7. marta u 10 asova tab 13. brigade obavijestio pomonika naelnika 29. divizije da su 2. i 4. bataljon u borbama 6. marta imali 11 poginulih i 13 ranjenih boraca i starjeina, da su 6. marta u 22 asa 1. i 3. bataljon ovladali selom Kora - Dragalj i da preduzimaju napad na eljkovo - Ragalj - Vijenac, da neprijatelj stalno nadire prema Rudnom brdu - Kora, da je poloaj Brigade, ukoliko se to prije ne ovlada Ivan-sedlom opstanak ovako nemogu, rasplet prvih estokih borbi na Ivan-planini bivao je sve vidljiviji. Novi, tek pristigli njemaki 13. SS brdski lovaki puk sa 116. izviakim bataljonom, 3. i 4. bataljonom ustakog 1. stajaeg djelatnog zdruga, u sadejstvu 370. grenadirskog puka i ustakog 9. stajaeg djelatnog zdruga (bez jednog bataljona), 7. marta izjutra krenuli su u opti protivnapad i, popodne istoga dana, ovladali Malim Ivanom (k. 1011) i Rudnim brdom (k. 1280) koje su drali bataljoni 11. hercegovake brigade, da bi i na poloajima 13. brigade, koja je cio dan odolijevala napadima 1500 ustaa, u zoru 8. marta neprijatelj ovladao kljunim objektom na njenim poloajima - Dragaljem (k. 1227).388) Iako je toga dana neprijatelj potisnuo i 10. hercegovaku brigadu lijevo od komunikacije Konjic - Sarajevo, prijetei da obuhvatom lijevog krila ugrozi 29. diviziju, Brigada je protivnapadom, uz snanu podrku artiljerije, povratila Brdo (k. 1378), jedno od dva izgubljena uporita. Toga dana je i 11. brigada, mada gotovo potpuno iscrpljena (Miljenja smo da je potrebno preduzimati drugog naina jer je vojska neprestano u snijegu i neprijatelj je vezao sve bataljone - itavu nau snagu - za se, kako je tab 7. marta pisao Diviziji), odlunim protivnapadom povratila k. 1284 i k. 1011 na Rudnom Brdu i Malom Ivanu.389' Vis Dragalj (k. 1227), ispred poloaja 13. brigade, ostao je, ipak, u neprijateljevim rukama, kao i Jasen (k. 1280), ispred 10. brigade. Dragalj kota je dominirala okolnim terenom, zapisao je u brigadnom glasilu zamjenik komandanta Brigade, major Milan Tabakovi. Bila je jako utvrena svim moguim fortifikacionim sredstvima. Neprijatelj je znao da mu je ova kota najvanija na poloaju i on ju je najjae utvrdio. Osmog marta pripremali smo iz svih bataljona nekoliko eta da izvre juri na k. Dragalj. Komandir ete Boria orlija javio se dobrovoljno sa svojom etom da napadne Dragalj. Komandant bataljona mu je odobrio i, poslije jednoasovne borbe, kota je bila u naim rukama, ali uslijed toga to je naa 11. brigada bila odvie zamorena mi smo trebali preuzeti njezine poloaje, jer se imao u vidu drugi nain borbe na itavom sektoru Divizije.388) 29. hercegovaka divizija, str. 492. 1/VII, k. 1146 I, f. 2, d. 29-7.

251

Na dan 9. marta primili smo poloaje od Bradine sve do sela Kora. Nijemci su bili ispred naih poloaja 50 - 300 metara.3901 Obavjetavajui tab 29. divizije 8. marta od 12,50 asova, da su poslije etiri juria prethodnog dana ovladali dominantnim uporitem na Dragalju i povlaenju zbog potiskivanja premorene 11. brigade, da borbu vode u snijegu od dva metra i da zbog toga nisu mogli da ovladaju selima Kora i eljakov Do, da nema nigdje u blizini poloaja selo ili neka ljetna koliba gdje bi se ljudstvo moglo odmoriti, da se na poloaj ne mogu uspeti konji sa tovarom ni teka oruja koja bi nam bila nuno potrebna i od velike vanosti, tab 13. brigade ispoljio je i zabrinutost zbog toga to je posljednjih 48 asova Brigada imala 25 poginulih i 48 ranjenih boraca (15 teih) ije je transportovanje preko planine Preslice u selo Depi bilo izuzetno oteano. Tako se do 9. marta front polako stabilizovao. I upravo kada je tab 29. divizije izdao zapovijest brigadama za preduzimanje i utvrivanje poloaja i za defanzivan stav do daljnjega, kako je zapisano u operativnom dnevniku Brigade 8. marta navee,3911 njemaki 13. SS brdski lovaki puk se povukao iza planinskog prevoja, gdje su ostale druge njemako-ustake snage, i na liniji Ratelica - Trzak - Ragalj obrazovao drugu liniju odbrane. Ragalj! Kota 1134!

Zdenka Karai,

Ljubica Remeti,

Emina Merdan

Ako se u brigadnom izvjetaju od 8. marta pominje samo toliko da su u posljednjih 48 sati bataljoni imali 25 poginulih i 48 ranjenih, a u operativnom dnevniku Brigade 6. marta sopstveni gubici 6 mrtvih i 15 ranjenih, pored 45 ubijenih neprijateljevih vojnika, moda je i urba, jer tek to se borba zavrila, doprinijela tome da se i u izvjetaju i u dnevniku Brigade ne zabiljee imena i prezimena poginulih boraca i starjeina, pored knjige poginulih, ili je sve to to se dogodilo bio svakodnevan, obian dogaaj koji nije zahtijevao posebna objanjenja tabu Brigade i tabu Divizije. U krtim vijestima o palim mladiima i djevojkama kriju se konkretna ljudska rtvovanja, trajni dokazi o kolektivnom i pojedinanom samoprijegoru i samopotvrivanju mladih ljudi iz svih nacionalnih sredina Hercegovine, svjedoanstva koja oplemenjuju meusobno povjerenje, kazivanja o tome ta je zemlja podarila ljudima. To je dokument o borbama koje razmeuju predrasude i zablude meu ljudima i narodima. Tako se sa Ivan-planine, uz grobove boraca 13. brigade koji toga dana poginue na Raglju i oko njega, Nikole Bender i Sulejmana Begovia, Obrena Glogovca i Ahmeda osia, Hasana i abana Kevria, Gerasima Olukog i Safeta Kurta, Rama Pejaka, Salke Cemia, Emira Paia i Tome Krajinika, oglaavaju i grobovi triju bolniarki - Ljubice Remeti, Srpkinje iz sela Biograda kod Nevesinja, Zdenke Karai, Hr390> 391>

Bilten 13. hercegovake brigade, Arhiv CK SKJ, N. 658. VII, k. 1146/11, f 7, d. 6-1.

252

vatice iz Mostara, i Emine Merdan, Muslimanke iz Poitelja. Grobovi djevojaka koje izginue na jednom mjestu i u jednom danu, 6. marta 1945. na koti Dragalj, povrh planinskog prevoja na Ivan-sedlu, ispred neprijateljevih bunkera, pedeset i nekoliko metara daleko od poloaja koje su drali bataljoni 13. brigade, gde se odigrala heroika borakog rtvovanja, upeatljiva su potvrda ratnog drugarstva, borake postojanosti i nesalomljive elje udarnih brigada, da se i na tom dijelu jugoslovenskog fronta, nadomak Sarajevu, okupatorskim i njihovim saveznikim snagama, nanese odluni udar.392) Taj estoki sudar na Ivan-planini samo je dio irokog borbenog opusa koji se poetkom te godine protezao od Dunava i Srema, dolinom Drine do Hercegovine, kao vrst i snaan beoug evropskog ratita saveznikih armija zemalja Antihitlerovske koalicije. Protiv uveliko naete grupe armija E i drugih trupa njemakog komandanta Jugoistoka, uspjeno se borila, zajedno sa desetinama udarnih i proleterskih jedinica, i 29. hercegovaka udarna divizija. Pomonik politikog komesara 2. bataljona 13. hercegovake brigade Lutvo Dubur, u lanku Njih tri, objavljenom u listu 13. brigade Hercegovaki borac, pie: . . . U koloni su bile i njih tri, Zdenka i Emina u eti Drugog bataljona, a Ljubica u eti etvrtog. Ove dvije ete su imale za zadatak da likvidiraju uku Dragalj (Ragalj, t.t. 1134, prim. M. S.), jako neprijateljsko uporite sa 40 bunkera ukopanih duboko u snijeg... Cilj je blizu. .. Kolona se poe postepeno pretvarati u streljaki stroj i lagano puziti uz uku gazei dubok snijeg, a skrivajui se od jele do jele. Svi su na svom mjestu u streljakom stroju. Obru oko uke se sve vie stee. Borba je otpoela. Sa obadvije strane poee se bacati bombe, a zatim dugi rafali raznih vrsta mitraljeza. Nastade urnebesna vatra. Redali su se jurii jedan za drugim. Bunkeri su prelazili nekoliko puta iz ruke u ruku. Ustaki zlikovci i pored svojih mnogobrojnih rtava bili su uporni na uki... Pred oima politikog komesara Dubura i njegovih drugova poela je potresna ratna drama kada je pred ustakim bunkerom pao ranjeni borac: Prva je pola Ljubica. Dola je do ranjenog druga i povukla ga. Ba u tom asu kad je mislila da je zadatak izvren, da je drug spasen, klonula je Ljubica na snijeg pogoena hicem u stomak. Zdenka i Emina, koje su budno posmatrale pokuaj Ljubiin iz zaklona, znale su sad ta je njihova dunost. Nareenje nije potrebno. Savjest je jaa od svega. Jurnule su one u pravcu Ljubice i ranjenog druga ne mislei na opasnost i ne obazirui se na neprijateljske kurume koji su oko njih parali snijeg. A l i . . . zlikovako oko je dobro sastavilo nian. Pala je Zdenka pogoena u glavu, a odmah pored nje Emina, pogoena u prsa. Tri mlade Hercegovke leale su nepomine jedna pored druge. Jaki mlazevi krvi natapali su snijeg i na suncu bojili ga divnim rumenilom. A tri mlada ivota su se postepeno gasila na prvoj uki u Bosni. 393)392) M. Seferovi: Narodna armija, 1984. 393) Hercegovaki borac, list 13. brigade, br. 2/3, Arhiv CK SKJ, N. 826.

253

Meu poginulim borcima, drugi su vidjeli, ostao je smrtno pogoen i Emir Pai, vodni politiki delegat 1. ete 2. bataljona, srednjokolac iz Mostara i pasionirani foto-reporter i pukomitraljezac 2. bataljona, T o m o Krajinik. ta je tri mlade i lijepe djevojke podstaklo da rtvuju svoj ivot spaavajui ranjene drugove, i jedna drugu? Kako proniknuti u heroiku njihovog rtvovanja? Pred takvim neobinim ljudskim djelom i odgovorom, zastala je, svojevremeno, i 74-godinja Mara Karai, majka osamnaestogodinje uenice Trgovake akademije i skojevke, tog marta 1945. zalegle meu borce 2. bataljona ispred ustakih i njemakih bunkera na uki Ragalj, u snijegu navrh planine. I kad je opasnost vrebala ovdje u Mostaru oi su joj bile prepune dobrote i radosti, eretluka, a kosa spletena u guste pletenice, govori majka Mara, koja je sa muem eljezniarom Mirkom othranila svoje petoro djece: Paulu, Zdenku i Zdravku, Tomislava i Vlada, estite i radne, u irokom luku zaobilazei u svojoj sredini one to u ratu okaljae svoje ime. Pogled i smijeh je izdadoe, kad saznadoh da je iz kue nestala velika vrea vune koju sam skupljala za ilim, a zahvaljujui mojoj Zdenki ode u partizane, u ruke seoskih pletilja. Tada i saznadoh da su njeni sve ei susreti sa drugaricama bili njihovi tajni dogovori. Ruke su joj bile pune knjiga, a kakvih - bie onih naih, sjea se majka, koja je i sama obavila ilegalni zadatak, nosila je kerkino pismo u drugi kraj grada, do aria harema, i uz lozinku predala nepoznatom ilegalcu, da bi i njoj, ubrzo, dvije seoske cure u dimijama donijele prvo i posljednje kerkino pismo iz partizana, neposredno uoi osloboenja Mostara 14. februara 1945. Zapamtila sam samo jednu njenu reenicu: 'Nemojte se sekirati, ja u ubrzo tamo'. A kad je dola u osloboeni Mostar, zatekla nas je da jedemo grah. 'Nismo ga dugo jeli', rekla nam je tada, a onda se obratila ocu: 'Ako neki Srbin ili neko poten upre prstom i kae da si bio uz ustae, da si frankovac, neu ti pomoi. Nita ti, tata, nee pomoi!'. Otac odgurnu posudu i odvrati joj: 'Kad ima takvu pamet nije trebalo ni da ide gore. Zar sam ja mogao biti na drugoj strani naspram tebe i tvojih, a sada, evo, i mojih'. I bi to na posljednji susret, ree majka Mara koju su ustae pretukle u selu Gorancima iznad Mostara zbog kerke partizanke. Moda se upravo s njima, s ustaama koji je pretukoe, susrela i njena kerka Zdenka na Ivan-planini, na uki Ragalja na vrhu puane muice. Gotovo neobjanjiva je bila Zdenkina tvrdoglava upornost da odmah, tek to je stigla na osloboenu teritoriju Hercegovine i rasporeena kao bolniarka u Prateu etu 1. bataljona 13. brigade, zatrai odlazak u neku od eta iz prve borbene linije, tamo gdje se s bombom u ruci i s bliskog odstojanja gleda i tue neprijatelj. Tako se, napokon, i dogodilo. Otila je u jednu od eta 2. bataljona i u njoj je poginula. Pred njenim oima, naprijed i desno od njenog zaklona, na uki Ragalj, kao da je iz mitraljeza gaao njen omiljeni junak Pavle Koragin i njegova neispunjena ljubav Rita iz knjige Kako se kalio elik, koju su mostarski skojevci prepisali (jedan primjerak rukom prepisane knji-

254

ge uva se u vitrini Muzeja Hercegovine u Mostaru), i koju je i ona, Zdenka, sa svojom italakom grupom ne jednom proitavala i oko sebe okupljala budue bombae. Bile su to njene i hercegovake zvijezde stajaice koje svijetle neprolazne kroz no prolaznosti, poput Cvajgovih Zvjezdanih trenutaka ovjeanstva, kada se neizmjerno obilje dogaaja prikupi u najui raspon vremena, da ono to inae lako protie jedno za drugim i jedno pored drugog, zgunjava u jedan jedini trenutak koji sve odredi i u svemu odlui, da je taj as nepovratan za stotine narataja, ili odredi ivot pojedinca, naroda. Taj veliki i neprolazni trenutak Zdenke Karai ispisan je krvlju u asu njenog skoka meu smrtno ranjene drugove, i Ljubicu Remeti, da bi se pored njih ubrzo nala smrtno pogoena i Emina Merdan. Tri djevojke iz tri hercegovaka kraja - Zdenka, Ljubica i Emina, svojom krvlju i grobovima izbrisale su sve razlike izmeu sebe, stvarajui snaan motiv nekom novom Andriu, grau za jedno nae novo, uz Andrievo Pismo iz 1920. godine, kazivanje, koje osvjetljava vjekovne gorine i ljepote uzrastanja jednog do oaja dovedenog naroda, sudbonosnu smjenu jednog ili vie stoljea u naem jugoslovenskom podneblju. A to Pismo iz 1920. govori da ko u Sarajevu provodi no budan u krevetu, taj moe da uje udne glasove sarajevske noi, da teko i sigurno izbija sat na katolikoj katedrali: dva posle ponoi, da proe vie od jednog minuta (tano sedamdeset i pet sekundi), piev junak je sam brojao, i tek tada se javi neto slabijim, ali prodornim zvukom sat sa pravoslavne crkve, i on otkucava s v o j a dva sata posle ponoi, da malo za njim iskuca promuklim, dalekim glasom sahat-kula kod Careve damije, i to iskuca jedanaest sati, po udnom raunanju dalekih, tuih predela sveta, da Jevreji nemaju svoga sata koji iskucava, ali Bog jedini zna koliko je sada sati kod njih, koliko po sefardskom, koliko po ekenaskom raunanju, a zatim: Tako i nou, dok sve spava, u brojanju pustih sati gluvog doba, bdi razlika koja deli ove pospale ljude koji se budni raduju i aloste, goste i poste po etiri razna, meu sobom zavaena, kalendara i sve svoje elje i molitve alju jednom nebu na etiri razna crkvena jezika. A ta razlika je, nekad vidljivo i otvoreno, nekad nevidljivo i podmuklo, uvijek slina mrnji, esto potpuno identina sa njom. 394) Umjesto udnih glasova sarajevske noi iz Andrieve 1920. godine, s vrha Ivan-planine, propete u oblake, odjekuju novi otkucaji posljednje ratne godine, marta 1945: Zdenka, Ljubica i Emina svojim grobovima, poput drugih partizanskih bojovnika, rasplamsae ljubav zbratimljenih ljudi, njihovo dramatino buenje. Njihovim porodicama bilo je teko povjerovati u smrt svojih najmlaih. To nisu mogli povjerovati ni roditelji Emira Paia, politikog delegata 1. ete 2. bataljona, jer Komanda grada Mostara je 18. marta 1945. uputila pismo tabu 13. brigade, traei da se saopti i Komandi i porodici ta se, u stvari, s Emirom dogodilo, jer su roditelji navodno394)

Ivo Andri: Pismo iz 1920. godine, Pregled, maj 1946, Sarajevo.

255

obavjeteni da je 6. marta o. g. poginuo. Porodica Emira Paia dobila je odgovor. I majka Zdenka Karai: Dostavlja Vam se (priloeno) izvjetaj taba II bataljona X I I I H N O U od 20. marta 1945. o pogibiji Vae keri, a nae drugarice Zdenke Karai. Izraavamo Vam najiskrenije sauee za gubitkom Vae keri, koja dade svoj ivot za dobrobit i slobodu naih naroda. Tom maticom revolucionarnog preobraaja koraala je ve prve ustanike godine i dvadesetogodinja Ljubica Remeti iz hercegovakog sela Biograda, obanica koja nije ila u kolu i koja je ostala nepismena, ali u isto vrijeme ponesena ustanikim tradicijama naroda svoga kraja. Uz osam drugih djevojaka, naa krna, naoita, izuzetno hrabra Ljubica Remeti, to pogine na Ivan-planini, djevojka koja je mogla da bira najbolje momke, ostade mi u sjeanju kao najodlunija Matina kerka, a taj teko ranjeni solunski dobrovoljac imao ih je pet - Milku i Ljubicu, roenu 1922, Petru, Anicu i Vidu, i sina Radoslava, prisjea se djevojaka boraca iz Omladinske ete Biinskog partizanskog odreda marta 1942. njihov prvi politiki komesar Jovan Vukovi, koji se sa Ljubicom Remeti to pogibe na Ivan-planini, ponovo susreo u proljee 1943, kada je Ljubica sa bratom Radoslavom postala borac 10. hercegovake brigade. Prola je kroz petu ofanzivu kao skojevka i borac 4. bataljona, nekoliko dana bila je i pukomitraljezac, a juna 1943. vratila se u svoje selo oboljela od tifusa, opale kose, progonjena od etnika. Spavala je cijelo ljeto iznad kue, uvala ovce, a imali smo ih oko stotinu, iz dana u dan sve jaa i odlunija, bez straha. A nismo joj vjerovali da je na Sutjesci vidjela Tita, svjedoi Ljubiina mlaa sestra Petra, zauena otkuda njenoj sestri snalaljivost i odlunost kada je njihov susjed i nesrenik morao da dovede kolonu vojvoanskih vaba u njemakim uniformama pred Matovu kuu, ali i da Ljubici omogui da se spase. Pitao ju je: Gdje je Ljubica?, a ona je hitro odvratila: Vidite li ono brdo?... Vidite! E, onda idite tamo - iza onog vrha ona uva ovce. Ipak su je poveli kao vodia. Ali, nadmudrila ih je. Zavela ih je u kamenjar, vrtae - i pobjegla, dotrala do sestre i obanica. Kasnije, s proljea 1944, Ljubica je ponovo otila od kue i terenskog rada sa seoskom omladinom, i prikljuila se 4. bataljonu 13. hercegovake brigade. Poslije mnogih borbi stigla je do Ivan-sedla, do uke Ragalj, do borbe u kojoj je ko zna po koji put do tada nesebino pomagala ranjenom drugu. Prva je iza bukve iskoila i potrala istinom, ali joj je metak prekratio ivot. ivot Ljubice Remeti, Srpkinje iz Nevesinja, pored koje su leali zgreni i u krvi dva borca i Zdenka Karai, Hrvatica iz Mostara. Tako pokoene, na samrti i bespomone, gledala ih je i Emina Merdan, bolniarka 2. bataljona, devetnaestogodinja veoma snana, razvijena i odluna djevojka, koja se nije odvajala od puke i sanitetske torbe. U drugom vodu njene ete bila je Zdenka, koja je tog asa leala pogoena ispred njenog zaklona, okrenuta prema njoj, bez glasa i pokreta.

256

Zdenka je kao skojevka radila u mostarskom kvartu Cernica, na desnoj obali Neretve, a Emina u kvartu Carina na lijevoj obali, gdje je Emina stigla u ljeto 1942, kada je s porodicom izbjegla iz starog srednjovjekovnog grada na Neretvi, Poitelja, nekoliko kilometara udaljenog od apljine na putu za Mostar. Meu tim kulama i bedemima staroga grada, u tom jatu kamenih kua i debelih zidova, gdje se podiglo snano uporite protiv turskog nadiranja, gdje su kasnije turski kapetani razvili svoja kapetanska sijela i dogradili nove utvrde, vojevali i eglenisali u mahalama i duanima, uz damiju i medresu, hamam i han, sahat-kulu i vodeni toranj, u ariji rasutoj u otroj lukoj padini izmeu bedema, u tom dotrajalom gradu na Neretvi, rijetko naseljenom, raspuklom, meu trenjama i smokvama, pored krava i ovaca, koza, meu vinogradima i ipcima, stasala je i djevojka Emina. Roena 1928, Mehmedova kerka snanija i od svoje brae Ahmeda, Hasana i Alije, uz svako novo ljeto sve kuranija i visprenija od njih i od drugih djevojaka u zbijenim sokacima i mahalama. Kao i njene vrnjakinje, nosila je dimije i anterije, ila u vjersku kolu mekteb i ostala nepismena, otrgnuta od knjiga i oevog tefdera i njegovih rauna. Njena radoznalost odvukla ju je i meu duhanare u apljini, do vage u Duhanskoj stanici, gdje je otac biljeio teinu bala utog zlata, sluajui esto gadne psovke i jadikovke seljaka. Tu je Emina, kojoj i potei tovar nije bilo teko podii, nauila da pie i rauna, sabira i oduzima, da pomae ocu, da se kasno uvee s njim, ili sama, vraa kui u Poitelj. I kao da je ba meu radnicima nadniarima sagledala tek poneko zrnce prvih otpora bundija, a ne galamdija, kao da je ba tu i previe otvrdla za svoje godine. Susjedi su je esto gledali kako na ramenu nosi breme drva, a pod pazuhom bure vode, kako natovarenog konja Emina jae - konj se vue uz sokak a ona sjedi na njemu i gleda u Neretvu, kako i kasno u no zalazi meu Rome pokraj rijeke, i jedinoj preostaloj babi pod ergom, koja je tu i ostala da umre, svrati svakoga dana i ostavi poneki zalogaj sira i gutljaj vode. ivot kojim je ivjela prepuni se gorinom, krikom estite djevojke kad sazna, kad oima svojim vidje pusto srpsko selo Prebilovce, gdje ustae u avgustovskim danima 1941. opkolie i poklae neja, ubie 414 Prebilovana, meu kojima 249 djece i 91 djevojku, a nekoliko dana kasnije u istom selu jo 168 nedunih.395' Sve se to zna i pamti, pa i za Emininu elju da zajedno sa grupom mukaraca uhvate jamara kojeg su svi znali. Ustaa nije uhvaen i ubijen, ali nije ugasla ni odlunost djevojke Emine da se slijedeeg ljeta u mostarskom kvartu Carina, gdje je s porodicom izbjegla iz Poitelja, kao skojevka ukljui u rad ilegalnih elija i grupa. Kada je zaprijetila opasnost hapenja, Emina se sama vratila u svoj Poitelj, povremeno slala svojima mlijeko i sir, da bi ubrzo i ostali ukuani doli na svoje ognjite. Oko njega su se skupljali i dubravski terenski ilegalni partijski radnici, sve do Emininog odlaska u 2. bataljon 13.395)

Aim Mievi: O, sram i grboda, Hercegovina u NOB, VIZ, 1961.

17

257

hercegovake brigade, u njen Dubravski bataljon, s kojim je i prenoila u Poitelju, a zatim krenula u bitku za Mostar, Ostroac, Konjic i Ivan-planinu.396'

Smjene

i prestrojavanja

Nakon to su 9. marta 1945. godine 2. i 4. bataljon preuzeli poloaje iscrpljene 11. brigade, od kada su istureni dijelovi 13. brigade bili na liniji Mali Ivan (k. 1011) - Rudno brdo (k. 1284) - k. 810, a 1. i 3. bataljon na odmoru u selu unje, od 10. do 18. marta nije bilo ni sa jedne strane jaih napada, mada je neprijatelj svakodnevno pokuavao da izvidi nae poloaje jaim patrolama koje su uvijek bile odbijene. 397 ' Smjena brigadnih bataljona izvrena je 14. marta i u tom svakodnevnom prepucavanju neprijatelj je imao 13 mrtvih i 6 ranjenih, dok smo mi imali 5 ranjenih boraca. Lijevo od Brigade i komunikacije Konjic - Bradina bila je 10. brigada, pa su tako obje protivnike strane ostale neposredno sueljene na planinskom grebenu. Iza dvije brigade na poloajima i jednog diviziona Artiljerijske brigade za njihovu podrku bile su u rezervi 11, 12. i 14. brigada. Ininjerijski bataljon opravljao je mostove u kanjonu Neretve, jer je od Mostara do Konjica jo uvijek trebalo izvriti etiri pretovara i utovara. P o koncentraciji koju neprijatelj vri na sektor Sarajevo - Ivansedlo, moglo bi se zakljuiti da ima namjeru da uporno brani spoljnu odbranu Sarajeva, a naroito Ivan-sedlo i prostor prema Tarinu i Ilidi, kako bi mogao na taj nain lake izvui svoj ratni materijal, izvjetavao je tab 29. divizije 16. marta tab 2. udarnog korpusa, napominjui da nije bilo rukovodilaca koji nisu bili u stanju da izvre dobivene zadatke, kao i to da su uputili sve drugove u Beograd i u Sovjetski savez, koji e tamo pohaati razne kurseve. 398 ' I upravo sredinom marta, dok su dva bataljona na odmoru pripremali drugu liniju odbrane, a dva bataljona uvrivali poloaje na sam o m grebenu planine, u tab 13. brigade i u pritapske jedinice stigle su nove starjeine, organizovan je Propagandni odsjek, rasformirana Omladinska eta a formirana Pratea eta 13. brigade. Komandant Brigade major Milorad Kujai napustio je 15. marta 1944. Ivan-planinu i krenuo na kolovanje u SSSR. Njegov zamjenik, Milan Tabakovi, preuzeo je dunost komandanta. Za politikog komesara 13. brigade postavljen je Luka Ratkovi, 399 ' dotadanji politiki komesar 4. bataljona 12. hercegovake brigade, a3%) Toga dana, 6. marta 1945, kada su poginule tri djevojke, u operacijskom dnevniku 13. brigade zapisano je: Kora, oblano, snijeg. Ovoga dana sa itavom brigadom napali smo neprijatelja na liniji Rudno brdo (k. 1270) - selo Kora - Dragalj (k. 1227) - Zeljakov Do - k. 979 - Oborite, 1014. Lijevo od nae brigade napadala je 11. brigada. U ovoj borbi poslije nekoliko naih juria uspjeli smo ovladati sa Dragaljom (k. 1227). Ubijeno je oko 45 neprijateljskih vojnika, vei broj ranjenih, koje je uspio izvui iz borbe. Nai gubici est mrtvih od kojih jedan vodnik, i petnaest ranjenih. Avijacija je u ovoj borbi bila neaktivna i naa i neprijateljska. 397 VII, k. 1146/11, f. 4, d. 12, relacija o operacijama 13. brigade od 1. do 31. marta 1945. 398> VII, Arhiv NOP, k. 395, f. 1, d. 8. 399 ' Pukovnik JNA u penziji, ivi u Beogradu.

258

Maksim Bulut,400' komandant 1. bataljona 10. brigade, za zamjenika komandanta 13. hercegovake brigade. Zemljoradnik koji je iz svog sela Banjevci mogao i pjeice da pree nekoliko kamenih glavica s proraem, i doe do Podoficirske pjeadijske kole u Bilei, odakle je poslije prekinutog kolovanja stigao na albansko ratite, kao nekad i njegov otac na solunsko bojite, partizanski ustanik trebinjskog kraja, sredinom 1943, vodnik u 2. bataljonu 10. hercegovake brigade, Luka Ratkovi, svoj najtei dan u ivotu preivio je presuena grla, kada je, na silu proizveden u politikog komesara ete, i borcima odrao svoje prvo predavanje ili govorenje. Suzdran i samokritian u odmjeravanju svojih politikih umjea, elio je da ostane to to je bio i kada je preuzimao dunost politikog komesara 4. bataljona 12. brigade, pa i kada je, sredinom marta 1945. hitno, sa divizijskim kurirom, stigao u tab Brigade, potom u tab Divizije, odbijajui da bude politiki komesar 13. brigade. Bi sve uzalud, nazad se nije moglo, i dva dana kasnije zatekao se u 2. bataljonu, koji je posljednje ratne zime kroz sve ee borbe vodio i kalo komandant Krsto Dabovi, upravo kada su se borci Dubravskog bataljona i njemaki vojnici u nonoj borbi pomijeali, i u mnogim pojedinanim sudarima odmjeravali svoju hrabrost. Kada se borba na no okonala, Luka Ratkovi se zagledao u oruje ve ranije zapaenog pukomitraljesca Mustafe Kelecije: umjesto pukomitraljeza zbrojovka nosio je njemaki pukomitraljez arac. Pohrvao sam se s Nijemcem, komesare, i ispao je cor', on je zgrabio m o j a ja njegov pukomitraljez, odgovorio je u hodu pukomitraljezac. I samo toliko. Bez prie kako je bio hrabar. Takva boraka skromnost, odsustvo samoisticanja, smirena vojnika postojanost lanova taba 13. brigade, komandanta Milana Tabakovia, i pomonika politikog komesara Dragutina Vukovia, o kojem je u tabu Divizije saznao da e uskoro preuzeti odgovorniju dunost, i tek pristiglog zamjenika komandanta brigade Maksima Buluta, podstakla je Luku Ratkovia da, valjda u prvom dijalogu u tabu, pokua da pronikne u sutinu pitanja: na osnovu ega, kako su stvarani i iz dana u dan se sve vie i upeatljivije oglaavali borci takvih ljudskih, borbenih i moralnih vrijednosti. Za to vrijeme odmjeravanja i preispitivanja kolektivnog i pojedinanog samopotvrivanja, ostala je i neizreena pria Maksima Buluta i njegovih mjetana, kazivanje i o njegovoj porodinoj drami, kada je vie lanova njegove porodice baeno u jamu sa nekoliko stotina Prebilovana. Preivjeli se poslije svega to su doivjeli, svrstae u ustaniku, pa potom u partizansku etu, o ijoj je borbi aprila 1942. Vrhovni tab N O V i DVJ obavijestio i radio-stanicu Slobodna Jugoslavija, u kojoj se borio i Maksim, koga ni etnika jednogodinja strahovlada nije sprijeila da odrava siguran kanal i vezu sa komunistima iz Metkovia, sa Hrvatima s druge strane Neretve.400) Pukovnik JNA u penziji, ivi u Beogradu.

259

Kada je 6. juna 1943. formiran Prebilovaki partizanski odred, postavljen je za komandanta Maksim Bulut, koji se u julu s Odredom ukljuio u 5. bataljon 10. brigade u selu Bjelojeviima, da bi idue godine postao i komandant njenog 1. bataljona, a sredinom marta 1945. zamjenik komandanta 13. hercegovake udarne brigade.

est protivnapada

Treeg bataljona

Borbene mogunosti 3. i 4. bataljona 13. brigade mogao je zamjenik komandanta odmjeriti ve prvog dana svog dolaska u Brigadu, kada je u 4 sata izjutra ojaani bataljon 370. grenadirskog puka napao i uspio da sa malog Ivana potisne 3. bataljon, koji je, da bi povratio poloaje, izveo est protivnapada. Juriano je nekoliko puta da se poloaj povrati, ali bez uspjeha, upisano je u operativni dnevnik Brigade 19. marta 1945. Tada mu je iz sela unje, gdje je bio u rezervi, pritekao 4. bataljon. U 16 asova, usklaenim napadima dvaju bataljona, neprijatelj je, napokon, odbaen, i 3. bataljon je ponovo zauzeo ranije poloaje. 401 ' U tom rvnju navrh planine, izmeu prvog i estog protivnapada, kada su se u spletovima bunkera prorijeivali borci 3. i 4. bataljona, pao je pred otvorom jednog njemakog bunkera politiki komesar 3. bataljona, Rajko Miloevi, koga su na atorskom krilu izvukli d o pozadine, a zatim u brigadnu bolnicu, gdje je i umro. Na njegovom grobu tiho je jecala sestra mu Smilja, bolniarka. Pored komesara bataljona, poginuli su Savo Lasovan, politiki delegat voda Vlado Kneevi, i jo nekoliko boraca. Pred mojim oima se i toga dana gradilo ljudsko samoportvovanje i boraka hrabrost koji su i mene, partijskog rukovodioca bataljona, podsticali i stalno ukazivali na nove nesluene mogunosti mladih i djevojaka iz naeg i drugih bataljona oko nas, prisjeao se tih dogaaja Kosto urica. Gledam: Desa Antelj, referent saniteta naeg bataljona, pretrava estinu a oko nje mitraljeski rafali diu snjeni lanac, smrtonosni hici je, nekim udom, ne pogaaju, i stie do ranjenog borca, a potom do komandira 1. ete Pere Maria, iji ih je stotinu boraca, naoruanih sa sedam pukomitraljeza i pregrtima bombi, nekoliko dana napadalo neprijatelja, kad su se i hrabri borci udili junatvu bolniarke Dese, komesara Rajka i komandira Pere. Dok je njemaki bataljon imao, prema sopstvenim podacima, 14 poginulih i 24 ranjena (u dnevniku Brigade pie 37 mrtvih, a Divizije 20 poginulih i 20 odnesenih) iz dva bataljona je, pored poginulog politikog komesara 3. bataljona Rajka Miloevia i jo 18 ranjenih, poginulo deset boraca - Savo Lasovan, Hasan Tatar, Omer Delali, Fehim Ahmetovi, Spasoje onlaga, Omer Demi, Slavko Rategorac, Vlado Kneevi, Osman Begovi, Ibrahim Buzaljko i Milinko Mikulin. U prvom predahu, neposredno iza poloaja, borci 3. bataljona naloili su vatru od bukovih grana i, njen odsjaj, njeni plameni jezici otk401>

VII, Arhiv NOP-a, k. 1152 II, f. 5, d. 2.

260

rili su poloaj i navukli neprijateljevu minobacaku vatru. Prva mina minobacaa 120 mm pala je 50 metara ispred razgorjelog ognjita, druga na 30 metara, kada su se lanovi taba bataljona, kuriri i borci pridodati za noenje ranjenika, rasprili u sve strane, sklanjajui se oko bukava. Kada je trea mina zafijukala, popadali su po zemlji, osjetivi njen bliski estok udar. Samo jedan meu njima, borac Pjaca iz sela Lokava u Dubravama, tek pristigao da bi nosio ranjenike, nije se odmakao od vatre, i mina ga je raznijela. Tih dana je za novog politikog komesara 3. bataljona postavljen Janko Kundaina, komesar ete.402) Nespretno rastavljajui tromblon, nesreno je u Podorocu poginuo Rade Vukovi, politiki komesar tek formirane Pratee ete taba 13. brigade, jedini preivjeli iz mostarske revolucionarne porodice Gojka Vukovia, lana CK KPJ. Rade je u narodnooslobodilakoj borbi izgubio majku, dva brata i sestru.403' Na kolovanje u Beograd otiao je i komandant 4. bataljona, Milan Bjelogrli, koji je predao bataljon novom komandantu, svom zamjeniku, potporuniku Branku Milieviu. Zamjenik komandanta postao je potporunik Vlado Vukoje, komandir ete, a Anelko Belovi, koji je bio komesar 2. bataljona, postao je politiki komesar 4. bataljona. Dotadanji politiki komesar 4. bataljona Stevan Mievi Stevo, preao je u 2. bataljon na dunost politikog komesara bataljona. U vrijeme kraeg zatija, od 20. do 25. marta, kad nije bilo jaih neprijateljevih napada, bataljoni su iskoristili za utvrivanje poloaja koje su drali, ve prema dva ranije upuena zahtijeva tabovima bataljona (12. marta),404' kada je zatraeno da svaki borac treba da ima napravljen leei zaklon kada je u ofanzivi, a kada je u defanzivi... stojei zaklon pravilno izgraen, podrazumijevajui i saobraajnice, zaklone utvrenih dimenzija za pukomitraljeze i mitraljeze, za lake i teke bacae, osmatranice za komande eta i bataljona. Trebalo je uiti i od protivnika. Surovost borbi na planinskom prevoju i velike rtve navikli su borce da paljivije odmjeravaju zauzete drvene i zemljane bunkere i rovove, graene ponegdje i od zaleenog snijega, njihovo oblaganje i zatitu, da od poginulih vojnika uzimaju ne samo oruje, ve i aovie i lopatice, da u praksi provjere tanost upozorenja i savjeta saoptavanih u neposrednim susretima i u dopisima lanova taba Brigade, da se dobrim utvrivanjem smanjuju gubici u mrtvim i ranjenim, da je bolje vie znoja nego krvi, da, ukratko, svaki zaklon prvenstveno ima da omogui dejstvo oruja u sve strane, a potom da bude zastupljena sigurnost posluge i oruja. 405 ' S vrha planine, s obje strane grebena koje su poklopile dvije meusobno neprijateljski usmjerene i nakostrijeene vojske, odjekivali su, uz rafale i snajperske pucnje, i udarci sjekira i lopata, cijuk pila, pa kao da nikom nije bilo do pucnjave i naruavanja zimskog planinskogOficir JNA u penziji, ivi u Beogradu. Kua porodice Gojka Vukovia je pod zatitom drave i u njoj su izloena dokumenta o lanovima porodice, revolucionarnom pokretu i vremenu u kojem su ivjeli. 404> VII, k. 1146/11, f. 4, d. 12. 45) VII, k. 1152/11, f. 2, d. 11.4 41 )

VII, Arhiv NOP, k. 1152/11, f. 8, d. 14. VII, Arhiv NOP, k. 1152/11, f. 11, d. 22.

263

zvali Omera, najmanji i najmlai meu njima, gonio jednog dana konja natovarena hranom borcima na poloaj i uz put natrapao na zalutalog njemakog vojnika, sklonjenog u potoku, daleko od svakog puta. O m a se prvi pribrao, skinuo svoju talijanku i razoruao Nijemca. Pred tab su tako stigli: vabo naprijed, krupan kao od brijega odvaljen, a Oma iza njega sitan, kakav i jest. A sada je Oma kurir u naem bataljonu. 4 1 " Omladinski dio brigadnog glasila objavio je informaciju o putu 33 delegata 13. hercegovake brigade u Mostar i o njihovom ueu na I oblasnoj konferenciji USAOJ-a za Hercegovinu, 13. i 14. marta 1945, kako su udarnici sa bojnog polja formirali etu i izabrali komandira i komesara, vodnike i delegate, ta se sve u dvorani 'Hrvoja dogaalo, da su prelaznu zastavu najboljeg omladinskog kolektiva dobili omladinci 10. brigade i omladina Bilee. Obavjetajni centar Brigade, o ijem radu je reeno da stalno neto kripi u pogledu podataka o neprijatelju, da e ubudue svaki obavjetajni oficir i rukovodioci izviakih jedinica snositi odgovornost ako se pravovremeno ne prikupe osnovni podaci o neprijateljevim poloajima, jaini i njegovim eventualnim namjerama, usklaujui svoja dejstva sa Opunomostvom OZN-e Brigade protiv neprijateljevih diverzantskih i obavjetajnih organa i ubaenih pijuna, doprinio je da se sredinom marta, nakon hapenja sumnjivih mjetana s podruja planine, organizuje prihvat estorice neprijateljevih obavjetajaca koji su stigli s druge strane Ivan-planine da bi vrili napade na tabove i komande. Dva dana je Obrad Gainovi, 412 ' lan brigadnog Opunomostva OZN-e, sa svojim saradnicima i pristiglim diverzantima utvrivao objekte napada, doveli su grupu i do taba Brigade u Podorocu, a zatim su upali u klopku. Na planinskom grebenu, gdje se esto nije znalo ko je zapravo u odreenim trenucima ovladao ovim ili onim visom, jer su razdaljine izmeu prestranih dijelova jedne i druge protivnike vojske bile nadomak runih bombi, snajperisti i manje ubaene grupe kroz borbene linije uslovljavali su opreznost, neprekidnu budnost mrtvih straa i pipaka, prepucavanje da bi se san ili zebnja odagnali, nakon ega bi s druge strane fronta neprijatelj osuo hiljade metaka. Kao da su i jedni i drugi znali da tu, gdje su ukopani, moraju i ostati, jer prilikom povlaenja prostor je bio ogranien na 50 do 100 metara, koliko je na kom mjestu bilo ume pozadi boraca, gdje bi se obavezno zaustavljali i ponovo preduzimali" kontranapad.

ta se dogaalo oko uporita Mali Ivan?ivot boraca na poloaju predoavao je i tab 29. divizije, obavjetavajui Operativni tab Grupe korpusa JA 4I3) o borbama na Ivan-planini, da su i 27. marta i poloaji na liniji Mali Ivan - kota 1282, koje Arhiv CK SKJ, N. 826. Oficir JNA u penziji, ivi u Sarajevu. 413) Radi objedinjavanja komandovanja u sarajevskoj operaciji (2, 3. i 5. korpus), naredbom vrhovnog komandanta JA marala Tita od 17. marta 1945. formiran je Operativni tab Sarajevske grupe korpusa (komandant general-major Radovan Vukanovi. Umro 1987. u Beogradu).41 412>

264

su drali bataljoni 13. brigade prelazili po nekoliko puta iz ruke u ruke, da ih je navee istog dana neprijatelj uspio zadrati u svojim rukama, da je zbog takve situacije idueg dana izjutra izvren opti napad na neprijatelja na Ivan-sedlu u cilju likvidacije ovog neprijateljskog uporita, obavjetavajui i o ishodu borbe: U toku 28, 29, 30. i 31. marta vodili smo estoke borbe sa neprijateljem koji je ilavo branio ove svoje poloaje. U toku ovih borbi praenih stalnim juriima s nae i neprijateljske strane, pojedini dijelovi neprijateljske utvrene linije padali su nekoliko puta iz neprijateljskih u nae ruke. Meutim, neprijatelj je uspio zadrati glavne poloaje. Neprijatelj je pretrpio velike gubitke, dok su nai gubici u o v o m periodu bili osjetljivi. Naa artiljerija u ovim borbama vrlo je efikasno pomagala pjeadiju. 414 ' ta se u dva zimska dana, 27. i 28. marta, dogaalo u planini, na Malom Ivanu, na koji je neprijatelj napadao u noi izmeu 26. i 27. marta, i tokom dana, istodobno vrei pritisak i prema k. 1284 i k. 810 sa Rudnog brda i od sela Kora, kako je tab 29. divizije obavjetavao 2. korpus JA, napominjui: U jakoj borbi neprijatelju je uspjelo ovladati Malim Ivanom, koji je po nekoliko puta prelazio iz ruke u ruke. Borba je trajala cijeli 27. mart? 415 ' Dugo se nije uo nijedan pucanj. Noni planinski mraz je stezao, oi su budno motrile i zagledale u mrak, inilo se da e no protei bez borbe, kao i nekoliko prethodnih, kada je iznenada, u 21 h u irokom pojasu Malog Ivana grunulo na stotine runih bombi, kada su umu, proplanke i rijetke krevine osvijetlile rakete i nizovi mitraljeskih rafala, kada je neprijatelj potisnuo 2. bataljon i ovladao irim pojasom uporita Mali Ivan. tab 1. bataljona poslao je jednu etu da bi potpomogla odbranu i napad 2. bataljona i vrate izgubljenu kotu. Pored petnaestorice ranjenih, meu kojima je bio i teko ranjeni komandir ete, poginuli su pomonik komesara 1. ete 1. bataljona potporunik Mladen Vukanovi i etna bolniarka Nada Janji. Bio je to znak da borce nita dobro ne oekuje. Pred svitanje je cjelokupno ljudstvo 1. bataljona zaposjelo poloaje, upravo kada je neprijatelj, nakon kraeg predaha, krenuo u novi napad. Viestruko jai i sa vie municije i oruja, potisnuo je Bataljon, ali samo do ruba ume, odakle su borci kontranapadom povratili ranije poloaje. Iza njih je ostalo 26 poginulih njemakih vojnika. Od lanova taba bataljona na poloaju su bili komandant i njegov zamjenik Lazar voro i Boria Mandi, i pomonik politikog komesara i partijski rukovodilac Suljo erimagi. Politiki komesar Fadil Numi je, u to vrijeme, imao druge obaveze u Podorocu. Komandant bataljona, zabrinut zbog velikih gubitaka, pribojavao se da nee moi izdrati i da e se borci otisnuti iz ume u dolinu pred stalnim neprijateljevim nasrtajima. A to se nije smjelo uiniti bez znanja taba 13. brigade, pa, moda, i taba 29. divizije, jer je bataljon bio jedan od karika u lancu koji se desno i lijevo daleko prua. Zbog toga o prekidu linije fronta, i to na41 ) 415>

Zbornik NOR, IV/34, dok. 116. Zbornik NOR, IV/34, dok. 92.

265

osjetljivijem dijelu, nije moglo biti ni govora. Najzad, lanovi taba bataljona dogovorili su se da komandant ode u tab Brigade, objasni situaciju i zatrai pojaanje, ali da se u meuvremenu ne dozvoli nikakvo iznenaenje, a to znai povlaenje. Zatije je potrajalo malo dulje i kad su se ponadali da je i njemakim vojnicima dosta ranjavanja i smrti, doao je novi obraun na bliskom odstojanju. Ipak, nazad se nije moglo. U jeku najeeg okraja na poloaj dolazi radio-telegrafist s vijeu da se iz taba Divizije interesuju ta se kod nas dogaa i da trae da se komandant javi. Boria odmah odlazi i preko radio-stanice izvjetava o borbi napominjui da imamo velike gubitke, prisjea se tog 27. marta pomonik politikog komesara 1. bataljona Suljo erimagi,4161 Kada je Boria rekao da je komandant otiao u tab brigade da se konsultuje i da bi moda trebalo Bataljon povui, otud su ga izgrdili. Nijemci su nas, najzad, ponovo najurili s poloaja. Radio-telegrafista prenosi nareenje da moramo odrati poloaj po svaku cijenu i da neprijatelj ne smije proi. Kada su njemaki vojnici odbaeni kontranapadom na polazne poloaje, nakon kraeg zatija pridigli su se iza stabala i jo jednom vratili Bataljon do ruba ume, gdje je radio-telegrafista ponavljao nareenje da neprijatelj dalje ne smije proi. Zamjenik komandanta Boria Mandi, koji je iz 12. brigade doao u 13. brigadu poslije ranjavanja krajem 1944, zabrinuto je pitao partijskog rukovodioca ta dalje da se radi, jer je iz bataljonskog stroja ve bio izbaen 31 borac, da e, ako se tako nastavi, a hoe, jer neprijatelj i dalje nasre, itav bataljon stradati. Trebalo je da o daljoj sudbini bataljona, o tome kako dalje istrajati, odlue komunisti, zapravo, njihov partijski biro. Ali, sem sekretara i jo jednog lana, pomonika komesara ete Hamdije Pece, drugi su bili izbaeni iz stroja. Poruka je prenesena rukovodiocima eta Savi Saviu, Muhamedu Kresi, Vladi Lojpuru, Sulji Prohiu, Jefti Kaikoviu, Mustafi Hamziu i Hamdiji Peci, a ovi, opet, ostalim komunistima u svojim etama. Trebalo je pripremiti komuniste, skojevce i ostale borce ne samo za odbranu bez odstupanja, ve i za odluan napad radi zauzimanja kote Mali Ivan. Prva baterija 2. diviziona je toga dana od 9 do 23 asa gaala neprijateljeve poloaje na Ivan-sedlu i Malom Ivanu. Ispalila je 234 granate, a od protivnikih granata poginula su dva artiljerca i jedan je ranjen. Druga baterija ispalila je na Mali Ivan (k. 1174 i k. 1287) 202 granate. Moda su tada i u tabu 29. divizije mogli da preko radio-stanice uju iznenadni pokli svih boraca kada su se pridigli i, svrstani u vie bombakih grupa, krenuli uz poumljene padine Malog Ivana. Usred borbe, kada je ukopani njemaki arac brisao sve ispred sebe, neoekivano je zamuknuo, a s tog mjesta osuli su rafali u suprotnom pravcu. U isto vrijeme je i na desnom krilu, u pozadini neprijatelja, zatektala i teka breda. Poslije nekoliko minuta su se sa Malog Ivana oglasili i partizanski arci. Njemaki vojnici protjerani su bre i lake nego to se to oekivalo. Bio je to Mostarski bataljon, kao nekad u bici na Sutjesci. Tu,416)

Krai izvodi iz kazivanja koje je autor monografije dobio od S. erimagia.

266

navrh uke, saznalo se i o dvojici hrabrih koji su gotovo presudno uticali na povoljan rasplet borbe, odnosno saznalo se kako je uutkan opasni arac i kako se teka breda nala iza lea neprijatelja. Borac Pero Slavni je s noem u ruci skoio na njemakog pukomitraljesca, a kako se privukao to samo on zna, sjea se partijski rukovodilac bataljona. Rekao je samo toliko da je izvravao partijski zadatak i da se borio kao to je to i inae inio. Kau da je bilo jedno ukoso prueno drvo koje se s nae strane nadnosilo iznad grma iza kojeg je bio arac u rovu. Pero je navodno otpuzao uz to drvo sve do iznad neprijateljskog rova i odozgo skoio na Nijemca, likvidirao ga, okrenuo arac i zapucao u suprotnom pravcu. Na desnom krilu je komandir Pratee ete Danko Nuhi,417' najsnaniji ovjek u Bataljonu, moda i u Brigadi, odluio da u tom napadu lino rukuje tekom bredom. Kada je spazio jedno podesno mjesto na protivnikoj strani, pograbio je bredu s postoljem i s pomonikom, trei kroz kiu kuruma, neranjen, prebacio se na to mjesto, i, otuda zapucao po njemakim vojnicima na Malom Ivanu. I to se, takoe, od drugih saznalo. Ubrzo se oglasila njemaka artiljerija. Nakon nekoliko prebaaja granate su poele da padaju na Mali Ivan i, u isto vrijeme, njemaka pjeadija ponovo je krenula uzbrdo, odakle se, kad su poele da padaju prve granate, Bataljon povukao nanie. U meuvremenu su na poloaj stigli komandant i komesar bataljona, i ubrzo su, poto je umukla artiljerija, borci zaposjeli Mali Ivan. Radio-telegrafista je jo jednom mogao da javi da je Bataljon protjerao neprijatelja i zauzeo kotu. Komandant bataljona Lazar voro, ganut zbog velikih sopstvenih gubitaka, posebno bolniarke Nade Janji, krenuo je u sumrak tog dana s grupom bombaa ka jednom isturenom poloaju, ali je ranjen u nogu prije nego to je stigao na njih. Bila je to njegova peta rana koju je zadobio borei se u Mostarskom bataljonu.

IskuenjaMali Ivan ponovo je izgubljen! I Rudno brdo. Sa poloaja lijevo i desno, svugdje su bataljoni, mada podrani artiljerijom, morali ustuknuti i poloaje prepustiti neprijatelju. U 18 asova (27. marta) izvren je ponovni napad uz pomo V bataljona X hercegovake udarne brigade, ali ni tada se nije uspjelo izbaciti neprijatelja sa njegovih poloaja, obavijestio je Diviziju Stab 13. brigade, 418) da bi u novom izvjetaju saoptio i o tome da je 1. bataljon, koji je bio onesposobljen sa borbom, 28. marta izvuen iz borbe i ostavljen u D. Bradini kao rezerva Brigade. Uslijed velikih gubitaka i velikog prostora ubaen je 31. marta ponovo u borbu, tako da su na poloaju bila sva etiri bataljona. 4191417>

Prilikom proslave 40-godinjice formiranja 13. hercegovake brigade, u ljeto 1984, Danko Nuhi je iz svog sela (okolina Konjica) stigao sa tridesetak Konjiana u Dubrave meu svoje saborce, gdje je svojom ivopisnom priom o vremenu ratnom privukao panju vie novinara. Svoja sjeanja zapisao je i u etiri kolske biljenice. 418> VII, ANOP-a, k. 1146/11, f. 4, d. 12. 4'9> VII, ANOP-a, k. 1152/11, f. 4, d. 12.

267

Prvi bataljon rokiran lijevo na poloaje ispod Malog Ivana koga dre N i j e m c i . . . U toku noi tri puta je bataljon zauzimao Mali Ivan, da bi ga na kraju vabe zauzele. Imamo velike gubitke, naroito u ranjenim, zapisano je u hronologiji 1. bataljona o dogaajima u noi izmeu 26. i 27. marta kao i 28. marta. Nesmanjene ogorene borbe za M. Ivan. Svi nai napori da ga zauzmemo nisu dali rezultata. Imamo gubitaka. .. Va bataljon smijenjen od 2. bataljona... Mi preli u brigadnu rezervu... Nikada se, kao na Ivanu, nismo toliko troili. Na odmoru u Donjoj Bradini, u pozadini koju je povremeno tukla neprijateljeva dalekometna artiljerija, kada su poslije mrtvog sna oi ponovo progledale, preispitujui doprinos i ponaanje svakog pojedinca u borbama oko Malog Ivana, ustanovilo se da su, pored Pere Slavnia i Danka Nuhia, i bombai Danilo Dombeta i efko Turkovi, samoinicijativnim i samostalnim akcijama jo jednom potvrdili svoju izrazitu hrabrost i snalaljivost, mada ranije ranjavani ili ranjeni na Ivanplanini, da su svoja boraka odjeljenja podsticali linim primjerom, vukui naprijed i ponekog klonulog, zbunjenog, meu kojima je bilo i 30 tek pristiglih mladia iz foanskog kraja. Ali, niko nije mogao povui uzbrdo osmoricu zaplaenih koji su se u jeku borbe sklonili u sigurnost i, nakon njenog jenjavanja, pojavili sa intendantom bataljona koji je na poloaj dopremio ruak borcima. Samo kukavice bjee iz borbe i u najkritinijim trenucima ostavljaju svoje drugove, a za takve milosti nema, reeno je o osmorici osramoenih. Najzad je politiki komesar bataljona predloio da kao bombai idu u napad na njemaki poloaj na Ivan-sedlu 500 metara udaljen. Umjesto puaka, donesen je sanduk bombi. Svaki je dobio po nekoliko defanzivnih bombi. Preznojavali su se. Nekima ih je bilo i ao, izginue u svojoj zbunjenosti i prestravljenosti, pa se valjda i zbog toga pomonik komesara ete Hamdija Peco, lan bataljonskog partijskog biroa, dobrovoljno javio da zajedno s njima krene u napad. Zamjenik komandanta Boria Mandi odredio je jedan vod da ih, u sluaju potrebe, titi vatrom. Kako e se zadatak izvriti, kontrolisali su komesar bataljona i njegov pomonik. Nije se urilo naprijed, ispipavao se nezatieni procjep izmeu izduenih greda ili nedovoljno branjenih padina. Grupa je, bez pucnja, nakon jednoasovnog prilaenja zalegla nadomak mitraljeskog i minobacakog gnijezda, sasula ih bombama i strmoglavila se niz potok, meu bukve, bez ijedne rtve. Svima je laknulo, ponajvie borcima koji su ponovo prihvatili puke i pregrt bombi. Borbeni vrtlog u koji je 27. marta upao cio 1. bataljon dobro je zapamtio i sekretar taba. Kada je politiki komesar 1. bataljona htio da izdiktira izvjetaj o poginulim i ranjenim borcima i starjeinama, sekretara Slobodana nigdje nije bilo. vrsto je spavao u potkrovlju kue, gdje ga je pronaao komesar Numi i iste noi poslao u pipke. Bio je usamljen, obavljao je zadatke isturenog izviaa, brojao je sate na mrtvoj strai nedaleko od njemakih bunkera, preispitujui svoju sklonost da spava u svim prilikama.

268

Martovska

preispitivanja

Pokajniki napad osmorice klonulih, koji su kao bombai okajali svoju kolebljivost, uspio je moda i zbog toga to je toga dana, 28. marta rano izjutra, otpoeo opti napad na Ivan-sedlo, gdje je bio 370. puk njemake 369. divizije, desno od njega, na visovima zapadno od sela Ratelice, tri ete legije San Marko, a lijevo ustae. Deseta brigada, prema zapovijesti taba 29. divizije od 27. marta, trebalo je da likvidira Vihor (k. 1287) i k. 1174, zahvatajui desno k. 967 do komunikacije Konjic - Sarajevo, da sa svojim desnim susjedom 13. brigadom, koja je napadala na Rudno brdo (1270) i na neosvojene dijelove na Malom Ivanu, da, ako je moguno, ovladaju Ratelicom i Tarinom, iza planinskog prevoja, gdje bi se trebalo utvrditi. Lijevo od 10. brigade borile su se snage 5. udarnog korpusa, umjesto kojih je toga dana stigla 14. hercegovaka brigada na prostor Vidosavii - kreevo, a desno od 13. brigade je dejstvovala 11. hercegovaka brigada, koja je napadala u pravcu Kora - Odak i eljakov Do - G. Bioa, sve etiri brigade usmjerene ka Tarinu. Kao divizijska rezerva, 12. brigada kontrolisala je liniju Konjic - Borci. Topovi 1. diviziona amerike, engleske i njemake izrade, ispalili su toga dana 658 granata na neprijateljeve ciljeve na Ivan-sedlu, k. 967 i u pravcu Vihora a flak 2580 metaka, izgubivi pri tome obavjetajnog oficira. Potpomaui napad 13. i 10. brigade u njihovom napadu na neprijateljeve poloaje na Malom Ivanu, Ivan-sedlu, Vihoru i drugim kotama, 2. divizion utroio je 1840 granata, izgubivi od neprijateljeve artiljerije dvojicu posluilaca. I 3. divizion je sa Jasena ispalio 337 granata na Vihor (k. 1287 i k. 1184).420 Drugi bataljon, koji je preuzeo poloaje 1. bataljona, napadao je sa dvije ete na samu k. 1011 (Mali Ivan), a svojom 3. etom potpomogao 4. bataljon za vrijeme njegovog napada na Rudno brdo (k. 1270). Trei bataljon napadao je neprijatelja od Malog Ivana do komunikacije Konjic - Sarajevo, potpomaui 2. bataljon prilikom njegovog napada. Potpomognuti artiljerijom, 3. i 2. bataljona potpuno su ovladali Malim Ivanom. etvrti bataljon, koji je bio tuen bonom vatrom sa Kore, uspio je da zauzme nekoliko utvrenih mitraljeskih gnijezda na Rudnom Brdu, ali ne i samu kotu. Ipak, sva tri bataljona su potisnuta sa osvojenih poloaja i njihovi pokuaji, podrani snanom artiljerijskom vatrom da ovladaju kotama, ostali su bezuspjeni. Tako je bilo lijevo i desno od njih: osvojeni poloaji naputeni su pred naletima protivnikih snaga.420)

Gojko Vujii Uee artiljerije u sarajevskoj operaciji (28. 3. - 10. 4. 1945) Sarajevska operacija, VIZ, 1986, str. 533, o ueu Artiljerijske brigade je zapisao: Koliko su bile estoke borbe u ova etiri pomenuta dana, neka poslui, radi ilustracije, i obim artiljerijske vatrene podrke. Ona je bila najintenzivnija prvog dana napada - 28. marta. Tog dana je Artiljerijska brigada iz 21 orua na neprijateljeve utvrene vatrene take na Rudnom brdu, Malom Ivanu, Ivan-sedlu, k. 1147 i Vihoru ispalila 6.515 granata raznih kalibara, od 20 do 75 mm. Idua tri dana artiljerijska vatra je takoe bila intenzivna. Dvadeset devetog marta je ispaljeno 3.495 artiljerijskih granata, 30. marta 1.772 granate. U toku itavog napada divizijska artiljerija je utroila 14.127 topovskih granata, no i pored tako znaajne artiljerijske podrke nije postignut sa ovom divizijom znaajniji uspjeh.

269

Borba je bila vrlo estoka i krvava, obavjetavao je tab 29. divizije 1. aprila 2. udarni korpus. Neprijatelj je uporno branio svaku stopu zemlje. Pojedini poloaji su po nekoliko puta prelazili iz ruke u ruku. Poloaje kojima su nae jedinice uspjele ovladati, neprijatelj je u brzim i bezobzirnim kontranapadima opet vraao. Uporne i krvave borbe nastavile su se 29. 30. i 31. marta, a bez vanijih uspjeha... Zbog nestaice artiljerijske municije, velikih gubitaka koje smo pretrpjeli i sugestije Operativnog taba Grupe korpusa odustali smo od daljeg napadanja. ,21) 0 estini borbe na planinskom grebenu i o velikim gubicima krajem marta i poetkom aprila, govori se u prvoj reenici izvjetaja, rukom pisanog, taba 3. bataljona 13. brigade: Brojno stanje bataljona po spisku 359, u rashodu 116, na licu 243. Od rashoda na kursu se nalaze 3, a ostalo sve u bolnici... 422) Uzalud su bili i napadi, podrani artiljerijskom vatrom, koje su bataljoni 13. brigade vodili 29. marta, kada su sadejstvovali 10. brigadi da ovlada Vihorom, zatim 30. marta, kada su iz rezerve dovuene dvije ete 1. bataljona, i 31. marta, kada je u 19 asova izvren jak napad sa itavom brigadom na neprijateljske poloaje, ali neprijatelj se uspio zadrati na svojim poloajima tako da je napad ostao bez uspjeha. 423 Iako taan broj neprijateljevih gubitaka nije bilo lako utvrditi, jer se bataljoni nisu uspjeli zadrati na osvojenim poloajima, tab 13. brigade smatrao je u izvjetaju tabu 29. divizije od 3. aprila), da je u borbama od 26. marta do 1. aprila Brigada izbacila iz stroja 300 - 350 neprijateljevih vojnika, pored dvojice zarobljenih. 1 sopstveni gubici bili su veliki: pored 21 poginulog (meu kojima su i pomonik politikog komesara ete, vodni delegat, vodnik i desetar), bataljoni su za samo nekoliko dana imali 152 ranjena borca, meu kojima i dva komandanta bataljona (Lazar voro i Krsto Dabovi), dva komandira eta, jedan zamjenik komandira, dva politika komesara ete, est politikih delegata, sedam vodnika, etiri desetara, dvije bolniarke i jedan referent saniteta.424' Posljednji martovski dan sva etiri brigadana bataljona doekali su u borbenom rasporedu na liniji Rudno brdo - Mali Ivan - do komunikacije Bradina Ratelica.425' Mogao se svesti i martovski bilans borbi: Brigada je izgubila 62 borca, a veina od 234 ranjena, koliko ih je u to vrijeme metak ili granata onesposobila, nije se tokom mjeseca mogla vratiti na borbeni poloaj.421> 422>

Zbornik NOR, IV/34, d. 92. VII, ANOP, k. 1152/11, f. 4, d. 15. 423> VII, ANOP, k. 1146/11, f. 4, d. 12. 424> VII, ANOP, k. 1152/11, f. 4, d. 12. 425) O estini borbi koje su vodene 27. marta, zatim 28. i 29, pored vie desetina ranjenih, potvruju grobovi poginulih drugova i drugarica. Tako su, pored potporunika Mladena Vukanovia i Nade Janji, poginuli: Nikola Arar, Muho Begovi, Omer Buzaljko, Halil Sabihi, Niko Matrak, Halil Sablji, Ljubomir Arsi, Halil Kari, Stjepan Prelac, Ilija Telebak, Dervo Turajli, Beir Kevri, Adam teta, Hatida Fazlinovi, Ante Pecoti, Savo Deli, Halil Kari, Osman Lizde, Branko Cukovi, Hamza Dervi, Mihajlo Babi, Mladen Safner i Stanko Sunji.

270

Realno se pretpostavljalo da je Brigada tokom marta ranila 440 njemakih, ustakih, domobranskih i faistikih vojnika, da je poginulo 428 neprijateljevih vojnika, zaplijenivi 13 pukomitraljeza, 121 puku, 3 minobacaa, 10.800 metaka i drugu ratnu opremu. 426 ' U to vrijeme, 1. aprila, nakon to je 28. marta u rejon Lepenica Kreevo prebaena 14. hercegovaka brigada, tab 29. divizije prebacio je na prostor Kreevo - Lepenica - Zabre 10. i 11. brigadu sa zadatkom to jaeg ofanzivnog dejstva na komunikaciju Bradina - Blauj i Blauj - Kiseljak, kako bi se olakala likvidacija Ivan-sedla, a ujedno da se u tom prostoru u vrijeme povlaenje neprijateljevih snaga iz Sarajeva, nau jedinice koje e biti u stanju presjei odstupnicu neprijatelju. Istrajavajui na visovima uzdu planinskog grebena na razmei Bosne i Hercegovine, borci su, iekujui u neizvjesnosti svako novo jutro, prieljkivali i svoje trenutke odmora u pozadini, neposredno iza poloaja, izmeu bukava, u nekoj vrtai, vododerini, bunkeru, pored oborenih trulih stabala. Ukopali smo se i m i . . . Spustila se n o . . . i samo vatra pucketa, a ponekad se uje kako kroz grane drvea prozuji pokoji metak, zapisao je u brigadnom listu S. Bektaevi, srednjokolac iz Konjica i politiki komesar 1. ete 2. bataljona, grijui se u logoru smjetenom nepunih stotinu metara iza prvih neprijateljevih borbenih linija. Drugovi se poredali oko vatre, svaki zagrlio svoju puku i okrenuo se vatri da se ne bi zamrzla.. . Ve rano izjutra, iako je sve drvee golo, uo se cvrkut ptica. To nas je sve jako oveselilo, jer dolazi proljee, novi ivot se budi na sve strane.427'

Brigada u zavrnici sarajevske operacijeSada naa divizija stoji spremna za opti juri da bi se oslobodio glavni grad njene ue domovine - federalne Bosne i Hercegovine, zapisao je politiki komesar 29. hercegovake udarne divizije, potpukovnik Vukain Miunovi, u divizijskom listu Hercegovaki udarnik. Ona e u tom juriu biti smjela isto onako kao u onom za Mostar, jer zna da bez slobodnog Sarajeva i osloboene Bosne nema slobode za Hercegovinu koja je tijesno vezana i ne moe se zamisliti bez zajednice sa Bosnom. Ona stoji spremna za dalje ratovanje kroz koje treba ostvariti slobodu itavoj naoj napaenoj d o m o v i n i . . . 428) U Sarajevu i njegovom irem podruju je prvih aprilskih dana etrdeset pete bilo oko 38000 njemakih vojnika iz sastava njihovih triju divizija - 7. SS Princ Eugen, 181. i oslabljene 369. pjeadijske divizije, zatim iz tri samostalne tvravske brigade i pet samostalnih pukova, nekoliko specijalnih grupa i desetak bataljona, vie artiljerijskih diviziona, uz tri ustako-domobranske divizije (8, 9. i 17) i tri etnika rastrojena korpusa (Romanijski, Hercegovaki i Zeniki), sve skupa pod komandom generala pjeadije Ernsta fon Lejzera (Ernst von Leiser), komandanta njemakog 21. brdskog armijskog korpusa.426> VII, ANOP, k. 1146/11, f. 4, d. 12. ' I Arhiv CK SKJ, N. 826. 428> Hercegovaki udarnik, april - maj 1945, VIZ, ANOP, k. 68, reg. br. 4/1.

271

Prema toj snanoj glavnini 21. korpusa, osloncu glavnine njemake grupe armija E koja se povlaila iz Grke i Albanije, i tu, u sredinjem dijelu Bosne, iekivala dalje rasplete dogaaja, vrhovni komandant JA, maral Tito, prikupio je i usredsredio tri udarna korpusa kojima je komandovao Operativni tab Sarajevske grupe korpusa, ukupno oko 63000 boraca, uz udarne grupe u Sarajevu, kojima je rukovodio Mjesni komitet KPJ i partizanska komanda Odbrane grada Sarajeva. Pored 29. divizije, koja je sa Ivan-planine usmjeravala svoje napade ka Blauju i Kiseljaku, na drugom napadnom pravcu 2. udarnog korpusa, desno od Hercegovake divizije, od Trnova ka Kasindolu i Sarajevu, nastupala je 3. divizija, a desno od nje, od Pala, i 37. divizija. Lijevo od 29. divizije, od njene Operativne grupe brigada, sa zapadne strane Sarajeva u podruju Zenice i doline rijeke Bosne, Fojnice, Busovae i Kaknja, dejstvovale su jedinice 5. udarnog korpusa, dok je 3. udarni korpus, sa sjeverne i istone strane, svoju istonobosansku 27. diviziju usmjerio prema Podromaniji, a 38. diviziju prema Mokrom, opasujui na taj nain, na 300 km razvuenom frontu, u irokom luku neprijateljevu grupaciju koja je predvidjela tri pojasa odbrane oko Sarajeva. Grad je na osnovu naredbe Vrhovne komande proglaen utvrenim mjestom, to je znailo da ne moe biti naputeno bez linog Hitlerovog odobrenja. 429 ' U meuvremenu je posljednji talas ustakog terora (od 18. februara do 4. aprila 1945) odnio 816 rtava. Tako je samo u noi izmeu 28. i 29. marta u centru grada objeeno 55 uhapenih pripadnika NOP-a, a nou izmeu 4. i 5. aprila iz grada je krenuo posljednji transport od 460 preostalih zatvorenika koji su ubijeni u Jasenovcu. Sudarajui se sa tri korpusa JA u martu, kako bi oslabio ili slomio pritisak na grad i okolna uporita, njemaki 21. korpus je u martu preduzimao protivudare protiv divizija da bi 20. marta 1945. godine 21. korpus dobio Hitlerovo odobrenje za naputanje Sarajeva i sarajevskog mostobrana, uvjeren svakako u to da su svi njegovi planovi o ponovnom uspostavljanju zelene linije na jugoistoku propali. Ne znajui da je Sarajevo izgubilo status utvrenog mjesta, u neposredni napad na grad krenulo je, 4. aprila 1945, sedam udarnih divizija JA. Hercegovaka divizija dobila je zadatak da sa prostora Kreeva sa 10, 11. i 14. brigadom napadne uporita izmeu Blauja i Kreeva i oslobodi Kiseljak, a u isto vrijeme da 12. i 13. brigada sa Ivan-sedla dejstvuju ka Tarinu i Pazariu, Hadiima i Blauju, pri emu je 13. brigada, poslije likvidacije Rudnog brda i Dragalja, trebalo da energino goni neprijatelja istono od komunikacije Ivan-sedlo - Blauj, potpomaui 12. brigadu da likvidira uporita na toj komunikaciji, povezujui se, desno, sa 3. divizijom 2. korpusa koja je preko Igmana trebalo da izbije na Vrelo Bosne.429>

Sarajevska operacija, str. 646, Vojnoizdavaki i novinski centar, Beograd, 1986.

272

Zapisi sa borbenih poloajaU tab 13. brigade stigla su 3. aprila navee iz Konjica dva nova borca iz nevesinjskog kraja, od kojih je stariji, 35-godinji bivi aktivni jugoslovenski narednik, bio naelnik etnike brigade, a drugi, 20-godinji mladi, koji je od Sudskog vijea Komande II podruja osuen na dvije godine prisilnog rada uslovno na godinu dana, uz napomenu da je bio borac Nevesinjske etnike brigade, da se borio protiv partizana kod Davidovia i Hrguda i da daje utisak potena i popravljiva mladia, pa se zbog toga i upuuje u operativnu jedinicu da se rehabilituje. 430) Tako su se i njih dvojica, poput stotine drugih koji su iz najrazliitijih razloga povremeno ili due sluili u vojskama koje su se borile protiv jedinica NOVJ, ve sutradan, 4. aprila, nali neposredno pored dvojice pukomitraljezaca koji su zarobljeni kao legionari u borbama za osloboenje Trebinja, a koji su se kasnije veoma zduno i hrabro borili protiv njemako-ustakih jedinica uzdu borbene brigadne mar-rute, sve do Ivan-planine, ime se i u tim zavrnim borbama na najupeatljiviji nain ispoljavala irina i humanost narodnooslobodilake borbe. Bili su u borbenom poretku 1304 borca i rukovodioca 13. hercegovake udarne brigade koji su imali 87 pukomitraljeza (31 arac, 20 zbrojovki, 17 engleskih i 19 italijanskih), 12 mitraljeza (breda 8 mm), 15 minobacaa raznog kalibra (italijanske, njemake i engleske izrade), 27 brzostrelki (11 njemakih majsera, 10 engleskih, 5 ruskih mainki i jednu ustaku strojnicu), 4 protivtenkovske puke (tri engleske i jedna amerika), 918 puaka (679 jugoslovenskih i njemakih, 193 italijanske, 32 engleske, 14 njemakih tromblona), jednu radio-stanicu i telefonsku centralu, 13 telefonskih aparata i 30 km telefonskog kabla.43 Brigada je, uz to, imala 244 tovarna konja i mazgu, 15 tegleih i 22 jahaa konja, vie nego ijedna druga brigada, ak vie nego i Artiljerijska brigada. Raspolagala je sa 44500 metaka, 793 minobacake mine, 50 granata za fijat i svega 30 runih bombi, jer su u prethodnim borbama borci, najee, napadali runim bombama. 432 ' Mada su dane i noi provodili u rovovima i zemunicama uzdu planinskog grebena, oi u oi s neprijateljem, komunisti su i u takvim okolnostima povremeno odravali partijske sastanke, okupljali su se, s pukama i mainkama na koljenima, uz poneku biljenicu, nekoliko koraka od boraca vanpartijaca, koji su, iako nisu prisustvovali sastancima, znali gotovo svakog komunistu, prije svega, po njihovom dranju u borbi i svakodnevnom ivotu. Partijski rukovodilac 3. ete 4. bataljona Milan arenac, pomonik politikog komesara, koristei se rijetkom brourom i zabiljekama,43 ) 43l > 432)

VII, ANOP, k. 1152/11, f. 7, d. 5. Zbornik NOR, IV/34, str. 382 (Pregled brojnog stanja i naoruanja 29. divizije 25. marta 1945). VII, ANOP, k. 1152/11, f. 8, d. 32. U to vrijeme je 29. divizija imala 7526 boraca i starjeina, 72 minobacaa, 41 mitraljez, 506 pukomitraljeza, 203 mainke, 28 protutenkovskih puaka, 9 putnikih automobila, 47 stonih vozila, 16 radio-stanica, 10 telefonskih centrala, 126 km telefonskog kabla, 1415 konja. ..

.8

273

prenosio je komunistima svoje ete i na Ivan-planini osnovna znanja o marksizmu-lenjinizmu, o najvanijim dogaajima iz meunarodnog radnikog pokreta, o moralnim i radnim obiljejima revolucionara. Meu 26 pitanja i odgovora o Parikoj komuni i internacionalama, o kapitalizmu i imperijalizmu, o nastanku drave i njenom znaenju, o protivrijenostima rada i kapitala, o diktaturi proletarijata i faizmu, o Iskri i kadetima, o frakcijama u politikim partijama, o oportunizmu, federaciji, naciji, bila su i pitanja na koja je partijski sekretar skicirao odgovore na osnovu svojih saznanja i kazivanja drugih: 14 (ta je birokratizam? Birokratizam je kada ljudi dobijena nareenja ili direktive prenose pismeno a ne da kontroliu da li se nareenja sprovode u djelo, prosto - gospoda naredbodavci; 15) ta je kritizerstvo? Kritizerstvo je kad ovjek kome je neto nepravo govori ondje gdje nije mjesto za govor, ili pred masama, a nee gdje treba; 16) ta je egoizam? Egoizam je kad ovjek eli i radi samo za svoj interes; 17) ta je lenjinizam? Lenjinizam je marksizam epohe imperijalizma, tanije reeno lenjinizam je teorija i taktika proleterske revolucije... Lenjinizam je izrastao i formirao se u uslovima imperijalizma k a d . . . se ekao svaki as kad e da bude juri na imperijalizam. Marks i Lenjin su dva tijela i jedna dua... 433) Neposredno uoi zavrnih borbi za osloboenje Sarajeva posebnom divizijskom okrunicom nareeno je i Trinaestoj brigadi da izdvoji 150 - 200 boraca i da ih poalje u tab divizije radi njihovog upuivanja na teritoriju osloboene Hercegovine, da to budu stariji borci, koji su ve iznemogli tokom ratovanja, invalidi koji ve ne mogu da podnesu usiljene mareve, ali sposobni da pomognu uvrenju narodne vlasti. Pred njihov odlazak postrojen je jedan bataljon, a komandant i komesar Brigade su im zahvalili za sve to su do tada uinili za osloboenje zemlje. Ja sam govorio otprilike ono to je pisalo u nareenju, uz to jo poneto, a komesar je objanjavao ta za nas znai uvrenje narodne vlasti, zapisao je komandant Milan Tabakovi. Jedno mi je ostalo najupeatljivije: dok smo govorili, dosta njih iz stroja je protestvovalo, ak su odvraali da to nareenje ne mogu izvriti, oni hoe da i dalje ostanu u brigadi. Mi smo preutali te njihove povike iz stroja, a onda smo se zaputili do njih da bi se sa svakim rukovali i pozdravili. Kako me je prvi, plaui, zgrabio, zagrlio i poljubio, i mene i komesara, tako je bilo i do posljednjeg. I sada, etrdeset i vie godina poslije tog dogaaja, ne mogu da naem snanija uporeenja koja svjedoe o patriotizmu i rijeenosti da se sve d za slobodu, o atmosferi koja ovjeka odrava i preporaa. Iako se osjealo da se borbe na Ivan-planini primiu kraju, ipak su i tih aprilskih dana borci uvrivali odbrambene poloaje, pojedinane zaklone i mitraljeska gnijezda, traneje za desetine i njihovo povezivanje u sastavu vodova, kao i bolje prilaze ka susjednim bataljonima, prije svega, na brisanim prostorima. I neprijateljevi vojnici su napustili svoje zaklone na bosanskoj strani i izgradili nove na hercegovakoj strani vododelnice, pa su se tako dvije vojske ukopale nedaleko jedna od druge navrh planinskog grebena.4331

Dokument iz line arhive M. arenca koji je ustupio autoru ove monografije.

274

Magla, niski oblaci i dubok snijeg pritisli su Ivan-planinu kada su 4. aprila u 17 asova, poslije jednoasovne artiljerijske pripreme, prema zapovijesti Divizije, borci 13. brigade krenuli u napad na Rudno brdo, Dragalj i neke dijelove Malog Ivana. I pored otpora, bataljoni su ovladali sa nekoliko utvrenih vatrenih taaka sa osmatranicama, a u 19 asova je izvren novi napad, kada su bataljoni u 22 asa ovladali, napokon, grebenom Ivan-planine. U noi 4/5. aprila prebaen je 2. bataljon iz Brzana u Gornju Bradinu, zapisano je u brigadnom operativnom dnevniku 5. aprila. Nastavljeno gonjenje neprijatelja u pravcu Tarina i osloboeni su Ratelica, Tarin i produeno gonjenje u pravcu Hadia, gdje je neprijatelj davao otpor i poslije borbe u 19 asova uspjeli ovladati sa istim. Poslije toga je produeno gonjenje u pravcu Blauja, s tim to je 1. bataljon napadao komunikacijom, pozadi njega 3. bataljon, a 4. bataljon preko Igmana na selo Vrelo Bosne sa ispoljavanjem dejstva ka Blauju. Drugi bataljon produava kretanje ka Gornjoj Bradini - Lokve. Artiljerija tukla poloaje kod Hadia, a takoe dejstvovala neprijateljska artiljerija. Avijacija nije uestvovala. Sadejstvo sa 12. brigadom. 434 ' Sutradan, 6. aprila u 5 asova, napadnuti su neprijateljevi poloaji kod Blauja i sela Vrelo Bosne. I dok su dvije ete 4. bataljona, nakon to su ovladale selom Vrelo Bosne, tukli neprijateljeve kolone koje su se iz Sarajevskog polja izvlaile ka Kiseljaku, 3. i 1. bataljon drali su poloaje iznad same komunikacije, nastojei da presijeku povlaenje njemakih kolona. Put su, ipak, prokrili njemaki tenkovi. U 13 asova je oko hiljadu neprijateljevih vojnika napalo 4. bataljon da bi ovladali Igmanom i odbacili bataljone 13. brigade od komunikacije. Neprijatelj je uspio da prodre i ovlada k. 1101, ali uvoenjem u borbu 2. bataljona grebenom C. Vrh (k. 1246) - Lokva - . . . 1063 je zaustavljen, a zatim su svi bataljoni preli, uz podrku artiljerije i avijacije u irem podruju, u kontranapad na Blauj, gdje su vodili jaku borbu cijelu no. Sutradan u zoru nastavljena je borba na istim poloajima i, usred dana, osloboen je Blauj. Dva bataljona. 2. i 4, ostali su u Blauju, a 3. i 1. nastavili su gonjenje i borbu s neprijateljem na Crkvici (k. 933), nakon ega su, uz podrku artiljerije i sadejstvujui sa 12. hercegovakom brigadom, 7. crnogorskom i 9. krajikom, izbili u ue podruje Kiseljaka.435' U isturenim prethodnicama i akcijama bombaa, izviaa i patrola, u linim i kolektivnim obraunima sa njemakim vojnicima i ustaama, ispoljavani su odlunost i umjenost u svim etama, iako su takve konkretne pojedinosti izostale u izvjetajima sva etiri bataljona. U prvom predahu poslije borbi s njemakim kolonama 9. aprila, 3. bataljon odmjeravao je svoju borbenu mar-rutu od Ivan-planine do Kiseljaka. Njegova 243 borca (113 u bolnici), od 31. marta do 9. aprila, ubili su 52, a zarobili 13 neprijateljevih vojnika, zaplijenili dva topa (protivkolca), dva minobacaa sa vie stotina granata, 50 sanduka (kau434>

VII, Arhiv NOP, k. 1152, f. 5, d. 3. 5 ) VII, ANOP, k. 1152/II, f. 5, d. 2.

275

na) municije, dva kamiona, tri automobila i drugu ratnu opremu. Sav zaplijenjeni materijal po nareenju komandanta brigade predao je komesar bataljona 4. bataljonu, od ega mi jo nita nismo dobili, obavjetavao je tab bataljona, pa otuda i veliko negodovanje meu borcima, jer oni nisu nita htjeli uzeti sami po sebi, nego su mislili da e se sve zajedniki podijeliti. 436 ' Od 4. do 8. aprila nalazili smo se u ofanzivi i progonjenju neprijatelja od Draglja i Raglja do Blauja, izvjetavao je 4. bataljon. Za to vrijeme borbe imali smo dva poginula druga i est ranjenih... Neprijatelj je imao za ovo vrijeme nae ofanzive 84 mrtva i 137 ranjenih i 53 zarobljena oficira i vojnika. Bataljon je zaplijenio jedan protivkolac, dva mitraljeza, 75 puaka, 6 mainki, 26 pitolja, 3 minobacaa, 14000 metaka, 5 sanduka mina, 360 runih bombi, dva kamiona, dva automobila i drugo. Bataljon je utroio 40350 metaka, 239 runih bombi, 254 granate za laki baca, 140 granata za teki baca i 50 raketa.4371 Na vrelo rijeke Bosne stigli smo rano 6. aprila ujutro. tab i glavnina ostali su na samom izvoru, a ja sam kao omladinski rukovodilac bataljona sa vodom 3. ete poao u selo Vrelo Bosne u izvianje, sjea se Muharem Kreso o zbivanjima i borbama 4. bataljona na padinama Igmana. Kada smo izbili kod sela, cestom Sarajevo - Blauj (kod crkve) kretalo se zaelje njemake motorizovane kolone sa protutenkovskim topovima prikaenim za kamione. Dok smo stigli do ceste, ona je ve zamakla. Meutim, prizor koji smo vidjeli duboko mi se urezao u pamenje: iz Sokolskog doma iskoila su tri mladia, a putem je njemaki vojnik gurao japaner' sa nekakvom robom. Jedan od mladia je poeo da puca iz pitolja, a vojnik je hitro skoio u zaklon i opalio, prije nego to smo se i snali. Kasnije sam utvrdio da je to Udarna grupa i da se poginuli udarnik, skojevac, zove Jovo Kapetina. Sahranjen je kod crkve. Poslije su pristigli i drugi dijelovi bataljona i upali smo u otre borbe oko Blauja. U Sarajevo je 5. aprila, kada je poeo neposredni opti napad na grad, ubaena jedna eta 1. bataljona 20. romanijske brigade, a uvee su u grad uli i dijelovi 37. i 27. divizije. Uz saradnju sa naoruanim ilegalcima i oruanim grupama, sauvani su najvaniji objekti u gradu, i preuzeti su mnogi vojni objekti. Sjutradan, 6. aprila, etiri divizije (27, 37, 38. i 3. divizija JA) uspostavili su neposredne kontakte u gradu i tokom dana oslobodili Sarajevo. Toga dana se 4. bataljonu 13. brigade predala jedna domobranska eta. Dok su bataljoni s okolnih padina i visova doekivali neprijateljeve kolone, koje su se poslije osloboenja Sarajeva povlaile komunikacij o m prema Blauju i Kiseljaku, tabovi bataljona dobili su nareenje taba 13. brigade da, s obzirom na uspjehe koji su postignuti od Ivan-sedla do Blauja, moraju da zadre svoje poloaje oko komunikacije da bi unitili razvuene neprijateljeve kolone, pa su radi toga i dobili neposredne zadatke.436> 437>

VII, ANOP, 1.1152/11, f. 4, d. 16. VII, ANOP, k. 1152/11, f. 4, dok. 13.

276

Jedan pored drugogMeu 26 boraca i starjeina, koliko ih je poginulo u Brigadi od 4. do 8. aprila, od Ivan-planine do Blauja i Igmana, bio je i omladinac iz mostarskog kvarta Donja mahala, koga je otac doveo u 13. brigadu poslije osloboenja Mostara. Poginuo je, valjda, od posljednjeg metka koji je odjeknuo na Ivan-planini, koja je, ponovo, nakon to su se hercegovake brigade spustile niz njene padine na komunikaciju koja vodi ka Sarajevu, utonula u svoju usamljenost, pritisnuta snijegom, naputenim bunkerima i rovovima. Od njegova groba koraao je dugo oborene glave Boria Mandi, koji je poslije ranjavanja komandanta 1. bataljona Laze vora rukovodio bataljonom, jer je ocu nesrenog mladia obeao da e mu sina paziti i dovesti kui. Idui tako ka eljeznikoj stanici Blauj sa kuririma i nekoliko boraca, nije ni primijetio da su stigli na nian dvanaestorice njemakih vojnika, zalutalih i zaostalih. Za koji djeli sekunde, za dah jedan prije nego to je njemaki pukomitraljezac pustio rafal, ispred zamjenika komandanta istrao je kurir Pane, i u svoje grudi primio rafal. Grupa njemakih vojnika ubrzo je opkoljena i zarobljena. Zalegli na obroncima Igmana, iznad Blauja, 4. i 1. bataljon, ojaan jednom etom 2. bataljona, i 3. bataljon lijevo, ispred Blauja, borci su imali vie sukoba sa izolovanim grupama njemakih vojnika, odbijajui i napade jaih snaga. Tada je ranjen u vrat zamjenik komandanta brigade, Maksim Bulut, koji je bio meu borcima na poloaju. Jedna topovska granata eksplodirala je u blizini lanova taba 1. bataljona i geler se zario u lijevu nogu pomonika politikog komesara Sulje erimagia, koga je u zaklon odvukao zamjenik komandanta bataljona Boria Mandi. Bataljonski referent saniteta Azra ii, zvana zbrojovka, previla je ranu, a onda je lake ranjenog partijskog rukovodioca prebacio snani kurir Pavo Bigunac. Proli su kroz kiu kuruma i stigli u zaklon do Laze vore, koji je, nezalijeen, samoinicijativno napustio bolnicu i doao u bataljon. Toga dana poginulo je nekoliko boraca, meu njima i Spaso Ivanievi, zamjenik komandira 1. ete 3. bataljona. U meuvremenu je obavijetajni oficir 4. bataljona Salko Repea na Igmanu otkrio ubaenu diverzantsku grupu njemakih vojnika, opkolio je sa vodom boraca i razoruao. U njihovim depovima pronali su pored kuna, i 20 zlatnika, koje su kasnije u tabu podijelili, ko se zatekao, svakom po jedan, kao uspomenu i lini ratni trofej. Kada su zarobljene vojnike doveli u tab 13. brigade i ponovo ih pretresli, u jednog podoficira otkrivena je runa bomba. Partijski rukovodilac 13. brigade Drago Vukovi zapitao je politikog komesara bataljona Anelka Belovia: Komesare, jeste li proradili nareenje Vrhovnog komandanta o tome kako se postupa sa zarobljenicima, plijenom? Nareenje je proraeno, ali nije u potpunosti sprovedeno, smatrao je komesar, jer nijedan zlatnik nije trebalo shvatiti kao uspomenu iz rata. Na Ivan-sedlu teko je ranjen i Milo Jagodi, komandir ete u 2. bataljonu, 20-godinji momak iz okoline Livna koga je u 5. bataljonu 10. brigade, krajem 1943. pomonik politikog komesara 2. bataljona Lutvo

277

Dubur, na Ivan-planini uio da ita i pie. Neka zna, Skojevac, i ja u u prvoj borbi tebe poduiti kako bombai rade svoj posao, esto bi popraao svoj as uenja Milo, najistaknutiji bomba 5. bataljona 10. brigade, koji je svoj ispit zrelosti polagao i na bunkerima navrh Ivan-planine. Odsjeeni i unitavani na putu Blauj - Kiseljak, njemaki vojnici su ostavili cjelokupnu tehniku i hranu, sanduke konzervi, golem plijen koji je zadovoljno osmatrao i intendant 13. brigade Mehmed Frenjo. On je s jednom etom trebalo da prikupi, sredi i evidentira cio plijen za Diviziju. Kada je brigadni pozadinac Meho Sarajlija, bivi mostarski policajac koji je ilegalcima NOP-a uinio vie usluga i pred opasnou hapenja krajem 1944. stigao u 13. brigadu, na tom putu odmjerio golemi plijen, desetine i stotine poginulih njemakih vojnika, zastao je i kao da se moli, rekao intendantu: Boe dragi, kakav rat! Na borbenom putu od Ivan-sedla do Blauja i Igmana, za etiri ratna dana iz 13. brigade poginuli su zamjenik komandira 1. ete 3. bataljona Spaso Ivanievi, Obren Glogovac, Ahmed Demirovi, Mirko Domandi, Todor Doji, Branko Drljan, Delmo Sadik, Halil Donko, Safet Kurt, Zajko Kevri, Hivzo Kolei, Ibrahim Muli, Milan Novokmet, Anton Primorac, Ahmed Selimi, Milan Abramovi, Veljko Butulija, Pero Bubalo, Tahir Obradovi, Murat Tufo, Gavro Hajduk, Demo Ramadan, Osman uta, Mujo ubara i Mustafa emi.

Komandir ete

Danko

Nuhi

Uz artiljerijske plotune oglaavali su se na Ivan-planini i orua prateih eta sva etiri bataljona 13. brigade, meu kojima i Pratee ete 1. bataljona kojom su rukovodili komandir Danko Nuhi i politiki komesar Jefto Kaikovi, sa svojim zamjenicima Mujom Mariem i Mladenom Bjelicom. Znanjem steenim u Jugoslovenskoj vojsci, zatim u 5. bataljonu 10. hercegovake brigade, Mostarskom partizanskom odredu i u 13. brigadi, kao i na kursu komandira 29. divizije u Trebinju krajem 1944, komandir Danko Nuhi, zemljoradnik iz sela Idbara u konjikom srezu, izuzetno hrabar i snaan ovjek, rasporedio je etne teke mitraljeze, minobacae, rune bacae i protivtenkovske puke uzdu poloaja 1. bataljona na taj nain, to je svako vatreno gnijezdo, dobro ukopano i zatieno, imalo odreenu zonu dejstva i sa ostalim uporitima sprijeavalo dublji prodor neprijateljevih jedinica. Iako je na Ivan-sedlu sa etom najee izvravao zadatke odbrane bataljonskih poloaja, povremeno podravajui borce u napadu, komandir Danko se i na toj planinskoj vododelnici i samostalno, lino, otiskivao u napade sa borcima drugih eta. Kada je u jednoj od prvih borbi na Maslinama kod Stoca komandant Danilo Komnenovi ugledao Danka, svog nekadanjeg borca iz 10. brigade, kako - praen neprijateljevim rafalima - nosi teki mitraljez s postoljem, zadrao ga je i zapitao zar se ne moe drugaije organizovati prenoenje mitraljeza, Danko je odgovorio: N e moe, nema ko drugi

278

nego ja. Otpasao sam ga sa njemakog pogoenog dorata, a ovoj djeci oko mene dovoljni su puka i bomba. Toga dana postao je komandir Prateeg voda, a ubrzo i Pratee ete, ali se nikad nije odvajao od svog mitraljeza ili iz druge linije fronta posmatrao napad boraca drugih eta. Tako se i 27. marta 1945. naao na isturenom dijelu poloaja 1. bataljona na Malom Ivanu, kada je i u predahu borbe imao gorke trenutke. Oslunem: neki enski glas do mene dopire vie kao jauk, i ja u grmu, zasutim snijegom, naoh Nadu Janji, bolniarku rodom iz Mostara, ranjenu u stomak, koja mi prozbori na uho da je ne ostavljam jer e je ustae nai i zaklati, sjeao se Ivan-planine Danko Nuhi. Ponesem je, a desetak metara dalje naioh na teko ranjenog komandira ete Raida Hodia, koji me zamoli da se vratim i po nj, ja ili neko drugi. Predadoh Nadu komandantu Lazu vori i vratim se po komandira Hodia. Bio je ranjen u butnu kost. Nada je izdahnula, a Raid je ostao teak invalid. Ali, tek sutradan bi' gadno, gadnije nije moglo biti. Ponovo nas u napadu na Mali Ivan odbie njemaki vojnici i mi se, rasuti, otisnusmo niz rijetku umu praeni minama i granatama. Naoh oborenu trulu bukvu i tu prilegoh. Tu se sruio i njegov borac Mustafa Kurti, rodom iz sela Rilia kod Ostroca, tek pristigao u Prateu etu. Usred tutnjave mina i granata, Mustafa je zaplakao - sjetio se svoje djece, a imao ih je etvoro, ali ne zbog toga to je mogao poginuti od njemakog rafala ili mine, ve zbog kitre, sanduka mina za laki baca, koji mu je spao s ramena i negdje ostao. A kako se bez mina vratiti u etu! Kaem mu, pa nee se, Mustafa, ubiti zbog toga, a on meni na to da je zaduen 'kitrom', koje sada nema, a to je ravno - put u smrt, na strijeljanje. Dobro, ne plai, kaem ja Mustafi, kazau mom zamjeniku Mariu da te razdui. U to stigoe borci, njih pedeset i nekoliko, meu kojima zatraih jednog dobrovoljca da sa mnom izvidi bunkere sa bosanske strane Malog Ivana, jer je njemaka artiljerija ve prenijela vatru na susjedni Veliki Ivan, na odsjek 3. i 4. bataljona. Odmah se iz ete Save Savia javi vodnik Hajdarevi, ime sam mu zaboravio, rodom iz Sjekosa, iznad Hutova blata, koji nije znao ni latinicu ni irilicu. Hoda ga je nauio da pie nekakvim pismom, kau bosanicom, pa je on kao vodnik vodio pribiljeke da zapamti neki zadatak, tim pismom. Njegovu arhivu neprijatelj ne bi, ako bi je i zaplijenio, mogao odgonetnuti. Komandir ete Danko sa pukomitraljezom, a vodnik Hajdarevi s torbom bombi, izbili su usred noi na greben, upravo kada se elo neprijateljeve kolone primaklo toj planinskoj vododelnici. Sprijeivi mitraljeskim rafalima i sa nekoliko runih bombi dalje nastupanje njemake kolone, komandir Danko je svojim prodornim glasom naredio komandiru minobacakog voda Andriji Topolovcu i politikom delegatu Ibri Rahimiu da svoje minobacake mine usmjere na bosansku stranu Malog Ivana, kako su borci zvali taj dio neprijateljevih poloaja, kao i da vodnik mitraljeskog voda Hasan Mori i politiki delegat Gojko Gatalo iznesu sve b r e d e na istureni poloaj, u blizinu Danka i Hajdarevia.

279

Na jednoj b r e d i je bio niandija Huso Mori, na drugoj Ranko Pratalo, na treoj Salko Toljaga, mladii iz okoline Mostara, a na etvrtoj Salko Pirija, iz sela Vrbljana kod Podoraca, nekoliko kilometara daleko od borbenih poloaja na Ivan-planini, svaki kadar da bredu, teku oko 40 kilograma, nosi kozijim stazama. U tom zapletaju navrh Malog Ivana naiao sam na ranjenog Stanka unjia, prvog komiju naeg komandanta bataljona Laze vora, ranjenog u glavu i noge, pa ga tako ranjena i okrvavljena prebacim preko ramena, pukomitraljez stavim ispred sebe i krenem da ga iznesem iz neposredne vatrene zone. Koraknem metar-dva, okrenem se i ugledam nekoliko njemakih vojnika, trideset metara daleko od mene. Pogled mi krenu prema njima i vie njih, Nijemaca, odrvenjelih i zbunjenih, kao da me nisu oekivali, kao da su znatieljno gledali kako ja, ovako krupan, moda sam bio najkrupniji ovjek na vojitu Ivan-planine, nosim ranjenog druga, ili su se moda naslaivali, pustili su me da vide ta u uiniti dalje. Sinu mi u glavu i to da me moda nee ni gaati, jer nosim ranjenika, da se moda ne pridravaju meunarodnih dogovora o ranjenicima. U tom mi pogled polee vie njih, Nijemaca, i odluta na daleke sjenokose planine Resice, sirove gore gdje sam kao dijete izmeu dva posljednja rata uvao ovce i jagnjad. I tako, ni sm ne znam ta se to sa mnom dogaalo, krenem nizbrdo, nosim Stanka, smrtno ranjenog, ne mislim vie ni o emu, ninata, kad - na desnoj strani ugledah naeg bataljonskog omladinskog rukovodioca Erefa Resulbegovia, 438 ' Trebinjca, isturio arac iz dobrog zaklona, debele bukve, i na nianu dri grupu njemakih vojnika, onu o kojoj sam svata mislio, pa i to da im se u glavama motaju pravila u zbrinjavanju ranjenika. Moda je i tog bilo pomalo, ali bie da je odluio pukomitraljez u rukama skojevca Resulbegovia. Ne rekoh nita skojevcu i produim sa Stankom, ije je desno oko ve bilo iscurilo. Stanko me pita hoe li preivjeti i ja mu kaem da hoe. 'Po emu zna da u preboljeti rane', pita me m o j nesreni Stanko, i ja mu odgovorim da je pri svijesti, da sa mnom razgovara, da je to dobar znak, pa produim da priam kako e mu na mjesto iscurenog oka staviti stakleno oko i da e snaga vida i mo navike prei na lijevo oko i da niko iv nee ni primijetiti da ima samo jedno zdravo oko. I Stanko se nasmija, pa mi onda ree: 'Zna li ti, Danko, da sam ja jedinac u majke?' utim i gledam kako iza nas ostaje irok trag krvi koja je iscurila iz Stankovih pantalona, niz cokule, i ve osjeam da Stanko polako umire. Bolniarke prihvatie Stanka a on mi, valjda osjeajui da je doao kraj, prozbori: 'Danko, kai komandantu Lazi neka mi kae majci ta je sa mnom bilo'. I umro je. U etnoj kuhinji, tako ojaena i mrzovoljna, doekao ga je kuhar Hajro Pervan s prenim mesom kako bi komandira odobrovoljio. Iskreni to odmah u kazan!, naredio mu je komandir Danko. Promjeaj! Svoju porciju u uzeti u stroju. A ti se spremi za poloaj. Nee vie biti u kuhinji. Odmjeri i Ivan-planinu.438>

Hirurg u Mostaru.

280

Rasuivanja o borbenim iskustvimaOptim napadom na neprijatelja u irem podruju Ivan-planine, kada su se 10, 11. i 14. hercegovaka brigada uputile u lijevi obuhvat koji je prerastao u manevar... radi udara u desni bok neprijateljevog rasporeda i postavljanja bono du komunikacije Sarajevo - Kiseljak, a ojaani 4. bataljon 13. brigade u desni obilazak preko Igmana na Vrelo Bosne i Ilidu... sa ciljem da obie Stupnik i uspostavi kontakt sa dijelovima 3. divizije u Sarajevskom polju, dok su pomone snage, 12. i 13. brigada, napadale frontalno (tim manevrom i estokim borbama od 4. do 8. aprila Divizija zavrava svoje uee u sarajevskim operacijama, odnosno poto je na frontu irine 40 km slomila odbranu Nijemaca na Ivan-sedlu i istovremeno im presijekla glavnu odstupnicu u pravcu Blauj - Kiseljak), 29. divizija je na veoma upeatljiv nain ispoljila izvanredno pouan primjer i za nau dananju ratnu vjetinu naroito iz oblasti operatike i taktike, kako je zapisao Milan Bjelogrli.439 Tada je za 108 sati neprekidnih borbenih dejstava, bez odmora, Divizija sa svih 6 brigada oslobodila Tarin, Pazari, Hadie, Ilidu i Kiseljak, odnosno prema njemakim dokumentima na komunikaciji Blauj - Kiseljak gotovo potpuno unitila 909. tvravsku pjeadijsku brigadu, a sa Kobilje glave su se izvukli samo manji ostaci 369. streljakog puka i 964. tvravske pjeadijske brigade, tj. u rejonu Blauj - Rakovica ostala je cjelokupna artiljerija 181. pjeadijske divizije. Borbe 29. divizije na Ivan-planini od 21. do 31. marta obiljeene su i grobovima 81 poginulog borca (377 ranjenih), a od 1. do 10. aprila sa 120 poginulih i 309 ranjenih (za to vrijeme Divizija je nanijela neprijatelju 2668 mrtvih, znatno vie ranjenih, 413 zarobljenih). 440 ' Tako velike rtve 29. divizije svjedoe o estini borbi na Ivan-planini i o ofanzivnosti hercegovakih brigada u sarajevskoj operaciji, ali, isto tako, upuuju i na izvjesna uporeenja i svoenja iskustava o borbenim dejstvima u to vrijeme. Od ukupnog broja poginulih, a takoe i ranjenih, u svih sedam divizija, uesnica u sarajevskoj operaciji, na 29. hercegovaku diviziju otpada treina (preko 34%), napisao je Sveto Kovaevi, nekadanji politiki komesar 3. bataljona 13. brigade, a u sarajevskoj operaciji politiki komesar 10. hercegovake brigade, smatrajui da je ako se ima u vidu krajnji efekat angaovanja Divizije, razumno progovoriti i o tome da li su tolike rtve bile neminovne, odnosno ne bi li one bile daleko manje da smo se od poetka operacije pridravali vlastitog ratnog iskustva, zasnovanog na smjelim manevarskim obuhvatima, koji su, istina primjenjivani tek u konanom raspletu i dejstvima na paralelnom pravcu izvlaenja njemakih kolona od Blauja do Kiseljaka. 4 4 " Svodei bilans borbi koje je 13. brigada vodila od 4. do 9. aprila, tab 13. brigade je 10. aprila4421 obavijestio tab 29. divizije da je za toMilan Bjelogrli: Uee 29. hercegovake divizije u sarajevskoj operaciji, Sarajevska operacija, Vojnoizdavaki i novinski centar, Beograd, 1986. Zbornik NOR, IV/34, dok. 116. 441> Sveto Kovaevi: Neka iskustva 29. hercegovake divizije u sarajevskoj operaciji, Sarajevska operacija, str. 216 - 218, Vojnoizdavaki i novinski centar, Beograd, 1986. 442> VII, ANOP, k. 1152/UU, f. 4, dok. 17.440) 439>

281

vrijeme Brigada nanijela neprijatelju 275 mrtvih, 240 ranjenih i 116 zarobljenih vojnika, pri emu je Brigada imala 19 poginulih i 37 ranjenih (od kojih je ubrzo nekoliko podleglo ranama u brigadnoj bolnici), odnosno od 21. marta do 9. aprila neprijatelj je imao 479 poginulih, 390 ranjenih, 118 zarobljenih, a Brigada 39 poginulih (9 starjeina), 188 ranjenih (58 starjeina) i 3 nestala borca. Za to vrijeme je Brigada zaplijenila 3 topa, 2 radio-stanice, 117 puaka, 9 mainki, 28 pitolja, 4 minobacaa, 360 runih bombi, 18000 metaka, 2 pukomitraljeza, 5 sanduka granata za minobacae, zatim vee koliine odijela, cipela, sanitetskog materijala i drugo.443 U tom periodu, od 21. marta do 10. aprila 1945. godine 29. divizija zaplijenila je 6 haubica (4 ispravne), 3 brdska topa (2 ispravna) 6 protivkolskih topova (jedan ispravan), 3 flaka, 615 puaka, 19 minobacaa, 62 pukomitraljeza, 4 mitraljeza, 30 mainki, 79 pitolja, zatim 8 kamiona, 8 automobila, 82 konjska kola.444' Nekoliko dana kasnije, 16. aprila, tab 29. divizije obavijestio je 2. korpus da su brigade 4. aprila ovladale munjevitim napadom Ivan-sedlom, Ratelicom i Tarinom, a sutradan nastavile gonjenje neprijatelja prema Blauju, ne dozvoljavajui mu da se sredi i organizuje novu odbrambenu liniju, da su u toku 6. i 7. aprila oslobodili Pazari, Hadie, Blauj, Han Ploe, vodile estoke borbe na komunikaciji Blauj - Kiseljak, a zatim: Kiseljak je neprijatelj jakim snagama uporno branio do 8. aprila ujutro, kada ga je pod pritiskom naih snaga napustio i odstupio u pravcu Busovae. U meuvremenu druge snage Sarajevske grupe korpusa, oslobodivi Sarajevo, oslobodile su daljnja neprijateljska uporita du eljeznike pruge Sarajevo - Visoko, kao i samo Visoko, nadirui i dalje prema Zenici. U ovim borbama naa divizija je nanijela neprijatelju ogromne gubitke u ljudstvu i materijalu. Neprijatelj je imao 2500 mrtvih, a zarobljeno je preko 500 neprijateljskih vojnika. 445 Na taj nain su od zaetka do kraja sarajevske operacije (od 1. marta do 12. aprila 1945) iz sva tri korpusa poginula 1493 borca i rukovodioca, i pripadnika oruanih grupa u Sarajevu (ranjeno 4051 i 303 nestala), dok je neprijatelj imao 8000 poginulih i isto toliko ranjenih, odnosno kada je topovska tutnjava u irem podruju Sarajeva zamukla, zarobljeno je oko 11000 neprijateljevih vojnika (1000 njemakih), zaplijenjeno 45 topova i haubica, 528 mitraljeza i pukomitraljeza, 161 automat, 72 minobacaa i 6554 puke.446 Neprijateljeve razbijene kolone koje su se povlaile, ostavile su manje grupe diverzanata i obavjetajaca radi podmetanja mina pod vozila, iznenadnih napada na tabove, komore, kurire. Meu poginulim njemakim vojnicima pronaen je i poginuli obavjetajac, kome samo za djeli sekunde nije uspjelo da upotrijebi oruje i ubije borca, jer je u istom trenutku ispalio rafal brigadni oficir OZN-e. U Kiseljaku su mjetani otkrili estoricu legionara koji su u vie bunara bacili otrov. 3 ) Isto. Zbornik NOR, 4/34, d. 116. ^S) Zbornik NOR, 4/34, d. 125.446 '

Nikola Ani: Sloboda je stigla u zoru, Narodna armija 4. aprila 1985.

282

Devetnaest dana mara: 610 kmPredah u irem podruju Kiseljaka nije dugo trajao. U vezi telefonskog nareenja taba divizije sa itavom brigadom izvren pokret od Kiseljaka na prostor Busovae, gdje se smjestila prevalivi 28 km. Neprijatelj minirao cestu Kiseljak - Busovaa, zapisao je naelnik taba brigade u operacijskom dnevniku 12. aprila 1945, da bi svakog novog dana, do 30. aprila 1945, oznaavao mar-rutu i preene kilometre. Tako je 13. aprila, kada je ka Hercegovini krenula 12. brigada radi ienja terena od zaostalih ustakih i etnikih grupa (krajem maja 1945. ukljuena je u redove hercegovake 3. brigade Bosanskohercegovake divizije NO), 13. brigada sa drugim jedinicama 29. divizije krenula ka zapadnim krajevima nae zemlje, prevalivi put od Busovae do Lave, Viteza i Travnika (21 kilometar), u naredna dva dana put od Travnika do Jajca, zatim do Mrkonji-Grada. Pokret Brigade u etiri sata izjutra preko Mrkonji-Grada na prostor Kljua, prevalivi 32 km, borci umorni ali izdrljivi, ima plikova, zapisao je hroniar Brigade 17. aprila, a navee idueg dana, 18. aprila da je Brigada stigla na prostor Bosanskog Petrovca prevalivi 37 km, da je ljudstvo izmoreno i dobilo uljeve. Sve to nije sprijeilo Brigadu da ve sutradan, 19. aprila navee, stigne na prostor Bihaa prevalivi 54 km na dan. Viednevni mar kroz osloboenu zapadnu Bosnu i Hrvatsku, iako krajnje iscrpljujui, nije spreavao da se na sastancima borci obavijeste o zbivanjima na jugoslovenskom i drugim ratitima. Tako su itave dvije dekade aprila mjeseca iskoritene i za svojevrsnu politiku kolu u pokretu, a rezultati su se odmah u praksi, kroz takmienje u svim vidovima marevske discipline i izdrljivosti, u pjesmi, ispomoi u noenju pukomitraljeza i druge teke opreme, smanjenju povreda i uljeva od mara djelimino i provjerili. 447 ' Na tom maru od 610 km, sa podruja Sarajeva do Pivke i Postojne u Slovenakom primorju, a zatim borbe prema Ljubljani, kada su se dnevno prosjeno savlaivala 32 km (4. bataljon 13. brigade je posljednjeg aprilskog dana, uz kiu i snijeg, kroz ume Javornika, za 20 sati neprekidnog mara preao 63 km i stigao do Postojne), odnosno kada je Divizija zavrila najdui mar koji je, u tako kratkom vremenu, izvrila jedna divizija u toku itavog narodnooslobodilakog rata,448' 13. hercegovaka brigada je jo jednom, uoi novih borbi koje su je oekivale od Postojne do Ljubljane i jugoslovensko-austrijske granice, osvjedoila svoje moralne i borbene vrijednosti, dograujui svoje izraene osobenosti, specifine karakteristike koje Brigadu, u nekim obiljejima uzrastanja hercegovakih jedinica karakteriu. U njenim borakim kolektivima, ija su se snana jezgra kalila na Sutjesci, Neretvi i u drugim beskompromisnim obraunima sa neprijateljima svih zastava, znatno prije formiranja 13. brigade, izrazitije nego u drugim hercegovakim jedinicama ispoljavala se vienacionalna i socijalna zastupljenost, u nekima, naroito u 1. bataljonu, vie izraavani29. hercegovaka divizija, str. 530, Vojnoizdavaki zavod, Beograd, 1979. Isto, str. 538.

283

klasna svijest i osobenosti ivota grada, u drugima nacionalna romantiarska svijest i vezanost za svoj ui zaviaj, i jedni i drugi potekli iz svih nacionalnih sredina, to simbolino oznaava i junaka smrt trojice komesara eta i njihovih boraca kod Kamene 19. decembra 1944. i triju drugarica i njihovih saboraca na Ivan-planini 6. marta 1945. U njenim desetinama, vodnim i etnim kolektivima stariji borci su pred otvorima neprijateljevih bunkera i u svakodnevnom ophoenju, uticali linim primjerom na politiko i borbeno prevaspitavanje svojih saboraca koji su sticajem raznih okolnosti bili u etnikim, legionarskim, domobranskim i milicijskim jedinicama, zelenokadrovaca i kripara, onih koji su bili protiv svih vojski ovoga svijeta, to je, takoe, u Brigadi bilo veoma izraeno. Neki od njih su na o v o m dugakom maru ve bili komandiri vodova, pa i eta, jer su i oni, poput starijih boraca, mjerili svoju hrabrost veliinom rizika, upravo kao i mnogi neplivai 4. bataljona 13. brigade i dvaju bataljona 12. brigade u plitkim ribarskim amcima prilikom forsiranja Neretve u zimskim uslovima, to je, isto tako, jedna od njenih posebnosti borenja. Smogla je snage da posljednje ratne zime preispita i sopstvene greke i obaveze, da istraje u iskuenjima izmeu njemakih bunkera na Ivan-planini, da u svoje redove vrati i klonule borce, da im prui novu priliku za samopotvrivanje, kako bi, makar i s grem u grlu, premostili mee i krugove oko svojih kunih ognjita, otiskujui se s pukom o ramenu i petokrakom na kapi i u druge daleke predjele. Sve do Slovenije! Stigli su, tako, na putu za Sloveniju, do zapadnih krajeva Bosne, u etama koje su ve u svojoj prvoj (brigadnoj) zajednikoj borbi u njemakoj ofanzivi Sunanica stekle priznanje taba 29. divizije, da su borci i starjeine, pored hrabrosti, ispoljili i umjenost u rukovoenju jedinicama, kada je objedinjeni tab 12. i 13. brigade u najkritinijim trenucima ofanzive javljao Diviziji da se mogu oduprijeti svakom eventualnom napadu na njih i da se mogu probiti svakim pravcem, kada je Brigada svojim protivnapadima ispred prednjeg kraja odbrane uoi ofanzive i prodorom u neprijateljevu pozadinu radi opskrbe municijom, dala sve od sebe, kada je i tek roena 13. brigada ispoljila udo od junatva. Sada, dolaskom hercegovakih brigada u ire podruje Bihaa, ispunjen je zadatak 2. udarnog korpusa da 29. divizija obezbijedi slobodu manevra etvrtoj armiji i kako bi mogla da uestvuje u unitenju neprijateljske grupacije u dolini rijeke Une.449' Jedinice kojima je komandovao Petar Drapin su, poslije osloboenja Bihaa, nastavile da iste neprijateljeve garnizone u Lici, ali se, u isto vrijeme, prema obavjetenjima, dolinom Kupe probila jaa njemaka kolona pokuavajui da ugrozi 4. armiju, to je trebalo da sprijei 29. hercegovaka divizija. I upravo kada se 20. aprila pripremao koncentrini napad 11, 13, 14. i Artiljerijske brigade na njemake jedinice koje su namjeravale da ponovo zauzmu Biha i uspostave neprekidan front kroz Liku do Jadranskog mora, tab 29. divizije dobio je nareenje Generaltaba JA da449>

Hercegovaki udarnik, lanak Slavni put i velike pobjede 29. hercegovake udarne divizije.

284

Divizija ulazi u sastav 4. armije i da odmah produi pokret ka Sloveniji, u rejon Prezida, na prostor Lo - Prezid - Parg - abar - Podpreska, obezbjeujui desni bok 4. armije, i omoguavajui joj veu mogunost slobodnijeg manevra prema Trstu i Triu. Poslije trodnevnog predaha, nakon to su u iznenadnom napadu njemake artiljerije poginuli borci 1. i 2. bataljona Husein Hamzi i Salko olj, 13. brigada je 23. aprila savladala 30 kilometara puta (Vaganac - Drenik Saborsko - Jasenik - Begovac), 24. aprila 30 km (Begovac Plaki - Josipdol - Otoka) i sutradan, 25. aprila, stigla preko Ogulina na prostor Hreljina. Ve sutradan, 26. aprila, radi hitnog smjenjivanja jedinica 20. dalmatinske divizije u rejonu abra i Prezida i njihovog daljeg napredovanja ka Trstu, tab 4. armije je 29. diviziji dodijelio 18 kamiona kojima se, bez komore, prebacila 13. hercegovaka brigada u rejon Prezida i smijenila dijelove 20. divizije. Na odsjeku Koevska Reka - Koevje bila su tri puka Operativne grupe Srpskog dobrovoljakog korpusa, dva njemaka SS policijska bataljona i nekoliko bataljona Rupnikovih domobrana, kao i na pravcu Cerknice - Stari Trg dva bataljona Rupnikovih domobrana i manje grupe njemakih vojnika. 450 ' I dok su ostale hercegovake brigade i pritapske jedinice nastavljale mar, 13. hercegovaka brigada je 27. i 28. aprila vodila borbe protiv 2. puka Srpskog dobrovoljakog korpusa koji je napao dvije ete 3. bataljona u Podpreski, a jedan bataljon Rupnikovih domobrana 2. i 4. bataljon u rejonu Kozaria. Dok su ta dva bataljona odolijevala neprijateljevim napadima i kontranapadom zauzeli Devin, dvije ete 3. bataljona su se poslije vieasovne borbe povukle u Podplaninu, iznad abra, a 2. puk SDK zauzeo je tri sela. Bio je to jasan nagovjetaj da neprijateljeve snage namjeravjau da presijeku komunikaciju Osilnica - Maun, u rejonu abar - Babino Polje, kuda je poslije 20. dalmatinske divizije trebalo da krene 29. hercegovaka divizija, i onemogue snabdijevanje jedinica JA koje su se usmjerile ka Trstu. Neuporedivo snanijim neprijateljevim snagama se na tom putu isprijeila 13. brigada, koja je puna dva dana na izdvojenim poloajima od abra do Starog Trga, u rasponu od 25 km, odolijevala nasrtajima slovenake Bele garde, Srpskog dobrovoljakog korpusa i njemakog bataljona Buhberger. Idueg dana, 29. aprila, kada je odbrana 13. brigade ve poputala i lomila se pred jo jaim neprijateljevim snagama, izbile su u Prezid i abar u presudnom trenutku i druge hercegovake brigade, tab 29. divizije, Zatitni i Ininjerijski bataljon, pa su gotovo sve pristigle jedinice ukljuene u napad i odbranu Prezida i abra. Borba je trajala vie asova i, predvee, neprijatelj je odbaen uz znatne gubitke. Meu petnaestoricom poginulih, bio je i komandir ete 4. bataljona 13. brigade Boria orlija, jedan od najhrabrijih komandira 29. divizije, kao i borci 13. brigade Stipe Medi, Omer Omerika i Mate Promi.450>

Dr Uro Kosti: Osloboenje Istre, Slovenakog primorja i Trsta 1945, VIZ, Beograd, 1978, str. 318 - 319.

285

Poto je odlunom borbom 29. aprila otklonjena opasnost bonog udara neprijatelja na glavninu 4. armije sa linije Koevska Reka - Rakitnica, 29. hercegovaka divizija je sutradan, 30 aprila, nakon to je tokom dana u rejon abar - Prezid stigla 8. udarna divizija produila pokret preko Mauna u rejon t. Petera, odakle je 1. maja 10. udarnu brigadu uputila u Seanu, pod komandu 20. udarne divizije, a sa glavninom se orijentisala prema Postojni, odakle je neprijatelj ugroavao jedinice 4. armije koje su dejstvovale prema Trstu i jugoistono od Ilirske Bistrice.4511 Tako je ve 29. aprila, dok se privodila kraju borba za odbranu Prezida i abra, kao prethodnica 29. divizije prema Postojni krenuo 1. bataljon 13. brigade radi smjenjivanja dijelova 20. dalmatinske divizije i dranja poloaja do dolaska divizijske glavnine, a tokom noi krenuli su i ostali dijelovi 13. brigade. Te aprilske noi, praeni kiom kao i mnogih prethodnih dana na maru dugakom 610 kilometara od Igmana do stare jugoslovensko-italijanske granice, borci su bez odmora preli i preko Snjenika, iji se vrh propeo na 1796 metara, o kojem je Benito Musolini, svojevremeno, rekao da e faistika zastava biti jo svetlija kada se istakne na Snjeniku, a jo svetlija kada se pobode na Velebitu i na planinama Dinare. Te kiovite noi je u sjeanju boraca ostao ovakav... Sa svih strana duboka uma. Cesta u sredini. Naputeni bunkeri pored puta. Kroz zidine izbija korov. Jedna italijanska bluza, stara i rascijepana, prebaena preko zida. Kap po kap ute prljave vode cijedi se iz rukava. Tu je i jedna pocijepana Musolinijeva zastava. Bataljon je grabio sve bre i bre, bez odmora, kako bi u rano jutro 30. aprila u Postojni, kako su informacije upuivale, smijenio jedinice 20. divizije i sauvao grad. Tamo daleko ostala nam je naa krna Hercegovina, Bosna, Lika, Kordun, Gorski kotar, i poslije petnaestodnevnih mareva stigosmo u Sloveniju, pisao je ratni dopisnik i ef Sekcije za tampu Propagandnog odsjeka 13. brigade u divizijskom listu Hercegovaki udarnik u prilogu Brigada nezadrivo ide - mar od 600 km. Dok prolazimo kroz Dolenjsku, Slovenci nas prijateljski pitaju: 'Od kuda tovarii?' Iz Hercegovine! - odgovaramo. ak od tamo!? - u udu se zagledaju, dok Brigada ide naprijed sve bre, sve jae i, evo, tu je i stara jugoslovensko-italijanska granica. Tu je i faistiki znak. On je sruen. I dok idemo nekako instiktivno, iz stotina grla, kroz velike ume, odjeknu pjesma koja nas je u ovom maru od nekoliko stotina kilometara nevienom snagom i silinom pokretala naprijed: 'Mi ne damo zemlje nae da je gaze faisti... Po tvrdoj cesti koja vodi za Postojnu uje se sve jai tutanj koraka. .. To brigada ide po Istri, sa I s t r o m . . . To mi Hercegovci sa braom Istranima, povezani zajednikom prolou, kreemo naprijed, uz Tita ka pobjedi, u susret novoj budunosti... 452)451> 452)

Uro Kosti, n. d. Mensur Seferovi: Brigada nezadrivo ide - mar od 600 km Hercegovaki udarnik.

286

tab 29. divizije, obavjetavajui 4. armiju o borbama za osloboenje Slovenakog primorja, Trsta i Slovenije, zapisao je: Mar od Sarajeva do Postojne i Trsta, dug preko 650 km, Divizija je izvrila potpuno uspjeno, i ljudstvo, iako u prilinoj mjeri zamoreno, bilo je sposobno da odmah stupi u borbu. Brzinu pokreta, u izvjesnoj mjeri, ometale su Nedieve i Rupnikove bande koje su u toku 28. i 29. maja napadale nae kolone u pokretu na komunikaciji abar - Prezid.453

Osloboenje

Postojne

Dok se 1. bataljon 13. hercegovake brigade usiljenim marem u ranim asovima 29. aprila, kroz umsko podruje Mauna, pribliavao Postojni, 9. udarna brigada 20. dalmatinske divizije je u junom i istonom dijelu Postojne, uz podrku tenkova, odoljevala napadima njemakog 904. regrutnog bataljona, oekujui da e njene bataljone toga dana zamijeniti jedinice 29. hercegovake divizije, a zatim da krene prema Trstu. Njena dva bataljona bila su ipak potisnuta iz grada i protivnapadom su do 15 asova ovladala junim dijelom grada i eljeznikom stanicom, kada je stigao i 1. bataljon 13. brigade. Iz marevskog poretka bataljon je napao njemake ete u sjevernom dijelu grada, ali vei uspjeh nije mogao postii. Kada je 9. brigada uvela u borbu svoju rezervu, a njemaka komanda ojaala garnizon sa pitomcima Podoficirske SS kole iz Ljubljane, borbe u gradu voene su po ulicama i kuama, jer su njemaki vojnici ispoljavali neoekivanu upornost da sauvaju Postojnu i sa tog pravca ugroze podilaenje jedinica 4. armije ka Trstu. Bliska borba nastavljena je i sjutradan 30. aprila, i u popodnevnim asovima se, nakon snanog neprijateljevog napada uz podrku tenkova, prenijela ka prilazima grada, odakle se 1. bataljon 13. brigade u sumrak povukao prema Sv. Petru, izgubivi nekoliko boraca. Obrt u borbi za Postojnu nije donio ni vod oklopnih kola 4. tenkovskog bataljona, ponajvie zbog toga to su u Postojnu stigla i dva bataljona italijanskih faista i pet njemakih tenkova. Kratak sudar tenkova i oklopnih kola zavrio se unitenjem oklopnih kola, dok je jedan tenk oteen granatom protivtenkovskog topa. Nou izmeu 30. aprila i 1. maja u rejon Postojne stigli su i ostali bataljoni 13. brigade, kao i 11. hercegovaka brigada. etvrti bataljon, koji je bio upuen da ispita stanje u Postojni, doekan je od neprijatelja iznad grada, gdje je i primio borbu koju je vodio do dolaska naeg 2. bataljona. U prvom naletu uspio je odbaciti neprijatelja do samoga grada, ali kontranapadom neprijatelj je uspio ovladati sa k. 777 i 761, zapisao je naelnik taba brigade 1. maja 1945, kada su dva kilometra juno od Postojne zaposjeli poloaje baterija brdskih topova i dva protivoklopna topa 57 mm Artiljerijske brigade 29. divizije. Osloboenje Postojne nije se moglo odgaati nijedan dan, jer je osnovni zadatak 29. divizije bio da uniti njemaki garnizon kao glavni vor odakle je neprijatelj ugroavao desni bok 4. armije, odnosno rje453>

Zbornik NOR, tom XI, knjiga 4, d. 107.

287

enjem tog zadatka propadaju svi neprijateljevi planovi o izvlaenju njegove grupacije sa sektora Rijeke. Zatim, poslije osloboenja Postojne, Divizija je trebalo da nadire dalje prema sjeveru, da likvidira sva neprijateljeva uporita na komunikaciji Postojna - Ljubljana i, u sadejstvu sa jedinicama 7. udarnog korpusa (slovenakog), oslobodi Ljubljanu. U meuvremenu je 10. hercegovaka brigada 1. maja upuena u pravcu Trsta da se na sektoru Seane koncentrie, povee i stavi pod komandu taba 20. divizije radi sadejstva u operacijama na sektoru Trst - Opine. Trebalo je, dakle, istoga dana, 1. maja u 12 asova, napasti i osloboditi Postojnu. U planiranju napada uestvovao je i naelnik Operativnog odjeljenja 4. armije, koji je u tabu 29. divizije mogao staviti na raspolaganje samo 3. bataljon 9. udarne brigade 20. divizije koji je sauvao svoje poloaje na liniji Jelovica - t. Vas, sa mogunostima napada na jugoistoni dio Postojne. Nakon dvoasovne artiljerijske pripreme, 2, 3. i 4. bataljon 13. brigade su u 14 asova, sa svojih poloaja sjeveroistono od Postojne, napali neprijatelja u gradu, a dijelom snaga su u rejonu Revberkomande zatvarali pravce od Rakeka i Planine, dok j e l i . brigada napadala na zapadni i juni dio grada, gdje je dejstvovao i 3. bataljon 9. dalmatinske brigade. U rejonu t. Petar je u divizijskoj rezervi bila 14. hercegovaka brigada. Poto j e l i . brigada uspjela da tokom dana ovlada kosama sjeverno od Postojne i time ugrozi izvlaenje neprijatelja komunikacijom ka Rakeku i Planini, gdje dijelovi 13. brigade nisu uspjeli da odole izuzetno jakim neprijateljevim napadima, bataljoni 11. i 13. brigade nastavili su borbu oko prvih gradskih kua i ulica, potiskujui neprijatelja u centar grada, gdje je bio tuen i od dalmatinskog bataljona. U ovakvoj situaciji odigrala je vrlo vanu ulogu naa artiljerija, javljao je tab 29. divizije 4. armiji. Idealno plasirana, juno od grada na udaljenosti 500 - 800 metara, precizno je tukla neprijateljska mitraljeska gnijezda i poloaje neprijateljskih topova i tenkova, te time omoguila pjeadiji nastupanje... Zbog toga je neprijatelj ubrzo evakuisao iz grada svoje tenkove i upotrebio ih za obezbjeenje odstupnice u pravcu Planine. U toku dalje borbe do 24 asa nou naa pjeadija je u silovitom naletu prodrla u grad sa svih strana i u 24 asa u noi, 1/2. maja, osloboena je Postojna. 454 ' Pored 230 zarobljenih i 175 poginulih neprijateljevih vojnika, Brigada je u borbama za Postojnu zaplijenila 4 topa, 8 breda, 215 puaka, 18 pukomitraljeza, 5 mainki, 3 minobacaa, 550 runih bombi, 54000 metaka, 200 ranaca sa spremom, nekoliko lokomotiva sa vagonima brana i drugom hranom izgubivi 23 borca i 43 ranjena (neprijatelj je imao oko 300 ranjenih).455 Borci 2. bataljona su tokom borbe sjekirama i pilama koje su im donijeli mjetani, posijekli stabla i oborili na put koji vodi od Postojne prema Rakeku i Planini, i no i dan vodili borbu sa italijanskim crnokouljaima pod komandom njemakih oficira. Komandir 1. ete Alija Zvizdi, koji je na bataljonskoj proslavi 1. maja u umi ispod Snijenika 4 ) Isto.455>

VII, ANOP, k. 1152/11, f. 4, d. 20.

288

govorio sa bukovog panja o osloboenju porobljene brae u Istri, ovog puta je, pored devet poginulih drugova, sa jo dvadeset boraca bio teko ranjen. Prvomajski neplanirani govornik, teko ranjen u stomak, sa nosila je bodrio borce svoje ete, zapisao je partijski rukovodilac 2. bataljona Lutvo Dubur. Posebno smo alili komandira ete Aliju Rahia, jer smo znali da iza njega ostaje ena s troje nejake djece. Sutradan je u borbi za Rakek poginuo jo jedan komandir ete, Meho Beo iz Barana, ispod Hrguda kod Stoca, kojim putem su za vrijeme rata ile veze iz Stoca ka osloboenoj teritoriji. Drugovi koji su nam pristigli u pomo iz Postojne saoptavaju nam da su vodili estoke uline borbe. .. Meu njima su bili i borci 3. bataljona, prepuni gorine za poginulima. tab bataljona je upravo njemu, Milanu Pudaru, osamnaestogodinjem omladinskom rukovodiocu naeg bataljona, izriito naredio da se ne smije uputati u vee okraje, jer je dotad esto upadao u veoma rizine okraje, sjea se tih dana Kosto urica, partijski rukovodilac 3. bataljona od prvog dana njegovog ulaska u 13. brigadu. Samovoljno je izbjegao iz kue i stigao u na tab na Hrgudu, a sjutradan je dola i njegova majka. Uzalud su nam bila zajednika nastojanja da ga vratimo kui. Ostao je i svojom linom hrabrou, neobinom bistrinom i pronicljivou uzdizao skojevske aktive, gradio nove bombae. I eto, pade nam na samom ulazu u Postojnu 1. maja 1945. Bolniarka Radojka Bokovi, devetnaestogodinja omladinka iz sela Mrkonjia sa Popova polja, ne izdra, ne u naa upozorenja, pretra istinu i sa svojom sanitetskom torbom dohvati se smrtno ranjenog Milana Pudara, ali i ona tu ostade smrtno pogoena. Sutradan, 2. maja, dva kilometra daleko od Postojne doekae nas italijanski faisti s jednog brda, povedosmo borbu sa njima pola dana, dok se napokon njih oko stotinu ne predade, ali i toga dana nanesoe nam nove rane - pogibe nam komandir voda 1. ete Milan Matkovi, snana momina i junaina iz Malog Polja kod Mostara, a sat kasnije i borac Momilo Kulji sa Trusine... U tom kraju nae zemlje poginuli su i borci Salko Turkovi, politiki delegat voda, Duan Vidai, Ibrahim ejtani, Mustafa uko, Fejzo Bojii, Ragib Briga, Branko Srnojevi, Mujo Demi, Hasan Mari, Ismet Demidi, Husein Kevri, Mustafa Vien, Mehmed Tahuni, Sejdo Imamovi, Velika Klepo, Salko Turajli, Hamid Selimi i Husein ukman. Dan kasnije, 2. maja, nakon osloboenja Postojne i ovlaivanjem Ljubljanskim vratima, ijim je padom konano prekinuta eventualna svaka veza neprijateljevih snaga u podruju Ljubljane sa snagama u transkom i rijekom podruju, progonei neprijatelja prema Rakeku i Planini, 13. brigada i dva bataljona 11. brigade su, podrani artiljerijom, napali ojaanu njemaku etu u kasarni Rabverkomande gdje su, pored ranjenih i zarobljenih, znaajnog plijena, poginula 124 neprijateljeva vojnika. Iz 13. brigade su, pored 21 ranjenog, poginuli i Murat auevi, Seid Imamovi, Miladin Seizovi, Hamid Selimovi, Alija ovi i Osmah oi. Toga dana je 11. brigada oslobodila Planinu, a 13. brigada je nastavila pokret prema Rakeku.19

289

Rakek,

Cerknica,

Borovnica...

Trinaesta brigada ovladala Starim gradom trig. 703-Levece i sada napada Rakek i tu e se veeras smjestiti, obavijestio je 3. maja, depeom, komandant 29. divizije tab 4. armije, kada je Brigada, uz podrku artiljerije, oslobodila Unec i Ivanje Selo potiskujui neprijateljeve jedinice ka Rakeku i Cerknici. Napad na poloaje kod Rakeka izvren je u 19 asova, i oko 1000 bjelogardejaca pruilo je otpor snaniji nego to se oekivalo. T o k o m noi otpor je ipak skren. Pored vie ranjenih, poginuli su vodnik voda 2. bataljona Ismet Resulbegovi i Simo Arsenovi. Nai bataljoni po ovlaivanju Rakekom produili su napredovanje u pravcu Loki Gri Cerknica, gdje se sada vode borbe, izvijestio je tab 13. brigade 4. maja,456) a sjutradan, 5. maja, da je prilikom likvidiranja neprijateljevih uporita Rakek i Cerknica zaplijenjeno 5 topova, 43 mitraljeza, 28 pukomitraljeza, 24 minobacaa, 350 puaka, dva i po vagona razne municije, pola vagona topovske municije i pola vagona granata za minobacae, zatim 3 pitolja, 1 mainka, 3 automobila, 2 motocikla, 10 bicikla, 8 poljskih telefona, 2 telefonske centrale, znatne koliine hrane i drugog.457) Toga dana, kada je jedan bataljon bez borbe uao u Grahovo, 13. brigada usmjerila je svoje snage prema sjeveru, nastavljajui gonjenje neprijatelja u pravcu Borovnice. Lijevo od 13. brigade neprijatelja je gonila 11. hercegovaka brigada i njihov front napada se sve vie irio, pa je zbog toga u borbu uvedena i 14. hercegovaka brigada usmjeravajui svoja dejstva prema Vrhunici. Poslije izbijanja na prostor Borovnica - Kamnik, 13. brigada se povezala sa dijelovima 7. slovenakog korpusa, koji je oslobodio veliko Lee i Ribnicu i nadirao dalje prema Ljubljani. Tako je 29. divizija, ovlaivanjem linijom Vrhnika - Borovnica, zauzela polazne poloaje radi napada za osloboenje Ljubljane. Radi toga je 6. maja prebaena sa sektora Borovnice prema liniji Brezje - Horjul sa zadatkom da oisti taj prostor, a zatim da nadire gorskim pojasom u pravcu S. Vid - Ljubljana, teei da presijee neprijateljevu odstupnicu iz Ljubljane prema Austriji. U meuvremenu, prethodno stupivi u meusobnu vezu, tabovi 29. divizije i 7. udarnog korpusa JA poeli su, 6. maja, pripreme za osloboenje Ljubljane, odnosno jedinice 7. udarnog korpusa, nastupajui iz Dolenjske , izbile su, tokom toga dana, na jugoistonu ivicu Ljubaljanskog barja, 15. divizija, preko Grosuplja, a 18. preko Velikog Laa i Iga. 458) Ne oekujui da e neprijatelj, radi sprijeavanja zabacivanja naih snaga planinskim pojasem jugozapadno od Ljubljane i ugroavanja svoje ostupnice, ubaciti jake snage na sektor Brezje - Horjul, 13. brigada je 6. maja u 20 asova, prema zapovijesti Divizije, izvrila pokret planinskim krajem na prostor Horjul - Vrzdenci, gdje je izbila 7. maja u 7 a4561 457> 458 )

VII, ANOP, k. 1152/11, f. 4, dok. 21. VII, ANOP, k. 1146/11, f. 3, d. 3. 29. hercegovaka divizija, str. 549.

290

sova. Iznenada, ne oekujui veoma snanog neprijatelja (oko 2000 vojnika Srpskog dobrovoljakog korpusa), koji je s povoljnih poloaja gaao protivkolcima i tekim bacaima, Brigada se povukla na liniju Kremnik - Mavar - aar odakle je oko 19,30 asova izvrila sa tri bataljona napad ali bez osobitog uspjeha. Jedini uspjeh kojeg smo te veeri postigli jeste da smo ovladali k. 669 (Samatorica), a sutradan, 8. maja, kada su 11. i 14. brigada ovladale linijom Log - Brezje, novim napadom i k. 788 (Koljek), poslije ega je neprijatelj poeo naglo odstupati, ta su naa dva bataljona ovladali prostorom Fleke - Koreno - Stujice i odmah produile gonjenje neprijatelja u pravcu Polhov Gradac - Dvor, koji su osloboeni 9. maja, kada su bataljoni nastavili gonjenje neprijatelja prema kofjoj Loki koji je u stravinom strahu bjeao, kako je tab Brigade obavijestio Diviziju 9. maja.459) U tim borbama Brigada je imala 5 mrtvih i 18 ranjenih drugova. Bilo je to ve u raspletu zajednikog napada 7. korpusa i 29. divizije za osloboenje Ljubljane, 8. maja 1945, uz vijest o kapitulaciji nacistike Njemake, tj. poto je glavni poloaj spoljne odbrane Grada na pravcu 29. divizije bio izgubljen, a na pravcu 18. divizije naet - neprijatelj je morao svoj poloaj u Ljubljani smatrati izgubljenim, kada je shvatio da je najbolje ne ekati opti napad 7. korpusa i 29. divizije, pa otuda i njegovo urno povlaenje 8. maja u 23 asa, tako da je itav grad u roku od dva i po sata bio slobodan. Bataljoni 1. i 14. brigade uli su u Ljubljanu 9. maja u 3 asa izjutra, kada su istovremeno ili neto ranije, sa drugih pravaca u grad ule i jedinice 7. korpusa, dok je 13. hercegovaka brigada toga dana u 17 asova oslobodila ent Vid. 460) U trodnevnim borbama za osloboenje Ljubljane, od 6. do 8. maja, 29. divizija je neprijatelju nanijela teke gubitke (520 mrtvih, 700 zarobljenih), izgubivi oko dvadesetak boraca i trideset i nekoliko ranjenih. 46 " Naputajui Ljubljanu, neprijatelj je u gradu ostavio ogromne koliine ratnog materijala, izvijestio je tab 29. divizije tab 4. armije. Meu ostalim u nae ruke je palo 120 topova raznog kalibra, 500 raznih pukomitraljeza, 5000 puaka, 110 kompletnih tekih bacaa, 400 mainki, i drugog raznog ratnog materijala. 462 '

Bratje Hercegovci med. namiU slobodnoj Ljubljani, okienoj cvijeem i zastavama, narod je doekao jedinice 7. slovenakog korpusa i 29. hercegovaku diviziju, koja je pozdravljena i ispraena i lecima na ljubljanskim ulicama: ivela 29. divizija, ki je prva vkorakala v Ljubljano! Trinaesta brigada nastavila je pokret i gonjenje neprijatelja prema Kranju, u koji su Hercegovci uli 10. maja u 14 asova, zaplijenivi jedan tenk, 93 puke i nekoliko magacina hrane. Toga dana, kada su graani459>

VII, ANOP, k. 1152/11, f. 4, d. 24/4. 460) 29. hercegovaka divizija, str. 561. 46 " Isto, str. 561. 462> Zbornik, tom XI, knj. 4, dok. 106.

291

Kranja sa cvijeem doekali borce 13. brigade (Bratje Hercegovci med nami), u Brigadu je stigao izbjegli zarobljenik iz njemakog koncentracionog logora Esad Peco,463) Mostarac, upravo kada su borci 1. bataljona naduvali fudbalsku loptu. Nogometna utakmica nije odrana, jer su bataljoni krenuli ka Bledu. I kao to su zamjenik komandanta brigade Maksim Bulut, zamjenik komandanta 1. bataljona Boria Mandi i pomonik komesara Suljo erimagi i nekoliko drugih starjeina u vrtoglavom gonjenju neprijateljevih snaga neoekivano upadali u izolovane dijelove njemakih jedinica i, u nevolji pregovarali o njihovoj predaji, tako su i lanovi taba 13. brigade 11. maja oko 10 asova ispred Bleda, na eljeznikoj stanici Otoje, obavjeteni od izviaa, zatekli tri kompozicije od 310 vagona u kojima je bilo blizu 2000 vojnika jednog njemakog protivavionskog puka i koji su imali 100 protivavionskih flakova (20 mm), 30 protivavionskih topova veeg kalibra, 2000 pari novih odijela i drugu raznovrsnu opremu. Kada je njemaki pukovnik, praen etvoricom podoficira, stigao radi pregovora do mostia nedaleko od eljeznike stanice, uputio se vrstim korakom ka najbolje obuenom oficiru Pavlu Komneniu, rukovodiocu Obavjetajnog odsjeka, vjerujui, valjda, da bi samo on mogao biti komandant. Nali su se i tumai, djaci koji su poneto znali njemaki, a potom i terenski politiki radnik, i razabralo se da pukovnik oekuje propusnicu za svoje vojnike da ih moe slobodno prevesti u Austriju i izruiti Englezima, da svaki deseti vojnik moe da zadri oruje i da se oficiri ne razoruavaju, da e sve drugo ostaviti u vagonima, na stanici. Povlaenje njemakih transporta bilo je presjeeno i komandant Brigade zahtijevao je bezuslovnu kapitulaciju. Nakon to je isteklo tridesetak minuta, vrijeme u kojem je pukovnik trebalo da ubijedi i druge komandante kojima on nije komandovao da se predaju, otvorena je estoka paljba iz svih bataljonskih oruja i topova 3. diviziona. Borba je trajala od 12 do 17 sati i za vrijeme borbe neprijatelj je pokuao da se izvue du eljeznike komunikacije, ali presijecanjem komunikacije prisilili smo ih na predaju, obavijestio je tab 13. brigade komandanta Divizije 11. maja predvee. U toj borbi zarobljeno je oko 1100 vojnika, podoficira i oficira, jedan dio se razbjeao, a oko 400 je poginulo prilikom pokuaja proboja i tokom vieasovne borbe. Zarobljene neprijateljske vojnike i oficire predali smo organima Narodne zatite u Radovljici, javio je tab 13. brigade.464) U vagonima su ostali i topovi i flakovi, 130 orua, a od 2000 pari odijela, 3200 injela i 1550 cipela jedino se 3. bataljon kompletno obukao u avijatiarska odijela. Ostala su i dva miliona cigareta, po jedan vagon eera i brana 15 kamiona... Sav ovaj materijal zaplijenjeni ostao je u vagonima jer ga nismo mogli iskrcati jer ljudstvo za iskrcavanje kao ni eljezniara nismo mogli nai, pisao je tab 13. brigade, ini se, u konanom svoenju svojih ukupnih ratnih uspjeha. Zaplijenjeni ratni463) Profesor u penziji, predsjednik Optinskog odbora SUB NOR Mostar, umro 1988. 464> VII, ANOP, k. 1152/11, f. 4, d. 25; 29. hercegovaka divizija, str. 562.

292

materijal na eljeznikoj stanici Otoje nije uvrstio ili je samo djelimino naznaen. Toga dana, 11. maja uvee, prestao je svaki otpor neprijatelja na frontu 29. divizije. 0 dogaajima koji su se zbili sjutradan, 12. maja, hroniar 1. bataljona je napisao: Hvatamo oko Lesca i Bleda velike grupe Nijemaca. Rijetko pruaju otpor. Rat je zavren. etrnaestog maja je u operativnom dnevniku 29. divizije zapisano da je 13. brigadi nareeno da uputi jedan bataljon sa bledskog sektora u pravcu Bohinjske Bistrice radi kontrole terena i hvatanja razbijenih neprijateljskih grupacija, sutradan, 15. maja, da je 13. brigada na Bledu i da je vrijeme promjenljivo, a 17. maja, u etvrtak, da se, prema nareenju Generaltaba JA, otpoelo sa prebacivanjem Divizije u pravcu juga. Gledajui kolone hercegovakih boraca kako sa stotinama konja kreu ka jugu, ka Hrvatskom primorju i Hercegovini, prisjeajui se kako su tako razvuene i bez predaha osvajale stotine kilometara puta od Sarajeva i Kiseljaka ka Bihau, Trstu i Postojni, Ljubljani i Bledu, do austrijske granice, izvravajui na najbolji mogui nain zapovijesti i oekivanja vrhovnog komandanta marala Tita, komandant 29. hercegovake udarne divizije Vlado egrt, general-major, zapisao je u svojim ratnim uspomenama: Vojska nam je prilino dobro obuena, iako nema jednakih uniformi. To je pravo arenilo od uniformi: ima ih njemakih, talijanskih, domobranskih i drugih. A najvie je civilnih odijela, od seljakih gunjeva do gradskih kaputa i pantalona; od vojnikih cokula i seljakih opanaka do niskih cipela. Ovo arenilo nam ne smeta, nismo mi krivi to su jugoslovenska gospoda, generali i ministri, predali vojne fabrike i magacine okupatoru. Po tome kako nam je vojska obuena i obuvena, vidi se njeno porijeklo i nain na koji je stvorena, a to nam moe samo da slui na ast, moemo zbog toga da budemo ponosni. Neka je slabo obuena naa kolona, mi se njome ponosimo, jer je to vojska radnika i seljaka, aka i intelektualaca, onih koji su ostali vjerni svome narodu i njegovoj borbi za slobodu i bolji ivot. Kad bi doao neko ko nije vidio nae jedinice u juriu na neprijatelja, mogao bi da dade primjedbu na nevojniki izgled boraca. Meutim, mi ne bismo pristali da mijenjamo ove nae ete i bataljone ni za kakvu drugu vojsku, ne znam kako obuenu i izvjebanu... 465)*

Pored recenzenata Danila Komnenovia i ike Stojia, Sveta Kovaevia (glavnog i odgovornog urednika edicije Hercegovina u N O B ) , Rajka arenca (odgovornog urednika Vojnoizdavakog i novinskog centra u Beogradu), Sneane Tmui, urednika VINC-a, i lanova Odbora za pisanje monografije o 13. hercegovakoj udarnoj brigadi Milorada Kujaia, Draga Vukovia, Luke Ratkovia, Asima Pervana, Milana Grka i Lazara vora, kojima sam veoma zahvalan na priljenoj465 )

Vlado egrt: Ratne uspomene, Vojno delo, Beograd, 1964, str. 468.

293

saradnji radi opteg i strunog poboljanja i vjerodostojnosti ovog istoriografskog i dokumentarnog pripovijedanja o 13. brigadi, pruanja podataka i itanja rukopisa, takoe izraavam zahvalnost to mi se pruila prilika da se i ovim putem zahvalim svojim ratnim drugovima koji su, pored injenica i doivljaja koje su mi saoptavali tokom mog etvorogodinjeg prikupljanja gradje, ovaj rukopis proitali i blagovremene stavili svoja dragocjena zapaanja i, na taj nain, doprinijeli da ovaj tekst bude i naa zajednika pria o 13. brigadi: En veru emaloviu, Milanu Tabakoviu, Muharemu Kreu, Novaku Aneliu, Milanu Bjelogrliu, Kosti Durici, Anelku Beloviu, Gojku Uljareviu, Muhamedu Kresi, Fadilu Numiu, Sulji erimagiu i Safetu efkiu. Isto tako hvala drugaricama i drugovima koji su mi kazivali svoja sjeanja: Lutvi Duburu, Raski Elezovi, Maksimu Bulutu, Mehmedu Trbonji, Hasanu Beribaku, Mirku Ignjatiu, Borii Mandiu, Vukoti Miloeviu, Mehmedu Frenji, Veljku Okuki, Peru Vukoju, Milanu Kneeviu, Slavku Ivanieviu, Radu Aleksiu, Duanu Skrbi, Salku Repei, Milanu arencu, Faiku Sunagiu, Abdulahu Pirkiu, Marici Gai, Radovanu Dobraniu, Stevi Steviu, Huseinu Alikalfiu, Savu Govedarici, Obradu Gainoviu, Branku Vukoviu, Mehmedu Sadoviu, Saliku Cesiru, Mehi Kokanoviu, Vladu Borozanu, Danku Nuhiu, Mladenu Bjelici, Ilfetu Hadiu, Danilu Andriu, Tahiru Korau, Radovanu Radovanoviu, Mladenu Antunoviu, Maksimu Vukoviu, Slavu ukoviu i Mustafi Kalajdiu.

294

Emir Pai, politiki delegat voda u Drugom bataljonu, mostarski skojevac, teko ranjen na brdu Rogalj (Ivan-planina) 6. marta 1945. U pokuaju da ga spasu poginule su, jedna pored druge, tri hrabre bolniarke Hrvatica, Srpkinja i Muslimanka: Zdenka Karai, bolniarka Drugog bataljona, Ljubica Remeti, referent saniteta etvrtog bataljona i Emina Merdan, bolniarka Drugog bataljona

Emir

Pai

Zdenka Karai

Ljubica

Remeti

Emina

Merdan

Omladina Bosanske krajine pozdravlja borce 29. divizije na njenom putu ka Sloveniji, aprila 1945.

Trinaesta brigada na maru kroz Liku, aprila 1945.

U Istri,

maja 1945.

Slavoluk oslobodiocima

Izvjetaj taba 13. brigade o borbama od 6. do 9. maja 1945.

Istaknuti borac, komandir voda u 1. eti Treeg bataljona Milan Matkovi poginuo u borbi za sloboenje Postojne, 2. maja 1945.

Na ljubljanskim ulicama maja 1945. Pozdrav oslobodiocima

Komandni sastav etvrtog bataljona u Novom, 25. maja 1945.

L

Borci Trinaeste brigade na tenkovima i kamionima u Rakeku, poetkom maja 1945.

lanovi Propagandnog odsjeka Brigade proslavljaju kraj rata u vodama Bledskog jezera u noi izmeu 14. i 15. maja 1945.

Vojni i politiki rukovodioci Prvog bataljona Brigade u Novom 25. maja 1945. Stoje: Fadil Numi, Avgustin erkez, Sulejman Prohi, Muhamed Kreso, Hamdija Peco, Mustafa Hamzi, Nikola Pavlievi, Danilo olovi, Dzanko Nuhi, Muhamed Rami, Mujo Mari. Klee: Suljo erimagi, Vlado Lojpur, Lazar voro, Savo Savi, Borisa Maiidi, Alija Hadiiali i Jefto Kaikovi tab Brigade sa tabovima bataljona u Novom, krajem maja 1945.

m

Novi, 25. maja 1945.

Politiki komesar 29. divizije Vukain Miunovi u pratnji komandanta Milana Tabakovia (izmeu njih, pozadi, komandant Treeg bataljona Novica Kijac) vre smotru, nakon ega se bataljoni prebacuju brodovima (od 26. do 30. maja) do Metkovia i zapadne Hercegovine

Na Vrhovniku kod Domanovia, 20. maja 1984. sveano je obiljeena 40-godinjica formiranja Brigade

Na

sveanosti godinjice formiranja Brigade govorio je prvi politiki komesar Brigade general-pukovnik Enver emalovi

Protivnapad grupe

bataljona u neprijateljevu pozadinu municije (sredinom jula 1944)

radi pribavljanja

Obilazni protivnapad 13. i 12. hercegovake brigade u neprijateljevu pozadinu u noi 28/29. jula 1944.

Osloboenje Trebinja (4. - 6. oktobar 1944)

Borbe

na

ieleznikoj pruzi Hum (Zavala) - Gabela (14. - 25. oktobar 1944)

Osloboenje Mostara (14. februar 1945) Osloboenje Ljubljane (6. - 9. maj 1945)

Zavrna faza Sarajevske operacije (4. - 8. april 1945)

Prilozi

STARJEINSKI SASTAV TRINAESTE HERCEGOVAKE NOU BRIGADE 0tab brigade Komandanti Danilo K O M N E N O V I (14. V 44 - 9. IX 44) Milorad KUJAI (9. IX 44 - 15. III 45) Milan T A B A K O V I (22. III 45 - 15. V 45) Zamjenici komandanta Milorad KUJAI (14. V 44 - 9. IX 44) Milan T A B A K O V I (9. IX 44 - 22. III 45) Maksim BULUT (22. II 45 - 15. V 45) Politiki komesari Enver EMALOVI (14. V 44 - 2. II 45) Luka R A T K O V I (III 45 - 15. V 45) Pomonici pol. komesara Novak A N E L I (14. V 44 - X I I 44) Dragutin V U K O V I ( X I I 44 - 15. V 45) Naelnici taba Branislav KISI (19. V I I I 4 4 - 1 6 . XI 44) Smail B A L A L I (16. XI 44 - 27. III 45) Husein A L I K A L F I (22. III 45 - 15. V 45) Operativni oficir Pavle K O M N E N I (- 12. I 1945) Obavjetajni oficiri Risto P R A M E N K O (18. VI 44 - 12. I 45) Pavle K O M N E N I (12. I 45 - 15. V 45) Naelnici veze Savo GOVEDARICA (17. XI 44 - 4. II 45) Eref FRENJO (14. II 45 - 15. V 45)" Pregled starjeinskog sastava - koji je zasnovan na personalnim dokumentima 29. divizije iz Vojnoistorijskog instituta, na osnovu sastava taba brigade i tabova bataljona iz knjige 29. hercegovaka divizija, na podacima borakih organizacija iz veine hercegovakih mjesta i sjeanjima boraca i starjeina 13. brigade - nije, vjerovatno, sasvim potpun, jer sva dokumenta o postavljenjima nisu sauvana ili ih autor nije pronaao, a i sjeanja mogu biti varljiva. U pregled nisu unijeta imena starjeina Omladinskog bataljona koji je bio privremeno u sastavu 13. brigade (ukljuen je u 14. hercegovaku brigadu poetkom septembra 1944). Komandiri i komesari eta su mahom bili i zamjenici odnosno pomonici, uz napomenu da su bile veoma este izmjene u komandama eta, pogotovo vodova, zbog ranjavanja, pogibije ili odlaska iz jedne u drugu etu ili bataljon, odnosno drugu jedinicu.

20

305

IntendantiNenad Karadeglija (18. VI 44 - 4. V I I I 44) Branko SLIJEPCEVI (4. V I I I 44 - 19. X I I 44) Mehmed Frenjo (19. X I I 44 - 15. V 45) Ilija KUKI, zamjenik Slavko IVANISEVIC, zamjenik Referent saniteta Alija Krpo (14. V 44 - 15. V 45) Jerko BULAT, zamjenik Mersa HASANBEGOVI, zamjenik Rea Almozlino, pomonik Angela LAMBI, zamjenik Opunomostvo OZNE Vukota MILOSEVIC (14. X 44 - 15. V 45) Obrad GAINOVI, zamjenik Omladinski rukovodioci Lutvo Dubur (13. VI 44 - 12. I 45) Veljko Barbieri (12. I 45 - 15. V 45)

Pri tabu brigade Propagandni odsjek taba brigade Mehmed DVIZAC (ef Odsjeka); efovi sekcija - Gao MIJAN O V I (za kulturno-prosvjetno vaspitanje), Mensur SEFEROVI (za tampu), Danilo MIJANOVI (za politiku propagandu), Nedeljko TADI (za fotosekciju); lanovi: Duan ZELEN, Salem B E H L I L O V I , Mehmed SADOVI, Ibro Cekro, Rade ORO VIC, Mustafa KALAJDI (fotograf), Vahdet RESULBEGOVI, Enver DADI, Midhat ARSLANAGI i Muhamed EFICA; sekretari: Muhamed K A P E T A N O V I i Ahmed SARAJLI Omladinska eta Komandiri: Rezak DUMHUR, Mirko SULOVI, Gojko ULJAREVI (zamjenik); politiki komesari: Demal NOVO, Rade V U K O V I (pomonik) Pratea eta Komandiri: Mustafa HAMZI, Gojko U U A R E V I (zamjenik); politiki komesari: Rade VUKOVI, Maksim V U C K O V I (pomonik) Sifrant taba brigade Branko Vukovi

306

Brigadna bolnica Politiki komesari: Ibrahim CEKRO, Duan MILIEVI; Previjalite: politiki komesar Hrvoje VIDOVI; Bolniki vod: vodnik Aleksandar K R I E V S K I Izviaki vod Komandiri: Marko KIJAC, Vlado BOKOVI, politiki delegat Demil H A M Z A Odsjek za naoruanje edo TASOVAC; komandir voda za vezu - Velija ARSLANAGI, komandiri kurira - Rajko T R K U U A , Jusuf SLIPAC

Prvi

bataljon

tab bataljona Komandanti Mehmed TRBONJA (25. V 44 - 18. VI 44) Omer M R G A N (18. VI 44 - 10. V I I I 44) Milan BJELOGRLI (10. V I I I 44 - 11. IX 44) Krsto DABOVI (10. IX 44 - 3. X I I 44) Lazar VORO (3. X I I 44 - 15. V 45) Zamjenici komandanta Husein A L I K A L F I (25. V 44 - 12. V I I 44) Lazar VORO (12. V I I 44 - 3. X I I 44) Boria M A N D I (12. X I I 44 - 15. V 45) Politiki komesar Fadie NUMI (25. V 44 - 15. V 45) Pomonici pol. Asim Milan Suljo komesara P E R V A N (25. V 44 - 7. V I I I 44) KNEEVI ERIMAGI (3. X 44 - 15. V 45)

Referenti saniteta Ziba SELIMHODI Munsifa EFICA efika MII Raska ELEZOVI Mileva ILI Vasilija URASOVI Azra II

307

IntendantiIlija ANDRI Ibrahim MARI Tahir KORA Osman GOZO Obavetajni oficiri Muja TUCAKOVI Alija KRESO Bataljonski biro Skoja 2) Savo I N D I K (sekretar), Muhamed KRESO, Mithat HADIOS M A N O V I i Ilfet HADI Komanda 1. ete Komandiri Lazar VORO Raid HODI Muhamed Rami Mustafa HAMZI Omer LIVNJAK (zamjenik) Savo SAVI (zamjenik) Danilo OLOVI (zamjenik) Salko ESIR (zamjenik) Ljubo BUTULIJA (zamjenik) Avgustin ERKEZ (zamjenik) Politiki komesari Branko RUSKOVI Muhamed KRESO Milan KNEEVI (pomonik) Mladen V U K A N O V I (pomonik) Faik SUNAGI (pomonik) Alija HADIALI (pomonik) Komanda 2. ete Komandiri Drago SARI Raid HODI Mirko ULOVI Savo SAVI Fadil R I A N O V I (zamjenik) Tahir KORA (zamjenik) Muhamed RAMI (zamjenik)2>

U pregledu objavljujemo samo prvi sastav biroa Skoj-a u 1, 3. i 4. bataljonu (na osnovu izvjetaja Brigadnog komiteta Skoja upuenom Oblasnom komitetu Skoia za Hercegovinu 12. avgusta 1944. Za 2. bataljon, a kasnije i za omladinska rukovodstva sva etiri bataljona, nismo mogli prikupiti vjerodostojnije podatke, uglavnom zbog veoma estih izmjena.

308

Politiki komesari Halil M E H M E D B A I Milan KNEEVI Sulejman PROHI Mustafa G R A B O V A C (pomonik) Stevo RAI (pomonik) Komanda 3. ete Komandiri Sepo ARI Jusuf SLIPAC Husein SEFO Danilo OLOVI Salko ESIR (zamjenik) Vlado PIVAC (zamjenik) Vlado LOJPUR (zamjenik) Politiki komesari Mehmed DVIZAC Nikola PAVLIEVI Hamdija PECO (pomonik) Meho K O K A N O V I (pomonik) Pratea eta Komandiri Danko NUHI Mujo Mari (zamjenik) Politiki komesari Mensur SEFEROVI Jefto K A I K O V I Mladen BJELICA (pomonik) Obrad SLIJEPEVI (pomonik)

Drugi

bataljon

tab bataljona Komandanti Omer M R G A N (30. V I I I 44 - 3. X I I 44) Krsto DABOVI (3. X I I 44 - 7. V 45) Zamjenici komandanta Spiro SAMARDI (10. IX 44 - 12. I 45) Boria D R A G U M I L O (12. I 45 - 15. V 45)

Politiki komesari Safet EFKI (30. V I I I 44 - 12. I 45) Hasan B E R I B A K (12. I 45 - III 45) Stevo MIEVI (22. III 45 - 15. V 45) Pomonici komesara Branko RUSKOVI (10. IX 44 - 12. I 44) Hasan B E R I B A K (12. I 44 - 12. I 45) Lutvo DUBUR (12. I 45 - 15. V 45) Referenti saniteta Raska ELEZOVI Mersada HASANBEGOVI Intendanti erif HODI Tahir KORA Raid O M A N O V I Obavjetajni oficir Spasoje VUKOJE Komanda 1. ete Komandiri Ljubo K O K O T O V I Milo JAGODI Alija ZVIZDI Alija RAHI (zamjenik) Politiki komesari Hasan B E R I B A K Suljo BEKTAEVI Esad H U M O (pomonik) Komanda 2. ete Komandiri Omer BEO Duan KRBA Beir O M A N I (zamjenik) Politiki komesari Mustafa GRABOVAC Ilfet HADI uro URICA Danilo BAJAT Idriz KOSO (pomonik)

310

Komanda 3. Komandiri Husein KRESO Hamid M U I N O V I Meho BEO (zamjenik) Duan M I L I E V I (zamjenik) Komesari ete Jovo I N I K O V I Danilo TOHOLJ Gao MIJANOVI Alija V E L E D A R (pomonik) Nikola KOI (pomonik)

ete

Pratea eta Komandiri Ibrahim V U K Ragib LJOKA (zamjenik) Politiki komesari Mensur SEFEROVI Mithat H A D I O S M A N O V I (pomonik)

Treitab

bataljonbataljona

Komandanti Spaso DOBRANI (18. VI 44 - 6. X 44) Novica KIJAC (3. X I I 44 - 15. V 45) Zamjenici komandanta Milan B I L I ( V I I 44 - V I I I 44) Novica KIJAC (1. X 44 - 3. X I I 44) Veljko O K U K A (3. X I I 44 - 45) Politiki komesari Sveto K O V A E V I (13. VI 44 - 7. X I I 44) Rajko MILOEVI (19. X I I 44 - 19. III 45) Janko K U N D A I N A (III 44 - 15. V 45) Pomonik pol. komesara Kosto URICA (13. VI 44 - 15. V 45)

Referenti saniteta Anelko GORDI Angela L A M B I Mileva ILI Desa A N T E U Intendanti bataljona Slavko IVANISEVIC Jovan ELIJA Branko SAMARDI (zamjenik) Obavjetajni oficir Ilija BJELICA Bataljonski biro Skoja Veljko BARBIJERI (sekretar), arko RUI, Radovan ANTUNOVI, Savo BJELICA, Milan PAVI Komanda 1. ete Komandiri Veljko O K U K A Vlado SIKIMI Pero MARI Stevan BJELICA (zamjenik) Politiki komesari Slavko B R K I Jovo LUI Eref HODI Janko KUNDAINA (pomonik) Radoslav A N T U N O V I (pomonik) Komanda 2. ete Komandiri Spiro SAMARDI Radovan R A D O V A N O V I Rajko KULJI uro MILIVOJEVI (zamjenik) Slavko PILJEVI (zamjenik) Politiki komesari Radovan DOBRANI Jovo POPADI Vlado SUKI MILIVOJEVI (pomonik) Danilo TOHOLJ (pomonik)

312

Komanda 3.

ete

Komandiri Milorad POPARA Vlado PIVAC arko UPLJEGLAV (zamjenik) Spaso IVANISEVIC (zamjenik) Politiki komesari Ilfet HADI Branko M I H I Muharem ZUHRI Janko K U N D A I N A (pomonik) Niko AKOTA (pomonik) Vlado UKI MILIVOJEVI (pomonik) Komanda Pratee ete

Komandiri Radovan R A D O V A N O V I Tripo URICA Politiki komesari Slavko UKI MILIVOJEVI Vlado UKI MILIVOJEVI Milko PUDAR Antun KORDI (pomonik) Radoslav A N T U N O V I (pomonik)

etvrti bataljonStab bataljona Komandanti Milan T A B A K O V I (15. V 44 - 4. IX 44) Milan BJELOGRLI (11. IX 44 - 10. III 45) Branko M I L I E V I (22. III 45 - 15. V 45) Zamjenici komandanta Milan BJELOGRLI (15. V 44 - 10. V I I I 44) Pero VUKOJE (10. IX 44 - X I I 44) Branko M I L I E V I (3. X I I 44 - 22. III 45) Vlado VUKOJE (22. III 45 -) Politiki komesari Nikola K O M N E N I (12. V 44 - 20. VI 44) Stevo MIEVI (25. V 44 - 22. III 45) Anelko B E L O V I (22. III 45 - 15. V 45)

Zamjenici pol. kom. Mirko IGNJATI (15. V 44 - 4. IX 44) Milan G R K (4. IX 44 - 15. V 45) Referenti saniteta Angisa BAJROVI Vasilija URASOVI Intendanti bataljona Rade SLIJEPEVI Ilija K U K I Blagoje GAINA Jovan ELIJA (zamjenik) Mehmed KAJTAZ Obavjetajni oficiri Spasoje VUKOJE Salko REPEA ef odsjeka naoruanja Gojko Komneni Bataljonski biro Skoja Rade ALEKSI (sekretar), Vlado ARENAC, Veljko BARBIJERI, ura BALDO, Milan K O M N E N I Komanda 1. ete Komandiri Danilo ANDRI Bojo MILOEVI Branko VUJOVI Augustin ERKEZ (zamjenik) Politiki komesari Rajko MILOEVI Josip KALCARJEV Danilo RUI Ilija M E D A N (pomonik) Rezak DUMHUR (pomonik) Komanda 2. ete Komandiri arko ILI Todor K O M N E N I Branko MILIEVI Boria ORLIJA Danilo VUKOJE Rade CORLIJA (zamjenik)

314

Politiki komesari Mitar LOJOVI Anelko BELOVI Savo I N D I K (pomonik) Jefto K A I K O V I Komanda 3. ete Komandiri Vukota MILOEVI Vlado VUKOJE Todor K O M N E N I Spasoje SALATI (zamjenik) Politiki komesari Radovan DOBRANI Ilija M E D A N Milan G R K (pomonik) Milan ARENAC (pomonik) Komanda Pratee ete

Komandiri Vlado VUKOJE Spasoje SALATI arko MILOEVI (zamjenik) Politiki komesari Muhamed REBAC Jovo RUI Obrad GAINA (pomonik) Gajo T A B A K O V I (pomonik)

POGINULI BORCI I STARJEINE 13. HERCEGOVAKE NOU BRIGADE 1 (14. maj 1944 - 15. maj 1945. god.)

AA B R A M O V I (ora) Milan, 1926, Celebii, Konjic, 6. 4. 1945, Blauj, 2. bat. ARAR (Jure) Nikola, 1911, urmanci, Mostar, 26. 3. 1945, Lug, 2. bat. ARSI (ivana) Ljubomir, 1913, Babunica, Poarevac, 28. 3. 1945, Mali Ivan, 3. bat. A R T U K O V I Gojko, Klobuk kod Ljubukog, krajem marta 1945, Ivan-planina ARSENOVI (Ilije) Simo, 1910, Biokovo, Konjic, 4. 5. 1945, Rakek, 1. bat. ANELI (Radovana) Veljko, 1924, Duboani, Trebinje, ranjen krajem 1944, umro u bolnici, 1. bat. A H M E T O V I (Bee) Fehim, 1925, Ostroac, 19. 3. 1945, Mali Ivan, 3. bat.

BBABI (Stojana) Mihajlo, 1917, Malo Polje, Mostar, 26. 3. 1945. u Podorocu (Ivan-planina), 3. bat. BAJRAMOVI (Jove) Vojin, 1911, Hrgud, Borkovii, Stolac, 2. 2. 1945, apljina, 4. bat. B A T L A K (Sadika) Safet, 1925, Mostar, jula 1944. Trusina, 1. bat. B A R B I R (Luke) Stipo, 6. 12. 1944, Jasen, 4. bat. BALA VAC (Muje) Beir, 1923, Aladinii, Stolac, 2. bat. BEO (Mustafe) Mehmed, 1916, Berane, Stolac, 2. 5. 1945. BEGOVI (Mehe) Muho, 1924, Donja Jablanica, 27. 3. 1945, Ivan-planina, 2. bat. BEGOVI (Beira) Sulejman, 1921, Jablanica, 6. 3. 1945, k. Dragalj, Ivan-planina, 2. bat. BENDER (Nikole) Nikola, 1913, Velja Mea, Trebinje, 5. 3. 1945, Ivan-planina, 3. bat. BEO (Ahmeta) Omer, 1914, Berane, Stolac, 27. 10. 1944, Crnii, 2. bat. B E H R A M (Alije) Hivzo, 1920, 29. 9. 1944, Kravica, 1. bat. BEGOVI (Durana) Osman, 1924, Kokorina, Mostar, 19. 3. 1944, Mali Ivan, 3. bat. BEGOVI (Ibre) Hakija, 1895, Orahovac, Lastva, 5. 5. 1945, Logatec, 3. bat.Za veinu od 328 poginulih boraca i starjeina navedeni su prezime, oevo ime i ime, kada i gdje je roen (selo, optina ili srez), kada i gdje je poginuo, bataljon. Podaci su zasnovani na knjizi poginulih boraca 29. hercegovake NOU divizije iz Vojnoistorijskog instituta u Beogradu, spomen-knjigama palih boraca koje su posljednjih godina objavljene u Trebinju, Nevesinju, apljini, Bilei, Mostaru i Gacku, zatim na osnovu posebnih pregleda poginulih boraca iz veine borakih organizacija hercegovakih optina koje je dobio Odbor za pisanje monografije o 13. brigadi, kao i na knjizi 29. hercegovaka divizija, i na sjeanjima boraca. Za pojedine borce, ipak, podaci nisu potpuni.

316

BIJAVICA (Avde) Avdo, 1910, Vijonica, Mostar, 19. 12. 1944, Kamena, 3. bat. BILI Arif, Sarajevo, 27. 10. 1944, Pijesci BIJEDI (Alije) Zaim, 1912, G. Granarevo, Lastva, novembar 1944, Buna, Pratea eta, 2. bat. BICEVI (Saliha) Salko, 1928, Mostar, 18. 9. 1944, Trnovica kod Slanog, 1. bat. BOJI (Hasana) Fejzo, 1927, eva-Njive, apljina, 30. 4. 1945, Postojna, 1. bat. BOKOVI (Nikole) Radojka, 1926, Mrkonjii, Trebinje, 1. 5. 1945, Postojna, 3. bat. B O R O VAC (Mije) Milan, Trebiat, apljina, 1. 3. 1945, Ostroac, 3. bat. B O S K A I L O (Ibre) Beir, 1928, Hodovo, Malo Polje, 3. 12. 1944. 2. bat. B O K A I L O (Hasana) Velija, 1927, Poitelj, apljina, 2. 2. 1945, Dretelj, Buna, Pratea eta, 4. bat. BONJAK Vlado, Bijela Rudina, Bilea, 2. bat. BOJANI ( M ) NENAD, 1925, Fatnica, Bilea, 14. 7. 1944, Trusina, 4. bat. BOKI (Obrena) Gavrilo, 1903, Domaevo, Trebinje, 6. 5. 1945, Dinova Mahala, 4. bat. BUTULIJA (Mitra) Ljubo, 1920, Mosko, Trebinje, 4. 4. 1945, Ivan-sedlo, 1. bat. BUTULIJA (Goluba) Danilo, 1921, Mosko, Trebinje, 1. 3. 1945, Ribii, Konjic, 1. bat. BUTULIJA (Koste) Radoslav, 1923, Mosko, Trebinje, 6. 12. 1944, Hodbina, Rotimlja, Stolac, 1. bat. BUZALJKO (Alije) Omer, 1922, Poplaii, Stolac, 27. 3. 1945, Ivan-sedlo, 2. bat. BUZALJKO (Sule) Ibrahim, 1926, Todorovii, Stolac, 19. 3. 1945, Mali Ivan, 2. bat. BUCUK (Huse) Agan, 1918, Viii, apljina, 6. 12. 1944, Crni Vrh, 4. bat. B U B A L O (Boe) Pero, 1927, Ljubuki, 6. 4. 1945, Blauj, 3. bat. BUZALJKO (Rizvana) Sadeta, 1919, Stolac, krajem 1944, kod Trebinja, bolniarka BULUT (Spasoja) Stojan Stevo, 1923, Prebilovci, apljina, oktobra 1944, D. Hrasno, 3. bat. BUEN (Petra) Danilo, 1928, Buen, Trebinje, 25. 9. 1944, na Gljivi (Trebinje) 3. bat. B U C M A N (Ahmeta) Mujo, 1917, Rotimlja, Stolac, 2. bat. BJELICA (Mate) Stevan, 1915, Mea, Stolac, 25. 7. 1944, Trusina, 2. bat. BJELICA (Novice) Pavle, 1921, Mea, Stolac, 25. 7. 1944, Bezee, 3. bat. BJELICA (Luke) Boko, 1923, Podkuba, Stolac, 13. 7. 1944, Rotimlja, 3. bat. B R K I (Muharema) Remzija, 1922, Mostar, krajem februara 1945, Ostroac, 1. bat. BRIGA (Vejsila) Ragib, 1920, Cemernica, Rogatica, 1. maj 1945, Postojna, 3. bat.

317

VVELEDAR (Hade) Omer, 1924, Poitelj, apljina, 19. 12. 1944, Kamena, 3. bat. VERA JA (Riste) Ilija, 1910, apljina, mart 1945, Ivan-sedlo VESELINOVI (Obrena) Vientije, 1911, Proano, Raa, 1. 3. 1945, Ostroac, 1. bat. VIDAClC (Riste) Duan, 1914, s. Pijavice, Trebinje, 3. 5. 1945, Postojna, 3. bat. V I E N (Sulje) Mustafa, 1921, Gomeljani, Trebinje, 1. 5. 1945, Postojna, 4. bat. VILI (Alekse) Mihajlo, 1914, Fatnica, Bilea, maj 1944, Dobrelji, 4. bat. VULETI (Ilije) Karlo, 1914, Poitelj, apljina, 19. 12. 1944, ulja, 3. bat. VUKOVI (Gojka) Gojko-Rade, 1926, Mostar, marta 1945, na Ivan-planini, Pratea eta taba brigade VUKAJLOVI (ure) Zaharije, 1919, Niki, 1. 3. 1945, Ostroac, 3. bat. V U K A N O V I (Ilije) Mladen, 1924, Dobromani, Trebinje, 27. 3. 1945, Ivan-sedlo, 1. bat. VUJINOVI (Mehe) Ahmet, 1924, Poplat, Stolac, 8. 2. 1945, Hodbina, 2. bat. VLACl (Nikole) Milo, 1914, Police, Trebinje, 2. 2. 1945, Gradina, kod apljine, 4. bat.

GG A V R A N (Ivana) Ilija, 1914, Priboj, Ljubuki, 23. 2. 1945, Ostroac, 3. bat. GACI (Stojana) Mitar, 1922, itomisli, Mostar, 17. 7. 1944, Trusina, 1. bat. GOLUA (Marka) Boko, 1928, Pjeivac, Stolac, 26. 11. 1944, Vilenjak, 2. bat. GOLUA (Vidoja) uro, 1926, Pjeivac, Stolac, 6. 12. 1944, Kapjelina vie Kraljevia, 4. bat. G O V O R K O (Vice) Mile, 1927, Vaarovii, Ljubuki, 15. 3. 1945, Ivan-planina GSTIN (Stanka) Ilija, 1910, Zelenikovac, Hutovo, apljina, 17. 12. 1944, Vilenjak, 4. bat. GUTOI (Mehe) Salko, 1927, Poplat, Stolac, krajem decembra 1944, Gubavica, 2. bat. GLOGOVAC (Radovana) Obren, 1912, Mosko, Trebinje, 7. 4. 1945, Dragalj (Ivan-planina), 4. bat. GLAVA (Marka) Mirko, 1920, Hodbina, Mostar, 19. 12. 1944, Kamena, 3. bat. G R B O (Pere) Luka, 1915, Kuba, Stolac, 2. 8. 1944, Hrgud, 3. bat. G R K (Loze) Vaso, 1920, Stupii, Stolac, 6. 4. 1944, Blauj, 3. bat. G R K O VIC (Jove) Mihajlo, Zasad, Trebinje, 2. bat.

318

DDADI (Smaila) ENVER, 1916, Mostar, 5. maja 1945, umro od tifusa u Vojnoj bolnici u Jajcu DEMI (Salke) MUJO, 1917, Lakat, Nevesinje, 1. 5. 1945, Postojna, 4. bat. DELALI (Ahmeta) OMER, 1925, Ostroac, Jablanica, 19. 3. 1945, Mali Ivan, 3. bat. D E M I R O V I (Sule) A H M E T , 1927, Hodbina, Mostar, 6. 4. 1945, Ivan-planina, 1. bat. DELI NOVICA, Simijevo, Bilea, 14. 2. 1945, Jarakova kita, 2. bat. DERVI HAMZA, 28. 3. 1945, Ivan-planina, 1. bat. DELI (Obrena) SAVO, 1917, Simijevo, Bilea, 29. 3. 1945, Mali Ivan, 3. bat. DIZDAR (Avdije) HASAN, 1911, Mostar, 25. 7. 1944, Trusina DOMANJSKI HENRIK, Varava, 1. 10. 1944, Kravica, 1. bat. DOBRANI (Blagoja) RADOVAN, 1921, Mea, Stolac, 25. 7. 1944, Dabrica, 3. bat. DORKI (Sime) BOIDAR, 1922, Zagreb, 19. 12. 1944, Kamena, 3. bat. DURAKOVI Mustafa, oktobra 1944. na Pijescima DUPER (epe) MIRKO, 1922, Biograd, Trebinje, 3. 3. 1945, Konjic, 2. bat. DURSUN (Lazara) STEVAN, 1919, Sarajevo, 18. 7. 1944, Trusina, 4. bat. DUMANDI (Josipa) M I R K O , 1920, Ravni Potok, Koprivnica, 7. 4. 1945, na Jelecu, 1. bat. DRAGIEVI (Maksima) RADOVAN, 1921, Prebilovci, apljina, aprila 1945.

EMIDI (Ahmeda) ISMET, 1026, Ribari, Ustikolina, 30. 4. 1945, Postojna, 1. bat. D E L M O (Hasana) ISMET, 1919, G. Paprasko, Jablanica, krajem aprila 1945, Postojna, 2. bat. D E L M O (Hasana) SADIK, 1917, G. Paprasko, Jablanica, poetkom aprila 1945, Blauj, 3. bat. IPA (Ahmeda) HAMID, 1921, Ulog, 12. 12. 1944, Vilenjak, 4. bat. O N K O (Muje) HALIL, 1914, Bivolje Brdo, apljina, 6. 4. 1945, Blauj, 3. bat. O N L A G A (Todora) SPASOJE, 1908, Opliii, apljina, 19. 3. 1945, Mali Ivan, 4. bat. D O N O (Osmana) HASAN, 1927, Pjeivac, Stolac, 4. 9. 1944, Mosko, 1. bat. ULMEZ (Osmana) HUSO, 1914, Pjeivac, Stolac, 25. 7. 1944, kod Bezea, 1. bat. ULI (Munir) HASAN, 1927, Pjeivac, Stolac, maj 1945, 2. bat. URICA (oke) DUAN, 1925, Hatelji, Stolac, 20. 10. 1944, D. Hrasno, 3. bat.

319

EETEROVI (Mate) NIKA, 1928, Split, 17. 7. 1944, Kosmarica, 4. bat.

USTRA (Velije) AHMED, 1928, s. Gradec, Ljubinje, 15. 12. 1944, Malo Polje, 3. bat. ARKUI (Ibre) ZULFO, 1923, Opliii, apljina, poetkom marta 1945, Zaslivlje, Konjic, 1. bat.

zZOLJ (Osmana) SALKO, 1927, s. ulja, Nevesinje, 20. aprila 1945, kod Bihaa, 2. bat. Z E L E N K O V I (epana) DANILO, 1928, Reica, apljina, 25. 12. 1944, Mukinje, 4. bat. ZVONO (Andrije) NIKOLA, 1911, Trebimlja, Ravno, 5. 3. 1945, s. Dragoaj, Konjic, 4. bat. ZUBOVI I B R A H I M , Vlahovii, Ljubinje, 24. 1. 1945, Gubavica, 1. bat.

II M A M O V I (Hasana) SEJDO, 1922, Kalinovik, 2. 5. 1945, Postojna, 1. bat. IDRIZ (Mehe) ALIJA, 1910, Trijebanj, Stolac, 6. 2. 1945, Kosor, 2. bat. ILI (Duana) ANELKO, 1925, Davidovii, Bilea, 6. 2. 1945, Hodbina IVANIEVI (ora) SPASO, 1921, Lakievina, Mostar, 6. 4. 1945, Blauj, 3. bat. IDRIZ (Sule) SALKO, 1910, Trijebanj, Stolac, 1. eta, 4. bat.

JJANJI (Uroa) NADEDA, 1929, Mostar, 28. 3. 1945, Ivan-planina, bolniarka, 1. bat. JAKIROVI (Osmana) HASAN, 1923, Mostar, 17. 12. 1944, Vilenjak, Nevesinje, 4. bat. JAKIROVI (Mehmeda) IBRO, 1924, Vionica kod itluka, 1. 2. 1945, kod apljine JANIDENSKI (Ivana) JOZl, Poljska, 29. 10. 1944, Pijesci, 1. bat. JENDIAAK JOI, Radom, Varava, 29. 10. 1944, Pijesci, 1. bat. JENEIAK JEI, Lo, 27. 10. 1944, Pijesci, 1. bat. JELI (Jure) STJEPAN, Desne, Opuzen, 4. 3. 1945, Konjic, 1. bat. JOKANOVI (Mitra) KRSTO, 1925, Malo Polje, Mostar, 1. 3. 1945, Ostroac, 1. bat. JUSUPOVI (Ibre) MUJO, 1915, s. rhari, Jablanica, marta 1945, Ivanplanina, 2. bat.

320

KKAJGO (Milana) BRANKO, 1924, Zaton kod Mostara, 2. 8. 1944, na Hrgudu, 3. bat. KARAI (Mirka) ZDENKA, 1927, Mostar, 6. 3. 1945. na Raglju, Ivan-planina, bolniarka, 2. bat. KARI (Omera) HALIL, 1925, unji, Konjic, 29. 3. 1945, Mali Ivan, 3. bat. KARA (Omera) SALKO, 1928, Lokve, apljina, oktobra 1944, Vranjska, 2. bat. KALARIJE (Franca) JOE, Loke, Gorica, 3. 2. 1945, Gradina kod apljine, 4. bat. K A P O R (Ivana) M I L A N , 1920, Mirilo vii, Bilea, 7. 3. 1945, na Goganj uki, 4. bat. K A P L A N (Ibre) AMIL, 1923, Pjeivac, Stolac, 7. 12. 1944, Mukinjaa (Rabina), 4. bat. K A L E M EDOMIR, 1921, Ravni, Mostar, 27. 2. 1945, Ostroac, 3. bat. K E V O (Nikole) MARIJAN, 1913, epankrst, Stolac, 3. 10. 1944, Trebinje, 4. bat. K E V R I (Avde) BEIR, 1921, Dragan Selo kod Jablanice, 28. 3. 1945. Ivan-planina, 2. bat. KEELJ (Petra) RADOVAN, 1915, Studenci (Trusina), Nevesinje, 1. 3. 1945, Ostroac, 3. bat. K E V R I (Salke) HUSO, 1928, Dragan Selo, Jablanica, 28. 4. 1945, Postojna, 1. bat. K E V R I (Avde) ZAJKO, 1920, Dragan Selo, Jablanica, poetkom aprila 1945, Blauj, 2. bat. K E V R I (Beira) MUSTAFA, 1925, Dragan Selo, Jablanica, marta 1945, Ivan-planina, 3. bat. KELECIJA (Mee) MUJO, Aladinii, Stolac, 15. 12. 1944, Gubavica, 2. bat. K E V R I (Omera) HASAN, 1925, Dragan Selo, Jablanica, 7. 3. 1945, Ivan-planina, 1. bat. K E V R I (Beira) ABAN, 1915, Dragan Selo, Jablanica, 6. 3. 1945, Gornja Bradina, 4. bat. KELECIJA (Ibre) OSMAN, 1919, Trijebanj, Stolac, 21. 9. 1944, Trebinje, 2. bat. KIJAC (Obrena) NOVAK, 1915, s. Rosulje, Ljubomir, juna 1944, kod Nevesinja, 3. bat. KOLII (Ibre) RIMZO, 1924, Kokorina, Mostar, podlegao zadobijenim ranama 3. 4. 1945. u Vojnoj bolnici u Mostaru KORDI (Ante) ANTE, sa otoka Raba, 19. 12. 1944, Kamena, 3. bat. KOJOVI (Nikole) KOTA, 1925, Hatelji, Berkovii, Stolac, 14. 2. 1945, na Bakraui, 3. bat. KOJOVI (Todora) JOVO, 1920, Hatelji, Stolac, 14. 2. 1945, Busak, 4. bat. KOJOVI (Spasoja) M I R K O , 1919, s. ievo, Trebinje, 27. 10. 1944, Pijesci, 3. bat. K O R O L (Viktora) MARICA, 1927, Trebinje, 6. 11. 1944, Jasena, bolniarka, 4. bat.21

321

KUPUSIJA (Mehmeda) JUSUF, 1921, Mostar, poetkom maja 1945, Postojna, 1. bat. K U Z M A N (Danila) VELJKO, 1924, itomislii, Mostar, 14. 10. 1944, Zavala, 3. bat. KURT (Hude) SAFET, 1923, s. Ravno, Jablanica, poetkom aprila 1945, Ratelica, 1. bat. KUDRA (Smaje) MIRZA, 1924, Tasovii, apljina, 1. 3. 1945, Ostroac, 3. bat. KULEA ROMAN, Varava, 20. 7. 1944, Bakraua, 1. bat. KULJI (oke) V L A D I M I R , 1927, Trusina, Stolac, 1. 3. 1945, Ostroac, 4. bat. KULJlC (Jovana) M I L O V A N , 1924, Trusina, Stolac, 24. 1. 1945, Hodbina, 1. bat. KULJI (Maksima) MOMILO, 1924, Trusina, Stolac, 2. 5. 1945, Postojna, 3. bat. KNEEVI VLADO, 19. marta 1945. na Ivan-planini, 3. bat. K L A R I (Omera) SALKO, 1928, Lokve, apljina, oktobra 1944, Vranjenii, 3. bat. KRAJINIK TOMO, 6. 3. 1945, na Dragalju (Ivan-planina), 2. bat. KLEPO (Salke) V E L I JA, 1924, Poitelj, apljina, 2. 5. 1945, Postojna, 2. bat. K R E H I (Hilme) IBRO, 1920, Radiii, Ljubuki, marta 1945, Ivan-planina, K L A R I (Ibre) HALIL, 1908, Opliii, apljina, 6. 12. 1944, Vranjevii, 2. bat.

LL A S O V A N (Mihe) SAVA, 1927, Ljuti Do, Berkovii, Stolac, 19. 3. 1945, Mali Ivan, 3. bat. LIZDE OSMAN, 1925, Rjeice, apljina, 29. 3. 1945, Ivan-planina, 2. bat. LIVNJAK (Ibrahima) OMER, 1921, Mostar, 6. 8. 1944, Vlahovii, 1. bat. LOJPUR (Janka) STEVO, 1920, Ravni, B. Polje, Mostar, 23. 2. 1945, kod Ostroca, 3. bat. LUI (ure) JOVO, 1920, Hodbina, Mostar, 19. 12. 1944, Kamena, 3. bat.

LJU U B O V I (Rustana) MUHAMED, 1912, Nevesinje, oktobar 1944, Prebilovci, 1. bat.

MM A T R A K (Marka) NIKOLA, 1923, Gnojnice, Mostar, 27. 3. 1945, Ivansedlo, 1. bat. MADROVI (Ivana) MATE, Kukolja, Ogulin, 13. 3. 1945, Ivan-planina, 4. bat.

322

M A R K O V (Radivoja) MIHAJLO, 1925, Srpska Crnja, Zrenjanin, 14. 2. 1945, Bakraua, 3. bat. M A T K O V l C (Gojka) M I L A N , 1923, Malo Polje, Mostar, 2. 5. 1945, Postojna, 3. bat. M A R T I N O VIC (Osmana) HASAN, 1924, Hodovo, Stolac, 2. bat. MEDI FILIP, Ljubuki, 27. 10. 1944, Pijesci, 1. bat. M E D A N (Steve) LUKA, 1914, Lokve, apljina, mart 1945, Ivan-planina M E D A N (Vojislava) TOMO, 1925, Ortije, Mostar, 30. 10. 1944, Pijesci, 1. bat. M E H I (Ahmeda) ESAD, 1927, Mostar, 24. 4. 1945. kod Bihaa MEDI (Boe) STIPE, 1928, Radiii, Ljubuki, 28. 4. 1945, na abru, 3. bat. M E R D A N (Mehe) EMINA, 1927, Poitelj, apljina, 6. 3. 1945, Dragalj, Ivan-planina, 2. bat. MEI (Omera) MEHO, 1912, s. Bijela, Jablanica, marta 1945, Ivan-planina, 2. bat. M I L I N K O V I (Ilije) OBRAD, 1912, Lipnik, Gacko, februara 1944, kod Mostara, 3. bat. MILOEVI (Nikole) VASO, 1925, Meka Gruda, Bilea, 5. 10. 1944, Trebinje, 4. bat. M I L E T I (Ilije) VELJKO, 1921, Vlaka-Bobani, maj 1944, 4. bat. M I L A N MIHI, iz Tromanice kod Brkog, 6. 2. 1945, Gubavica, 2. bat. MII (Manojla) MILORAD, 1923, Mostar, aprila 1945, kod Bihaa, 1. bat. M I K I (Cvijana) MILAN, Tramonjica, Brko, 6. 2. 1945, Kosor, 2. bat. MILOEVI RAJKO, Bijeljani, Bilea, 19. 3. 1945, 3. bat. M I K U L I N (Save) M I L I N K O , 1922, Melenci, Zrenjanin, 19. 3. 1945, Mali Ivan, 3. bat. M I H I (Vase) BRANKO, 1923, Dabrica, Stolac, 19. 12. 1944, Kamena, 3. bat. MILOEVI (Maksima) B R A N K O , Brestice, Plana (Bilea) 1. 11. 1944, Borojevii, 4. bat. MILOEVI (Gligora) JANKO, 1920, Bilea, 30. 3. 1945, Mali Ivan, 3. bat. MULI (Alije) I B R A H I M , 1925, Konjic, 4. 4. 1945, na Dragalju, Ivan-planina, 4. bat. MULA (Halila) MUJO, 1922, Pocrnje, Stolac, 24. 1. 1945, Hodbina, 2. bat. MUSTAFI (Mehe) MUJO, 1925, Trijebanj, 2. bat.

NNANI (Huse) AVDO, 1915, Sarajevo, 17. 10. 1944, Ravno, 4. bat. N O V O K M E T (Vlade) M I L A N , 1926, Duboica, Ljubinje, 6. 4. 1945, Blauj, 3. bat.

oO M A N I (Muhe) HALIL, 1925, Prenj, Stolac, 4. bat. OBRADOVI (Halila) TAHIR, 1927, Borojevii, Stolac, 6. 4. 1945, Igman, 1. bat.

323

O M E R I K A (Huse) OMER, 1916, Zijemlje, Mostar, krajem aprila 1945. na abru, 3. bat. OLUKI (Lazara) GERASIM, Knjaevac, SR Srbija, 6. 3. 1945, Ivan-planina, 2. bat. OBRADOVI (Omera) SALKO, 1927, Borojevii, Stolac, 4. bat.

PPAI (Zajke) EMIR, 1922, Mostar, 6. 3. 1945, Ragalj, Ivan-planina, 2. bat. PAALI (Ahmeta) HALIL, 1925, Stolac, 6. 12. 1944, Ponor (Nevesinje), 2. bat. PAVI (Draka) DEJAN, 1928, Mostar, zarobljen od etnika jula 1944. na Tursini i ubijen PAVLOVI ANDRIJA, Bjelovar, 24. 10. 1944, kod Metkovia, 1. bat. PAJI (Mehe) OSMAN, 1916, Humiliani, Mostar, krajem februara 1945, Ostroac, 1. bat. PETROVI (Sime) PETAR, 1924, Zagora, Trebinje, poetkom 1945. PERII (Pere) M I L A N , 1923, Predolje, Stolac, 14. 2. 1945, Tanovia Han, 4. bat. PELJA (Muharema) AMIL, 1921, Basilije, Stolac, 7. 12. 1944, Hodbina, 3. bat. PER V A N BEIR, poginuo 24. 10. 1944, kod Metkovia, 1. bat. PENAVA (Huse) MUJO, 1911, Opliii, apljina, februara 1945, 2. bat. PECOTI (Grgura) ANTE, 1923, Smokvica, Cara, 28. 3. 1945, Sadaci, 4. bat. PEJOVI (Stevana) SAVO, 1923, Kubatovina, Stolac, 3. 3. 1945, Gradina kod apljine, 3. bat. PEJAK (Hasana) M U H A M E D HMO, 1921, Crnii, Stolac, 6. 3. 1945, Draglja, Ivan-planina, 2. bat. PINTUL (Arifa) SALIH, 1925, Mostar, oktobra 1944, Kravica kod Trebinja PICETA (Duana) RISTO, 1923, Diklii - Bobani, 24. 1. 1945, Malo Polje, 4. bat. PUDAR (Duana) MILAN, 1927, Trijebanj, Stolac, 1. 5. 1945, Postojna, 3. bat. PUTIA (Luke) SVETKO, 1926, apljina, 7. 12. 1944. na Mukinji, 4. bat. PRELAC (Andrije) STJEPAN, Martinske Vasi, Krievci, 28. 3. 1945, Ivan-planina, 3. bat. PRAHO (Ibre) MUJO, Gubavica, Mostar, novembra 1944 na Gubavici, 2. bat. PRIMORAC (Ante) ANTON, Ljubuki, poginuo 6. 4. 1945, Mali Ivan, 1. bat. PROMI (Grge) MATE, 1920. Glogonica, Ostroac, 29. 4. 1945, Done, 4. bat.

324

RRAI (Jeremije) STEVO, 1921, Zijemlji, novembra 1944. na Pijescima, 1. bat. RAHI (Mehe) ALIJA, 1914, Bivolje Brdo, apljina, 2. 5. 1945, Postojna, 2. bat. R A M O N ANTON, Varava, poginuo 24. 3. 1945 na Rabini, 1. bat. RESULOVI (Osmana) ISMET, 1923, Poitelj, apljina, 4. 5. 1945, kod Rakeka, 2. bat. REMETI (Mate) LJUBICA, 1923, Biograd, Nevesinje, 6. 3. 1945, Ragalj, Ivan-planina, 4. bat. RUI (Sima) GOJKO, 1923, Jasenica-Lug, Trebinje, 3. 4. 1945, na Ivan-planini, 1. bat.

sSABIHI HALIL, Lokve, Stolac, 27. 3. 1945, Ivan-planina SARI DRAGO, Konjic, Beea, 25. 7. 1944, 1. bat. SARI SMAJO, Gacko, 24. 9. 1944, brdo Lisac, 1. bat. SAMARDI (Save) LJUBO, 1925, Ljuti Do, Stolac, 2. 8. 1944, Hrgud, 3. bat. SABLJI (Muje) HALIL, 1919, Lokve, apljina, 27. 3. 1945, Mali Ivan, 2. bat. SAFNER (Ota) MLADEN, 1926, Jablanica, 26. 3. 1945, Mali Ivan, 2. bat. SARAJLI (Osmana) AVDO, 1912, Stolac SEFO (Hasana) SAFET, 1926, Stolac, 6. 12. 1944, Busak (Kamena), 3. bat. SEFO (Hasana) HUSO, 1921, Stolac, 1. 3. 1945, Ostroac, 1. bat. SEIZOVI MILADIN, 1919, Sabac, 2. 5. 1945, Postojna, 1. bat. SELIMI (Alije) AHMED, 1928, Pjeivac, Stolac, krajem marta 1945, Ivan-planina, 1. bat. SIDRAN (Huse) ALIJA, 1922, Todorovii, Stolac, bolniarka 2. bataljona, ranjena na Ivan-planini i umrla poetkom aprila 1945. u divizijskoj bolnici SIKIMI (Riste) VLADO, 1915, Volnjak, Stolac, 14. 2. 1945, na Bakraui, 3. bat. SKIBA V. MILORAD, 1926, Mostar, 18. 7. 1944, Trusina, 1. bat. SKOAJI (ora) U U B O M I R , 1925, Blagaj, Mostar, marta 1945. na Ivan-planini, 1. bat. SLAVI (Jove) SIMO, 1922, Hodbina, Mostar, 24. 1. 1945, kod Malog Polja, 4. bat. STAJI (Nikole) NOVICA, 1924, Ljubomilje, Ljubinje, 10. 10. 1944, Zavala, 3. bat. S T A M E N K O V I (Riste) SVETOZAR, 1926, Leskovac, 13. 2. 1945, Buna, 1. bat. STEVI (Riste) RATKO, 1914, Hodbina, Mostar, 1. 3. 1945, Ostroac, 3. bat.

325

TT A T A R (Huse) HASAN, 1912, Baina, Ostroac, 19. 3. 1945, Mali Ivan, 3. bat. T A L A N (ure) BRANKO, 1919, Zagreb, marta 1945, Ivan-planina T A B A K O V I (Petra) NEDJELJKO, 1927, s. Mirue, Bilea, 4. oktobra 1944, Trebinje TADI (epana) URO, 1925, Bonjaci, upanja, teko ranjen na Hrasnu i umro u bolnici, 4. bat. T A H U N I (Mumina) MEHMED, 1911, Ljubinje, 30. 4. 1945, Postojna, 1. bat. TIKVEA (Ibre) ZULFO, 1920, urmanci, apljina, decembra 1944, urmanci TIKVEA (Mehe) BEIR, 1926, urmanci, apljina, 1. 3. 1945, Ostroac, 3. bat. TOPIBAI (Huse) AHMET, 1925, Pridvorci, Trebinje, 5. 5. 1945, Rakek TOJAGA (Huse) MEHO, 1921, Pijesci, Mostar, 14. 2. 1945, Tanovia Han, 4. bat. T O M A N O V I JAKOV, Baljci, Bilea, 1. 9. 1944, Borojevii, 4. bat. TOPI ( T o m e ) DRAGO, 1928, Vionica, itluk, 14. 2. 1945, Buna, 1. bat. TUFO MURAT, Tarin, Pazari, Sarajevo, 6. 4. 1945, Blauj, 3. bat. T R A L O (Huseina) MAHMUD, 1921, Mostar, 24. 3. 1945, Ivan-sedlo T U R K O V I (Avde) SALKO, 1922, Stolac, 1. 5. 1945, Postojna, 4. bat. TURANJANIN SRETEN, Ljubinje, 24. 1. 1945, Gubavica, 4. bat. T E L E B A K (Laze) ILIJA, 1923, Ravni, Mostar, 28. 3. 1945, Mali Ivan, 3. bat. TERZI (oke) MIHAJLO, 1927, Ljuti Do, Stolac, 14. 2. 1945, Jarakova kita, 3. bat. TRII (Milana) JANKO, 1924, Potoci kod Mostara, 15. 12. 1944, Gubavica, 1. bat. T R I F K O V I (Duana) SLAVKO, 1923, Ratani, Mostar, 23. 2. 1945, Ostroac TURAJLI (Alije) DERVO, 1919, Opliii, apljina, 28. 3. 1945, Ivan-sedlo, 2. bat. TURAJLI (Halila) SALKO, 1921, Opliii, apljina, poetkom maja 1945, Postojna, 2. bat.

APIN ( T o m e ) GOJKO, 1921, Domaevo, Trebinje, ranjen kod Malog Polja, umro 1. 7. 1945. u Stocu, 3. bat. II AHMET, Podbreje, Ostroac, poetkom marta 1945, Ivan-planina OSI (Hasana) IBRO, 1926, Podbreje, Jablanica, 27. 3. 1945, Mali Ivan, 2. bat. OSI (Rede) AHMET, 1927, Podbreje, Jablanica, 6. 3. 1945, na Ivansedlu, 2. bat.

326

ORLUKA (Riste) ARKO, 1921, Pijesci kod Mostara, septembra 1944. u Lokvama kod Stoca URI (Riste) RADOVAN, 1922, eljevo, Trebinje, 22. 7. 1944, Studenci, Nevesinje, 4. bat.

FFAZLINOVI (Alije) HATIDA, 1922, Mostar, 28. 3. 1945, na Ivan-planini, bolniarka, 2. bat. FAZLI (Alije) MUJO, 1913, Kamena, Nevesinje, 1. 3. 1945, Ostroac, 3. bat. FILIPOVI ANTE, 1922, Tuzla, 3. 2. 1945, Gradina kod apljine, 4. bat. FAFNER MLADEN, Jablanica, poginuo 27. 3. 1945, Ivan-planina

HHAJDAROVI (Derve) HASAN, 1926, Stolac, 7. 12. 1944, Jaseno, 4. bat. HAJDUK (Vide) GAVRO, 1925, Novi Marof, SR Hrvatska, 6. 4. 1945, Blauj, 3. bat. H E L E B I (Beira) SALKO, 1923, s. Lug, Jablanica, 23. 2. 1945, Ostroac, 3. bat. HAMZI (Ibre) HUSEIN, 1915, Pjeivac, Stolac, 20. 4. 1945, Zaloje, 1. bat. HAMZI (Salke) OMER, 1924, Stolac, 30. 10. 1944, Tijesci, 2. bat. HARAI (Mehe) MUSTAFA, 1928, Stolac, 6. 12. 1944, Gubavica, 1. bat. HADI (Alije) SALKO, 1926, Viii, apljina, 2. 2. 1945, kod Dretelja, 4. bat. HIDNI (Ibre) MUHO, 1925, Lug, Jablanica, februara 1945, Paprasko, 3. bat. H U M O (Muhameda) ESAD, 1925, Mostar, 8. 2. 1945, Hodbina, 2. bat. H O N D O (Salke) SAFET, 1925, Podbreje, Jablanica, 27. 3. 1945, Mali Ivan, 2. bat.

cCRNOJEVI (oke) B R A N K O , Poljane kod Vrboveca, 1. 5. 1945, Postojna, 4. bat. CVIJETI (Lazara) TOMO, 1910, Lukavac, Nevesinje, 5. 11. 1944, Vilenjak (Nevesinje), 4. bat.

cAUEVI MURAT, 1915, Zabor, Foa, 2. 5. 1945, Postojna, 2. bat. EMI (Omera) SALKO, Lug, Jablanica, 6. 3. 1945, Dragalj, Ivan-planina, 1. bat. ITAREVI (Mije) JOE, Marija Bistrica, D. Stubica, 13. 3. 1945, G. Bradina, 4. bat.

327

CORLIJA (Nikole) VASILJ, 1916, Kaanj, Plana, Bilea, 6. 8. 1944, na Tretenici, 4. bat. CORLIJA (Nikole) BORIA, 1912, Kaanj, Plana (Bilea), 28. 4. 1945, Koevski Rog, 4. bat. CORLIJA (Petra) ORE, 1902, Kaanj, Divin, Bilea, 24. 10. 1944, na Rogainu, 4. bat. COVI (Karla) NIKOLA, 1922, Duboica, Kostajnica, 7. 12. 1944, Jasen, 4. bat. UVALO (Franje) MATE, 1919, Proboj, Vitina, 6. 12. 1944, Jasen, 4. bat. CUKOVI (Radovana) BRANKO, 1925, Duboani, Trebinje, 29. 3. 1945, Bradina, 4. bat. UKOVI URO, Zavode, Bilea, 24. 1. 1945, Gubavica, 4. bat.

DDAKULA (ure) MATO, 1928, Pjeivac, Stolac, 6. 12. 1944, Jaseno, 2. bat. DAMBEGOVI (Salke) HALIL, 1922, Dumanjii, Rogatica, 22. 2. 1945, Ostroac, 3. bat. DEMIDI ISMET, Ribari, Ustikolina, 1. 5. 1945, Postojna DEMO (Zulfe) RAMADAN, Mreice, Foa, 6. 4. 1945, Blauj, 3. bat. DEMI (Ibre) OMER, 1915, Kruevljani, Nevesinje, 19. 3. 1945, Mali Ivan, 4. bat. DONKO (Muje) HALIL, 1914, Bivolje Brdo, apljina, poetkom aprila 1945, kod Blauja

ABANOVI (Salke) OSMAN, 1924, eva-Njive, apljina, februara 1945. kod Nevesinja. ALVARICA (Pere) RADOSLAV, 1913, Ljubinje, 4. 11. 1944, na Gnjilom brdu, 4. bat. ARI (Muhameda) ALIJA, 1921, Mostar, 3. 2. 1945, apljina, 4. bat. AHINAGI (Arifa) RAID, 1916, Nevesinje, 1. 5. 1945. kod Vrhnike, 3. bat. ABANOVI (Mehe) IBRO, 1910, eva-Njive, apljina, marta 1945, Ivan-planina ABANOVI (Huse) HUSNIJA, 1914, eva-Njive, apljina, 25. 12. 1944, Mukinje, 4. bat. AHINOVIC (Huse) HUSEIN, 1923, Celebii, Konjic, 28. 3. 1945, na Ivan-planini, 1. bat. ATOR (Alije) RAGIB, 1922, Lokve, apljina, 8. 2. 1945, Hodbina, 2. bat. EHI (Ahmeta) ALIJA, 1926, Grbavica, Mostar, poetkom maja 1945. kod Postojne EMI (Mehe) MUJO, 1926, Kamena, marta 1945. na Ivan-planini, 1. bat. EJTANI (Ahmeda) I B R A H I M , 1924, Opliii, apljina, 1. 5. 1945, Postojna, 4. bat.

328

I N I K (oke) DUAN, 1928, Strupii, Stolac, 28. 3. 1945, Mali Ivan, 3. bat. OI OSMAN, 1921, Bjelimii, Konjic, 2. 5. 1945, kod Postojne OE (Alije) HAMID, 1925, Reice, apljina, 27. 3. 1945, na Ivanu, 2. bat. ORIJA (Mehe) ALIJA, 1928, Dragoljii, Foa, 2. 5. 1945, kod Postojne, 2. bat. U K M A N (Ibrahima) HUSEIN, Baine, Jablanica, 4. 5. 1945, kod Postojne, 2. bat. UNJI (Tadije) STANKO, 1926, Vojno, Mostar, 27. 3. 1945, Ivan-planina, 1. bat. UBARA (Omera) MUJO, 1922, s. Gornje Paprasko, Jablanica, poetkom aprila 1945, Ivan-planina UKO (Huse) MUSTAFA, 1926, Oanii, Stolac, 1. 5. 1945, Postojna, 4. bat. UKI (Milana) VLADO, 1919, Dolovi, Berkovii, Stolac, 1. 3. 1945, Ostroac, 3. bat. UKI (Ilije) GOJKO, 1928, Dolovi (Stolac), 2. 3. 1945, Konjic, 4. bat. V A L E K MATO, Karlovac, 29. 9. 1944, Kravica, 1. bat. TETA (Alije) ADEM, 1925, Duboka, Stolac, 28. 3. 1945, Ivan-planina, 2. bat. UTA (Ahmeda) OSMAN, 1921, s. Reice, apljina, 6. 4. 1945, Igman, 3. bat. TAMPAR JOSIP, Karlovac, 24. 9. 1944. kod Trebinja, 1. bat. K R A B O (Mate) JURE, Radiii, Ljubuki, 24. 1. 1945, Hodbina, 1. bat.

329

BORILI SU SE U 13. HERCEGOVAKOJ NOU BRIGADI 1 'A N T E L J (Stevana) oko A N T E L J Ranko ANTELJ (Tome) Mile A N T E L J ( S a v e ) Desa A N T U N O V I (Josipa) M l a d e n A N T U N O V I Radovan A N D R I Lazar A N D R I Danilo A N D R I Savo A N D R I ( e p a n a ) Ilija A N D R I (Mitra) Milan ANELI Novak A N E L I R. Veljko A N E L I Nikola A Z I N O V I ( M i j e ) Cvitan A Z I N O V I (Jure) N i k o l a A D O V I (Stojana) Milovan

AB AZA (Salke) Smajo A B A Z A (Salke) A d e m A I M O V I ( L u k e ) Risto A R P A D I ( M u s t a f e ) Razija A R P A D I Esad A R S L A N A G I Vahdet A R S L A N A G I Velija A R S L A N A G I Midhat A R A P O V I (Vidaka) Pero A R N A U T O V I (Mitra) Nikola ARAP (Sejde) M e h m e d A L I K A L F I (Hasana) Husein ALAJBEGOVI (Alije) Mujo ALAJBEGOVI (Omera) Muhamed A L A G I (Ismeta) Munevera A L I L H O D I (Alije) Muharem A L M O Z L I N O Rea ALAJBEGOVI Kemal ALII Ahmed A L A G I ( M u h a m e d a ) Irfan A L I K A L F I (Mustafe) Midhat ALEKSI Rade A L E K S I Danica ALI (Dervia) Husein A L I H O D I Eref A N T E L J (Jove) Jovo A N T E L J (Stevana) Risto A N T E L J (Jove) uro

BB A R B A R E Z (Vidoja) Slavko B A S A R I (Hasana) Mehmedalija B A R A K O V I (Ahmeta) Omer B A R A K O V I ( A h m e t a ) Sabir B A B I Boria BABI Mihajlo B A B I Branko B A B I Jovanka B A B I (Jove) Vaso

U pregledu su pomenuti borci i rukovodioci koji su kraj rata doekali u 13. brigadi ili su kao njeni borci, neki od njih, u meuvremenu otili u druge jedinice i ustanove 29. divizije. U sastavljanju ovog spiska, uz korienje dokumenata 13. brigade i podataka iz razgovora sa vie desetina boraca u hercegovakim i drugim mjestima, neposredno su uestvovali Optinski odbor SUBNOR-a Stolac, Mostar, apljina, Trebinje, Jablanica, Nevesinje, Bilea, Konjic, Ljubuki, Duvno, Livno, Prozor, itluk, zatim sekcije boraca 13. brigade u Sarajevu i Beogradu. I pored briljivog provjeravanja podataka nije iskljueno da ima i previda (izostavljeni pojedini borci, greke u imenu ili prezimenu i slino), tim prije to su se mnogi rasuli irom zemlje, posebno po Vojvodini odmah poslije rata. Velika tekoa je u tome to nije sauvan originalni spisak boraca nijedne ete ili bataljona. Pisac monografije je pronaao jedino spisak 236 boraca koji su stigli u Brigadu iz stolakog sreza 26. novembra 1944, ali ne i za 200 boraca koji su doli slijedeeg mjeseca iz zapadne Hercegovine. (Sada spisak boraca 13. brigade iz stolakog sreza ima 68 poginulih i 478 preivjelih). U nemogunosti smo da donesemo i imena vie Italijana, tridesetak boraca iz foanskog kraja, vie desetina prebjeglih domobrana i etnika, pa i zarobljenih legionara kojima je omogueno da budu borci 13. brigade. U spisak nismo uvrstili ni one koji su dezertirali (na primjer, tab brigade je poslao 12. jula 1944. Komandi II podruja imena 43 borca koji su samovoljno napustili jedinicu), pa i one koji su bili sudski kanjeni, iskljuivo zbog toga to nismo mogli utvrditi i druge znaajne injenice za svakog pojedinca. U svakom sluaju, ispoljeni su napor i elja da se u prilogu ove monografije zabiljee svi poginuli i ogromna veina preivjelih boraca 13. hercegovake NOU brigade. Na osnovu svega moe se rei da se u 13. brigadi borilo oko 2300 boraca i rukovodilaca (1679 u ovom pregledu i 328 u spisku poginulih, tj. 2007).

330

BATLAK (Mehe) Omer BALJI (Salke) Ibro BAKALAR (Pere) Milan BAI (Omera) Huso BAJGORI (Muje) Omer BAJROVI (Asima) Angisa BAJI Veselinka Boba BALA VAC Alija BAI (Ibre) Alija BERBIERI Veljko BALJI (Ahmeta) Meho BALALI (Hade) Smail BALA VAC (Muje) Mustafa BALA VAC (Beira) Alija BALA VAC (Beira) Osmo BALA VAC (Beira) amil BALA VAC (Mehe) Huso BALDO ura BATLAK (Ibre) Smajo BADAK (Salke) Ahmet BANDUK (Mika) Jakov BAKIJA (Arifa) Muhamed BAI (Ibre) Alija BAI (Alije) Mujo BAI (Selima) Hasan BAI (Hasana) Omer BAJAT Danilo BARAKOVI (Ahmeta) Omer BEA (Alije) Murat BEA (Ibre) Hakija BEA (Ahmeta) Tahir BERHAMOVI (Sulje) Abaz BELOVI (Blagoja) Rajko BELA Ljubica BEHLILOVI (Muhameda) Nairn BEHLILOVI (Ahmeta) Asija BEHLILOVI (Muhameda) Salem BEHLILOVI (Osmana) Alija BEGTAEVI (Hilnije) Sulejman BEHRAM (Ahmeta) Alija BERBEROVI (Halila) Mujo BERIBAK (Alije) Hasan BEGANOVI (Pae) Enver BEKTAEVI (Mehmeda) Hakija BEGOVI Omer BEGI (Zulfe) Alija BEGOVI Pero BERDOVI Tomo BENCUN Andrija BEHRAM (Alije) Ramiza BEI (Ibre) amil BELOVI (Vukana) Anelko

BEGTAEVI Beir BEO (Ibre) Halil BENO (Vidoja) Martin BEGI (Mehe) Ahmet BEHRAM Arslan BISI (abana) Ibro BITANGA (Salke) Ibro BII (Ibre) Alija BII (Ibre) Salko BIJEDIC (Halila) Ahmet BIJEDI (Beira) Adii BILAL (Mehe) Mean BILI Milan BOROZAN Ljubica BOROZAN Branko BOROZAN (Rade) Vlado BOJCI (Osmana) Meho BOKOVI (Todora) Drago BOLOBAN (Zejke) Sejdo BORAS (Jure) Andrija BOJI (Alije) Mustafa BOKAILO (Ahmeta) Hasan BOVAN (Dure) Branko BOOVI (Riste) Branko BONJAK Vido BOROVAC (Andrije) Slavo BOROVAC (Pere) Ilija BORAS (Boe) Ivan BOKOVI Maksim BOKI Gavrilo BOKAILO (Ahmeta) Huso BOKAILO (Muje) Nuhan BOKAILO (Hasana) Avdo BOKAILO (Omera) Salih BOKAILO (Durana) Salko BOKAILO (Huse) Huso BOKOVI (Jovana) Vlado BOKOVI (Jovana) Gojko BOKOVI (Nikole) Risto BOKOVI (Nikole) Ilija BOROVAC (Pere) Drago BODIROGA (Boka) Gojko BJELICA (Riste) Gojko BJELICA (Jovana) Gojko BJELICA (Petra) Stevan BJELICA (Krste) Gojko BJELICA (Milana) Savo BJELICA (Novice) Boo BJELICA (Blagoja) Savo BJELICA (Dure) Branko BJELICA (Krste) Miroslav BJELICA (Nikole) Zdravko BJELICA (Krste) Ilija BJELICA (Luke) Boko

BJELICA (Sime) Mladen BJELICA Stana BJELICA (Petra) Jovo BJELICA (Petra) Sava BJELICA (Boka) etko BJELICA (Spasoja) Milorad BJELICA (Laze) Sreten BJELICA (Laze) Sveto BJELICA (Laze) Mladen BJELAVAC (Alije) Alija BJELAVAC (Huse) Sule BJELOTI Milo BJELOGRLI (Riste) Milan BURI (Beira) Zahir BURI (Jusufa) Demal BURI (Beira) Meho BUBALO (Cvitana) Mijo BUBALO (Nikole) Ilija B U Z A U K O (Halila) Demal BUZALJKO (Mehe) Ragib B U Z A U K O (Huse) Meho BULE (Ilije) Jure BUKMIR (Martina) Mato BU (Salke) Ahmet BRAJKOVI (Pere) Mato BRKI (Vidoja) Slavko BRKI (Obrena) Marko BRKI (Mihe) Tripo BRKI (Ibre) Zulfo BRKI (Ibre) Demal BRKI Deniza BRATI (Ibre) Alija BRATI (Muje) erif BRATI (Muje) Ibro BRATI (Petra) Gojko BRATI (Marka) Duan BUBALO (Alije) Dervi BUBALO (Muje) Meho BULAJI (Novice) Milorad BUKVI (Lazara) Anelko BOGDANOVI Slavko BOKOVI (Nikole) Gojko BOKUN Milorad BOSNI Muhamed BOINOVI (Antuna) Antun BOROZAN Ljubica BUDIM (Zahira) Adem BUDIM (Osmana) Juso BUDIM (Mehe) Juso BUNTI (Franje) Mijo BULUT Maksim BULAT (Frane) Jerko BUTULIJA Ljubo

BUTULIJA BUTULIJA BUTULIJA BUDIMIR

Radoslav Danilo Zeko Spiro

VVEGAR (Jure) Jakov VEJZOVI (Selima) Velija VELAGI Velija VELEDAR (Muje) Alija VELEDAR (Omera) Mean VELEDAR (Salke) Mustafa VELI Avdo VELI Huso VIDAKOVI (Tome) Mihajlo VIDOVI (Franje) Jure VIDOVI Hrvoje VIDAI R. Duan VILA (Smaila) Hilmija VILA (Mehe) Omer VILI (Huse) Salko VILOGORAC (Halila) Ragib VRANI ukrija VRANKI (Ante) Blago VREA (Osmana) Alija VREA (Mehe) Halil VUK (Huse) Ibro VUKOJE Vlado VUKOJE Milan VUKOJE Jakov VUKOJE Jefto VUKOJE (Riste) Spasoje VUKOJE (Riste) Branko VUKOJE (Riste) Pero VUKOJE (ora) Danilo VUJOVI Anelko VUJINOVI Mirko VUJINOVI (Mehe) Halil VUJINOVI (Sime) Branko VUJINOVI (Nikole) Rajko VUJINOVI (Huse) Mujo VUJINOVI (Luke) Mio VUJINOVI (Luke) Duan VUJINOVI Duan VUUREVI (Luke) Risto VUUREVI (Stanka) Milan VUUREVI (Save) Danilo VUUREVI (oke) Danilo VUKOVI (Milutina) Mitar VUKOVI Dragutin VUKOVI Mitar VUKOVI Branko

332

VUKOVI (Ljube) Danica VUKOVI (Ljube) Jovo VUKOSAV (Rista) Ilija VUKOSAV (Luke) Duan VUKOSAV (Jova) Vojin VUKOSAV (Peka) Branko VUKOSAV (Uroa) Vlado VUKOJEVI (Mije) Drago VUKOJEVI (Stjepana) Mirko VULETI Karlo VOO (Muje) Rasim VUKOTI (Saliha) Ahmet VUKOVI (Obrena) Maksim VUIJAK Mirko VUKOJEVI Vukain VUKANOVI Mladen VUIJAK (Duana) Stevo VULE (Osmana) Halil VUKIEVI Razija VULI (Ilije) Luka VUKOSAV (Luke) Slobodan VUKOSAV Rade VUJOVI Novica VUJOVI Branko VUI (Ibre) Ibro VUETI Borivoje Lola VUETI (Mitra) Boo VUJADINOVI Svetozar VULI (Save) Danilo VULI (Trifka) Pero

GGADARA (Omera) Halil GADARA (Halila) Osman GAANICA (Hamida) Islam GADARA (Ibre) Omer GALI (Ivana) Jure GAINOVI Obrad GAINA Risto GAINA (Nikole) Blagoje GAI (Save) Danilo GAI (Marka) epo GAI Marica GATAN (Omera) Avdo GATALO (Milana) Gojko GATALO (Milovana) Milo GAVRAB (Marijana) Mate GAVRILOVI Stoja GERIN (Ahmeta) Ibro GERMEK Karlo GLAVA (Trifka) Savo GLAVA (Trifka) Radoslav

GLAVA (Spasoja) Slavko GLAVA (Riste) Duan GLAVA (Boka) uro GLAVA (Boka) Lazo GRAHO (Riste) oko GLIGOREVI (epana) Vlatko GLIBO (Mitra) Draginja GLOGOVAC Obren GOLUA (Ivana) Ivan GOLO (Ibre) aban GOLO (Muje) Omer GOLO (Ibre) Selim GOLO (Ibre) Alija GOLO (Jusufa) Halil GORDI (Mitra) Sava GORDI Dimitrije GOVEDARICA Savo GOZO (Mustafe) Osman GOZO (Hasana) Nusret GRAHOVAC (Pante) ore GRAHOVAC (Pante) Marko GRAHOVAC Branko GRAHOVAC (Milutina) Vide GRABOVAC (Mirka) Franjo GRABOVAC (Sulejmana) Mustafa GRANATA Jakov GRANULO (Alije) Duran GRANI (Ante) Nikola GRGI (Jure) Ante GRI Dobrila GRK (Gojka) Milan GRKOVI Borka GROZDANI Stevo G UINA (Muharema) Fadil GUZINA (Muharema) Ibrahim GUSI (Hasana) Hasan GUTO (Pere) Ilija GUTOI (Avde) Osman GUTOI (Muje) Hasan GUTOI (Mahmuta) Ibro GUTOI (Salke) Ramo GRABUI Josip GUI Tima GAINA (Nikole) Obrad GLUHONJI Miroslav GELEV Ziba

DDABOVI (Luke) Krsto DANGUBI Branko DAMJANOVI Milorad DELALI (Ibre) Avdo

333

DA VIDOVI Vukain DELALI (Rame) Ahmet DELALI (Salke) Zajko DEMIROVI (Rame) Omer DEMIROVI (Halila) Duran DEMIROVI (Sule) Ahmet DEMIROVI (Osmana) efko DEMIROVI Muharem DEMIROVI Mustafa DELI Abdurizah DEDI Sabira DELI (Osmana) Nazif DELI Novica DEMI (abana) Meho DLAKI (Alije) Alija DLAKI (Sulje) Osman DOBRANI (Pere) Janko DOBRANI (Nikole) Milan DOBRANI (Vidoja) Milko DOBRANI (Save) Danilo DOBRANI (Trifka) Stevo DOBRANI Danilo DOBRANI (Vidoja) Spaso DODIG (Andrije) Milan DODIG (Ilije) Pero DOKARE (Mehe) Avdo DIZDAR (Muhameda) Ekrem DIZDAR (Ibre) Safet DIZDAREVI (Raida) Nura DIZDAREVI (Mustafe) Omer DIZDAREVI (Alije) Adem DIZDAREVI (Raida) Sabira DIZDAREVI Tahir DOMAZET (Ilije) Janko DOMAZET (ora) Anelko DRAGOVI (Andrije) Boo DRAGIEVI (Mate) Milan DRAGUMILO Boria DRLJEVI (Mustafe) Hamid DRLJEVI (Omera) Meho DRMA (Franje) Tomo DRINOVAC (Vinka) Jozo DVIZAC (Mahmuta) Mehmed DUKA (Nikole) Radovan DUKA (Vukana) uro DUKA (Pante) Spasoje DUKA Ilija DUMPOR (Mehe) Huso DURANSPAHI (Ahmeta) Ismet DURANSPAHI (Muhameda) Ismet DURANSPAHI (Huse) Mujo DURANSPAHI (Huse) Hasan DURANI (Muje) Halko DUTINA (Pere) Radovan

DELMO (Hade) Dervo DELMO (Juse) Idriz IPA Tahir ONKO (Ahmeda) Alija ONKO (Salke) Alija ONKO (Salke) Ibro ONKO (Ahmeta) Mujo ONKO (Halila) Muharem OKLO (Mehmeda) Ragib OZLI Salko ONLEZ (Jola) Aim UKANOVI Jovo UKI (Osmana) Salko URJAN (Ibre) Alija URJAN (Alije) Meho ULI (Jusufa) Avdo ULI (Ibre) Salko ULIMAN (Osmana) Abid ULI (Osmana) Salko ULI (Ibre) Selim ULI (Jusufa) Halil ULI aban ULI (Mumina) Hasan ULI (Ibre) Huso URASOVI (Mihe) Blagoje URASOVI (Danila) Vasilija URASOVI (Milana) oro URASOVI (Milana) Lazar URASOVI Pero URICA (Mitra) Sava URICA (Ilije) Slavko URICA (Ilije) Danilo IKI Nada URICA (Save) Duan URICA (Ilije) Kosto Mali URICA (Vase) Gojko URICA (Duana) Pero URICA (Riste) Tripo URICA (Mihe) Tomo URICA (Lazara) Mitar URICA (Mirka) Branko URICA (Trifka) Slavko URICA uro URICA Risto

ELEZOVI ELEZOVI ELEZOVI EMINOVI

(Alije) Ibro (Salke) Hasan (Salke) Razija (Muje) amil

334

EMINOVI (Muje) Fatima EKMEI (Save) Vaso EFICA Muhamed EFICA Munsifa

ZUHRI ZUHRI ZUHRI ZVIZDI

(Ahmeta) Salko (Muje) Huso (Salke) Muharem Alija

ARKUI (Ibre) Sule DERI (Arifa) Mustafa IVKUU (Mate) Mijo UJO (Ibre) Salko UA (Ljube) Cesto UA (Trifka) Duan UA (Jove) Sreten UGOR Fatima

IIDRIZ (Muje) Halil IDRIZ (Avde) Mujo IDRIZ Salko IDRIZ (Ibre) Omer IDRIZ Alija IDRIZ (Ibre) Ramo IGNJATI Mirko ILI (Anelka) Jure ILI (Ivana) Mate ILI (Jure) Mate ILI (Mije) Mileva ILI Rajko ILI arko ILI Anelko INI Veljko IMANI (Ibre) Beir IMAMOVI (Ibre) Suljo ISAKOVI (Salke) Zulfo IVANISEVIC (Ljube) Nikola IVANISEVIC (Danila) Slavko IVANISEVI (Danila) Risto IVANKOVI (Joze) Drago IVANKOVI (Salke) Meho IVANOVI (Obrena) Spaso IVELJA (Sime) Milosav IVELJA (Jovana) Marko IVKOVI (Muje) Ahmet IVKOVI Vojo

zZARORAC ore ZAKLAN Nezir ZAKLAN (Osmana) Zulfo ZALIHI (Alije) Mujo ZALIHI (Ibre) Mustafa ZALIHI erif ZAHIROVI (Agana) Ismet ZAHIROVI (Dervia) Hasan ZIROJEVI (Gligora) Vlado ZEBI (Osmana) Beir ZEBI (Muje) Ibro ZEBI (Omera) Kasim ZELE (Mehe) Alija ZELE (Mehmeda) Mujo ZELE (Mehe) Halil ZELEN (Milana) Duan ZEKI Avdo ZEKI Zineta ZEKUI (Cvitana) Nikola ZEO Mehmed ZILI (Huse) Hamzo ZILI (Huse) Ibro ZILI (Huse) Tahir ZILI (Ibre) Jusuf ZOLJ (Mehe) Alija Z O U (Mehe) Huso ZUBEVI Lokman ZUKANOVI (aira) Hasan ZUKANOVI (Salke) Alija ZUCALO Mijo ZUROVAC (Riste) Duan ZUROVAC Pero ZUHRI (Muje) Zulfo ZUHRI (Muje) Osman

JJABLAN (Derve) Abdulah JAGANJAC (Sule) Islam JAKIROVI (Hamida) Hamid JANOSEC (Jozefa) Bohu JANO (Danila) Branko JAKUPOVI (Mustafe) Kemal JAKUPOVI Eref JANJI (Duana) Milan JANJO (Milutina) Petar JANJO (Riste) Slavko JAGODI Milo JAMAKOVI (Omera) Ahmet JAMAKOVI (Alije) Hasan JARANOVI (Idriza) Ahmet

JAARBEGOVI (Mustafe) Demo JANKOVI Duan JAZVIN (Ahmeta) Salko JARAK (Nikole) Nikola JELAI (Novice) Boidar JELACI (Spasoja) oko JELAI (Spasoja) Mitar JELI (Andrije) Ivan JELOVAC (Alije) Ibro JELIN (Hamida) Ahmet ' JOVOVI Bosa JOVI Stanko JUGO (Ahmeta) Muhamed JUGO Osman JULAPAK Salko JUNUZOVI Asim JURKOVI (Joze) Mate JURKOVI (Nikole) Pavo JUSI (Juse) Salko JUSUFOVI (Alije) Sulejman JUSUPOVI (Hasana) Ibro JERKI Drago JERKI Nikola

KKADI (Sabita) Mujo KAJGO (Riste) Jovica KAJGO (Riste) Danilo KAJGO (Riste) Milan KAJGO (Nikole) Milan KAJGO (Milana) Branko KAJGO (Jove) Branko KALEM (Nikole) Mijo KALAJDI (Beira) Mustafa KAJTAZ Mehmed KAPETANOVI (Ahmeta) Muha KAPETANOVI (Alije) Mustafa KARA Alija KADRO (Alije) Ahmed KAPPELLI Omero KAPETANOVI (Pae) Abdulah KAPETANOVI (Beira) Adem KAPETANOVI (Pae) Abdulah KAPETANOVI (Beira) Adem KAPLAN (Salke) Osman KAPLAN (Salke) Omer KAPLAN (Alije) Ahmet KAPLAN (Alije) Murat KAPOR (Vase) Milan KARA Ibro KARADEGLIJA (Marka) Niko

KARADEGLIJA (Riste) Lazo KARI (Hasana) Alija KARADEGLIJA Nenad KARI (Halila) Omer KARDUM (Nikole) Iko KASUMAI (Muje) Meho KAIKOVI Jefto KAZAZI Asim KALAUZ (Joze) Pero KAIKOVI Borika KIJAC (Stojana) Novica KIJAC Danilo KIJAC Marko KISI (ora) Branislav KEBO (Hasana) Afan KELECIJA Mustafa KELECIJA (Ibra) Dafer KELECIJA (Ahmeta) Alija KELECIJA (Avde) Omer KELECIJA Halil KEVRI (Beira) Omer KEVRI (Ibre) Adem KEVRI (Ibre) Emin KEVRI (Salke) aban KEVRI (Jusufa) Jusuf KEVRI (Ahmeta) Ramo KEVRI (Salke) Fehim KEVRI Beir KEVRI (Hasana) Huso KEVRI (Ibre) Juso KESKIN (Mehe) Halil KLARI (Ibre) Mujo KNEEVI (Ilije) Milan KRESNO (Dafera) Husein KLARI (Ibre) Salko KLARI (Muje) Meho KLARI (Muje) Halil KAPI Predrag KLEPO (Ahmeta) Mujo KLEPO (Omera) Huso KL JA Kl Anelko KLEPO (Hasana) Adem KLEPO (Muje) Mustafa KLEPO (Osmana) Beir KNEEVI (Pere) Spaso KNEEVI (Save) edo KNEEVI Milan KNEEVI (Jove) Duan KOHNI (Mehe) Salko KOJOVI (Todora) Milan KOJOVI (Todora) Milovan KOKANOVI (Avde) Mehmed

336

KOLUDER (Huseina) Abaz KOLAKOVI (Huse) Aziz KORA (Smaje) Tahir KORA (Alije) Ibro KORA (Salke) Alija KOLAKOVI Fikreta KOMAD Ejub KOMLEN (Jefte) oko KOMLEN (Laze) Todor KOMLEN (ure) Risto KOKOTOVI Ljubo KOKOTOVI (Petra) Aleksa KOMNENI Gojko KOMNENI Milan KOMNENI Nikola KOMNENI M. Pavle KOMNENOVI (Tripe) Danilo KOMNENI (Jove) Tomo KOVAINA Stojan KONJEVOD (Ivana) Pavo KORDI (Mate) Martin KORDUN Mila KORJENI (Omera) Hasan KOROL Mio KOSO Idriz KOVAEVI Avdo KOSJERINA (Vladimira) Nedo KOSTADINOVI (Sime) Milan KOVA Ahmet KOVAI (Ahmeta) Asim KOVAI (Selima) aban KOVAEVI (Nikole) Sveto KRAJINIK Nenad KRESO Muharem KRESO (Hasana) Alija KRESO (Saliha) Muhamed KRESO (Huseina) Ismet KREINI (Ibre) Hasan KREINI (Ibre) Smajo KRNJEI Risto KRPO (Sulejmana) Alija KRPO (Sule) Ahmet K U U A N I N (ure) Pavle KRZMAN (Spase) Stevan KRIEVSKI Aleksandar KUNDAINA (Save) Arsen KUNOVAC (Jefta) Danica KRVAVAC (Avde) Tahir KRV A VAC (Avde) air KORDI (Mate) Martin KRVAVAC (Nikole) Luka KUDRA (Arifa) Nazif KUJUNDI (urana) oro

KUJAI (Gojka) Milorad KUKRIKA (Luke) Boko KUKO (Osmana) Selim KUKURUZOVI (Rame) Mujo KULIDAN (Mitra) Obren KULIDAN (Laze) Simo KURTOVI (Sule) Zulfo KURTOVI (Muje) Meho KULUI (Jovana) Trifko K U U A N I N (Gavre) Pavle KULJI (Laze) Kosto KULJI (Mitra) Blagoje KULJI (Trivka) Gojko KULJI (Spasoja) Jovo KULJI (Spasoja) Rade KULJI (Mihajla) Bogdan KULJI (Milana) Mirko KULJI (Pere) Radovan KULJI (Danila) Milorad KULJI (Milana) Rajko KUNDAINA (Jovana) Janko KUNDAINA (Krste) Slavko KUNOVAC (epe) Milan KUKI Ilija KURTOVI (Muje) Meho KURTOVI (Alije) Jusuf KURTOVI (Sule) Zulfo KURTOVI (Mehe) Osman KUZMAN (Milana) Milovan KUZMAN (ora) Danilo KUZMAN (Milana) Aleksije

LLALI (Mehe) Alija LAKII (Alije) Esad LAI (Simeona) ima LAMBI (Jove) uro LAMBI (Vladimira) Angelina LEI (Riste) Simo LATI (Hasana) Zijo LEI (Stevana) Duan LEHO (Alije) Adem LETO (Hasana) Beir LETO (Muje) Alija LETO (Omera) Ahmet LETO (Huse) Jusuf LETO (Salke) Mujo LETO (Ahmeta) Salko LETO (Omera) Smail LETO (Hasana) Selim LETUKA (Salke) Rasim LETUKA (Salke) Hasan

22

337

LETO (Omera) Avdo LEI (Stevana) Danilo LIVNJAK Adii LIZDE (Ahmeta) Osman LIZDE (Mehe) Velija LIZDE (Hasana) Omer LIZDE (Muje) Alija LIJOV Vukota LIHI (Huse) Avdo LOJOVI Mitar LOJPUR (Ilije) Vlado LOJPUR (Riste) Damjan LOPIN (Lazara) Mio LOZO Mira LUBINA (Mate) Ante LUBURI Jozo LUBURI Branko LUGI Abdulah

LJLJOLJI Nataa

MMAI (Halila) Ibro MACE (Hasana) Ahmet MAAR (Blain) Boo MAKSUMI (Osmana) Bajro MANIGODA (Lazara) uro MANIGODA (Save) uro MANIGODA (Todora) Pero MANIGODA (Duana) edo MANIGODA (Jove) Manojlo MANDRAPA Gojko MANDI Boria MALO KOS (Mustafe) Salko MARI (Ilije) Ivan MARI (Halila) Mehmed MARI (Omera) Ahmed MARI (Alije) Hasan MARI (Alije) Mujo MARI (Osmana) Ibrahim MARI (Mihe) Pero MARI (Salke) Hamid MARI (Mehe) Huso MARI (Mate) Ilija MARI Husnija MARI (Salke) Omer MARKI (Ivana) Boko MARKOVI (Joze) Jure

MARTINOVI (Huse) Halil MARTINOVI (Huse) Omer MARTINOVI (Osmana) Salko MAHMUTAGI (Omera) Alija MASLEA (Derve) Ramo MASLO (Juse) Abaz MASLO (Mumina) Ibro MATUKO (Joze) Mato MATRAK (Ilije) Duan MAVRAK (Milana) Milenko MAGAZIN (Vidoja) oro MANJGO Razija MEDAN (Trifka) Slavko MEDAN (Sime) ore MEDAN (Duana) Stevo MEDAN (Trifka) oro MEDAN (Trifka) Boo MEDAN (Trifka) Sava MEDAN (Nikole) Veljko MEDAN (Jove) Rajko MEDAN Branko MEDAN (Janka) Vukan MEDAN (Laze) Vlado MEDAN (Riste) Anelko MEDAN (Duana) Ranko MEDAN Ilija MEDAN Slavko MEDAR (Alije) Halil MEDAR (Alije) Meho MEDAR (Huse) Mujkan MEDAR (Muje) Meho MEHI (Alije) Razija MEHIEVI (Zajima) Ibro MEHMEDBAI (Muhameda) Ismet MEHMEDBAI Halil MEHMEDBAI (Ibre) Avdo MENALO (Boka) Grgo MENALO (imuna) Mato MERDAN (Muje) Osman MERDAN (abana) Halil MESIHOVI Emira MESIHOVI (Mahmuta) Ibro MEI (Alije) Meho MEI (Hasana) Hasan MEI (Alije) Ahmet MEI (Ahmeta) Hasan MEI (Ibre) Mahmut MEI (Halila) Hasan MEI (Salke) Dervo MEKI (Ibre) Mujo MEKI (Smaila) amil MEKI (Ibre) Mujo MIIJEVI (Ibre) Meho MIEVI (Todora) Danilo

338

MIEVI (Jove) Stevo MIHI (Stojana) Kosto MIHI (Maksima) Duan MIHI (Vladimira) Risto MIHI (Riste) Milivoje MIHI Dejan MIHI Milenko MIHI (Lazara) Spasoje MIHI (Tome) Duan MIHI (Save) Rade MIHI (Riste) Fimija MIHI (Vukana) Gojko MIJANOVI (Jove) Vukain MIJANOVI Gao MIJANOVI Danilo MIKI (Sime) ore MILANOVI (Tome) Ilija MILAVI (Sulejmana) erif MILETI (Jure) Ljubo MILIEVI (Rade) Danilo MILIEVI Duan MILIEVI Branko MILIVOJEVI (Riste) Tomo MILIVOJEVI (Milana) Gojko MILIVOJEVI (Jefte) edo MILIVOJEVI (Jove) Milan MILIVOJEVI (Nikole) uro MILIVOJEVI (Ilije) Milutin MILOEVI Vukota MILOEVI (Marka) Bajo MILOEVI (ure) Risto MILOEVI (ure) Mirko MILOEVI (Save) Jovo MILOEVI (pire) Veljko MILOEVI (Krste) Ljubo MILOEVI (Smilje) Tijana MILOEVI (Andrije) Milorad MILOEVI (Nikole) Vaso MILOEVI Blagoje MILOEVI Gojko MILOEVI (Riste) arko MILOEVI (Vlade) arko MILOVI (Krste) Milo MILUTINOVIC (Pere) Milorad MILUTINOVIC (Pere) Dimitrije MILJANOVI (Ahmeta) Dervo M I U A N O V I (Ilije) Jovo MILJANOVI (Marka) Nemanja M I U A N O V I Rajko M I U K O V I (Ibrahima) Zineta MIKOVI Milan M I E U I (ure) Boo MISITA (Jova) Jovo

MII (Hasana) efika MILIEVI Milorad MUHOBERAC Pero MILOEVI Branko MILOEVI Janko MILOEVI Rajko MIEVI Fatima MORI (Salke) Hilmo MORI (Ibre) Huso MORI (Hasana) Meho MORI (Hasana) Mujo MORI (Salke) Omer MORO Mirko MRAVI (Derve) Salko MRGAN (Sulejmana) Ahmed MRGAN (Hadin) Omer MRGAN (Rame) Hilmija MUIBABI (Milana) Branko MUIBABI Panto MUHI Salem MUJII Fatima MUJII Ferdo MUJKI (Mehe) Mujo MULAHASANOVI Hamdija MURATBEGOVI Meho MURATOVI (Gaje) Danilo MURATOVI (Danila) Novica MURATOVI (Janka) Anelko MURVAT (Osmana) Ibrahim MUSTAFI (Alije) Hasan MUSTAFI (Alije) Mustafa MUSTAFI (Alije) Mujo MUSTAFI (Halila) Meho MUSTAFI (Omera) Ahmet MUSTAFI (Huse) Salko MUSTAGRUDI (Sadika) Kaplan MURATSPAHI Murat MUINOVI (Muje) Hamid MUSULIN (Andrije) Jure

NNANI (Mehe) Zahir NEIMAROVI (Save) Pavle NEZIRI (Huse) Alija NEZIRI (Mehe) Avdo NEZIRI (Rede) Salko NEZIRI (Huse) apo NEZIRI (Rede) Jusuf NEZIRI (Halila) Mustafa NEZIRI (Huse) Omer NEZIRI (Halila) Vejsil NEZIROVI (Mehmeda) Meak

339

JAARBEGOVI (Mustafe) Demo JANKOVI Duan JAZVIN (Ahmeta) Salko JARAK (Nikole) Nikola JELAI (Novice) Boidar JELAI (Spasoja) oko JELAI (Spasoja) Mitar JELI (Andrije) Ivan JELOVAC (Alije) Ibro JELIN (Hamida) Ahmet JOVOVI Bosa JOVI Stanko JUGO (Ahmeta) Muhamed JUGO Osman JULAPAK Salko JUNUZOVI Asim JURKOVI (Joze) Mate JURKOVI (Nikole) Pavo JUSI (Juse) Salko JUSUFOVI (Alije) Sulejman JUSUPOVI (Hasana) Ibro JERKI Drago JERKI Nikola

KKADI (Sabita) Mujo KAJGO (Riste) Jovica KAJGO (Riste) Danilo KAJGO (Riste) Milan KAJGO (Nikole) Milan KAJGO (Milana) Branko KAJGO (Jove) Branko KALEM (Nikole) Mijo KALAJDI (Beira) Mustafa KAJTAZ Mehmed KAPETANOVI (Ahmeta) Muha KAPETANOVI (Alije) Mustafa KARA Alija KADRO (Alije) Ahmed KAPPELLI Omero KAPETANOVI (Pae) Abdulah KAPETANOVI (Beira) Adem KAPETANOVI (Pae) Abdulah KAPETANOVI (Beira) Adem KAPLAN (Salke) Osman KAPLAN (Salke) Omer KAPLAN (Alije) Ahmet KAPLAN (Alije) Murat KAPOR (Vase) Milan KARA Ibro KARADEGLIJA (Marka) Niko

KARADEGLIJA (Riste) Lazo KARI (Hasana) Alija KARADEGLIJA Nenad KARI (Halila) Omer KARDUM (Nikole) Iko KASUMAI (Muje) Meho KAIKOVI Jefto KAZAZI Asim KALAUZ (Joze) Pero KAIKOVI Borika KIJAC (Stojana) Novica KIJAC Danilo KIJAC Marko KISI (ora) Branislav KEBO (Hasana) Afan KELECIJA Mustafa KELECIJA (Ibra) Dafer KELECIJA (Ahmeta) Alija KELECIJA (Avde) Omer KELECIJA Halil KEVRI (Beira) Omer KEVRI (Ibre) Adem KEVRI (Ibre) Emin KEVRI (Salke) aban KEVRI (Jusufa) Jusuf KEVRI (Ahmeta) Ramo KEVRI (Salke) Fehim KEVRI Beir KEVRI (Hasana) Huso KEVRI (Ibre) Juso KESKIN (Mehe) Halil KLARI (Ibre) Mujo KNEEVI (Ilije) Milan KRESNO (Dafera) Husein KLARI (Ibre) Salko KLARI (Muje) Meho KLARI (Muje) Halil KAPI Predrag KLEPO (Ahmeta) Mujo KLEPO (Omera) Huso KLJAKI Anelko KLEPO (Hasana) Adem KLEPO (Muje) Mustafa KLEPO (Osmana) Beir KNEEVI (Pere) Spaso KNEEVI (Save) Cedo KNEEVI Milan KNEEVI (Jove) Duan KOHNI (Mehe) Salko KOJOVI (Todora) Milan KOJOVI (Todora) Milovan KOKANOVI (Avde) Mehmed

336

KOLUDER (Huseina) Abaz KOLAKOVI (Huse) Aziz KORA (Smaje) Tahir KORA (Alije) Ibro KORA (Salke) Alija KOLAKOVI Fikreta KOMAD Ejub KOMLEN (Jefte) oko KOMLEN (Laze) Todor KOMLEN (ure) Risto KOKOTOVI Ljubo KOKOTOVI (Petra) Aleksa KOMNENI Gojko KOMNENI Milan KOMNENI Nikola KOMNENI M. Pavle KOMNENOVI (Tripe) Danilo KOMNENI (Jove) Tomo KOVAINA Stojan KONJEVOD (Ivana) Pavo KORDI (Mate) Martin KORDUN Mila KORJENI (Omera) Hasan KOROL Mio KOSO Idriz KOVAEVI Avdo KOSJERINA (Vladimira) Nedo KOSTADINOVI (Sime) Milan KOVA Ahmet KOVAI (Ahmeta) Asim KOVAI (Selima) aban KOVAEVI (Nikole) Sveto KRAJINIK Nenad KRESO Muharem KRESO (Hasana) Alija KRESO (Saliha) Muhamed KRESO (Huseina) Ismet KREINI (Ibre) Hasan KREINI (Ibre) Smajo KRNJEI Risto KRPO (Sulejmana) Alija KRPO (Sule) Ahmet K U U A N I N (ure) Pavle KRZMAN (Spase) Stevan KRIEVSKI Aleksandar KUNDAINA (Save) Arsen KUNOVAC (Jefta) Danica KRVAVAC (Avde) Tahir KRVAVAC (Avde) air KORDI (Mate) Martin KRVAVAC (Nikole) Luka KUDRA (Arifa) Nazif KUJUNDI (urana) oro

KUJAI (Gojka) Milorad KUKRIKA (Luke) Boko KUKO (Osmana) Selim KUKURUZOVI (Rame) Mujo KULIDAN (Mitra) Obren KULIDAN (Laze) Simo KURTOVI (Sule) Zulfo KURTOVI (Muje) Meho KULUI (Jovana) Trifko K U U A N I N (Gavre) Pavle K U U I (Laze) Kosto KULJI (Mitra) Blagoje KULJI (Trivka) Gojko K U U I (Spasoja) Jovo K U U I (Spasoja) Rade KULJI (Mihajla) Bogdan KULJI (Milana) Mirko KULJI (Pere) Radovan KULJI (Danila) Milorad KULJI (Milana) Rajko KUNDAINA (Jovana) Janko KUNDAINA (Krste) Slavko KUNOVAC (epe) Milan KUKI Ilija KURTOVI (Muje) Meho KURTOVI (Alije) Jusuf KURTOVI (Sule) Zulfo KURTOVI (Mehe) Osman KUZMAN (Milana) Milovan KUZMAN (ora) Danilo KUZMAN (Milana) Aleksije

LLALI (Mehe) Alija LAKII (Alije) Esad LAI (Simeona) ima LAMBI (Jove) uro LAMBI (Vladimira) Angelina LECI (Riste) Simo LATI (Hasana) Zijo LEI (Stevana) Duan LEHO (Alije) Adem LETO (Hasana) Beir LETO (Muje) Alija LETO (Omera) Ahmet LETO (Huse) Jusuf LETO (Salke) Mujo LETO (Ahmeta) Salko LETO (Omera) Smail LETO (Hasana) Selim LETUKA (Salke) Rasim LETUKA (Salke) Hasan

22

337

LETO (Omera) Avdo LEI (Stevana) Danilo LIVNJAK Adii LIZDE (Ahmeta) Osman LIZDE (Mehe) Velija LIZDE (Hasana) Omer LIZDE (Muje) Alija LIJOV Vukota LIHI (Huse) Avdo LOJOVI Mitar LOJPUR (Ilije) Vlado LOJPUR (Riste) Damjan LOPIN (Lazara) Mio LOZO Mira LUBINA (Mate) Ante LUBURI Jozo LUBURI Branko LUGI Abdulah

LJLJOLJI Nataa

MMAI (Halila) Ibro MACE (Hasana) Ahmet MAAR (Blain) Boo MAKSUMI (Osmana) Bajro MANIGODA (Lazara) uro MANIGODA (Save) uro MANIGODA (Todora) Pero MANIGODA (Duana) Cedo MANIGODA (Jove) Manojlo MANDRAPA Gojko MANDI Boria MALOKOS (Mustafe) Salko MARI (Ilije) Ivan MARI (Halila) Mehmed MARI (Omera) Ahmed MARI (Alije) Hasan MARI (Alije) Mujo MARI (Osmana) Ibrahim MARI (Mihe) Pero MARI (Salke) Hamid MARI (Mehe) Huso MARI (Mate) Ilija MARI Husnija MARI (Salke) Omer MARKI (Ivana) Boko MARKOVI (Joze) Jure

MARTINOVI (Huse) Halil MARTINOVI (Huse) Omer MARTINOVI (Osmana) Salko MAHMUTAGI (Omera) Alija MASLEA (Derve) Ramo MASLO (Juse) Abaz MASLO (Mumina) Ibro MATUKO (Joze) Mato MATRAK (Ilije) Duan MAVRAK (Milana) Milenko MAGAZIN (Vidoja) oro MANJGO Razija MEDAN (Trifka) Slavko MEDAN (Sime) ore MEDAN (Duana) Stevo MEDAN (Trifka) oro MEDAN (Trifka) Boo MEDAN (Trifka) Sava MEDAN (Nikole) Veljko MEDAN (Jove) Rajko MEDAN Branko MEDAN (Janka) Vukan MEDAN (Laze) Vlado MEDAN (Riste) Anelko MEDAN (Duana) Ranko MEDAN Ilija MEDAN Slavko MEDAR (Alije) Halil MEDAR (Alije) Meho MEDAR (Huse) Mujkan MEDAR (Muje) Meho MEHI (Alije) Razija MEHIEVI (Zajima) Ibro MEHMEDBAI (Muhameda) Ismet MEHMEDBAI Halil MEHMEDBAI (Ibre) Avdo MENALO (Boka) Grgo MENALO (imuna) Mato MERDAN (Muje) Osman MERDAN (abana) Halil MESIHOVI Emira MESIHOVI (Mahmuta) Ibro MEI (Alije) Meho MEI (Hasana) Hasan MEI (Alije) Ahmet MEI (Ahmeta) Hasan MEI (Ibre) Mahmut MEI (Halila) Hasan MEI (Salke) Dervo MEKI (Ibre) Mujo MEKI (Smaila) amil MEKI (Ibre) Mujo MIIJEVI (Ibre) Meho MIEVI (Todora) Danilo

338

MIEVI (Jove) Stevo MIHI (Stojana) Kosto MIHI (Maksima) Duan MIHI (Vladimira) Risto MIHI (Riste) Milivoje MIHI Dejan MIHI Milenko MIHI (Lazara) Spasoje MIHI (Tome) Duan MIHI (Save) Rade MIHI (Riste) Fimija MIHI (Vukana) Gojko MIJANOVI (Jove) Vukain MIJANOVI Gao MIJANOVI Danilo MIKI (Sime) ore MILANOVI (Tome) Ilija MILA VI (Sulejmana) Serif MILETI (Jure) Ljubo MILIEVI (Rade) Danilo MILIEVI Duan MILIEVI Branko MILIVOJEVI (Riste) Tomo MILIVOJEVI (Milana) Gojko MILIVOJEVI (Jefte) Cedo MILIVOJEVI (Jove) Milan MILIVOJEVI (Nikole) uro MILIVOJEVI (Ilije) Milutin MILOEVI Vukota MILOEVI (Marka) Bajo MILOEVI (ure) Risto MILOEVI (ure) Mirko MILOEVI (Save) Jovo MILOEVI (pire) Veljko MILOEVI (Krste) Ljubo MILOEVI (Smilje) Tijana MILOEVI (Andrije) Milorad MILOEVI (Nikole) Vaso MILOEVI Blagoje MILOEVI Gojko MILOEVI (Riste) arko MILOEVI (Vlade) arko MILOVI (Krste) Milo MILUTINOVIC (Pere) Milorad MILUTINOVIC (Pere) Dimitrije M I U A N O V I (Ahmeta) Dervo M I U A N O V I (Ilije) Jovo M I U A N O V I (Marka) Nemanja M I U A N O V I Rajko M I U K O V I (Ibrahima) Zineta MIKOVI Milan M I E U I (ure) Boo MISITA (Jova) Jovo

MII (Hasana) efika MILIEVI Milorad MUHOBERAC Pero MILOEVI Branko MILOEVI Janko MILOEVI Rajko MIEVI Fatima MORI (Salke) Hilmo MORI (Ibre) Huso MORI (Hasana) Meho MORI (Hasana) Mujo MORI (Salke) Omer MORO Mirko MRAVI (Derve) Salko MRGAN (Sulejmana) Ahmed MRGAN (Hadin) Omer MRGAN (Rame) Hilmija MUIBABI (Milana) Branko MUIBABI Panto MUHI Salem MUJII Fatima MUJII Ferdo MUJKI (Mehe) Mujo MULAHASANOVI Hamdija MURATBEGOVI Meho MURATOVI (Gaje) Danilo MURATOVI (Danila) Novica MURATOVI (Janka) Anelko MURVAT (Osmana) Ibrahim MUSTAFI (Alije) Hasan MUSTAFI (Alije) Mustafa MUSTAFI (Alije) Mujo MUSTAFI (Halila) Meho MUSTAFI (Omera) Ahmet MUSTAFI (Huse) Salko MUSTAGRUDI (Sadika) Kaplan MURATSPAHI Murat MUINOVI (Muje) Hamid MUSULIN (Andrije) Jure

NNANI (Mehe) Zahir NEIMAROVI (Save) Pavle NEZIRI (Huse) Alija NEZIRI (Mehe) Avdo NEZIRI (Rede) Salko NEZIRI (Huse) apo NEZIRI (Rede) Jusuf NEZIRI (Halila) Mustafa NEZIRI (Huse) Omer NEZIRI (Halila) Vejsil NEZIROVI (Mehmeda) Meak

339

NIKOLI (Trifka) Gojko NINKOVI Vlado NOVAK (Franje) Jaroslav NOGULI (Steve) Branko NOVAKOVI (Jove) Spaso NOVO (aira) Demal NOVO Esad NUMI (Hilmije) Fadil NUHI (Rede) Danko NUHI Nurko NUHI (Adema) Sabit NURKOVI (Hajdara) Salko

PPAVASOVI (ora) Radmilo PANTI (Riste) Danilo PA VI (Gojka) Mile PAVII (Nikole) Ante PAJI (Mehe) Halil PAJI (Mumina) Salko PALI (Osmana) Juso PAJEVI (Rede) emsa PALAVESTRA (Riste) Branko PALAVESTRA (Jure) Danilo PALAVESTRA (Jefte) Milan PALATA (Salke) Tida PAVLOVI (Zajke) Rifat PAVLOVI (Ivana) Andrija PAVLOVI (Ivana) Boko PAVLOVI Vasilije PAVLOVI Boko PA VI (Boka) Duan PAVLOVI (imuna) Stanko PAVLIEVI Nikola PAVII (Ante) Mate PALIKUA Boo PAVOEVI Zvonimir PAIN (Pere) Nikola PALATA (Salke) Huso PAJEVI (Hamze) erif PA VI (Nikole) Duan PAVI (Nikole) Tomo PA VI (Todora) Mirko PAVLI Mato PAVI Rade PALI (Beira) Avdo PALAVESTRA (Riste) Veljko PAROVI Anelko PAROVI (Nikole) Vaso PADALO (Mehe) Asim PAJI (Hasana) amil PECO (Jusufa) Esad PECO (Salke) aban PECO (Muhameda) Hamdija PETKOVI (Marka) Ljubo PEZO (Mehmeda) Ahmet PEZO (Ahmeta) Ahmet PENAVA (Salke) Mujo PENAVA (Huse) Meho PENAVA (abana) Ale PENAVA (Alije) Beir PENAVA (Hasana) Salko PENAVA (Muje) Zulfo PENAVA (Mumina) Halil PERVAN (Nikole) Pero

oOBAD (Salke) Mujo OBRADOVI (Osmana) Meho OBRADOVI (Halila) Salko OBRADOVI (Osmana) Halil OBRADOVI (Omera) Zulfo OBRADOVI (Murata) Meho OBRADOVI (Muje) Alija OBRADOVI (Hamze) Mea OBRADOVI (Mehe) Ibro OBRADOVI (Omera) Ale OBRADOVI (Halila) Omer OBRADOVI (Ahmeta) Salko OBUINA Sofija OKUKA (Marka) Veljko OMANI (Mujine) Osman OMANI (Selima) Osman OMANI (Ahmeta) Mea OMANI (Halila) Avdo OMANI (Ibre) Beir OMBAI Avdo OMANOVI (Salke) erif OMANOVI (Murata) Ibro OMANOVI Raid OMANOVI (Osmana) Mujo OMANOVI (Halida) Salko OMANOVI (Muhe) Ahmet OMBAI (Huse) Omer OMBAI (Huse) Avdo OMERIKA (Ahmeta) Salko OMERIKA (Ahmeta) Halil OMERIKA (Mehe) Ahmet OPIJA (Alije) Muhamed OPIJA (Saliha) Arif ORU (Mehe) Safet OSMANOVI (Ibre) Salko OSMANOVI (Hasana) Meho ORMAN Husa

340

PERVAN Alija PERVAN (Murata) Asim PERVAN (Dane) Vinko PEJAK (Ahmeta) Himzo PERI (Ivana) Jozo PERI (Boka) uro PERI (Nikole) Vinko PEHLI (Hasana) Halil PEHLI (Muje) Ibro PEHI (Muje) Alija PEHLI (Muje) Ahmet PEHLI (Hasana) Omer PETRI Milan PEKUSI (Alije) Demal PENJEZ Mustafa PETROVI Boo PERII (ora) ivko PEHILJ (Muje) Ahmet PERII (Pere) Milan PERII (Jefte) Milan PERII (ora) ivko PETROVI (Petra) Jerko PETROVI (Sime) Petar PELJA (Adema) Mustafa PERII (Pere) Milan PERI (Vidoja) Nikola PEJDO (epe) Nedeljko PEJAK (Ahmeta) Himzo PIVAC Vlado PILJEVI (ora) Slavko PILJEVI (Boe) Milan PILJEVI (Boe) Lazo PITI (Osmana) Halil PITI Demal PIRI (Alije) Ibro PIRI (Alije) Halil PIRIJA (Huse) Avdo PIRKI (Hasana) Abdulah PIETA (Milana) Veljo POPADI (Marka) Jovo POPADI (Pavia) Mitar POPADI (Jove) Duan POTUROVI (Ibre) Mujo POLI (Alije) Hasan POPOVAC (Mustafe) Ibro POLUGA Levander PUDAR Milko PUDAR (Vojislava) Novica PUDAR (Voje) Radivoje PUDAR (Pere) Borko PUDAR (Pere) Branko PUDAR (Trifka) Spasoje PUDAR (Miloa) Spaso PUI Ismet

POPO (Hasana) Alija PUI (Muhameda) Safet PUI Asim POPARA Milorad PO PARA (Gae) Duan PONJAVAC Hasan PUI (Muhameda) Hajrudin PULJI (Grge) Ante PUHALO (Pave) Marica PUHALO (Mitra) Uro PRALJAN (Jure) Nikola PJACA (Sime) Pajo PJACA (Vojislava) Mila PLAVI (Huse) Osman PLAVI (Rame) Hasan PJEVA (Joze) Vinko PRAMENKO (Riste) Risto PRODANOVI Mirko PROLETA (Joze) Damjan PROLETA (Luke) Andrija PROLETA (Luke) Niko PROHI (Ibre) Suljo PROHI (Muje) Sulejman PROHI (Ragiba) Mujo PREMILOVAC (Mustafe) Nijaz PREMILOVAC azim PREMILOVAC (Omera) Ragib PREMILOVAC (Mustafe) Nijaz PRUSINA Anelko PRKAIN (Mate) Andrija PRINC (Mihajla) Milka PRCE (Ivana) Ivo PRKAIN (Pere) uro

RRADOVI (Todora) Jovo RADOVANOVI (Blagoja) Radovan RADII (Todora) Anelko RADI (Andrije) Sreko RADI (Jefte) Vinko RADI (ure) Milo RADI (Vida) Drago RADMILOVI Spasoje RADULOVI arko RADULOVI Ranka RAHIMI (Hasana) Meho RAHIMI (Huse) aban RAHIMI Ibrahim RAHIMI Osman RAHIMI (Huse) Dervo RAHIMI (Huse) Hasan RAHIMI (Muje) Ramo

341

NIKOLI (Trifka) Gojko NINKOVI Vlado NOVAK (Franje) Jaroslav NOGULI (Steve) Branko NOVAKOVI (Jove) Spaso NOVO (aira) Demal NOVO Esad NUMI (Hilmije) Fadil NUHI (Rede) Danko NUHI Nurko NUHI (Adema) Sabit NURKOVI (Hajdara) Salko

PPAVASOVI (ora) Radmilo PANTI (Riste) Danilo PAVI (Gojka) Mile PAVII (Nikole) Ante PAJI (Mehe) Halil PAJI (Mumina) Salko PALI (Osmana) Juso PAJEVI (Rede) emsa PALAVESTRA (Riste) Branko PALAVESTRA (Jure) Danilo PALAVESTRA (Jefte) Milan PALATA (Salke) Tida PAVLOVI (Zajke) Rifat PAVLOVI (Ivana) Andrija PAVLOVI (Ivana) Boko PAVLOVI Vasilije PAVLOVI Boko PAVI (Boka) Duan PAVLOVI (imuna) Stanko PAVLIEVI Nikola PAVII (Ante) Mate PALIKUA Boo PAVOEVI Zvonimir PAZIN (Pere) Nikola PALATA (Salke) Huso PAJEVI (Hamze) erif PAVI (Nikole) Duan PAVI (Nikole) Tomo PAVI (Todora) Mirko PAVLI Mato PAVI Rade PALI (Beira) Avdo PALAVESTRA (Riste) Veljko PAROVI Anelko PAROVI (Nikole) Vaso PADALO (Mehe) Asim PAJI (Hasana) amil PECO (Jusufa) Esad PECO (Salke) aban PECO (Muhameda) Hamdija PETKOVI (Marka) Ljubo PEZO (Mehmeda) Ahmet PEZO (Ahmeta) Ahmet PENAVA (Salke) Mujo PENAVA (Huse) Meho PENAVA (abana) Ale PENAVA (Alije) Beir PENAVA (Hasana) Salko PENAVA (Muje) Zulfo PENAVA (Mumina) Halil PERVAN (Nikole) Pero

oOBAD (Salke) Mujo OBRADOVI (Osmana) Meho OBRADOVI (Halila) Salko OBRADOVI (Osmana) Halil OBRADOVI (Omera) Zulfo OBRADOVI (Murata) Meho OBRADOVI (Muje) Alija OBRADOVI (Hamze) Mea OBRADOVI (Mehe) Ibro OBRADOVI (Omera) Ale OBRADOVI (Halila) Omer OBRADOVI (Ahmeta) Salko OBUINA Sofija OKUKA (Marka) Veljko OMANI (Mujine) Osman OMANI (Selima) Osman OMANI (Ahmeta) Mea OMANI (Halila) Avdo OMANI (Ibre) Beir OMBAI Avdo OMANOVI (Salke) erif OMANOVI (Murata) Ibro OMANOVI Raid OMANOVI (Osmana) Mujo OMANOVI (Halida) Salko OMANOVI (Muhe) Ahmet OMBAI (Huse) Omer OMBAI (Huse) Avdo OMERIKA (Ahmeta) Salko OMERIKA (Ahmeta) Halil OMERIKA (Mehe) Ahmet OPIJA (Alije) Muhamed OPIJA (Saliha) Arif ORU (Mehe) Safet OSMANOVI (Ibre) Salko OSMANOVI (Hasana) Meho ORMAN Husa

340

PERVAN Alija PERVAN (Murata) Asim PERVAN (Dane) Vinko PEJAK (Ahmeta) Himzo PERI (Ivana) Jozo PERI (Boka) uro PERI (Nikole) Vinko PEHLI (Hasana) Halil PEHLI (Muje) Ibro PEHI (Muje) Alija PEHLI (Muje) Ahmet PEHLI (Hasana) Omer PETRI Milan PEKUI (Alije) Demal PENJEZ Mustafa PETROVI Boo PERII (ora) Zivko PEHILJ (Muje) Ahmet PERII (Pere) Milan PERII (Jefte) Milan PERII (ora) ivko PETROVI (Petra) Jerko PETROVI (Sime) Petar PELJA (Adema) Mustafa PERII (Pere) Milan PERI (Vidoja) Nikola PEJDO (epe) Nedeljko PEJAK (Ahmeta) Himzo PIVAC Vlado PILJEVI (ora) Slavko PILJEVI (Boe) Milan PILJEVI (Boe) Lazo PITI (Osmana) Halil PITI Demal PIRI (Alije) Ibro PIRI (Alije) Halil PIRIJA (Huse) Avdo PIRKI (Hasana) Abdulah PI ETA (Milana) Veljo POPADI (Marka) Jovo POPADI (Pavia) Mitar POPADI (Jove) Duan POTUROVI (Ibre) Mujo POLI (Alije) Hasan POPOVAC (Mustafe) Ibro POLUGA Levander PUDAR Milko PUDAR (Vojislava) Novica PUDAR (Voje) Radivoje PUDAR (Pere) Borko PUDAR (Pere) Branko PUDAR (Trifka) Spasoje PUDAR (Miloa) Spaso PUI Ismet

POPO (Hasana) Alija PUI (Muhameda) Safet PUI Asim POPARA Milorad POPARA (Gae) Duan PONJAVAC Hasan PUI (Muhameda) Hajrudin PULJI (Grge) Ante PUHALO (Pave) Marica PUHALO (Mitra) Uro PRALJAN (Jure) Nikola PJACA (Sime) Pajo PJACA (Vojislava) Mila PLAVI (Huse) Osman PLAVI (Rame) Hasan PJEVA (Joze) Vinko PRAMENKO (Riste) Risto PRODANOVI Mirko PROLETA (Joze) Damjan PROLETA (Luke) Andrija PROLETA (Luke) Niko PROHI (Ibre) Suljo PROHI (Muje) Sulejman PROHI (Ragiba) Mujo PREMILOVAC (Mustafe) Nijaz PREMILOVAC azim PREMILOVAC (Omera) Ragib PREMILOVAC (Mustafe) Nijaz PRUSINA Anelko PRKAIN (Mate) Andrija PRINC (Mihajla) Milka PRCE (Ivana) Ivo PRKAIN (Pere) uro

RRADOVI (Todora) Jovo RADOVANOVI (Blagoja) Radovan RADII (Todora) Anelko RADI (Andrije) Sreko RADI (Jefte) Vinko RADI (ure) Milo RADI (Vida) Drago RADMILOVI Spasoje RADULOVI arko RADULOVI Ranka RAHIMI (Hasana) Meho RAHIMI (Huse) aban RAHIMI Ibrahim RAHIMI Osman RAHIMI (Huse) Dervo RAHIMI (Huse) Hasan RAHIMI (Muje) Ramo

341

RAHIMI (Durana) Salko RAHI (Mehe) Salko RAHIMI (Omera) Meho RAHI (Meha) Alija RAHI Ahmet RAI (Mije) Jozo RAI (Marka) Mijo RAZI (Alije) Meho RAZI (Beira) Salko RAZI (Ahmeta) Adem RAZI (Osmana) Meho RAZI (Alije) Ibro RAZI (Hade) Omer RAZI (Huse) Hasan RAZI (Alije) Huso RAZI (Omera) Hasan RAZI (Muharema) Salko RAI (Nikole) Mate RAMADANOVI (Ibre) Redep RAMI Muhamed RAMI (Halila) Mehmed RAGUZ (Ilije) Ivan RAJKOVI (Mustafe) Safet RAJKOVI Duan RAJKOVI (epe) Branko RATKUSI (Mehmeda) Juso RATKUI (Alije) Juso RATKUI (Alije) Beir RATKOVI Luka RATKUI (Alije) Huso RAVLI (Ante) Rudolf REPEA (Hasana) Demal REDI (Ahmeta) Demal REBAC Muhamed REPEA (Salke) Salko REPEA (Adema) Aziz REPEA (Ahmeta) Ibro REPAK (Mehe) Asim REPAK Rasim REMETI (Sime) Milovan REPAK (Mehe) Demo RESULBEGOVI (Ilijaza) Eref RESULBEGOVI Vahdet RESULBEGOVI (Ilijaza) Enver RESULOVI Mithad RESULOVI Husnija RIBI (Hasana) Alija RIZVANOVI (Muharema) azim RIZVANOVI (Mustafe) Sulejman RIZVANOVI (Muje) Hasan RIANOVI Fadil ROZI (Pere) Slavko ROZI (Ante) Jozo

RUDI (Halila) Osman RUDI (Halila) Alija RUSKOVI (Ivana) Branko RUPAR (Branka) Mladen RUPAR (Vese) Danilo RUPAR (Rade) Gojko RUPAR (Jove) Rajko RUPAR (Jefte) Bogdan RUPI (Jure) Ante RUI Borko RUI (Nikole) Jovo RUI (Jove) Momilo RUI (Save) Kota RUI arko RUI Danilo

sSADOVI Mehmed SALAHOVI Jusuf SALATI Veljko SAMARDI (Mitra) Marko SAMARDI (Vlade) Milovan SAMARDI (Vlade) Radovan SAMARDI (Gojka) Cedo SAMARDI (Gae) Todor SAMARDI (Sime) Marko SAMARDI (Marka) Branko SAMARDI (Mile) Gojko SAMARDI (ora) Zora SAMARDI Milorad SAMARDI (Lazara) Anelko SAMARDI (Todora) Radovan SAMARDI (Sime) Slavko SAMARDI (Petra) Branko SAMARDI (Drage) piro SARAJLI (Mehmeda) Muhamed SARAJLI Ahmet SARAJLI Abdulah SARI (Huseina) Edin SAVI (Gojka) Jovo SAVI (Duana) Neo SAVI Stojan SAVI Danica SAVI Boko SAVI (Save) Mio SAVI (Jove) Pero SAVI (Uroa) Mirko SAVI (Jove) Desko SAVOVI Marko SARAJLI Safija SAVI Savo SALI Beir

342

SALATI (Gavrila) Nedo SELIMHODI Ziba SEFO (Alije) Osman SELIMOVI Hamid SELIMI (Hasana) Ahmet SELIMI (Hasana) Ibro SELIMI (Hasana) Huso SELIMI (Selima) Selim SELIMI (Omera) Salko SALATI (epe) Spasoje SELIMI Zulfo SELIMI (Alije) Hasan SELIMI (Omera) Halil SELIMI (Sule) Hade SELIMOVI (Nazifa) Bajro SEJDINOVI (abana) amija SEFEROVI (Alije) Mensur SINANOVI (Ibre) Hasan SIDRAN (Hasana) Mustafa SIDRAN (Huse) Dafer SIKIMI (Riste) Vlado SIKIMI (Save) uro SIMI (Pere) Risto SINANOVI (Muje) Ibro SIRKO (Ahmeta) Osman SKOO (ure) Branko SKOO (Sime) Vojislav SKOAJI (Maksima) Branko Meak SMAILHOD2I (Ahmeta) Salko SMAILHODZI (Salke) Alija SMAILHODI (Arifa) Ibro SLIJEPEVI (Mitra) Branko SLIJEPEVI Obrad SLIPAC Jusuf SLIJEPEVI (Milutina) Rade SOLDO (Jove) Lazar SOLDO (Stojana) Arsen SOLDO (Ivana) Frano SOLDO Ljubo SOLDO Ratko SOKO (Boka) Vido SKORO (ura) Branko SPAHI (Jove) Milo SPAHI (Muhameda) Osman SPAHI (Omera) Ahmet SPAHI (Osmana) Osman SPAHI (Omera) Velija SPILJAK (Huse) Adem SPREMO Milan SPUI (Sulejmana) Ethem STEVI (ure) Stevo STEVI (Spasoja) Nikola

STEVI (Danila) Spasoje STEVI (Riste) Vojo STEVI (Tome) Duan STEVI (Koste) Milan STOJI (Pere) Vidak STOJII (Nikole) Novica STENDI (Mije) Ivan STUPI (Mihe) Gojko STUPI (Mihe) Anelko STOLICA Milan SUDAR (Vese) Spaso SUDUM (Luke) Boko SUAC (Nikole) Zvonko SVINJAR (Ibre) Hasan SUNAGI (Hilmije) Faik

TTABAKOVI (Salke) Meho TABAKOVI (Salke) Hamzo TABAKOVI (Muje) Osman TABAKOVI (Osmana) Dervo TABAKOVI (Osmana) Alija TABAKOVI (Bee) Omer TABAKOVI (Salke) Ibro TABAKOVI (Bee) Mujo TABAKOVI (Salke) Ahmet TABAKOVI (Muje) Meho TABAKOVI (Muje) Hasan TABAKOVI Gajo TABAKOVI (Ilije) Milan TADI Neo TERKO (Alije) Salko TERKO (Ibre) Mehmed TESANOVI (Laza) Tomo TESANOVI Mile TIKVINA Ahmet TRIFKOVI (Marka) Drago TRIFKOVI (Duana) Ranko TRIFKOVI (Marka) Milan TRIFKOVI (Laze) Petar TRIFKOVI (Jove) Vasilije TRIFKOVI (Trifka) Milo TRUTINA (Ljube) Nikola TOJAGA (Murata) Hamid TOJAGA (Huse) Jusuf TOJAGA (Ibre) Salko TOJAGA (Hasana) Ahmet TOJAGA (Hasana) Ramo T O U (Joze) Mate TOPALOVI (Mitra) Danilo TORLO (Huse) Nuhan TORLO (Sule) Hasan

TOPIC (Alije) Hasan TOHOLJ (Lazara) Danilo TOHOLJ Milo TRBONJA (Muje) Hasan TRBONJA Smail TRBONJA (Salke) Hasan TRBONJA (Salke) Ibro TRBONJA (Jusufa) Mehmed TRBONJA (Ahmeta) Smajo TRBONJA (Mehe) Hasan TRIPI (Jove) Vlado TRII (Jovana) Drago TRII (epe) Mirko TRlSl (Milana) Marko TURKOVIC (Juse) Alija TURKOVI (Lutve) Hrusto TURKOVIC (Lutve) efko TURKOVI (Juse) Asim TURKOVI (Hasana) Osmo TURKOVI (Avde) Demal TURAJLI (Ahmeta) Osman TURAJLI (Halila) Salko TURAJLI (Tahira) Agan TURAJLI (Muje) Ahmet TURKOVI (Hasana) Omer TURKOVI Rasim TURAJLI (Mehe) Hakija TURAJLI (Salke) Mea TURAJLI (Begana) Hajro TURAJLI (Alije) Hasan TURAJLI (Ibre) Velija TURAJLI (Ahmeta) Mujo TURAJLI (Alije) Hasan TUPONJA Nenad TUCAKOVI (Mehe) Mujo TUCAKOVI Ahmet TURKOVI (Hasana) Huso TUFEK (Alije) Hasan TUKA (Smaje) Omer TRII Nedeljko TRNOVAC Alija TRNOVAC Mumin TRKULJA Rajko TRNKA (Fehima) Began

AMALOVI (Hasana) Enver ERIMAGI Suljo ESIR (Osmana) Dervo IBER (Muje) Muhamed ESIR Huso ESIR (Mehe) Salko ERKI Hasan EHETOVI Zajko IMI (Mehmeda) Osman ORAK (Mahmuta) Smajo ORI (Osmana) Salko ORI Remzija ORLUKA (Rista) Slavko OROVI Radoslav OSI (Halila) Nail OSI (abana) Omer UKAZ (Fejze) Salko UPINA (Duana) Lazo II (Mustafe) Enver II Zijo ISI (Hakije) Omer IRI (epe) Rade II (Mustafe) Fatima II (Hakije) Azra

UULAKOVI (Huse) Hasan UUAREVI Gojko UDICKI Lazar UNKOVI Drago

FFALAK Andrija FALAK (Anelka) Marko FAZLI Ismet FAZLI (Alije) Osman FILANDRA (Ibre) Hajder FILANDRA (Muje) Salko FILJAK (Stjepana) Mio FRENJO Mehmed FRENJO Eref FROVI (Nikole) oro FINK Drago FEJI (Muhameda) Esad

ATI (Alije) Meho ATOVlC Murat ATOVI Nadija ATOVI Mustafa EEZ (Sime) Todor EMI (Muje) Osman

HHADROVI (Hasana) Safet HADROVI (Huse) Mustafa HADROVI (Omera) Fatima

344

NADIZUKI (Salke) Enes HADIOMEROVI (Zaima) Suljo HADIOSMANOVI Mita HADIOMEROVI (Zaima) Huso HADIOMEROVI (Sule) Abaz NADIOMEROVI (Muje) Nazif HADI Safet HADI Ilfet HADI amil HADI (Ahmeta) Alija HADIALI Alija HADAJLI (Ibre) Salko HAJDAREVI (Osmana) Mustafa HAJDEREVI (Dervia) Alija HALEBI (Omera) Nezir HALEBI (abana) Osman HALEBI (Osmana) Ibro HALEBI (Osmana) Juso HAMZI Mustafa HAMZI (Huse) Osman HAMZI (Salka) Ahmed HAMZI (Salke) Mujo HAMZI (Ahmeta) Hamzo HAMZA (Nezira) Omer HAMZA (Mehe) Dervi HASANAGI (Alije) Meho HASANBEGOVI Mersa HASI (Mahmuta) Omer HASI (Mehe) Avdo HADIOMEROVI (Mustafe) Meho HASI (Muje) Munir HASI (Muje) Ahmet HASI (Hasana) Hajro HASI (Ibre) Mujo HAZIROVI (Nezira) Mehmed HEMUL Budo HERBEZ (Riste) Duan HERBEZ (Riste) Nikola HERCEG (Jure) Ivan HERCEG (Stjepana) Lujo HINDI (Alije) Salko HOSI Demo HOFMAN Viktor HODI (Muje) Meho HODI (Muhana) erif HODI (Mehmeda) Alija HODI Raid HODI Eref HRNJEZ Blagoje HRVI (Mustafe) Mirzo HUMACKI Mustafa HUMAKI (Mehe) Omer HUMAKI (Mehe) Mujo HUMAKI (Osmana) Adem

HUSKOVI (Mehe) Alija HUSKOVI (amila) Hade HUSKOVI (Zulfe) Halil HUSKOVI (Alije) Jusuf HUSKOVI (Arifa) Hakija HORVATI Milan HUSEINOVI Hamdija

cCERMICA (Ahmeta) Meho CRNOGORAC (Milana) Jovo COKI (Mehe) Alija

CABRILO Milisav ATOVI (Dervia) Smail AUEVI (Avde) Ramiz EVRO (Zukana) Ahmet EVRO (Selima) Ibro EVRO (Salke) Mugdim CEKRO (Huse) Ibro CEKRO (Huse) urija ELEBI Ziba ABRINOVI Svetozar ALIJA Pero CENEN (Alije) Halil ERKEZ Avgustin ERKEZ (Smaje) Ahmed ERKEZ (Omera) Salko ERKEZ (Ibre) Hasan O LAKO VI (Saliha) Meho OLI (Osmana) Ibro OLOVI (Milana) Veljko COLO VI (Gojka) Vaso COLOVI (Gojka) Danilo COROVI Rade CORLIJA (Jovana) Rade OMOR (Omera) Alija OMOR (Ibre) Omer OMOR (Omera) Omer ILI (Alije) Hasan ILI (Salke) Avdo ILI (Mehe) Hasan ILI (Mehe) Omer ILI (Mehe) Salko UBRILO Milan UVALO (Jure) Ante UVALO (Franje) Mate UVALO (Jure) Mirko

CULJAK (Filipa) Jure CULJAK (Vladimira) Radoslav CUSTOVI (Mustafe) Zikrija CUKOVI Mirko CUKOVI Neo CUKOVI Slavko CUKOVI R. Branko CUKOVI uro CUKOVI Stevo CVORO (epana) Lazo

DDAKULA (Boka) Luka DAKULA (Martina) Luka DAKULA Martin DAFI (Beira) Huso DEMILA (Halila) Adem DEMILA (Omera) Ahmet DEMILA (Ibre) Hamzo DEMILA (Ibre) Huso DINO (Jusufa) Salko DIHO Murat DONKO (Ahmeda) Alija DONKO (Salke) Alija DONKO (Salke) Ibro DONKO (Ahmeta) Mujo DONKO (Halila) Muharem DOKLO (Mehe) Ragib DONLEZ (Jove) Aim DONLEZ (Josipa) Janko DONLEZ (Josipa) Spaso DOMBETA (Marka) Gojko DOMBETA (Spasoja) Danilo DOMBETA (Jovana) Milan DUBUR Lutvo DUMHUR (Mehe) Osman DUMHUR Rezak DAFI (Jusufa) Salko DAFI (Jusufa) Huso

ABANOVI (Alije) Ibro ABANOVI (Alije) Hasan ABANOVI (Salke) Seno AKOTA (Vojke) Lazar AKOTA (Danila) Danica AKOTA (Manojla) Borko AKOTA Niko ARENAC (Luke) Vlado ARENAC Blagoje

ARENAC Zora ARENAC Malina ARENAC Milan ARENAC (Marka) Boria ARENAC (Nikole) Mihajlo ARENAC Danilo ARI Vasvija ARlC (Adema) air ARI (Muharema) Avdo ANTI (Laze) Simo ARI (Duana) epo AKOTA (Save) oko AKOTA (Ilije) Duan AHI Huso ATOR (Alije) Omer ATOR Ragib ATOR (erifa) Adii ATOR (Zulfe) Omer AARUGA (Ante) Mihajlo EMI (Hasana) Avdo EMI (Mehe) Omer EMI (Ahmeta) Huso EHOVI (Saliha) Esad ETKA (Muje) Huso ETKA (Ahmeta) Ethem ETKA (Vlade) Cedo ETKA (Riste) Danilo EJTANI (Muje) Ibro EFKI (Saliha) Safet EJTANI (Omera) Hasan EMI (Jusufa) Muhamed ELIJA Milovan EMI (Ibre) Osman EMI (Ahmeta) Hasan ELIJA Jela ELIJA (Stojana) Jovan ELIJA (Save) Danilo INKOVI Ilija IRI (Hasana) Omer IRI (Huse) Alija INIK (oke) Mijo INIK (Riste) Todor INIKOVI (Vidoja) Jovo INDIK Savo IRBEGOVI (Pae) Mujo IMI Alija II Fatima IPOVAC (ora) Ljubo IMUNOVI (Mihe) Pero IMOVI (Petra) Karlo IMOVI (Ante) Vinko IMI (Jure) Ivan

346

IMI Zejna ILJEG (Nikole) Andrija ILJEG (Mate) Pavo INIKOVI Savo OTRA (Uroa) Miho OE (Mate) Rudo OE (Cvitana) Pavo OE (Ahmeta) Alija OE (Ahmeta) Jusuf OE (Mehe) Alija OE (Mehe) amil OE (Alije) Salko OI (Ivana) Jure OI (Ivana) Ante OO Mukelefa OI (Joke) Ante UKI (Milana) Duan UKI (Luke) Slavko UKI (Milana) Spasoje UKO (Huse) Ibro UKO (Huse) Hasan ULENTI (Stjepana) Miroslav UBARA (Smaje) Alija UBARA (Hasaba) Ragib UKO (Mehmeda) Halil UKO (Hase) Omer UKO Refik UNJE Remzo

UTA Ahmet UTA (Salke) Dervo UTA (Alije) Salko UTA Pao UTA (Muharema) Huso UTA (Halila) Salko UTA (Muharema) Adem UTA Halil UKOVI (Vasilija) Mirko UKMAN (Hasana) Omer UKMAN (Ibre) Hasan UKMAN (Ibre) Beir KULJ Nail KRBA (Tripe) Vasilije KRBA (Riste) Duan KRBA (Tripe) Krsto PAGO (Huse) Januz PUREN Salko - KORO (ora) arko EPANOVI Danilo RAJBER Sa ve ta UPUEGLAV (Vojina) Simo UPUEGLAV arko UPUEGLAV (Voje) Milan UI (Vase) Danilo UNJE Sulejman ULOVI Mirko VRGO Mato S U O KA Ragib

SADRAJ

Prvo

poglavlje

FORMIRANJE BRIGADE I PRVE BORBE (maj - jun 1944) Dvije direktive Vrhovnog taba NOV i POJ Odmjeravanja na borbenim poloajima Vojnici kadrovske vojske Povratak u istonu Hercegovinu Zborita i stratita Komandant bataljona Spaso Dobrani kripari i areno drutvo Predaja opkoljenih etnika Parole i stranputice S druge strane niana Ljeviari i anarhisti Drugo poglavlje 8 13 21 25 28 31 33 35 38 40

BORBE U DUBRAVAMA, NA HRGUDU, SNIJENICI I TRUSINI (juli 1944) Prestrojavanja i podsticaji Kako ojaati ete Dva protivnapada pred prednjim krajem odbrane Zapovijest generala Najdholda Operacija Zonentih u procjepu udarnih brigada Operativni tab: kako dalje? Pored hrabrosti i umjenosti u rukovoenju jedinicama... Hrabrost mjerena veliinom rizika Moemo se probiti svakim pravcem... Nae jedinice su pokazale udo od junatva etrdeset nestalih boraca Omladinski bataljon Svjetla zublja bratstva Tree poglavlje BLOKADA STOLACKOG GARNIZONA I RAZBIJANJE KOLABORACIONISTA (avgust - septembar 1944) Provlaenje legionara od Stoca za Bileu nebranjenim pravcem Oekivanja i zablude udruenih protivnika Drugi (Dubravski) bataljon 13. brigade Krugovi oko kunih ognjita Komunisti i skojevci Kako vratiti dezertere, privui kripare i icare Ljetnje zatije 96 99 102 105 107 109 111 45 48 50 53 56 59 60 62 67 70 73 78 80

Tragovi jednog atentatora Vatreni prepad na Trebinje Komandantova poruka borcima i ultimatum taba 13. brigade njemakom komandantu Stoca Trinaesta brigada u Junohercegovakoj operativnoj NOU grupi Progonjenje etnike grupacije Vojislava Lukaevia etvrto poglavlje U BOJEVIMA ZA OSLOBOENJE JUNE HERCEGOVINE (oktobar 1944) Krah kontrarevolucioname zavjere Osloboenje Trebinja Komandiri Borisa orlija i Danilo Vukoje Vijest je krenula d a l j e . . . Kako prevaspitati bive etnike, legionare, domobrane, zelenokadrovce? Napad na neprijateljeva uporita u Zavali, valjini, Ravnom i Orahovom Dolu . Sahrana Salka Bievia na granici Hercegovine i Dalmacije Borbe za Hutovo, Donje Hrasno, Sjekose Sadejstvo sa dalmatinskim brigadama Komunisti o sebi i drugima ta emo sa njima raditi? Gonjenje legionara na dubravskom platou Vjetina voenja borbe > Nepoznato je gdje e se vojska zaustaviti Peto poglavlje ODMJERAVANJE NA ZELENOJ LINIJI (novembar 1944 - februar 1945) aktivna odbrana komunikacija Mostar-Nevesinje kost u grlu sueljenih snaga feusklaeno sadejstvo pjeadije i tenkova Neutralizovana artiljerija Ispit hrabrosti na brisanom prostoru Partijsko i skojevsko brigadno savjetovanje Svi gore navedeni podaci su priblino tani... 'otiskivanje Brigade i rasulo 2. bataljona mrt trojice komesara Preispitivanje sopstvenih greaka i obaveza asuivanje partijskih delegata '.azne i opomene ijei na djelu orbe 4. bataljona za ponovno osloboenje apljine rigada u mostarskoj napadnoj operaciji rad na borbenom poloaju red Ostrocem Sesto poglavlje OD IVAN-PLANINE DO TRIGLAVA (mart - april - maj 1945) sloboenje Ostroca i Konjica rugi i etvrti bataljon 6. marta 1945 lenka Karai, Ljubica Remeti, Emina Merdan njene i prestrojavanja

114 116 117 119 121

130 134 136 138 140 144 147 150 152 157 159 160 162 165

178 181 183 184 187 191 193 195 200 204 207 210 212 215 223 228 231

245 249 252 258

50

est protivnapada Treeg bataljona O tome emo pisati m i . . . Sta se dogaalo oko uporita Mali Ivan? Iskuenja Martovska preispitivanja Brigada u zavrnici sarajevske operacije Zapisi sa borbenih poloaja Jedan pored drugog Komandir ete Danko Nuhi Rasuivanja o borbenim iskustvima Devetnaest dana mara: 610 km Osloboenje Postojne Rakek, Cerknica, Borovnica Bratje Hercegovci med nami PRILOZI: STARJESINSKI SASTAV TRINAESTE HERCEGOVAKE NOU BRIGADE POGINULI BORCI I STARJEINE 13. HERCEGOVAKE NOU BRIGADE BORILI SU SE U 13. HERCEGOVAKOJ NOU BRIGADI

260 262 264 267 269 271 273 277 278 281 283 287 290 291 305 316 330

Likovno-tehnika obrada Slavoljub KUJUNDI, akad. slikar Jezika redakcija Dragoljub PAVLOVI,

profesor

Grafiko tehniki crta Stevan PETKOVI Korektura Nada VESI

Tira 2000 primeraka tampanje zavreno maja 1988. tampa: Vojna tamparija - Beograd, Generala danova 40 b