MEVÂKIF VE ŞERH VE HÂŞİYELERİ - ayk.gov.tr ?KIF-VE-ŞERH-VE... · 127 MEVÂKIF VE ŞERH VE HÂŞİYELERİ…

  • View
    213

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

127

MEVKIF VE ERH VE HYELER

DURAN, Recep KUZEY KIBRIS/NORTH CYPRUS/

ZET

Osmanl tefekkr dar anlamda Gazali aklclna, daha dar anlamda da Taftazan-Crcan aklclna dayanyordu. Kendisinden nceki devirlerde genellikle meru saylmayan baz disiplinler Gazalinin abalar sonucu merulam, zellikle mantk ve felsefe eitim-retim srecinde resmi programa dahil edilmitir. Mant kullanmadan doru bilgiye ulalamayacan dnen Gazal, mantk ilkelerini slam dnme yntemine dahil etmek iin aba harcam ve bylece Gazal sonras dnemde felsefi konular, kelami konularla kararak ortaya farkl bir yap ortaya kmtr.

Fahreddin Raz nl Mebahsl Merkyyesi, Kitabul Muhassal ve Metalibul Aliyesiyle bu yeni yaklamn bir rneidir.

Raziden sonra felsefi konularla, kelam konular birbirine karm olarak incelenmeye balanmtr. Gazalide yle bir deinilip geilen bilgi felsefesi Razde derinlik kazanmtr. Raznin eserleri buna rnek saylabilecek eserlerdir.

Razden sonraki dnemde Adududdin cinin Mevakf bunun yaygnlam ve neredeyse btn medreselere dalm ve Osmanl mlknn en ok okunan Kelam metni olmutur.

Crcannin Mevakf erhi Gazalinin bu kazanmnn yaygnlamasna ve kurumsallamasna katkda bulunan almalar olmutur.

zerine yaplm olan erh, haiye, talik, hami, ve eitli vesilelerle yaplm ek ve eklemeleri tebliimize konu ettiimiz, Darlfnun mderrislerimizden M. Ali Ayninin erhul-Mevakf, bizim en byk felsefi eserimizdir. dedii Mevkf f Ilmil Kelm, lhanllar zamannda yaam ve hapiste lm adud (destek) lakapl allme Adudud-Din Abdurrahman el-c el-Kdnin (l.1355) Kelm konusundaki eserlerinden biridir (dieri Akid).

128

M. Hortenin, felsefi dnce bakmndan olumlu bulduu ve cnin telifleri ve bilhassa Mevkf adl kitab ile cedele dair risalesi felsefi bahisiler iin yeni ve mhim bir merkez tekil eder dedii bu eseri birok dnr yannda, devrinin en nemli dnrlerinden olan, Hortene gre bu devrin en nemli ahsiyeti Seyyid erif Ali bin Muhammed el-Crcni (l. 1413) uzun ve limne bir ekilde erhetmitir. Crcninin erhi, Mevkf zerine yaplm erhlerin en derli toplusudur. Eserini Semerkandda 807 (1404) evvalinin balarnda bitirdiini Crcni kendi yazsyla ifade etmitir.

Mevkfa yine, emseddin Muhammed bin Yusuf el-Kirmn (l. 1400) birer erh yazmlardr. Birok kimse de Crcninin erh-i Mevkf zerine, bu eserde problem olarak grdkleri ve aklanmaya veya tartlmaya layk bulduklar baz noktalar zme veya akla kavuturmak iin ekler yazmlardr. Bu kimselerden biri olan Mevl Hasan elebi bin Muhammed ah el-Fenr (l. 886/1481).

Mevl Hocazdeden, iinde birok yeni fikir bulunduran erhul- Mevkf ve Hiyelerini dn ald. Kitab blm blm ayrd ve rencilerine datt. Onlar da nshann tamamn bir gecede yazdlar. Ertesi gn bu nshay ona gnderdi. O da buna haiyelerini ekledi. Arapzde akyka eklerinde (Hami) byle zikretmitir. Ibn Hann (Knalzde) diye mehur Mevla Ali bin Emrullahn (l. 1571) bu hiyenin tamamna talikat vardr. Ahmed b. Sleymann (bn Kemal) (l. 1533) erh-i Mevkfa hiyeleri vardr. Yine Aladdin Ali Ts (l. 1482) muhtasar fakat birok bahsi ieren bir hiye yazmtr. Kara Kemal, diye mehur Mevl Kemaleddin smail Karamnnin (l. 1514) Ey kaplar aan yce Tanrm, sana hamdederim... diye balayan bir talikt vardr.

Hocazde, diye mehur Mevl Mustafa bin Yusufun (l. 1492) Bursada mft iken Sultan Bayezid Hann emri zerine yazd bir talik vardr. Sultann Hocazdeye Mevkf zerine bir eser yazmasn emrettii srada Hocazdenin iki aya ve sa eli felliydi, ve sol eli ile yaz yazyordu. 1494 ylnda ldrlen Mevl Ltfullah bin Hasan Tokdnin erh-i Mevkfn balarna (eval) grenleri hayran brakan incelemeler ve ince dnceler ieren bir talikt vardr. Yine erh-i Mevakfn balarna Abdurrahman ibn Meyyed (l. 1516) Ey insan trne eitli ilimleri baheden... diye balayan bir talk vardr. Mevl Muhammed ah bin Ali el-Fenr (l. 1522), ve Mevl Muhammed bin Hafz- Acem (l. 1550) erh-i Mevkftaki baz konular zerine yazmlardr. Mevl Muhiddin Muhammed ibnul-Hatip (Hatipzde) (l. 1495) erh-i Mevkfn balar

129

zerine, eyh Gasreddin Ahmet bin brahim (l. 1495) Felekiyt zerine, Fatih Sultan Mehmedin ilk yllarnda lm olan Mevl Seydi el-Acem (l. 1455), ve Mevl Fethullah irvn (l. 1453) lahiyt zerine, Hsamettin Hseyin bin Abdurrahman (l. 1519) erh-i Mevkfn balar zerine yazmlardr. Mevl Muslihuddin Muhammed bin Selahaddn el-Lrnin (l. 1571) Hamd her trl tavsiften yce olan Tanryadr... diye balayan bir talk vardr. Mevl Muhammed Sar Grz (l. 1582) balar hakknda yazmtr. Hakm ah el-Kazvn diye mehur Muhammed bin Mbrek (l. 1520ler) ve Kd-i Badat diye mehur Kvamddin Yusuf bin Hasan ( l. ) Duyu yanlmalar konusunda bir mukaddime, iki fasl ve bir htime eklinde dzenledii ve Hamd insanlar yeterince faziletli klan Tanryadr... diye balayan faydal bir hiye yazmtr (1507).

Mevl Hasan bin Abdssamed Samsn (l. 1486) lahiyt zerine yazmtr.Mevl Salih bin Cell (l. 1565) erh-i Mevkfa bir talik yazmtr.Mevl Abdurrahman bin Sal Emir (l. 1574) ve Mevl Yusuf bin Hseyin el-Kirmast (l. 1500) Nbvvet bahisleri hakknda yazmlardr. Ebul Fazl el-Kzernnin (l. ) ve Kad emseddin Muhammed bin Ahmed el-Bisatnin (l. 1438) erh-i Mevkfa hiyeleri vardr.Erdemli dnr Mesud irvnnin (l. ), Crcannin erh-i Mevkfna kabul grm bir hiyesi vardr. Syt (l. 1505) erh-i Mevkfta geen hadisleri bir kitapta toplamtr.Umr- mmesi zerine Mevl Ahmed bin Abdlevvel el-Kazvnnin (l. ) Hamd bize aratrma nimetini balayan Tanryadr .. diye balayan, yazmn 954 ylnn Recep aynda tamamlad ve Semiyyat bahsine kadar gelen bir ciltlik hiyeleri vardr. Celaleddin Muhammed bin Esad ed-Devvnnin (l. 1502) Ey deerli Mevkf hiyeleri ile ilgilenen kii.. diye balayan Kelmn tarifi zerine bir risalesi ve her aratrcya mutlaka gerekli olan ve Bundan sonra, hamd.. diye balayan bir hiyesi vardr. Bunlarn sonunda Devvn yle der: Biz bu hiyeleri aratrclara faydal olsun diye gzel bir ekilde yazdk. Sonra Hamd lemlerin Rabb Tanryadr diyerek bitirdik. Crcninin erhi zerine Acem Sinan et-Tebrz diye mehur Sinaneddin Yusufun ( l. ) bir hiyesi vardr.Mevl Sinan Paann (Yusuf bin Hdr) (l. 1486) bir hiyesi vardr. Nitekim o, nsfun-nehr diresi hakknda olan bir Heyet (Astronomi) Hiyesinde yle demektedir: Bu konuda gzel bir anlatm erh-i Mevkf Hiyesinde bulunmaktadr. Mevl Muslihuddin Mustafa el-Kastalnnin (l. 1495) erh-i Mevkfla ilgili Yedi Glk (Soru, Ekal) hakknda bir risalesi vardr. O bu risalesinde bu sorulara cevap vermektedir. Mevl Seyd el-Hamdnin (l. 1507) de erh-i Mevkf hakknda sorular vardr. Burada

130

Hamd Cevherler Bahsi (Tzler Konusu) ile ilgili olarak Crcniye birok soru yneltmitir. Hatta yle ki, bu eserin her satrnda iki veya soru bulunmaktadr. Arkadalar ona nasihat edip Seyyid erifin nemli bir dnr olduunu, bu yzden bu sorularn ok iyi seilmesi gerektiini sylediler. Bunun zerine o da rencilerin bu sorular gzden geirmelerine izin verdi ve onlarn cevaplayabildikleri sorular eserinden kard. Mevln Sar Grz denmekle mehur Nusreddin ibn Yusuf (l. 1527) Hamd Suallerine cevap yazmtr. Crcnnin erhine Mevln Hzr ah bin Abdllatifin (l. 1450) bir talk vardr. Aratrc Mevl Haydar el-Herev (l. 1426) Mevkfa Dedi Diyorum slubunda bir erh yazmtr. Mirzacan irznin (l. ) otorite aratrc Crcnnin erh-i Mevkfnn Umr- mme hakknda olan kinci Mevkfnn tamamna ve Arazlar hakknda olan nc Mevkfn bir ksmna kadar olan bir hiyesi vardr. Hortenin kendisinden bilhassa byk allme diye sz ettii Abdlhakim Siyalkt el-Lhrnin (l. 1656) erh-i Mevkfa bir hiyesi vardr. Mevkf yazarnn kendisi Mevkf zetlemi ve bu zete el-Cevhir adn vermitir. Bu esere torunu Hasan el-Fenrnin erh-i Mevkf Hiyesinde zikrettii zere emseddin el-Fenr (l. 1430) bir erh yazmtr.

---

Peygamberimizin salnda, din, ze mteallik olmayan birtakm felsefi ve kelm problemlerle karmaklamam idi. Diniyle ilgili bir sknts olan, aklna herhangi bir soru gelen ve buna bir cevap arayan bir mminin bu soru veya sorununu gtrebilecei bir merci vard. Dolaysyla herhangi bir konuda tartma sz konusu deildi. Peygamberin mevcudiyeti ashabnn tartmalara girmelerine izin vermiyordu, esasen buna ihtiya da yoktu.1

Giri

Peygamberin vefatndan sonra gelien dnsel ve siyasal olaylar yeni kavray ve yorumlar da beraberinde getirdi ve Mslmanlar arasnda birtakm anlamazlklar zuhur etmeye balad. Halife Ebu Bekir ve mer zamannda, hi deilse Snniler iin, ciddi problemler ortaya km olmasa da zellikle Halife Osmann katlinden sonra (655) halifenin kim olaca problemi bir atmaya dnt. Bu gelimeler srasnda mayalanma srecini tamamlayan ve ilk frsatta sahnede grnveren Harclerin ana tezleriyle, ve ardndan politik olarak btn sknt ve korkutuculuuyla yaanm bir savata lenlerin lm sebebi problemiyle hz kazanan 1 A. S. Tritton, slam Kelm, ev. M. Da, lahiyat Fak. Yay., Ankara 1983, s. 11.

131

ve aciliyeti de ihtiva eden bu sradaki oluumlar, doktrinlerin varln da zaten bilkuvve ilerinde barndryordu ve ilk dnsel temelli ayrlk, gerek bir dilemma olan insann gelecei, insann kaderi, ksaca kader problemi ile ilgili olarak Basra kentinde ortaya kyordu.2 Mnferit bir olayn tek bana btn olarak bir medeniyetin geleceini belirleyebilecei ve o medeniyetin btn dnsel enerjisini bu konuya hasredecei gibi bir aklama, kolayca makul say ve evsafta taraftar bulabilecek bir aklama gibi grnmyor. yleyse, slam dnyasnda tefekkr ve bilimsel faaliyetleri aklamaya alrken, siyasi muharrikleri ne karan aklamalar yannda daha baka muharrikleri de dikkate almaya alan aklamalara ihtiya bulunmaktadr.3

Kurucusunun vefatndan ok fazla bir zaman gemeden yeni dinin mensuplar hareketin balad corafyadan hayli uzak blgeleri fethetmiler, sadece tm Arabistan deil, Suriye, Msr, Mezopotamya ve ran, mslmanlarn ynetimine girmi, bylece birok eski ve ileri medeniyetlere beiklik etmi blgeler slam dnyasna dahil olmutur. Bundan da bir yzyl kadar sonra devletin snrlar daha da bym, artk halklar deil medeniyetler, fikirler, tebellr etmi dnceler kar karya gelmeye balamlardr. Bunun gzel, somut ve meyvedar bir rnei sekizinci yzyln ortalarndan itibaren dnsel faaliyetin toplumsal yaantda grnmeye balamas ve bu c