Natur Zientziak DBH1

  • View
    124

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

  • I B A I Z A B A L

    Natur ZientziakDBH: 1. MAILA

    i.bai proiektua

    Egileak

    Vctor Lpez FenoyCarlos Arribas PurasVicente Morales Ortiz

    Aholkularitza teknikoa eta pedagogikoa

    Vctor Lpez Fenoy

    Berrikuspen teknikoa

    Francisco Jos Ortega Nieto

    [nz]1

    Liburu honen salmentaren %0,7 Bamenda Bafut-en (Kamerun)eskola bat eraikitzeko izango da. Eskola horren eraikuntza kudeaketazSED (Solidaridad, Educacin y Desarrollo) izena duenGobernuz Kanpoko Erakundea arduratzen da.

  • 33> > > N O L A E R A B I L I L I B U R U A > > > N O L A E R A B I L I L I B U R U A > > >

    > > > A K T I B I T A T E A K > > > A K T I B I T A T E A K > > > A K T I B I T A T E A K > > > A K T I B I T A T E A K > > > A K T I B I T A T E A K > > >

    L A B U R P E N A > > > L A B U R P E N A > > > L A B U R P E N A > > >

    I K A S N A U T A K > > > I K A S N A U T A K > > > I K A S N A U T A K > > >@www.acsmedioambiente.com/hechos_de_agua.htm Orrialde horretan urari buruzkomota guztietako datuak aurkituko dituzu. Hautatu gehien interesatu zaizkizun hirurak, etaazaldu zergatik. Ikusiko duzun bezala, neurri askotan, galoiak agertzen dira. Aurkitu zenbatlitro diren galoi bat.@www.gestiondeideas.com/saberplus Sartu DBHko lehenengo mailako Natur Zientzienatalean, eta egin Hidrosfera unitateko ariketak.

    > I K A S N A U T A K > > > I K A S N A U T A K

    Hidrosfera Likido eran dagoen ur guztiak osatzen duen Lurreko geruza. Ur likidoagatik deitzen diogu Lurrari planeta urdina.

    Ura Lurreannola agertu zen

    Duela milaka milioi urte sumendiek atmosferara igorritako ur-lurrunetikeratorria.

    Eguzki-sisteman dugun kokapenpribilegiatuari esker gertatu zen guztia.

    Urarenmolekula

    Bi hidrogeno atomoz eta oxigeno atomo batez osatua.

    Urarenpropietateadierazgarriak

    Irakite-puntu altua (100 C), gehieneko dentsitatea 4 C-tan (1 000 kg/m3), osodisolbatzaile ona eta tenperatura igo gabe bero handia xurgatzeko gaitasuna.

    Ur likido edo ur-lurrunaren molekulenartean oso erakarpen handia dago;horregatik ditu propietate bereziak.

    Itsasoko ura Disoluzioa, batez beste %3,5 gatz disolbatuak ditu, batez ere gatz arrunta. Itsasoko 1 L uretatik 25 eta 35 g gatzbitarte lor daiteke.

    Urarengogortasuna

    Duen gatz disolbatu kantitatea adierazten du. Urak duen kareak garbigailu eta ontzi--garbigailuetako hodiak butxatzen ditu.

    Sodioa Na sinboloa duen elementu kimikoa. Metala da.

    Potasioa K sinboloa duen elementu kimikoa. Potasioarekin xaboia egiten da.

    Kloroa Cl sinboloa duen elementu kimikoa. Etxeko kontsumorako ura arazteko erabiltzen da.

    Aire asea Gehieneko ur-lurrun kantitatea daraman airea. Airea ur-lurrunez asetzen denean, euriaegiten du.

    Hezetasunerlatiboa

    Aireak daraman ur-lurrun kantitatea eta tenperatura horretan eraman dezakeengehienekoaren arteko zatidura. Portzentajetan adierazten da.

    Aireko hezetasuna gehienekora iristendenean, ura kondentsatu egiten da etatantak sortzen dira.

    Uraren zikloa Urak lurraren eta atmosferaren artean igarotzen dituen faseak: lurrunketa,kondentsazioa, prezipitazioa eta, berriro ere, lurrunketa.

    Gure planetako ura etengabe mugitzen arida, eta ziklo horren mende gaude guguztiok.

    Arazketa

    Gezatzea

    Urari osasunerako kaltegarriak diren substantziak kentzea.

    Itsasoko urak disolbaturik dituen gatz arrunta eta bestelako substantziak kentzea.

    Araztutako urak ez dira gizakiokkontsumitzeko erabiltzen.

    Ez da ohizko prozesua, oso garestia baita.

    > > > I K A S N A U T A K > > > I K A S N A U T A K > > > I K A S N A U T A K > > >

    111

    5Natur Z ientz iak

    15Ura, osasun-iturriAurrerago ikusi dugu ura dela materia biziaren osagai nagusia. Izaki bizidu-nak %50 eta %90 bitarte ura gara. Izan ere, elikagairik gabe hainbat hile biziliteke, baina urik gabe egun batzuk baino ez.

    Urik ez edukitzea bezain arazo handia da dugun ura edateko egokia ez izatea.Edateko egokia ez den urak urdaileko arazoak ekar ditzake, larriak eta ez hainlarriak, baina baita bestelako gaixotasun infekziosoak ere, kolera esaterako; etahorrek heriotza ekar dezake. Hori dela eta, gizartearen helburuetako bat hiritarguztioi edateko ura helaraztea da.

    Edateko ura osasunari kalterik egin gabe edan litekeena da. Aurre-tik trataturiko gainazaleko ura izan liteke, edo kutsaturik ez dagoentratatu gabeko ura, iturburu, putzu edo beste iturri batzuetatikdatorrena.

    Gu aurreratuta bizi arren, munduaren erdiak greziarrek edo erromatarrek zituz-ten ur-zerbitzuak baino txarragoak dituzte gaur egun. Nazio Batuek 2000.urtean uraren erabilgarritasunari buruz egindako txostenean adierazi zutenez,1 000 milioitik gora lagunek ez dute edateko ur garbirik, 2 500 milioitik goralagunek ez dute saneamendu egokirik. 10 000 eta 20 000 inguru haur hiltzendira egunero urarekin zerikusia duten gaixotasunen ondorioz, eta gaixotasunhoriek saihets litezke. Esaterako, Iberoamerikan, Afrikan eta Asian, laurogeitahamarreko hamarkadaren erdialdean, kolera brote garrantzitsuak agertu ziren.

    Pertsona bakoitzak 20 bat litro ur behar ditu egunean norberaren kontsumo-rako; bertan sartzen dira edaria, garbiketa eta etxeko erabilpena. Hori delaeta, oso garrantzitsua da behar den ura baino ez erabiltzea eta ura lortzekoerabiltzen diren iturburuak, putzuak eta ibaiak ez kutsatzen ahalegintzea.Horrexegatik dira uraren arazketa eta garbiketa gero eta garrantzitsuagoak.

    110

    5Lurreko h idros fera

    Aipatu edateko ura lortzeko arazoak dituzten hiru herrialde. Zerezaugarri komun dituzte? Kokatu herrialde horiek mapa batean.

    Aurkitu nondik datorren zure etxean kontsumitzen den edatekoura.

    Ur araztegia.

    Laburpena dakarren orrialdea (gaia erraz ikasteko berezikidiseinatua). Orrialde hori taula-eran taxutu da, eta bertan,kontzeptuak, haien azalpena eta adibide egokiak laburtudira.

    Eta Ikasnautak atala, ezaguera zabaltzeko web orrien hau-taketa.

    >

    I D O I A R E N L A B O R A T E G I A > > > I D O I A R E N L A B O R A T E G I A > > >

    > > > I D O I A R E N L A B O R A T E G I A > > > I D O I A R E N L A B O R A T E G I A > > > I D O I A R E N L A B O R A T E G I A > > >

    182

    8I zak i b i z idunen sa i l kapena I . Moneroak , prot is toak e ta onddoak

    Idoia Korta eta ogiaren lizuna

    Jontxu, erreparatu al diezu inoiz ogiak izatendituen kolorezko orbanei?

    Egia da. Egun batzuk dituen ogiak baino ez ditu izaten.

    baina ogi zaharrakbaino ez.

    Ba, onddoak dira.

    Txanpinoia bezala?

    Beno... antzekoak soilik,erreinu berekoak dira.

    ...baina oso desberdinak dira. Lizunen taldekoakdira, ez perretxikoen taldekoak.

    Ondoda.

    Eta mikroskopioaz ere beha daitezke.

    A!

    Beste elikagai batzuetan ereagertzen dira lizunak.

    Begiratuko al ditugu?

    Jakina. Izugarri gustatzenzait mikroskopioa.

    Onddoak?

    A B I A T U

    9090

    4Atmosfera

    A K T I B I T A T E A K > > > A K T I B I T A T E A K > > > A K T I B I T A T E A K > > >

    > > > A K T I B I T A T E A K > > > A K T I B I T A T E A K > > > A K T I B I T A T E A K > > > A K T I B I T A T E A K > > > A K T I B I T A T E A K > > >

    Osatu mapa kontzeptuala.

    Zer dira fenomeno meteorologikoak? Eman hiru adibide.

    Estratosferan zehar erradiazio mota batzuk ozono-geruzakgerarazi gabe igarotzeak kalteak eta arazoak ekartzen ditu,erradiazio horiek oso sarkorrak eta izaki bizidunentzat osokaltegarriak direlako, materia organikoari eraso egin eta sun-tsitu egin baitezakete. Nola du izena Eguzkitik datorrenerradiazio mota horrek?

    Zure herriko airea oso poluiturik egongo balitz, zure ustez,pisu handiagoa izango al luke?

    1 L aire duen globo bat pisatuko dugu eta berak duen airemasa zehaztuko dugu. Emaitza 1,25 g-koa da. Zein da airehorren dentsitatea? Adierazi g/cm3 eta kg/m3-tan.

    Osatu ondokoa bezalako taula:

    Lurrak energia irradiatzen du atmosferara bero eran. Nondikdator, batik bat, energia hori?

    Zer dira isobarak?

    Zer izen du gu gauden atmosferako geruzak? Zein da gutxigorabehera hartzen duen altuera?

    Ordenatu itsas sestrarekiko altuera txikienetik handieneraatmosferaren ondoko geruzak: estratosfera, mesosfera etatroposfera.

    Ondoko propietateetatik, esan aireak zein ez duen:

    a) dentsitatea b) bolumena

    c) gogortasuna d) masa e) dilatazioa

    Aire beroak globo aerostatikoak igoarazten ditu. Zergatik?

    Zergatik erortzen dira ur-tantak tamaina jakin bat hartzendutenean?

    Mendi gailurrean, zergatik da presio atmosferikoa itsas ses-tran baino txikiagoa?

    3

    ATMOSFERA

    G........................

    honela banatzen da osagai hau du

    hala nola

    1. TROPOSFERA

    2. ........................3. ........................4. ........................5. ........................

    AIREA

    batez ere, hauxe duena

    NITROGENOA

    hauxe eragiten duena

    ...............

    ARNASKETA

    hauxe eragiten duena

    KARBONO DIOXIDOA

    .............. EFEKTUA

    honakoa eragiten du

    ........................

    HODEIAK

    ...............EURIA

    ...............

    honakoa eragiten dute

    POLUITZAILEAK

    EURI AZIDOA

    Lodiera EzaugarriakTroposfera

    EstratosferaMesosferaTermosferaExosfera

    Idoiaren laborategian gaia aztertzeko osagarri ezin hobea aur-kituko duzu: laborategian egindako esperientzia.

    Esperientzia egoki gauzatu ahal izateko, behar diren materialaK,prozesuaren urra