OASE 44 - 21 Het Negatieve Denken en de Architectuur

  • Published on
    17-Jul-2016

  • View
    215

  • Download
    1

Embed Size (px)

DESCRIPTION

oase

Transcript

<ul><li><p>Het negatieve denken en de architectuur </p></li><li><p>Canaletto, Canal Grande mat Palladlaanse motieven </p></li><li><p>Hilde Heynen </p><p>Het negatieve denken en de architectuur </p><p>De historici en theoretici die onder leiding van Manfredo Tafuri (1935-1994) onderzoek verrichtten aan de universiteit van Veneti, hebben school gemaakt. H e t werk van Tafuri, Cacciari, Dal Co , De Michelis, Teyssot en anderen heeft bakens verzet in de architectuurgeschiedenis en -theorie. Door hun gedetailleerde analyses en filologische scherpzinnigheid zijn ze erin geslaagd hun vaak polemische hypothesen zoveel kracht bij te zetten dat ze niet langer genegeerd kunnen worden op basis van hun 'marxistische' uitgangspunten. ' </p><p>Wat vandaag de dag wel het meest karakteristiek genoemd mag worden voor de leden van de Venetiaanse school is de veelheid van talen waarin ze zich ui tdrukken. Zij zijn professoren aan de universiteit, maar evengoed curatoren van belangrijke tentoonstellingen en persoonlijkheden in de media en de politiek. Cacciari bijvoorbeeld bekleedt momentee l de burge-meestersstoel van Veneti. D e overgangen tussen al deze activiteiten verlopen echter niet vloeiend. Er valt geen direct verband te construeren, menen de Venetianen, tussen wetenschappelijke vertogen en politieke engagementen. He t ene kan het andere onmogeli jk legitimeren. Tegelijker-tijd is het zo dat men in Veneti historisch en theoretisch onderzoek niet opvat als een waardevrije wetenschap. In zoverre geschiedenis en theorie keuzen maken - de keuze bijvoorbeeld o m aandacht te besteden aan speci-fieke figuren of perioden ten nadele van andere gaat het steeds o m zaken die op een of andere wijze, hoe afgezwakt ook, een politiek standpunt reflecteren. O o k wetenschap heeft te maken met strategien en beslissings-momenten . Echter, de verhouding tussen dit soort keuzen en een expliciete politieke opstelling als burger of politicus is zeer complex en kan niet eenvoudig geduid worden. Het gaat o m verschillende taalbereiken. De bewegingen hiertussen kunnen gezien worden als een choreografie waarin synchronische en diachronische elementen uit verschillende registers bij elkaar komen zonder een mooi afgerond geheel te vormen.2 Individuen opereren vaak op verschillende niveaus tegelijkertijd en deze niveaus zijn niet altijd met elkaar verenigbaar. </p><p>De erkenning van dit feit vloeit voort uit de grondige analyse van de moderniteit die de Venetianen ondernomen hebben, een analyse die </p><p>1 Vooral vanuit het (Angel-saksische) buitenland werden Tafuri en co ja ren-lang als marxistische auteurs beschouwd, wier werk men dus ook niet ernstig hoefde te nemen. In Itali ze l fheef t een dergelijke polarisatie nooi t gespeeld. Daar wordt de kwalificatie 'marxistisch' als totaal irrelevant beschouwd. M e t de recente uitgave van werken van Dal C o en Cacciari in het Engels mag men hopen dat een meer genuanceerde receptie van het werk van de Venet i -aanse school nu ook elders doorgang zal vinden. </p><p>2 Ik neem deze formulering over uit de bijzonder verhel-derende inleiding op een recent uitgegeven boek van Cacciari: Patrizia Lombardo, ' Introduct ion. T h e phi lo-sophy of the city', in: Massimo Cacciari, Architec-ture and nihilism. On the philosophy of modern architec-ture, N e w Haven, Yale University Press, 1993, pp. ix-lviii. </p></li><li><p>3 Engelse vertaling: M a n f r e d o Tafur i , Theories and history of architecture, L o n d e n , Granada, 1980. </p><p>4 Neder landse vertaling: M a n f r e d o Tafur i , Ontwerp en utopie. Architectuur en de ontwikkeling van het kapita-lisme, N i j m e g e n , SUN, 1978. </p><p>5 Architettura contemporanea (1976), in het Engels g e p u -bliceerd: M a n f r e d o Tafur i en Francesco Dal C o , Modern architecture, 2 delen, Londen , A c a d e m y Editions, 1980. </p><p>6 Engelse vertaling: M a n f r e d o Tafur i , The sphere and the labyrinth. Avant-gardes and architecture from Piranesi to the 1970's, Cambr idge , Mass., MIT Press, 1987. </p><p>7 Francesco Dal C o , Figures of architecture and thought. German architecture culture 1880-1920, N e w Y o r k , Rizzol i , 1990. Di t b o e k bevat de Engelse vertal ingen van essays die eerder g e p u -bliceerd waren in Abitare nel modemo (1982) en Teorie del modcmo (1982). </p><p>samengevat kan worden onder de noemer van het negatieve denken. O m deze analyse enigermate te verduidelijken bespreek ik in dit artikel enkele hoogtepunten uit het werk van drie Venetiaanse auteurs: Tafuri , Cacciari en Dal Co . Manfredo Tafuri verwierf internationale bekendheid met de publi-katie van Teorie e storia dell' architettura in 1968,3 een boek waarin hij kritiek ui toefende op de 'operatieve geschiedschrijving' zoals die gepraktiseerd werd door auteurs als Giedion en Zevi. In 1973 zag de boekversie van Pro-gretto e utopia het licht, de meest uitdagende en de meest gecondenseerde formulering van zijn inzichten over moderne architectuur.4 Enige jaren later worden deze preciezer geformuleerd in het n ieuwe standaardwerk over de geschiedenis van de moderne architectuur dat Tafuri schreef samen met Francesco Dal Co. 5 Na de publikatie in 1980 van La sfera e il labirinto6 wendt Tafuri zich af van de architectuur van de moderniteit en keert hij terug naar zijn oude liefde: de renaissance. De filosoof Massimo Cacciari bezet in Veneti de leerstoel voor esthetica. Het intellectuele traject dat hij heeft afgelegd begint bij een analyse van de Duitse stadssociologie uit het begin van de eeuw (Simmel, Sombart, Endell en Scheffler). Vandaaruit begint hij een nieuwe lectuur van de moderniteit op te bouwen , geleid door zijn toenemende fascinatie voor Heidegger en Benjamin. Ne t als Cacciari heeft ook Francesco Dal C o zich intensief beziggehouden met de studie van de Duitse architectonische cultuur rond 1900, de periode waarin, zoals hij het stelt, theoretisch zeer compacte en significante ideen uitge-werkt werden en waarin men zeer symptomatische moderniteitservaringen doorworstelde.7 </p><p>In het Nederlandse taalgebied werd dit gedachtengoed gentroduceerd door de publikatie van Ontwerp en utopie in 1978. Omda t het hypothesen-kader dat Tafuri hier ontwikkelt ten zeerste doordrongen is van Cacciari's stellingen omtrent het 'negatieve denken ' , neem ik de vrijheid o m hier eerst deze laatste toe te lichten. Pas daarna ga ik in op Ontwerp en utopie en op Dal Co ' s werk over modernitei t en wonen . To t slot bespreek ik de geschiede-nistheoretische positie van de Venetianen en de evolutie die hierin onder-kend kan worden. </p><p>D e M e t r o p o o l en he t nega t ieve d e n k e n </p><p>Cacciari's be toog over het negatieve denken kan het best gevat worden aan de hand van zijn analyse van twee teksten: Simmels 'Die Grossstadte und das Geistesleben' uit 19038 en Benjamins Baudelaire-studie uit de jaren dertig.9 He t negatieve denken staat bij Cacciari voor een denkwijze die de nadruk legt op de onherleidbaarheid van tegenstellingen en op de centraliteit van het crisisfenomeen in de ontwikkeling van het kapitalisme, dit in tegenstel-</p><p>8 G c o r g S immel , ' D i e Gross-stadte u n d das Geistesleben ' (1903) in: G e o r g Simmel , Briicke und Tr (Essays), Stuttgart , 1957, pp. 227-242. Cacciari 's analyse treft m e n aan in: Massimo Cacciari , ' T h e dialectics o f the nega-tive and the Metropol is ' , in: Massimo Cacciari, Architec-ture and nihilism. On the philosophy of modern architec-</p><p>ture, N e w H a v e n , Yale Univers i ty Press, 1993, pp . 1-96 . Z ie ook : Mass imo Cacciari , ' N o t e s sur la dialectique du ngatif a l ' p o q u e de la m t r o p o l e (essai sur G e o r g Simmel) ' , in: VH101, najaar 1972, nr. 9, pp . 58-72. </p><p>9 Wal te r Ben j amin , Baudelaire. Een dichter in het tijdperk van het hoogkapitalisme, Amste rdam, Arbeiderspers, 1979. </p></li><li><p>ling tot de dialectiek die steeds streeft naar een ultieme synthese van tegen-strijdige standpunten: negative thought registers the leaps, the ruptures, the innova-tions that occur in history, never the transition, the flow, the historic continuum.10 </p><p>Het negatieve denken is func t ioned binnen het kapitalistische on twik-kelingsproces het vormt feitelijk het meest geavanceerde m o m e n t van de kapitalistische ideologie. Volgens Cacciari vertegenwoordigt het negatieve denken een crisismoment binnen het kapitalisme, maar dat crisismoment is, eerder dan bedreigend, in feite bevorderlijk voor de verdere u i tbouw ervan ." He t ontwikkelingsprincipe zelf van het kapitalisme heeft immers alles te maken met een voor tdurende ontwaarding van de geldende waarden: het kapitalisme is zoveel als synoniem met een situatie waarin crisis volgt op crisis. </p><p>He t is de verdienste van Simmel geweest, aldus Cacciari, o m de rationa-liteit - zowel in termen van menselijke betrekkingen als in termen van de geldeconomie bloot te leggen als de grondstructuur van de Metropool . Cacciari begrijpt de Metropool in allegorische zin: als exponent van en zinnebeeld voor de moderne conditie en de kapitalistische beschaving vandaar ook de hoofdletter M. D e Metropool , stelt hij in navolging van Simmel, is de zetel van de Geist: ze wordt gekenmerkt door het proces van Vergeistigung, van vergeestelijking, begrepen als het proces waarin het persoonlijke en het emotionele - beide vormen van subjectiviteit geab-straheerd worden ten voordele van een berekenende, calculeerbare, func-tionele rationaliteit. </p><p>Cacciari extrapoleert de gedachtengang van Simmel door expliciet het verband te leggen tussen dit proces van Vergeistigung en de toenemende dominantie van de warenstructuur.1 2 In de kleine stad, meent hij, bestaan gebruikswaarden en ruilwaarden nog naast elkaar, zonder dat deze twee noodzakelijk in een dialectische relatie tot elkaar staan: het is er perfect denkbaar dat een object enkel 'gebruikt ' wordt , zonder dat het geprodu-ceerd is voor de markt. De Metropool daarentegen wordt gekenmerkt door een onverbiddelijke cyclus waarin gebruikswaarde tot ruilwaarde wordt getransformeerd ten behoeve van de continuteit van de produktie. In de Metropool beantwoorden de gedragswijzen aan deze voortdurende trans-formatie, en worden ze dus uiteindelijk gereguleerd door de wet ten van de produktie. </p><p>Doordat Simmel nu de instrumenten levert om de Metropool in deze zin te begrijpen, maakt hij, aldus Cacciari, de weg vrij voor een analyse van de Met ropool als noodzakelijk beheersingsinstrument in de kapitalistische ontwikkeling, die immers enkel kan worden doorgevoerd op basis van de integratie van het sociale in de logica van de produktie en consumptie van de waar. Een dergelijke analyse maakt in Cacciari's ogen deel uit van het negatieve denken. Toch slaagt Simmel er volgens hem niet in de logica van </p><p>10 Cacciari, Architecture and nihilism, p. 13. Vergelijk ook Lombardo, ' Introduct ion. T h e philosophy of the city', p. xxv. </p><p>11 Cacciari, Architecture and nihilism, p. 13. </p><p>12 Bij Simmel is er eerder sprake van een zekere co n-cidentie dan van een of ander causaal verband tussen het rationaliseringsproces op het vlak van de persoonlijke verhoudingen en de toene-mende dominantie van de warenstructuur. </p></li><li><p>13 Cacciari , Architecture and nihilism, p. 12. </p><p>de negativiteit tot het einde toe te denken. Simmel argumenteert immers dat de Metropool , die beheerst wordt door de geldeconomie, door het calculeerbare en het kwantificeerbare, daarnaast ook de plaats bij uitstek is voor de ontplooiing van de individuele vrijheid. De Metropool biedt volgens Simmel vrijheid van beweging, vrijheid van handelen, een bevrij-ding van vooroordelen en traditionele banden, en dit alles genereert de mogelijkheid eenieders unieke persoonlijkheid tot haar recht te laten komen. Met deze stelling postuleert Simmel, aldus Cacciari, een synthese tussen de Metropool en het geestesleven, en weigert hij de volledige conse-quenties van zijn eigen analyse te aanvaarden: It is a synthesis that recuperates the value of community, of the 'Gemeinschaft', in order to reaffirm it in society, in the 'Gesellschaft'; it recuperates the individualized freedom and equality of that Gemein-schaft and makes them the mainstay of the ideology of this Gesellschaft. But this synthesis is precisely what the theory of the negative would deny.'3 </p><p>Met de elementen voor ogen die, aldus Cacciari, tot de logische conclusie voeren dat elke mogelijkheid tot 'synthese' ontbreekt, voert Simmel een operatie uit die deze elementen reduceert tot historisch-sociale omstandigheden. Hieruit blijkt dat hij geen begrip kan opbrengen voor de wezenlijke fundamentaliteit van deze crisis, voor de wezenlijke onmogeli jk-heid van een synthese. Hij volgt de logica van het negatieve slechts tot op het punt waarop deze radicaal breekt met elke mogelijkheid tot synthese en beheersing. O p dat punt haakt Simmel af en onderneemt hij een poging tot het redden van nostalgische en achterhaalde burgerlijke waarden als indivi-dualiteit en persoonlijke vrijheid. D o o r deze manoeuvre neemt Simmel het negatieve op in een denken dat uiteindelijk een legitimerende, ideologische functie vervult bij de overgang van de stad naar Metropool , echter zonder dat hij deze ideologische functionaliteit van zijn eigen discours doorziet. Cacciari meent dat Simmels 'synthese' symptomatisch is voor de historische onmogeli jkheid van de kapitalistische ontwikkeling inzicht te verwerven in haar eigen kenmerken: rationalisering, abstractie en het afscheid van de oude Waarden. </p><p>Benjamin gaat met zijn Baudelaire-studie in Cacciari's ogen verder dan Simmel. Benjamins centrale stelling luidt dat Baudelaire's lyriek de ervaring van de shockbeleving registreert. De dichter rekende het tot zijn taak om de shocks, waar ze ook vandaan mochten komen, met zijn fysieke en mentale persoonlijkheid te pareren. Steeds is bij hem ook de verborgen aanwezig-heid van de grootsteedse massa merkbaar. Ze dringt zich op in de beelden die hij hanteert en in het ritme dat hij aanhoudt. De grote stad benvloedt het individu tot in zijn diepste vezels. De schokervaringen en oppervlakkige belevenissen, die in Baudelaire's pozie bewerkt worden, zijn kenmerkend voor de veranderende structuur van de ervaring. De vorm die zijn werk aanneemt staat dan ook in het teken van het rationaliseringsproces, en van </p><p>M. Tafuri, Progetto e utopia, Bari, Laterza, 1973. </p></li><li><p>de angst en de hoop waarmee dit gepaard gaat. Benjamin analyseert dus de pozie van Baudelaire als de belichaming van een interiorisering van de eigenschappen van de Metropool . </p><p>D o o r Baudelaire in deze sleutel te lezen, meent Cacciari, gebruikt Benjamin het negatieve als theoretisch instrument voor een adequate bena-dering van de realiteit van de Metropool . Benjamin benadrukt immers in Baudelaire de omgang met de nieuwe structuur van de ervaring, en deze nieuwe structuur heeft alles te maken met de totale Entwertung van de waarden die plaatsvindt in de Metropool . Deze ontwaarding laat geen plaats meer voor synthese of voor de waarden van het humanisme: The negation of these very values is presupposed by negative thought in its hopeless theoretical under-standing of the early forms of...</p></li></ul>