OKEANOGRAFIJA skraceno izdanje

  • Published on
    02-Dec-2015

  • View
    369

  • Download
    0

Embed Size (px)

DESCRIPTION

OKEANOGRAFIJA skraceno izdanje

Transcript

<p>OKEANOGRAFIJA (skraeno izdanje)</p> <p>by: Elvis Zenunovic</p> <p>PREDMET OBJEKAT DEFINICIJA I PODJELA OKEANOGRAFIJE</p> <p>Ukupno vodno prostranstvo na Zemlji zahvaeno slanim vodama okeana i mora naziva se Svjetski okean.On predstavlja gotovo cjelokupnu hidrosferu i osnovni je objekat proucavanja Okeanografije i Okeanologije.Okeanografija po predmetu prouavanja se bavi fizikim i hemijskim osobinama morske vode, morfologijom okeanskih kotlina te dinamikim procesima koji dominiraju u Svjetskom okeanu.Prema predmetu prouavanja okeanografija se dijeli na: Fiziku okeanografiju (fiziku mora i okeana) tj fizicke i dinamikih procesa u Svjetskom okeanu i Regionalnu okeanografiju koja prouava dijelove Svjetskog okeana.</p> <p> VODNO PROSTRANSTVO ZEMLJE(S.Okean)</p> <p>Zemljin geoid je nejednako prekirven vodenim i kopnenim prostranstvom. Vodeno prostranstvo zahvata daleko veu povrinu u odnosu na kopnenu povrinu. Od ukupne povrine Zemlje 70,8% je prekriveno vodama. to znai da je vodeno prostranstvo 2,5x vee nego kopneno. Nejednaka raspodjela vodenog i kopnenog prostranstva prisutna je i na juznoj i na sjevernoj hemisferi tako je na junoj hemisferi vodenim prostranstvom prekriveno 80,9% ukupne povrine dok na sjevernoj hemisferi 60,7% odpada na vodene povrine.</p> <p>OKEANI</p> <p>Okean je najvei dio Svjetskog Okeana oivien kontinentima. Prva podjela Svjetskog okeana datira jo od 1650godine kada je holandski geograf Varenius predloio podjelu na Tihi okean, Atlantski okean , Indijski okean, Sjeverni ledeni okean i juni ledeni okean.Ova podjela je bila aktuelna do kraja 20-og stoljea, od kada se Svjetski okean dijeli na tri dok su prostranstva polarnih okeana podijeljena izmeu Atlantskog Tihog i Indijskog okeana. Podjela je izvrena na osnovu posebnog sistema zrane cirkulacije sistema okeanskih struja i sistema morskih doba. Kontinenti su prirodne granice izmeu okeana.Atlantski okean na zapadu granii sa istonim obalama Sjeverne i June Amerike a na istoku sa zapadnim obalama Evrope Azije i Afrike. Granic izmedu Atlantskog i Tihog okeana je meridijan rt Horn dok meridijan Iglenog rta predstavlja granicu izmeu Atlantskog i Indijskog okeana.</p> <p>Granice Indijskog okeana nas sjeveru su june obale Azije i Arabijskog poluotoka a na zapadu je Afriki kontinent na istoku granii sa Tihim okeanom preko zapadnih obala otoka Sumatre Jave Timora te du meridijana junog rta na Tasmaniji sve do Antarktika.</p> <p>MORA I DIJELOVI MORA</p> <p>Dijelovi okeana koji su manje ili vie uvueni u kopnena prostranstva,a od okeana odvojeni otocima otonim ,nizovima,arhipelazima i podvodnim hrbatima koji se po hidrometeorolokom reimu razlikuju od otvorenog dijela Svjetskog okeana nazivaju se morem. Mora se dijele na :Sredozemna,Ivina,Meuotona i Reliktna.Sredozemna mora-najee duboko zalaze u kopno a sa okeanima kojima pripadaju povezana su preko uskih prolaza i kanala. Sredozemna mora se nalaze izmeu kontinentalnih masa ili unutar kontinentalnih masa i dijele se na: Interkontinetalna-razdvajaju razdvajaju dva ili vie kontinenata takava su mora(Sredozemno ,Crveno, Crno, Karibsko) i Intrakontinentalna- to su mora koja su uvuena unutar kopnene povrine samo jednog kontinenta(Bijelo, Baltiko, Jonsko, Jadransko itd).Ivina mora- nalaze se du obala kontinenata. Ona su u bliskim vezama sa okeanima kojim pripadaju. Takva su mora(Istono-kinesko,Japansko,Beringovo,Ohotsko i dr. mora).Meotona mora- nalaze se izmeu otonih skupina ili arhipelaga. U najpoznatija meuotona mora ubrajaju se:(Celebeko Bandu Sulu i dr.mora).Reliktna mora-se jo nazivaju i jezerima to su mora koja su tektonskim procesima kopnenih masa potpuno odvojena od Svjetskog okeana u takva mora se ubrajaju: Kaspijsko i Mrtvo more.</p> <p>Atlantski okean: Baltiko,Egejesko,Vedelovo,Crno, Sredozemno i dr.Tihi okean: Japansko,Juno-kinesko,Istono-kinesko,uto,Tasmanovo i dr.Indijski okean: Arapsko,Arabijsko,Crveno,Andamansko,Urvilovo i dr. Mora Sjevernog ledenog okeana: Barencovo,Bijelo,Grenladnsko,Baforovo,Karsko i dr.</p> <p>HORIZONTALNA RALANJENOST OKEANA </p> <p>Horizontalna ralanjenost predstavlja odons nivoa vode Svjetskog okeana prema kopnu. Taj odnos je predstavljen dodirnom linijom koja se zove obalska linija. Na nju uticu otoci i otone skupine, to je obalska linija krivlja horizontalna ralanjenost je vea. U elemente horizontalne ralanjenosti Svjetskog okeana ubrajaju se manji ili vei dijelovi mora i okeana koji plie ili dublje zalaze u kopnene povrine. U njih se ubrajaju:Zalivi i njihovi oblici moreuzi i vjetaki kanali.</p> <p>ZALIVI to su dijelovi mora koji su duboko i usko uvueni u kopno. Meusobno se razlikuju po morfometrijskim odlikama mogu biti okruglog oblika(Biskajski i Gvinejski), rijenog oblika(Dvinski ili Riki), razuenog oblika(Kalifornijski i Fandi) i otovrenog oblika(Sidnejski).</p> <p>Prema genezi obale zalivi se mogu podijeliti na: fjordove limane lagune i estuare.Fjordovi su zalivi koji svojom morfografijom podsjeaju na kanjone i klisure. To su zalivi koji se po nekoliko desetina pa i vie stotina kilometara uvlae u kopno. To su ledom preoblikovane doline kojima se u pleistocenu kretao led prema moru. Prema tome fjordovi su nastali potapanjem lednickih dolina. Pa ih nekad nazivamo i pleistocenim valovima. Najdublji fjord je u ileu a u Evropi Sogne u Norvekoj.</p> <p>Limani su potopljena ua dolina velikih rijeka nastaju taloenjem rijenog nanosa ili abrazionog procesima uz obale u kojima se jedan dio morske vode potpuno odvaja od mora.</p> <p>Lagune su nakupine morske vode u priobalnim udubljenjima odvojene morskim nanosom od mora. Najvie ih ima u toplim vodama Tihog okeana koje nastanjuju korali.</p> <p>Rijasi su zalivi koji nastaju potapanjem dubokih rijenih dolina. Koje okomito presijecaju primorske planinske lance. Ime im potie od panske rijei Ria-rijeno ue, najvie ih ima u Bretaniji junoj Kini i istonim obalama Australije.Zatoni su manji zalivi odlikuju se uim kanalom kojim su povezani sa morem.</p> <p>MOREUZ ili prolaz je uska moraka povrina koja spaja dva mora ili okeana a razdvaja kopnene povrsine.Najpoznatiji moreuz je Gibraltar irok 14km.odvaja Evropu od Afrike a spaja Atlantski okean i Sredozemno more, Bosfor razdvaja Evropu i Aziju a spaja Crno more i Sredozemno Bosfor je irok 700m.</p> <p>KANALI su vjetaki prokopi kojima su spojena dva mora ili okeana kroz koje se odvija pomorski saobraaj. Najpoznatiji su Suecki izmeu Crvenog i Sredozemnog mora i Panamski koji povezuje Tihi i Atlantski okean.</p> <p>HORIZONTALNA RALANJENOST KOPNA</p> <p>Horizontalnoj ralanjenosti kopna doprinose: otoci,poluotoci,rtovi i prevlake.</p> <p>Otoci- su kopnene povrine koje se nalaze u morima ili okeanima. Oni nemaju direktnu suhozemnu vezu sa kopnom. Zauzimaju oko 8% kopna Najvei otok je Grenland a po veliini se istiu Nova Gvineja, Kalimantan, Madagaskar i dr. U koliko se otoci javljaju u skupinama onda se radi o Arhipelazima najpoznatiji su Malajski, Egejski i Filipinski arhipelag.Otoci se mogu podijeliti na Kontinentalne(priobalne) i Okeanske(puinske).Kontinentalni otoci nastaju odvajanjem dijela kopna usljed transgresije morske vode ili sputanjem priobalnog kopna. Otoci koju su nastali sputanjem morske vode u pravcu kopna nazivaju se se ingresionim otocima a obala ingresionom obalom. U ovakve otoke ubrajaju se oni u istonom dijelu Jadranskog mora.Okeanski otoci dijele se na vulkanske i koralne.</p> <p>Vulkanski su nastali djelovanjem podvodnih vulkanskih erupcija, narastanjem vulkanske kupe iznad povrine mora. Najpoznatiji vulkanski otoci su Havajski, Sveta Helena, Island. </p> <p>Koralni otoci nastaju od skeleta korala koji nastanjuju plie dijelove toplih mora. Koralne geneze su ostrva Tonga, Maralska, Bermudska, Maldivska.</p> <p>Polutoci su kopna isturena u more. Nastaju transgresijom mora(izdizanje mora) ili spajanjem otoka nakon regresije mora(povlaenje mora). Najvei poluotok je Arabijski poluotok. Rtovi su manji dijelovi kopna istureni u more, morfografski podsjeaju na poluotoke ali su znatno manje povrine. Rtovima se nazivaju najistureniji dijelovi poluotoka.</p> <p>Prevlake su usko kopno koje spaja dva kopna a razdvaja dva mora ili okeana. To su najui dijelovi kopna.MORFOMETRIJSKA OBILJEJA OBALA</p> <p>Morskim obalama ili obalnom linijom nazivaju se dijelovi kopna kojim se dodiruju morska voda i kopno. To je zapravo linija sjecita povrine Svjetskog okeana sa povrinom kopna. Obala predstavlja pojas koji se plavi morskim talasima bilo da su oni vjetrovne ili plimske geneze. Obale mogu biti nerazuene i razuene. Nerazuene obale su ispravljene bez prisustva otoka i poluotoka. Razuene su obala sa otocima i poluotocima. Prema razuenosti dijele se na:Zatvorene, otvorene i neutralne.</p> <p>Zatvorene obale se pruaju du pruanju planinskih vijenaca. Ovakve su tihookeanske obale koje se pruaju du planinskih lanaca Kordiljera i Anda. Otvorene obale su razuene brojnim zalivima. Kod otvorenih obala planinski spletovi padaju prema moru pod razliitim uglovima. Najvie ih ima u Atlantskom okeanu.Neutralne obale mogu biti visoke i niske one su nerrazuene i lie na pacifiki tip obale. Pruaju se du atlantske fasade afrikog kontinenta.Obale jo mogu biti i:koralske, rijaske,lagunske, fjordovske, deltske, limanske i dr.</p> <p>MORFOSTRUKTURE DNA SVJETSKOG OKEANADno Svjetskog okeana predstavljeno je daleko sloenijim morfostrukturnim oblicima odnosu na reljef kopna. Sa dana Svjetskog okeana uzdiu se tipini planinski lanci ,svodovi i hrbati ispresjecani dolinama, kotlinama, ljebovima i potolinama. Dno Svjetskog okeana kao i kopno predstavljeno je stabilnim i labilnim geoteksturama. Endogeni procesi nastaju u dubokim slojevima litosfere izazivaju ih engodene sile. Endogenim silama se uzrokuju pokreti litosfernih ploa koje imaju osobine spreadinga-razmicanja i subdukcije-podvlaenja. Kao posljedica tih procesa dolazi do boranja,rasijedanja, navlaenja, transgresije, regresije, vulkanizma i seizmizma. Litosferne ploe su osnova u strukturi Zemlje. Postoji 8 osnovnih i vie dopunskih ili sekundarnih. Osnovne litosferne ploe su:</p> <p>evro-azijska,sjevernoamerika,junoamerika,afrika,idnoaustralijska, pacifika,antarktika,nazca ploa.KONTINENTALNA POVR-ELFKontinentalna povr ili elf je priobalni dio dna Svjetskog okeana i mora koja se prostire od obale do kontinentalnog odsjeka tj.do dubine od 200m. U nekim sluajevima dno elfa moe da bude i na dubina i 40-50m ali i 400-500m.Projeni padovi elfa su tek negdje oko 2 stepena pa je elf praktino horizontalna povr. irina elfa moe iznositi i nekoliko hiljada kilometara. Dijelovi kontinetnalnih prostranstava koji su naknadno prekriveni vodama Svjetskog okeana nazivaju se transgresivnim. Ukoliko se priobalne mase neotektonskim pokretima sputaju nie od nivoa Svjetskog okeana onda se radi o igresionom ili priobalnom elfu. Zbog svojih malih dubina to su najistraenija podruja u Svjetskom okeanu. Ekonomski su najznaajniji dio dna Svjetskog okeana. Bogati su naftom ribom i ivim svijetom.KONTINENTALNI ODSJEKKontinentalni odsjek je nagnutno prostranstvo dna Svjetskog okeana protee se od zona elfa do okeanskih depresija ima prosjene nagibe od 4-7stepeni. Najvee nagibe kontinentalni odsjek ima na padinama morskog dana koje grade vulkanske i koralne stijene koje su podlone erozionim procesima. Padine odsjeka nisu glatke ve naborane vertikalno razuenim podmorskim kanjonima i klisurama koji su slini onima na kopnu. Istraivanjem je utvreno da su neki kanjoni morfoloki nastavci zavretaka dolina velikih tokova sa kopna. Primjeri su ue Misisipija zatim Konga, Inda.</p> <p>OKEANSKE DEPRESIJE</p> <p>Okeanske depresije su prostrana najdublja okenaska podvodna i ralanjena prostranstva koja se nastavljaju na kontinentalni odsjek. To je uravljeno ili abisalno dno Svjetskog okeana. Okeanske depresije su ralanjene: potolinama, dubokomorskim kotlinama i brazdama.Potoline ili Jarci - su uska izduena udubljenja sa strmim nagibima.</p> <p> Dubokomorske kotline- su prostranije morofoloke depresije sline onima na kopnu nalaze se na dubinama preko 6000m. Zavravaju se na brazdama.</p> <p>Grebeni ili brazde-to su mjesta najveih dubina u Svjetskom okeanu. Do sada je otkriveno 15 brazda od ega 11 u Tihom okeanu gdje su i zabiljeene najvee dubine. Najvea je Marijanska 11.022m. Tonga 10.882m.Filipinska 10.497m. Kurilsko-Kamatska 10.542m.U Atlantskom okeanu najdublja je Portorikanska 8.385m. a u Indijskom Javanska brazda 7.455m.</p> <p>RELJEF DNA ATLANTSKOG OKEANAOsnovnu reljefnu odliku dna Atlantskog okeana predstavalja podvodni hrbat ili rift, koji se meridijanski protee sredinom okeana. U obliku slova S od Medvjeeg otoka na sjeveru do otoka Buve na Junoj polulopti u duini od 15hiljada km. Na jugu od otoka Tristan de Kunja hrbat mijenja pravac i povija se prema Inidijskom okeanu. Hrbat je reetkasto ralanjen. Sva otoja osim Bermudskih pripadaju sistemu ovog hrbata vulkanske su geneze. Dubine nad hrbatom kolebaju oko 1.500m. a na pojedinim mjestima oko Azorskih otoka hrbat se nalazi 150m.ispod povrine okeana. Hrbat dijeli Atlantski okean na dva dijela Istoni i Zapadni. U istonoj polovini istiu se 4 najpoznatije kotline: Sjevernoafrika, Gvinejska,Angolska i Kapska. U zapadnoj polovini najvea je Sjevernoamerika kotlina, Brazilska junije od brazilske je prostrana Argentinska kotlina. Na jugu se nalazi prostrana Afriko-antarktika kotlina koja jednim dijelom zalazi u Indijski okean. U Atlantskom okeanu najdublja je Portorikanska brazda 8.385m. Sa dna se izdiu podvodni platoi koji su osnova za otoke i arhipelage Atlantskog okeana. Island, Bermudski,Kanraski,Zelenortski otoci.RELJEF DNA TIHOG OKEANAZbog njegovog ogromnog prostranastva najmanje je istraen. Na osnovu dosadanjih istraivanja pokazalo se da je on reljefno najsloeniji. Najmarkannije reljefne forma dna Tihog okeana su kotline i potoline te podvodni platoi. U reljefu dna istiu se brojne koralne i vulkanske kupe koje na povrinu izbijaju u obliku atola i otoka. Opu sliku u reljefu dna Tihog okeana predstavljaju podvodni hrbati. Tako na junoj hemisferi se proteu dva podvodna hrbata: junotihookeanski i istoonotihookeanski njima je dno Tihog okeana podijeljeno na nekoliko zasebnnih kotlina od kojih su najznaajnije: Belinzgauzenova,ileanska i Peruanska, na krajnjem zapadu Tasmanijska,Novokaledonska i Fidi. Na sjevernoj hemisferi reljef dna je sloeniji istiu se kotline:Sjeverozapadna, Sjeveroistona i Centralna. Na zapdau su otkrivene jo i Melanezijska, Aleutska,Filipinska,Marijanska i dr. Geneza reljefa dna Tihog okeana vee se za Kredni geoloki peridod. Najdublja taka je Marijanska brazda ujedno i najdublje mjesto na Zemlji dubine 11.022m.RELJEF DNA IDNIJSKOG OKEANAOsnovno obiljeje je centralni podvodni hrbat koji se protee meridijanaski od Indijske subkontinentalne mase na sjeveru do Antarktika na jugu i tako dijeli Indijski okean na dva dijela:istoni i zapadni. Po tome je reljef dna Indijskog okeana slian reljefu dna Atlantskog okeana. U sjeverozapadnom dijelu Indijskog okeana nalazi se Arabijsko-Indijski hrbat koji odvaja Somalijsku kotlinu od Arapskog mora. Junije od Somalijske kotline nalazi se Madagaskaraska kotlina i Centra...</p>