Państwo i jego ustroje w starożytnej literaturze oraz filozofii greckiej

  • Published on
    11-Jan-2017

  • View
    213

  • Download
    1

Transcript

  • Agnieszka BIELAWSKA

    Pozna

    Pastwo i jego ustrojew staroytnej literaturze oraz filozofii greckiej

    Podstawowym ustrojem politycznym staroytnej Grecji do czasw hellenistycznychbya polis okrelana jako pastwo-miasto albo miasto-wsplnota, czyli terytorium

    miejskie z przylegajcymi do niej wsiami1. Polis stanowia ramy dla dziaalnoci poli-tycznej i ycia obywateli jej cele staway si celami obywateli, jej dobro ich dobrem,jej wolno ich wolnoci. Uwaano j za dar bogw. Bya wsplnot religijn, ktrejczonkowie oddawali cze bogu-opiekunowi polis oraz pozostaym bogom z Olimpu2.

    Najstarszy obraz greckiego spoeczestwa i ustrojw politycznych pochodzi z VIII w.p.n.e. W Iliadzie Homer przedstawia staroytn Grecj wiekw ciemnych oraz wczesnegookresu archaicznego3. Autor epopei opisuje wsplnoty bdce monarchiami, na ktrychszczycie znajdowali si otoczeni aureol boskoci krlowie (krl Argolidy Agamemnon, krlItaki Odyseusz) oraz akcentuje wiar w boskie pochodzenie wadzy niedobry jest rzd wie-lu, niech wic jeden rzdzi; Krl, ktrego sam Jowisz powag przyodzia; I nam da posusze-stwo, jemu wadz w podzia4. Zgodnie z Homerem, w rkach krla miaa skupia si caawadza polityczna. Zwoywa on Rad i Zgromadzenie, ktrym przewodniczy. W czasie woj-ny pociga swych podwadnych do suby, sprawowa przywdztwo oraz zgarnia wikszcz upw. Natomiast w czasie pokoju skada ofiary i przewodniczy uroczystociom. Miate okrelone obowizki wobec poddanych, jak dbanie o ich pomylno. Czonkowie Radytowarzyszyli krlowi, gdy przyjmowa poselstwa i zwraca si do Zgromadzenia, wystpowa-li jako rozjemcy w sprawach dotyczcych zemsty rodowej oraz wymierzali sprawiedliwona agorze. Lud zwoywany by przez krla na placu zgromadze sucha go, jak i starszych,podczas omawiania aktualnych spraw dotyczcych zarazy, sporw, podziau upw, politykiczy traktatw. Zgromadzenie nie miao jednake prawa gosu i wyraao swe yczenia aplau-zem lub milczeniem5. Rwnie wyeksponowan, co krlowie, pozycj w Iliadzie posiadajwywodzcy si z arystokracji wojownicy6, jak najdzielniejszy z Achajw wd Myrmidonw

    1 Greckie polis zwyko si tumaczy jako pastwo-miasto. Jak zauwaa Giovanni Sartori polis nie byo pa-stwem, a raczej miastem, std proponuje okrela je jako miasto-wsplnot (gr. koinonia). Zob. G. Satori, Teoria de-mokracji, prze. P. Amsterdamski, D. Grinberg, Warszawa 1994, s. 341.

    2 Zob. G. Reale, Historia filozofii staroytnej, prze. E. I. Zieliski, Lublin 1997, t. I, s. 51. Zob. rwnie: H. Ol-szewski, M. Zmierczak, Historia doktryn politycznych i prawnych, Pozna 1994, s. 19.

    3 Mimo pewnych kontrowersji zwizanych z uznaniem dziea za rzetelne rdo wiedzy historycznej, przyjmujesi, i liczne zawarte w nim mity zawieraj reminiscencje wydarze historycznych, a homerowe opisy ycia Achajwmog by przyczynkiem do rekonstrukcji ustrojw i charakterystyki greckich poleis.

    4 Homer, Iliada, prze. F. K. Dmochowski, Warszawa 1990, ksiga II, 202204.5 Zob. ibidem, ksiga XXII, 119; XVIII, 497; I, 238; XVI, 385. Zob. rwnie: N. G. L. Hammond, Dzieje Grecji,

    przek. A. widerkwna, Warszawa 1973, s. 104105.6 W Odysei znajduje si bardziej dokadny opis pastwa Feakw, ktre prawdopodobnie miao przedstawia

    idealne pastwo joskie. Zob. N. G. L. Hammond, Dzieje Grecji..., op. cit., s. 105 i n., 127 i n.

  • Achilles, ktry nie ma sobie rwnych jako mwca sw i sprawca czynw7. Jak podkrela Ho-mer, postpuj oni zgodnie z wasnym pojciem mskoci, wedug ktrego najwikszymicnotami s odwaga i mdro, a najwysz nagrod jest zdobycie sawy wrd mw8.

    Jak wskazuj staroytni autorzy, system polityczny Sparty, pierwszej klasycznej greckiejpolis, przejty zosta od kreteskich Dorw, ktrzy mieli wzorowa si na porzdku ustano-wionym przez Minosa9. Pod koniec IX w. Sparta przesza szereg reform ustrojowych, ktreprzypisywane s Likurgowi. Byy one kontynuowane w VIII i VII w. a radykalizoway sigwnie pod wpywem wojen messeskich10. Istot innowacji Likurga wyraaa tzw. WielkaRetra, ktra okrelaa konstytucyjne zasady pastwa. Dziki niej zerwao ono z dotychcza-sow struktur plemienn, przeksztacajc Lacedemoni w organizm obywatelski, w ktrym[...] lud ma mie gos decydujcy i wadz11. Pod pojciem ludu kryo si pierwotnie 9000obywateli (potomkw Dorw spartiatw12) utrzymujcych w posuszestwie wielotysicz-ne rzesze zniewolonej ludnoci (wywodzcych si z Lakonii i Mesenii helotw), ktra naskutek barbarzyskiego traktowania znajdowaa si w stanie cigego wrzenia i dya dowyzwolenia. Obok tych dwch grup wystpowaa rwnie trzecia periojkowie, niemajcypenych praw politycznych posiadacze ziemscy, kupcy, rzemielnicy i eglarze (ok. 80 000osb)13. Zatem bya to polis oligarchiczna (arystokratyczna), w ktrej w sprawowaniu wadzyuczestniczya wycznie bardzo nieliczna grupa arystokratw (aristoi najlepsi). Od ok.895 r. p.n.e. w Sparcie wystpowaa forma monarchii zwana diarchi, czyli rzdy dwchwywodzcych si z rodw krlewskich Agiadw i Eurypontydw. Reformy ustrojowe Li-kurga ograniczyy wadz krlw do prowadzenia wojska w czasie wojny i penienia funkcjireligijnych w czasie pokoju. Krlowie wraz z 28 starcami (powyej 60-letnimi) wybieranymiprzez aklamacj spord obywateli (rwnych) tworzyli Rad Starszych, czyli geruzj. De-cyzje gerontw gosowane byy na Zgromadzeniu Ludowym apelli. Do ich kompetencji na-leao m.in. odwoanie Zgromadzenia (decyzj t podejmowano kolegialnie) w przypadku,kiedy Rada uznaa to za stosowne. W Zgromadzeniu brali udzia wszyscy rwni, jego pra-wa wyborcze byy cile okrelone, a decyzje w odniesieniu do wnioskw stawianych przezRad wice. Ponadto przez Zgromadzenie powoywanych byo 5 eforw. Pocztkowo nad-zorowali oni dziaanie systemu spoecznego, sprawdzali stan fizyczny chopcw oraz sdziliw wypadkach nieposuszestwa. Z biegiem czasu uzyskali kompetencje tworzenia nowychpraw i zaczli kierowa zarwno wewntrzn, jak i zewntrzn polityk polis14.

    50 Agnieszka BIELAWSKA PP 1 13

    7 Homer, Iliada, ksiga IX, 443. Zarysowane napicia midzy wadcami i arystokratami uznawane s za wia-dectwo zachodzcego zmierzchu monarchii w greckich poleis czasw homerowych.

    8 Zob. ibidem, ksiga XXII, 365.9 Zob. Herodot, Dzieje, tum. S. Hammer, Warszawa 1959, ksiga I, 65; Platon, Pastwo, prze. W. Witwicki,

    Warszawa 2010, ksiga V, 452D; Platon, Prawa, tum. M. Maykowska, Warszawa 1997, ksiga I, 624A626A; Ary-stoteles, Polityka, tum. L. Piotrowicz, Warszawa 1964, 1271b. Zob. rwnie: B. Kunicki, Kultura fizyczna antycznejGrecji (ideologia, filozofia, nauka), Pozna 2002, http://www.wbc.poznan.pl/Content/1490/M-317.html.

    10 Zob. W. Jaeger, Paideia, prze. M. Plezia, Warszawa 1962, t. I, s. 112 i n.11 Plutarch, The Parallel Lives, The Life of Lycurgus, tum. B. Perrin, Cambridge 191426, 6, http://penelo-

    pe.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Lycurgus*.html.12 Liczba ta wbrew intencjom prawodawcy stale si zmniejszaa. W III w. p.n.e. obejmowaa zaledwie 700 ro-

    dzin. Zob. Plutarch, The Papallel Lives, The Life of Agis..., op. cit., 5, http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Ro-man/Texts/Plutarch/Lives/Agis*.html.

    13 Zob. B. Kunicki, Kultura fizyczna..., op. cit., 1.3.1. Sparta.14 Zob. N. G. L. Hammond, Dzieje Grecji..., op. cit., s. 144145. Zob. rwnie: W. Kornatowski, Rozwj poj

    o pastwie w staroytnej Grecji, Warszawa 1950; K. Komaniecki, Historia staroytnej Grecji i Rzymu, Warszawa1955.

  • Utrzymanie wadzy przez monych w Sparcie moliwe byo dziki zrwnaniu w prawachobywateli, poddaniu ich surowemu systemowi norm i obyczajw oraz militaryzacji ycia.Wadza dysponowaa monopolem decyzji nie tylko w sferze publicznej, ale rwnie ciskontrol nad yciem prywatnym, ktre zostao mocno okrojone, gdy pozbawione jakiej-kolwiek intymnoci. Okrelajc szczegowo powinnoci obywatela, wymagaa absolutnejulegoci wobec praw, bezwzgldnego (rzec mona, bezrefleksyjnego) wykonywania rozka-zw, cakowitego podporzdkowania interesw osobistych celom oglnym. Nie byo tu miej-sca na indywidualnoci: zastpowa je wtopiony w tum onierz-szeregowiec wyposaonyw trzy gwne cnoty posuszestwo prawom, lojalno wzgldem wadzy, mstwo na wojnie.Probierzem tak rozumianej cnotliwoci bya gotowo oddania ycia za ojczyzn15. W VII w.p.n.e. szczeglnie silnie do ofiary na rzecz Sparty w trwajcej II wojnie messeskiej nawo-ywa Tyrtajos. Wedug poety rzecz to pikna zaprawd, gdy kroczc w pierwszym szeregu;ginie czowiek odwany, walczc w obronie ojczyzny16. Dla Tyrtajosa nie ma lepszej nagrodydla onierza ni taka bohaterska mier dla dobra polis i jej mieszkacw kiedy onierz za-pomni o haniebnej ucieczce a wytrwa w walce to jest najpikniejsza i najwspanialsza nagro-da, jak na wiecie moe zdoby modzieniec. To jest korzy dla miasta, ludu, spoecznoci17.W zamian pastwo-miasto nagradzao onierzy polegych za jego wolno wieczn pamici.

    Najmodsz historycznie polis byy Ateny. Pocztkowo byy one monarchi rzdzonprzez krla, ktremu podporzdkowana zostaa arystokracja z osad attyckich. Niestety wia-dectwa dotyczce przejcia od monarchii do rzdw arystokratycznych s skpe i mao wiary-godne. Wiadomo, i pierwszym doywotnim archontem z rodziny krlewskiej zosta pomierci krla Kodrosa jego syn Medont. Wedug chronologii Eratostenesa miao to miejscew 10691068 r. p.n.e. Poczwszy od 753752 r. archontw zaczto wybiera na 10 lat, przyczym ju nie tylko spord rodziny krlewskiej, lecz z ogu dobrze urodzonych (eupatry-dw). Ostatecznie w 683682 r. p.n.e. Ateczycy na urzd archonta wybrali Kreona, ktryjako pierwszy mia peni t godno przez rok18. W wyniku upadku monarchii uprawnieniakrlewskie przekazane zostay trzem archontom eponimowi, ktry sta na czele kolegiumarchontw oraz sprawowa wadz wykonawcz; polemarsze, ktry kierowa polityk zagra-niczn i dowodzi wojskiem oraz basileusowi (krlowi), ktry przewodniczy obrzdomreligijnym, odpowiada za sprawy religijne i kultowe. Po zakoczeniu rocznej kadencji ar-chonci wchodzili w skad sprawujcej wadz najwysz Rady Areopagu19, ktra badaa urzd-nikw obejmujcych funkcje, dozorowaa ich postpowanie oraz przeprowadzaa rewizje ichdziaalnoci przy opuszczaniu stanowiska. Kontrolowaa rwnie zarzdzanie sprawami pa-stwowymi, strzega ustroju i praw, nakadaa kary, od ktrych nie byo apelacji. Zgromadze-nie obywateli ekklesia posiadao uprawnienia podstawowe, lecz wane. Wybieraourzdnikw, a wic przyszych czonkw Rady. Kandydatw do wyboru okrelao urodze-nie i bogactwo20. W VII w. p.n.e. ustanowiono dodatkowo urzd szeciu thesmothetw,ktrzy zajmowali si ustawodawstwem, okrelali co jest zgodne z normami prawnymi polis

    PP 1 13 Pastwo i jego ustroje w staroytnej literaturze oraz filozofii greckiej 51

    15 B. Kunicki, Kultura fizyczna, op. cit., 1.3.1. Sparta.16 Cyt. za: Z. Kubiak, Literatura Grekw i Rzymian, Warszawa 1999, s. 83.17 Cyt. za: W. Jaeger, Paidea..., op. cit., s. 157.18 Zob. Arystoteles, Ustrj polityczny Aten, http://www.katedra.uksw.edu.pl/biblioteka/arystoteles_ateny.pdf,

    s. 3.19 Jej geneza siga okresu krlewskiego, w ktrym krl korzysta z pomocy mniej lub bardziej formalnej grupy

    arystokratycznych doradcw. Zob. Arystoteles, Ustrj..., op. cit., s. 6.20 Zob. N. G. L. Hammond, Dzieje Grecji..., op. cit., s. 200.

  • oraz byli sdziami w sprawach prywatnych21. W 621 r. p.n.e. Drakon uoy i wyda kodeks,ktry mia na celu skodyfikowanie istniejcych praw zwyczajowych, a tym samym ukrceniesamowoli i wycznoci na znajomo praw thesmothetw.

    W zwizku z rozwojem handlu, w ateskiej polis zaczo pojawia si coraz wicej osbposiadajcych pienidze, ale niewywodzcych si z arystokracji rodowej oraz nieposia-dajcych dbr ziemskich, ktre domagay si uczestnictwa w rzdach. Aspiracje te dostrze-one zostay przez poet Teognisa z Megary. Jego Theognidea odzwierciedlaa narastajcenapicie pomidzy star elit, wci cieszc si eksponowan pozycj, a now, ktradya do jej osignicia poprzez zdobywanie majtku, ktry zacz si cieszy coraz wik-szym znaczeniem jako rodek spoecznych i politycznych wpyww. W dziele uwidacznia sisympatia poety dla eupatrydw pienidz si liczy; wic z crk podego [tzn. nienalecegodo elity] szlachetny si eni, pody za z crk szlachetnych miesza tak rody bogactwo [...]niknie szlachetnych rd w tym miecie, bo przecie zo ze wietnoci si miesza22.

    W cigu VII w. zmieniaa si take sytuacja w rolnictwie drobni rolnicy nie bdc w sta-nie utrzyma si ze swoich dziaek zacigali dugi pod zastaw ziemi, a w ostatecznoci takewasnej osoby. Nie mogc spaci poyczek, stawali si wasnoci wielkich wacicieliziemskich i byli sprzedawani jako niewolnicy poza granice kraju. Doprowadzio to do wzro-stu niezadowolenia i wzmoenia konfliktw spoecznych. Aby nie dopuci do wojny domo-wej na pocztku VI w. p.n.e. (w 594593 lub 592591 r. p.n.e.), Ateczycy powierzylijednemu z archontw zreformowanie praw. Pierwszym krokiem Solona byo umorzeniedugw i wykup sprzedanych w niewol obywateli. Ponadto odrzuci on obowizujce przyrozdzielaniu urzdw kryterium urodzenia i bogactwa na rzecz cenzusu majtkowego (opar-temu na dochodzie uzyskiwanym z ziemi), dziki czemu archontami mogli zosta, obokarystokratw, domagajcy si takiej moliwoci, najbogatsi mieszkacy Aten23. Sposb prze-prowadzania wyborw nie uleg zmianie nadal byy to wybory bezporednie wikszociobywateli obecnych na Zgromadzeniu. Dziewiciu archontw zbierao si teraz jako kole-gium w urzdzie thesmothetw dla koordynacji swych posuni wykonawczych. Uprawnieniaich zostay zmodyfikowane tylko w dziedzinie doranego wymiaru sprawiedliwoci; Solon bo-wiem przyzna prawo apelacji od wyroku urzdnikw sdowi ludowemu. [...]. Rada Areopagurekrutowaa si w dalszym cigu spord eksarchontw i stanowia centralny organ w pa-stwie. Staa na stray praw i ustroju, miaa nadzr nad wadz wykonawcz i kontrolowaageneralnie administracj spraw pastwowych. [...] Obok areopagu Solon powoa do yciaRad Czterystu, do ktrej wyznaczy po 100 czonkw kadej fyli, prawdopodobnie doywot-nio. Gwn funkcj tej Rady byo przygotowanie materiau dla Zgromadzenia24.

    Ustrj Solona oligarchowie nazywali oligarchicznym, demokraci demokratycznym,a Arystoteles okreli go jako mieszany, uznajc Rad Areopagu za element oligarchiczny,wybr na urzdy za arystokratyczny, a heliaj (sd ludowy) za zdobycz demokratyczn. Usta-nowienie przez Solona Rady Czterystu oraz heliai przeamao arystokratyczny krg Areopagu

    52 Agnieszka BIELAWSKA PP 1 13

    21 Historycy nie s pewni, kiedy dokadnie powoano thesmothetw. Wedug Arystotelesa byo to przed reforma-mi Solona. Zob. Arystoteles, Ustrj..., op. cit., s. 5.

    22 Tum. wasne, Teognis, Theognidea, 189192, w: T. R. Martin, Ancient Greece. From Prehistoric to Helleni-stic Times, Yale 2000, s. 60. Zob. rwnie: M. L. West, Wschodnie oblicze helikonu. Pierwiastki zachodnioazjatyckiew greckiej poezji i micie, prze. M. Filipczuk, T. Polaski, Krakw 2008, s. 659672.

    23 Zob. Arystoteles, Ustrj..., op. cit., s. 3, 7. Zob. rwnie: N. G. L. Hammond, Dzieje Grecji..., op. cit.,s. 203210.

    24 N. G. L. Hammond, Dzieje Grecji..., op. cit., s. 207208.

  • i wyszych urzdnikw, do ktrych naleaa ostateczna kontrola25. Ponadto postawi on po-trzeby polis ponad potrzebami jednej grupy czy rodu i wymaga od wszystkich obywateliudziau w sprawach pastwowych.

    Reformy Solona nie odniosy w peni zamierzonego skutku, gdy Ateny nie dorosy dotych zmian. W 561 r. p.n.e. wadz przej tyran Pizystrat, a po nim jego synowie Hipparchosi Hippiasz. Jak pisze Tukidydes przez dugi czas rzdzili uczciwie i mdrze; [...] upikszalimiasto, prowadzili wojny i skadali w wityniach ofiary26. Po zabjstwie Hipparcha w 514 r.wadza pozostaa w rkach Hippiasza. W przeciwiestwie do okresu wczeniejszego, jegorzdy cechoway si represjami i okruciestwem. W 510 r. tyrani obali ostatecznie z pomo-c wyroczni delfickiej i oddziaw spartaskich, dowodzonych przez Kleomenesa, Klejste-nes. Reformy przeprowadzone przez niego midzy 508507 r. p.n.e. umoliwiy pojawieniesi w Atenach nowego ustroju demokracji27. Wprowadzajc w Attyce nowy system po-dziau na okrgi wyborcze, Klejstenes pozbawi rody wpyww, zapewni wszystkim Ate-czykom, niezalenie od urodzenia i stanu majtkowego, rwne prawa polityczne w wyborach.Areopag pozosta najpotniejszym organem wadzy, jego czonkowie nadal rekrutowali siz eksarchontw, ktrych wybiera cay lud. Naley doda, i Areopag i wybory archontw za-choway charakter arystokratyczny. Funkcje Rady Czterystu przeja Rada Piciuset. Zostaaona podzielona na 10 zespow po 50 czonkw z kadej fyli, z ktrych jeden po drugim kolej-no wyznaczany poprzez losowanie urzdowa bez przerwy przez dziesit cz roku. Pryta-nowie decydowali o zwoaniu np. nadzwyczajnego posiedzenia Rady28.

    Dla Herodota i Isokratesa ustrj Klejstenesa bya to demokracja prawie idealna.Chwalc go Plutarch pisa, i by wspaniale dostosowany do wyksztacenia jednomylnocii zachowania caoci pastwa29. Rzdy demokratyczne, w przeciwiestwie do ustroju sparta-skiego, ktry suy za wzr osignitej rwnowagi midzy struktur monarchiczn, arysto-kratyczn i demokratyczn, nie miay wielu zwolennikw wrd mylicieli przeomu VI i Vw. p.n.e. Spart wychwala m.in. Pindar z Teb, ktry dokona gloryfikacji arystokracji po-przez powizanie cnoty ze szlachetnym urodzeniem. Wedug poety pami o herosach-proto-plastach wielkich rodw arystokratycznych wrcz zmuszaa ich potomkw do bohaterstwa.Chwali rzd dobrych, w ktrych rku spoczywao szlachetne sterowanie pastwami z ojcana syna uzasadnia wspprac szlachetnych w rzdzie oraz poddawa krytyce ustrj demo-kratyczny, w ktrym masa ludzka o lepym sercu dawi monych30.

    Do zwolennikw ustroju spartaskiego nalea take Heraklit z Efezu. Wedug filozofacay kosmos przenika wieczny logos/rozum, ktrego poznanie tosame jest z poznaniemprzyrody oraz spoeczestwa w walce i harmonii ich sprzecznoci. Owa walka sprzecznociprowadzi do wojen, rnic prawnych w ustroju, a take stratyfikacji w gatunku ludzkim. Kon-sekwencj tych pogldw byo afirmowanie przez Heraklita porzdku hierarchicznego i ary-stokratycznego greckiej polis. Uzasadnieniem panowania politycznego byo dla niegourodzenie i cnota polityczno-militarna (arete). Mdrych szuka zatem na wierzchoku drabinyspoecznej. To elity miay za zadanie nada form polityczn polis31. Antydemokratyzm He-

    PP 1 13 Pastwo i jego ustroje w staroytnej literaturze oraz filozofii greckiej 53

    25 Zob. ibidem, s. 208.26 Cyt. za: ibidem, s. 235.27 Zob. Arystoteles, Ustrj..., op. cit., s. 23.28 Zob. N. G. L. Hammond, Dzieje Grecji..., op. cit., s. 242243.29 Cyt. za: ibidem, s. 243.30 Zob. H. Olszewski, M. Zmierczak, Historia..., op. cit., s. 20.31 Zob. ibidem, s. 20; W. Tatarkiewicz, Historia filozofii, Warszawa 2003, t. 1, s. 32.

  • raklita najlepszy starczy w mych oczach za 10 tysicy ludzi wynika nie tylko z pogardy dlanisko urodzonych, ale, przede wszystkim, z przekonania o naturalnej i wrodzonej niezdolno-ci tumw do zrozumienia logosu i otaczajcej ich rzeczywistoci wikszo ludzi nie roz-poznaje napotykanych rzeczy, ani te nie pojmuje dotyczcych ich wyjanie. W innychznanych fragmentach wypowiedzi Heraklit podkrela, co prawda, e kady czowiek potrafiprzebada siebie i myle rozumnie, byo to jednak wycznie zaoenie hipotetyczne. Choprzyznawa masom zdolno do posugiwania si rozumem, konstatowa, i bardzo rzadko torobi, gdy ulegaj zabobonom i namitnociom, przez co ich pogldy s przypadkowe i irra-cjonalne. Demokratyczna masa moga zatem by, wedug filozofa, wycznie tem dla wadz-twa naturalnych elit32.

    Rewolucje demokratyczne, ktrych by wiadkiem, jedynie pogbiy jego niech do de-mokracji. Dla Heraklita nowy porzdek nie posiada cech trwaoci, nie by kosmicznymwiecznym porzdkiem o hierarchicznym charakterze, lecz jedynie stawa si, spoczywajcw zmianie, zatem jego istot stanowia niestabilno. ad ten wedug myliciela skazanyby na niestabilno, gdy prbowa zmieni prawa natury. Nie powinny wic dziwi niepo-chlebne wypowiedzi Heraklita dotyczce nowych demokratycznych przywdcw gdzieich inteligencja i rozum? Wierz wdrownym bardom i bior sobie posplstwo za pedagoga,nie zdajc sobie sprawy, e [...] wikszo jest bez wartoci, a ludzi dobrych jest mao33.

    Mimo i w cigu V w. p.n.e. Ateny wizay si coraz silniej z formu, e rzdzi powinniwszyscy, og ludu, budzia ona sporo sprzeciww (bya ncca w teorii, ale trudna do wpro-wadzenia w ycie). Od 487 r. p.n.e. archontw nie wybiera ju lud w bezporednim gosowa-niu, lecz kandydatw na ten urzd wyznaczano drog losowania. Wyjtkowe uprawnieniaAreopagu sprzyjay podejrzeniom o korupcj lub naduycie wadzy. W 462 r. Efialtes i Pery-kles podnieli te zarzuty wobec najbardziej wpywowego czowieka w Atenach Kimona,ktry zosta uniewinniony. Wkrtce potem przeprowadzili na Zgromadzeniu reform demo-kratyczn. Rad Areopagu pozbawiono wszystkich politycznych uprawnie, ograniczono ju-rysdykcj sdownicz (zawon pniej jeszcze bardziej przez Peryklesa wycznie dospraw, w ktrych wchodziy w gr wzgldy religijne). W nastpstwie Zgromadzenie i heliajawyzwoliy si spod kontroli, zapewniajcej rwnowag w izonomii Klejstenesa, a przed Ate-nami otworzya si droga do penej demokracji, tzn. do objcia wadzy w pastwie przez wi-kszo, czyli lud (demos). Dotychczasowe uprawnienia Areopagu podzielono midzy RadPiciuset, heliaj i Zgromadzenie. Rada staa si organem wykonawczym, heliaja przejasprawy o bezbono i przyjmowanie odwoa. Wkrtce potem Efialtes zgin. wiadomyniebezpieczestw zwizanych z odsuniciem od wadzy Areopagu Ajschylos, w wystawionejw 458 r. p.n.e. Orestei, specjalnie wyeksponowa jego nieskazitelno i autorytet oraz ostrze-ga Ateczykw przed anarchi i niesnaskami. Byo ju jednak za pno lud nie by skonnydo oddania swej wadzy34.

    W tym okresie po raz pierwszy zaczto stawia kwestie teoretyczno-pastwowe, do czegoprzyczynili si sofici Protagoras z Abdery, Gorgiasz z Leontinoj, Prodikos z Keos, Antyfoni Hippiasz z Elidy, czy Trazymach z Chalcedonu. Stworzyli oni szko zakotwiczon w trady-cyjnej filozofii, byli nauczycielami i wychowawcami przygotowujcymi do ycia publiczne-

    54 Agnieszka BIELAWSKA PP 1 13

    32 Cyt. za: H. Olszewski, M. Zmierczak, Historia..., op. cit., s. 20; H. Diels, Die Fragmente der Vorsokratiker,wyd. 6, red. W. Kranz, Berlin 1951, s. 17 i 116. Zob. rwnie: G. W. F. Hegel, Wykady z historii filozofii, prze.i wstp . F. Nowicki, Warszawa 1994, t. 1, s. 389418.

    33 Cyt za: H. Diels, Die Fragmente..., op. cit., s. 84, 104.34 Zob. N. G. L. Hammond, Dzieje Grecji..., op. cit., s. 352353.

  • go, uczyli retoryki oraz sposobw dziaania. Zadawali 2 podstawowe dla nauki o pastwiepytania: Czy wadza powinna nalee do jednej osoby, czy te do prawa, do ktrego musz siwszyscy przyporzdkowa? I czy (na mocy prawa lub niezalenie od niego) wadza w zbioro-woci powinna nalee do jednostki (najlepszej), grupy najlepszych, czy te do wszystkich?Jednoczenie nie udzielali oni jednoznacznej odpowiedzi, jaka forma rzdw jest dobra czynajlepsza. W ich pogldach miecia si zarwno aprobata dla demokracji, jak i wtki uzasad-niajce rzdy arystokratyczne35.

    Wkad sofistw do nauki o pastwie wyraa si, przede wszystkim, w sposobie ujmowa-nia przez nich instytucji i konwencji spoecznych. Zlaicyzowali podstawowe pojcia poli-tyczne, odrzucili rozwaania nad istnieniem i istot bogw, podkrelali, e pastwo nie jestwytworem si pozaziemskich, powstawao ono z woli ludzi, jego zadania s doczesne. Podtym wzgldem byli burzycielami witych tradycji greckich i kadli podwaliny pod greckieowiecenie. Odrzucajc mitologi spoeczn, odzierali z uzasadnie take pozostae instytu-cje, jak prawo i sdy, czy ide sprawiedliwoci36.

    U schyku V wieku p.n.e. greckie poleis dotkn kryzys, ktry wywoa ostr krytyk de-mokracji. Druga wojna peloponeska skoczya si cakowit klsk Aten. Zdaniem Tukidy-desa spowodoway j bdy popenione przez lud ateski i jego przywdcw wynikajcez egoizmu ludu, jego ugrupowa politycznych oraz samych przywdcw. Cho i przywdcaSymmachii Sparta nie unikna bdw w dziaaniu, wykazaa wiksze opanowanie, dzi-ki czemu bya w stanie przewodzi grupie wiadomych swoich celw pastw i utrzymaw niej militarne kierownictwo37. Po zdobyciu miasta w 404 r. p.n.e. Spartanie ustanowili zeswoich zwolennikw rzdy Trzydziestu Tyranw. Sympatyzowa z nimi pisarz, historyki onierz Ksenofont z Aten, ktry po przywrceniu, rok pniej, przez Trasybulosa demokracji,opuci atesk polis i zamieszka w Sparcie. Nice jest wic zaskakujce, i w pismach poli-tyczno-ustrojowych Ksenofont powici wiele miejsca pastwu spartaskiemu. W traktacieUstrj polityczny Sparty wychwala jego zalety, kadc nacisk na stosunki spoeczne (wycho-wanie i obyczaje). Szczeglne zasugi myliciel przypisywa Likurgowi, ktry zapewniSparcie pomylno, dziki nadaniu jej odmiennego ustroju38. Natomiast dzieo Agesilaosuznawane jest za apologi na cze krla Sparty Agesilaosa II, w ktrym wyolbrzymione zo-stay jego zalety i zasugi z pominiciem jego wad39. W swoich licznych dzieach Ksenofontopowiada si za modelem krlestwa arystokratycznego, w ktrym monarcha dzieli wadzz monymi. Krl ojciec i pasterz ludu zobowizuje si do dobrych, czyli nietyraskich,rzdw wraz z elit, za ta ostatnia do posuszestwa i lojalnoci wobec krla40.

    Od 403 r. p.n.e. ustrj Aten uleg znacznym modyfikacjom. Duch i mechanizm dziaaniaateskiej demokracji przeksztacia, przede wszystkim, rozbieno interesw midzy boga-tymi a biednymi. Wadza wykonawcza bya systematycznie osabiana Rada stracia prawokarania mierci, sdzenia spraw o zdrad i odrzucania kandydatw na urzdy na podstawieprzeprowadzonego przez siebie badania. Ostatnie sowo naleao w tym wzgldzie do Zgro-madzenia lub heliai. Ponadto Zgromadzeniu przekazano niektre uprawnienia Rady do-

    PP 1 13 Pastwo i jego ustroje w staroytnej literaturze oraz filozofii greckiej 55

    35 Zob. H. Olszewski, M. Zmierczak, Historia, op. cit., s. 2122.36 Zob. ibidem, s. 22.37 Zob. N. G. L. Hammond, Dzieje Grecji..., op. cit., s. 494.38 Zob. Ksenofont, Ustrj polityczny Sparty, przek. pod kier. R. Kuleszy, Warszawa 2008, s. 1322.39 Zob. Ksenofont, Wybr pism, oprac. J. Schnayder, Wrocaw 1966, s. 2627, 37.40 Zob. H. Olszewski, M. Zmierczak, Historia..., op. cit., s. 22. Zob. rwnie: N. G. L. Hammond, Dzieje Gre-

    cji..., op. cit., s. 607, 609, 611, 613 i n.

  • tyczce rokowa dyplomatycznych i zarzdu finansami pastwa. Wysi urzdnicy budzili naog podejrzliwo ludu i niejeden z nich zosta stracony, wygnany lub skazany na grzywnprzez heliaj. W 378/377 r. wybrano przez losowanie dziewiciu tzw. proedrw, po jednymz kadej fyli, z wyjtkiem tej, ktra wanie penia prytani. Mieli oni przewodniczy jakoprezydium na posiedzeniach Zgromadzenia i Rady. Prawdopodobnie od 366/365 r. p.n.e. wy-znaczono rwnie losowaniem na okres roku sekretarza prytanii, dodatkowo do sekretarzaRady powoywanego co miesic. Okoo 355 r. na yczenie Zgromadzenia wyznaczono z he-liai z 1001 tzw. nomotetw, ktrzy mieli bada dawne i aktualne prawa oraz zmieni je zgod-nie z rezultatem swych bada. Ci, ktrzy pragnli uznawa si za mw stanu, musielinajpierw wkupywa si w aski ludu, by uzyska jakiekolwiek wpywy. Co wicej, milczcezaoenie, e lud nigdy si nie myli, oznaczao, e jego polityka musi by zawsze suszna, a zawszelkie niepowodzenia odpowiedzialno ponosz wykonawcy41.

    Jedn z najbardziej znamiennych charakterystyk polis oraz jej ustrojw znale monaw dzieach Platona z pocztku IV w. p.n.e. Jak twierdzi w Pastwie rdem polis jest ludzkapotrzeba, czyli powstaje ona, poniewa nikt nie jest autarkiczny, nie wystarcza sam sobie42.Wedug myliciela pastwo najlepsze powinno dy do zalet najwyszych i najwaciw-szych ideom, jak powszechno i stao, ma powodowa si nie indywidualnymi pomysamii aspiracjami, lecz oglnymi zasadami. Idealne pastwo-miasto powinno posiada 4 cechykardynalne: mdro, mstwo, umiarkowanie oraz sprawiedliwo43. Co wicej, wedug Pla-tona, spoeczestwo i pastwo maj by zbudowane na podobiestwo duszy czowieka po-dobnie jak dusza skada si z nierwnych, odlanych z rnych kruszcw czci, z ktrychjedna charakteryzuje si inteligencj/mdroci, druga odwag/mstwem, trzecia za pano-waniem nad sob/umiarkowaniem i zaspokaja potrzeby caego organizmu, tak w spoecze-stwie istniej 3 wyodrbnione od siebie grupy spoeczne: wadcy-filozofowie, stranicypastwa/wojownicy oraz rzemielnicy. Platon czsto uywa rwnie analogii, e pastwoma by zbudowane jak organizm, a w nim kady ma zrobi swoje, tzn. to, czego od niego wy-maga wsplny cel wszystkich44. Kada z grup ma inne zadania i musi y w innych warun-kach, tworzy, zatem oddzielny stan spoeczny. Kiedy kady obywatel i kada grupa wykonujew najlepszy sposb swoje funkcje, wtedy polis rozwija si w sposb doskonay i mona okre-li j mianem pastwa sprawiedliwego. Wyrnione przez niego 3 klasy spoeczne, niemiay jednake nic wsplnego z kastami, poniewa miay by otwarte, a nie zamknite, chow stopniu raczej umiarkowanym jak podkrela Platon u rodzicw o okrelonym usposobie-niu mog si rodzi dzieci o innej naturze i innym usposobieniu, wtedy naley je przesun doklasy o odpowiadajcej im naturze, zarwno z niszej do wyszej, jak i na odwrt45.

    Wedug tego filozofa idealna polis musi by oparta na wiedzy i koniecznym, ale i wystar-czajcym, warunkiem jej urzeczywistnienia jest ten, by rzdzcy stali si filozofami albo filo-zofowie rzdzcymi, gdy jedynie mdrzec, filozof moe przenikn tajemnice, jedynie onmoe wznosi dusze do wiata myli/idei, zbliy pastwo do wzorca idealnego. Gdy filozofdotrze do tego, co boskie (co jest jego zadaniem), wtedy kontempluje i naladuje, zgodniez tym ksztatuje samego siebie, a w konsekwencji, postawiony na czele pastwa, take je

    56 Agnieszka BIELAWSKA PP 1 13

    41 Zob. N. G. L. Hammond, Dzieje Grecji..., op. cit., s. 617619.42 Zob. Platon, Pastwo, ksiga II, 369b.43 Zob. ibidem, ksiga IV, 428b; 429a; 430d; 432b i n.44 Zob. ibidem, ksiga IV, 434c435c; 441d442d.45 Zob. ibidem, ksiga III, 415ad; ksiga IV, 423cd. Zob. rwnie: G. Reale, Historia filozofii staroytnej,

    prze. E. I. Zieliski, Lublin 1997, t. II, s. 291300; W. Tatarkiewicz, Historia filozofii..., op. cit., s. 100101.

  • ksztatuje i dostosowuje do tego, co boskie. Troszczy si ponadto o innych by i oni doszli dodobra. Wychodzc z takich zaoe Platon duo uwagi powica wyselekcjonowaniu mo-dych osb, obdarzonych autentyczn natur filozoficzn i ich wychowaniu46.

    Jako e sama mdro nie wystarcza dla poczenia filozofii z polityk, gdy potrzeba dotego siy, w pastwie idealnym niezbdni byli rwnie stranicy. Wojownicy nie mogli posia-da ani posiadoci, ani bogactw (maj wsplne mieszkania), a rodki do ycia mieli otrzymywaod innych obywateli jako zapat za ich dziaalno. To ograniczenie miao by konieczneze wzgldu na wysze dobro i szczcie pastwa bowiem w doskonaej polis nie moga byszczeglnie szczliwa tylko jedna klasa, jako e ze wzgldu na wywaone szczcie pastwajako caoci kada klasa powinna uczestniczy w szczciu tylko w takim stopniu, na jaki po-zwala jej natura. Ponadto stranicy mieli czuwa, aby w tak skonstruowanym pastwie niewprowadzano zmian, ktre doprowadziyby je do upadku, czyli pilnowa by klasa rzdzcanie bya zbyt bogata (gdy prowadzi to do lenistwa, luksusu i umiowania nowoci); ani tezbyt uboga (gdy prowadzi ono do przywar tamtym przeciwnych, a take zamiowania nowo-ci); by pastwo zbyt si nie rozroso ani nie pomniejszyo; aby uzdolnienia i natury jednostekodpowiaday penionym przez nie funkcjom; aby odpowiednio wychowywano najlepszychmodziecw oraz by nie zmieniano praw rzdzcych wychowaniem i nie zmieniano ustrojupolis47.

    Idealna sofokratyczna polis miaa by zatem rygorystycznie zhierarchizowana i mogli doniej nalee tylko ci, ktrzy byli jej potrzebni Platon chcia usun np. poetw, ktrych uwa-a za niestaych w sposobie mylenia i odczuwania, ze wzgldu na to, i mogliby le od-dziaywa na obywateli48. Co wicej, miaa by ascetyczna nie zapewniaa obywatelombezporednich korzyci ani rozkoszy, ani dbr doczesnych. Wrcz wymagano wyrzeczeniasi ich. Stan najniszy nie mia podlega owym wyrzeczeniom, poniewa nie bra udziauw deniu do doskonaoci. Zatem klasa rolnikw, rzemielnikw i kupcw moga posiadadobra i bogactwa, pod warunkiem, e bd niezbyt wielkie, ale rwnie niezbyt mae49.

    W myli Platona pojawiy si rwnie elementy komunistyczne. Wedug niego kady marwne szanse predyspozycje, cechy. Postulowa zatem, aby obywatele idealnego pastwapodlegali wsplnemu wyksztaceniu. Kobietom-stranikom Platon chcia powierzy te samezadania i obowizki, co mczyznom, wychowa je za pomoc tych samych wicze gimna-stycznych czyli miay wiczy nagie oraz uczestniczy w wojnach. Take w klasierzdzcych nie wprowadza rnicy midzy kobiet i mczyzn, uwaajc, e jeli kobietyi mczyni maj takie same zalety, powinni odebra takie samo wychowanie i peni takiesame funkcje w pastwie. Filozof postulowa rwnie wsplno dzieci i kobiet w klasiestranikw, chcia tym samym wyeliminowa w niej instytucj rodziny, zwaywszy na to, etake kobiety powinny zajmowa si wycznie pilnowaniem polis. Dla dwch wyszych sta-nw miaa zosta zniesiona wasno indywidualna50. Platoski komunizm nie mia jednaknic wsplnego z kolektywizmem, wywodzi si raczej z potrzeby posiadania klas stranikwcakowicie oddanych zarzdzaniu i obronie pastwa, a zupenie pomija klas pracownikw,ktra miaa wyczno na administrowanie caym bogactwem. Poza tym teoretyczna moty-wacja tego komunizmu bya zdecydowanie spirytualistyczna i niemal ascetyczna. Niewtpli-

    PP 1 13 Pastwo i jego ustroje w staroytnej literaturze oraz filozofii greckiej 57

    46 Zob. Platon, Pastwo, ksiga V, 473cd; ksiga VI, 499bd; 500b501c.47 Zob. ibidem, ksiga III, 416d417b; ksiga IV, 423c i n.48 Zob. W. Tatarkiewicz, Historia filozofii..., op. cit., s. 100101.49 Zob. Platon, Pastwo, ksiga IV, 419a i n.50 Zob. ibidem, ksiga V, 449c; 455d456a; 457a, cd; 460b; 462ae.

  • wie prawd jest, e bez wzgldu na to, jak szlachetny byby cel, do ktrego Platon dy(zjednoczy pastwo w jedn wielk rodzin, niwelujc to, co podsyca egoizm), wskazaneprzez niego rodki s nie tylko nieadekwatne, ale take zwodnicze. W jego doktrynie tkwi bd,ktry polega na uznaniu, e rasa jest waniejsza ni indywiduum, zbiorowo od jednostki.Platon podobnie jak wszyscy Grecy przed nim nie mieli jasnej koncepcji czowieka jako indy-widuum i niepowtarzalnej jednostki, dlatego nie mg poj, e wanie w tym byciu indywi-dualnoci jednostkow i niepowtarzaln tkwi najwysza warto czowieka51.

    Platon nie poprzesta na charakterystyce idealnej polis, ale opisa w Pastwie rwnie r-ne typy istniejcych ustrojw, ktre, wedug niego, ulegay systematycznej degeneracji.Ogem filozof wyrni ich 5 rodzajw oraz poczy z konkretnymi cechami: arystokracj,czyli rzdy najlepszych, z dobrem i sprawiedliwoci; timokracj, rzdy wojownikw/stra-nikw, z odwag; oligarchi, rzdy bogatych, z chciwoci; demokracj, rzdy ludu, z anar-chi oraz tyrani ze strachem i zbrodni.

    Pierwszy z ustrojw arystokratyczny by, wedug Platona, strzeony i kierowany przeznajlepszych co do natury i z wychowania. Oparty by zatem na cnocie jako na najwyszej war-toci, a wic charakteryzowa si tym, e u rzdzcych oraz obywateli przewag miaa rozum-na cz duszy52.

    W systemie zmian ustrojw przeradza si on w timokracj, ktra w miejsce cnoty stawia-a honory. W ustroju tym (Platon utosamia go, w zasadzie, z ustrojem politycznym Sparty)motywacj dziaalnoci publicznej stawaa si dza zaszczytw, a wic ambicja, natomiastw yciu prywatnym kierowano si zrcznie tajon i maskowan dz pienidza. Zgodniez platoskim opisem, w yciu rzdzcych oraz obywateli takiej polis pojawiao si ju za-chwianie rwnowagi midzy rnymi wadzami, midzy czci rozumn i dwiema czcia-mi irracjonalnymi, a w kocu przewag zyskiwaa cz porednia zapalczywa lubgniewliwa. Ustrj ten by zatem mao stabilny. Wci wzrastajca chciwo stawaa si osta-tecznie powodem wytrcenia wojownikom steru oraz dojcia do wadzy bogaczy53.

    W ustroju oligarchicznym panowanie cnoty zostaje zastpione panowaniem bogactwa,ktre jest dobrem czysto zewntrznym, co oznacza dalszy upadek wartoci. Sprawy publiczneznajdoway si wycznie w rku bogatych, cnota i ludzie dobrzy zostali odsunici na bok,a ubstwo i ubodzy byli w bezwzgldnej pogardzie. Czowiek spdzajc ycie na robieniupienidzy w takim pastwie, jeszcze bardziej niszczy rwnowag swojej duszy i w kocu do-minowaa w nim cz nisza, podliwa. Jak zauwaa Platon, w oligarchii nieuchronny sta-wa si konflikt midzy bogatymi i biednymi, ktry by niemoliwy do przezwycienia.Nienasycona dza bogactwa i pienidzy prowadzia stopniowo do tego, e ludzie przestawalidba o cokolwiek innego poza bogactwem. Modzi wzrastajcy bez wychowania moralnego,zaczynali wydawa pienidze bez umiaru i oddawali si lepo wszelkiego rodzaju przyjemno-ciom. W ten sposb bogaci posiadacze wadzy sabli nie tylko moralnie, ale i fizycznie, domomentu, w ktrym biedni podwadni zdawali sobie z tego spraw i przy pierwszej nada-rzajcej si okazji uzyskiwali nad nimi przewag i wprowadzali rzdy ludu54.

    58 Agnieszka BIELAWSKA PP 1 13

    51 G. Reale, Historia..., op. cit., s. 304305. Koncepcja idealnego pastwa bya wielokrotnie krytykowana. Zob.K. R. Popper, Spoeczestwo otwarte i jego wrogowie, t. 1: Urok Platona, rozdzia 6. Sprawiedliwo totalitarna,s. 132135 i n. oraz rozdzia 10. Spoeczestwo otwarte i jego wrogowie, prze. H. Krahelska, oprac. A. Chmielewski,Warszawa 2010, s. 244247 i n.

    52 Zob. Platon, Pastwo, ksiga VIII, 544e545b.53 Zob. ibidem, ksiga VIII, 545d i n.54 Zob. ibidem, ksiga VIII, 550ce i 555c i n.

  • Demokracj cechuj wedug Platona brak dyscypliny spoecznej, demoralizacja wrdludu, brak respektu dla wadzy oraz kompetencji rzdzcych. Myliciel zauway, i pastwowypeniao si wolnoci, bya to jednak wolno, ktra nie bdc sprzona z wartociami,przeradzaa si w samowol. Oznaczao to, i kady y jak mu si podobao, i jeli chcia,mg nie uczestniczy w yciu publicznym. Sprawiedliwo stawaa si bardzo tolerancyjnai agodna, wydawane wyroki czsto nie byy wykonywane. Piszc o demokracji Platon duouwagi powici kwestii demagogii. Podkrela, i w tym ustroju, kto chcia zrobi karier po-lityczn, nie musia mie odpowiedniej natury, wychowania i kompetencji, wystarczyo, egosi, e jest przyjacielem ludu. Zrczny demagog nie mia zatem trudnoci w zapanowaniunad motochem. Ustrj ten uwaa za najbardziej chwiejny, cho przysonity najbardziejszczelnym parawanem55.

    W najgorszym z ustrojw tyranii racj stanu jest osobisty interes despoty-karierowi-cza. Wypywaa ona z demokracji ze wzgldu na nienasycon ch i nadmiar wolnoci (samo-wol), co w konsekwencji doprowadzio do jej przeciwiestwa niewoli. Jak podkrelamyliciel w ustroju tym tyraski by nie tylko ten, kto sta na czele pastwa, ale take obywa-tele, ktrzy oddawali si zapamitale rozhukanej wolnoci. Tyrania otwiera drog tymdzom i dzikim, wyjtym spod prawa namitnociom, wszystkim gronym pragnieniom,ktre s obecne w kadym czowieku, ale zostay obaskawione przez wychowanie i rozum,tak, e pojawiaj si wycznie w snach56.

    Piszc Pastwo Platon by jeszcze przekonany, e zo nie przestanie nka ludzi dopkirzdw nie obejm filozofowie albo te rzdzcy nie zaczn praktykowa prawdziwej, ideali-stycznej filozofii. W pniejszych Prawach uzna, e niemoliwe jest wdroenie sofokracjii opisywa ustrj, ktry drugie zajmuje miejsce57. Filozof pragn zaprojektowa taki modelpastwa, w ktrym jego obywateli poczy poczucie wsplnoty i wzajemna przyja. Wspl-nota przyjaci oznaczaa jednak zwizek, w ktrym ludzie szanuj si wzajemnie i nie trak-tuj innych jak niewolnikw. Najbardziej waciwym dla takiej wsplnoty nie byo juidealne krlestwo rozumu, lecz pastwo wolne, rozumne i zwizane przyjani58. Aby speniw cel, pastwo to powinno posiada ustrj mieszany, zawierajcy w sobie elementy demo-kracji i monarchii istniej jak gdyby dwa macierzyste ustroje pastwowe, z ktrych wyoniysi, mona najsuszniej powiedzie, inne postacie pastw. Jeden naleaoby nazwa monar-chi, a drugi demokracj [...]. Od nich pochodz, jak powiedziaem, prawie wszystkie inneustroje pastwowe w swej barwnej rnorodnoci. Posiada musz one bezwzgldnie coz charakteru obu tych form macierzystych, jeeli wolno i przyja kierowana rozumem maw nich panowa59.

    W takim ustroju nadal najwaniejsz rol mia spenia rozum polis miaa by zorgani-zowana i rzdzona w oparciu o rozumne prawa. Wprowadzanie tych praw nie moe rwno-czenie abstrahowa od wymaga stawianych przez rzeczywisto. Rozum teoretyczny, ktrydy ku temu co doskonae, ku wiatu idei, musi sta si rozumem praktycznym: musi w swejkierowniczej funkcji uwzgldni rwnie fakt, e dobrze urzdzone pastwo tworzy bdzie

    PP 1 13 Pastwo i jego ustroje w staroytnej literaturze oraz filozofii greckiej 59

    55 Zob. ibidem, ksiga VIII, 555b i n.; 560bc.56 Zob. ibidem, ksiga VIII, 562a564a; 569bc; ksiga IX, 573c; 576a. Na temat ustrojw w platoskim Pa-

    stwie zob. G. Reale, Historia..., op. cit., s. 314322; O. Gigon, Gwne problemy filozofii staroytnej, prze. P. Doma-ski, Warszawa 1996, s. 238242.

    57 Zob. Platon, Prawa, ksiga V, 739a; 739e.58 Zob. ibidem, ksiga III, 693b.59 Ibidem, 693d.

  • wsplnota wolnych obywateli60. W pastwie miaa panowa, w przeciwiestwie do totalnejwolnoci panujcej w tym czasie w greckich poleis, wolno umiarkowana, ograniczonaprzez autorytet61.

    Kolejnym greckim filozofem yjcym w IV w., ktry niezwykle precyzyjnie opisywai analizowa przyczyny powstania pastwa oraz jego ustroje, by Arystoteles. Myliciel tentwierdzi w dziele Polityka, e pastwo naley do tworw natury, czowiek jest z natury stwo-rzony do ycia w spoeczestwie (w polis), a wic e czowiek jest stworzeniem politycz-nym (zoon politikon). Wedug Arystotelesa natura podzielia ludzi na mczyzn i kobiety,ktrzy cz si ze sob, by stworzy pierwsz wsplnot w celu prokreacji i zaspokojeniapodstawowych potrzeb. Rodzin tworz 4 elementy: relacje mona, relacje ojciecdzieci,relacja panniewolnicy oraz sposb zdobywania potrzebnych rzeczy, a w szczeglnoci bo-gactw62. Poniewa nie wystarcza ona sama sobie, powstaje wioska (gmina miejska), ktra jestszersz wsplnot zmierzajc do systematycznego zaspokajania potrzeb yciowych. Jednakani rodzina, ani wioska nie wystarczaj do zagwarantowania warunkw ycia doskonaego,tzn. ycia moralnego. T form zagwarantowa mog jedynie prawa, urzdy i zoona organi-zacja pastwa. To w polis jednostka wychodzi ze swego egoizmu i zaczyna y nie wedugtego, co jest subiektywnie dobre, ale tego, co jest dobre naprawd i obiektywnie. Powstaje onazatem dla osignicia dobra. Jej celem jest zapewnienie szczliwego ycia oraz wszechstron-nego rozwoju materialnych i duchowych potrzeb czowieka63.

    Naley doda, i wedug filozofa pastwo tworzone jest przez obywateli64. Aby by oby-watelem jakiego pastwa-miasta, nie wystarczy mieszka na jego terytorium, ani by potom-kiem obywateli, trzeba mie prawo udziau w sdach i w rzdzie tzn. w zgromadzeniachludowych, ktre ustanawiaj prawa i rzdz pastwem65.

    Zgodnie z Arystotelesem najwysza wadza urzeczywistniaa si w rnych formach.Moe j sprawowa jeden tylko czowiek, niewielu ludzi albo wiksza cz ludzi. Kadaz tych form rzdw moe by sprawowana w sposb prawidowy lub nieprawidowy. Kiedyjednostka lub niewielka grupa wada ku oglnemu poytkowi, to takie ustroje s waciwe,zdrowe, zgodne z natur, a wic dobre, jeli natomiast ze wzgldu na wasn korzy czy tojednostki, czy grupy, czy masy, to s to zwyrodnienia. Za formy ustrojw prawidowych uwa-a monarchi/krlestwo, arystokracj i polite66. Arystoteles nie przesdza, ktry z tychustrojw jest najlepszy a, ponadto, wyrnia rne ich formy.

    Krlestwo wystpowao, wedug niego, wtedy, gdy w jakim pastwie istnieje i dzierywadz czowiek, ktry przewysza wszystkich innych doskonaoci. Filozof zauwaa, ew Sparcie, gdzie krlestwo najbardziej byo oparte na prawie, krl nie posiada wadzy nadwszystkim, lecz mia tylko naczelne dowdztwo na wojnie oraz powierzano mu czynnocizwizane z kultem bogw. Owo doywotnie dowdztwo mogo by dziedziczne lub otrzymy-wane w drodze wyboru. Inny rodzaj krlestwa wedug Arystotelesa wystpowa u ludwbarbarzyskich cho oparte byo ono na prawie i tradycji, wadza krlw podobna bya dotyranii. Trzeci rodzaj krlestwa zauway u dawnych Grekw. Bya to tyrania pochodzca

    60 Agnieszka BIELAWSKA PP 1 13

    60 Z. Stawrowski, Platon o demokracji, Civitas. Studia z filozofii polityki 1998, nr 2, s. 101118.61 Zob. Platon, Prawa, ksiga III, 698ab.62 Zob. Arystoteles, Polityka, tum. L. Piotrowicz, Warszawa 1964, ksiga I, rozdzia I, 1252b1253a.63 Zob. ibidem, ksiga I, rozdzia I, 1252a; ksiga III, rozdzia V, 1281a.64 Zob. ibidem, ksiga I, rozdzia I, 1252ab.65 Zob. ibidem, ksiga III, 1253a i 1275a. W definicji tej odzwierciedla si szczeglna cecha greckiej polis, w kt-

    rej czowiek czu si tylko wtedy obywatelem, gdy bezporednio uczestniczy w rzdach.66 Zob. ibidem, ksiga III, rozdzia V, 1279a.

  • z wyboru aisymneta ktra posiadaa podstaw prawn, ale nie miaa oparcia w tradycji.Nastpny rodzaj jednowadztwa krlewskiego stanowio dla niego krlestwo czasw bohater-skich, ktre opierao si na zgodzie rzdzonych i prawnej podstawie dziedzictwa. Ostatniz nich to krlestwo zorganizowane na ksztat gospodarstwa domowego, w ktrym krl wadajednym miastem lub ludem, bd te wiksz ich liczb67.

    Ustrj arystokratyczny wystpuje wtedy, gdy panuje niewielu (najlepsi) ku najwikszemupoytkowi pastwa i jego czonkw. Rwnie arystokracja miaa, wedug Arystotelesa, kilkaodmian sprawiedliwie na miano arystokracji zasugiwa ustrj, w ktrym rzdy sprawowaliludzie najlepsi pod wzgldem moralnym. Tylko w tej odmianie dobry czowiek i dobry oby-watel to to samo. Arystokracja wystpuje rwnie wtedy, gdy przedstawicieli wadzy wybierasi ze wzgldu na ich bogactwo i warto moraln. Mianem tym mona rwnie nazwaustroje, ktre odchylaj si od politei ku oligarchii68.

    Politea, wedug Stagiryty, bya najbardziej odpowiedni form ustroju dla wspczesnychmu pastw greckich. Byy to rzdy obywateli, mieszanina oligarchii i demokracji, w ktrejprzewag uzyskiway elementy demokracji. Rzdzio w nim wielu (jak w demokracji), a niemniejszo (jak w oligarchii), chodzio jednak nie o wikszo ubog, lecz o wikszo wy-starczajco zamon, aby mc suy w wojsku, a take posiadajc wojenne uzdolnienia. Po-litea bya zatem ustrojem doceniajcym warstw redni, ktra wanie dlatego, e byarednia, dawaa wiksz gwarancj stabilnoci69.

    Arystoteles wymieni rwnie warunki, ktre sprawiaj, e pastwo jest idealne (szczli-we). Liczba mieszkacw oraz terytorium polis nie powinny by ani za mae, ani za due.Obywatele maj charakteryzowa si konkretnymi cechami takimi, ktre wyrniay Gre-kw (byy wyporodkowaniem i syntez cech ludw pnocnych i wschodnich). Nard greckiuwaa za peen ducha wojennego, odwany i twrczy, dlatego trwale utrzymuje sw wolnoi ma najlepsze urzdzenia pastwowe i byby w stanie panowa nad wszystkimi narodami,gdyby si w jedno pastwo zespoli70. Ponadto, aby istnie, pastwo musi mie rwnie rol-nikw, ktrzy zaopatruj w ywno; rzemielnikw, ktrzy dostarczaj narzdzi i wyro-bw; wojownikw, ktrzy broni je przed buntownikami i wrogami zewntrznymi; kupcw,ktrzy powikszaj zamono; ludzi ustalajcych, co poyteczne dla wsplnoty i jakie sprawa obywateli wzgldem siebie oraz kapanw, ktrzy zajmuj si kultem71.

    W pastwie idealnym obywatele nie mieli zajmowa si rzemiosem, handlem i rolnic-twem, ale wojn, rzdzeniem i kultem. Co wicej, mieli peni te same obowizki, ale w r-nym czasie najpierw mieli by wojownikami, potem radnymi i na kocu kapanami.Arystoteles przewidywa, e bd oni zamoni, poniewa dbr materialnych dostarcz rolni-cy, rzemielnicy i kupcy, oraz e bd dysponowali wolnym czasem potrzebnym do uprawianiacnoty i penego urzeczywistnienia ycia szczliwego. Owa arete obywateli bya warunkiemszczcia pastwa. Uwaajc, i cnota istnieje w pojedynczym obywatelu, Stagiryta twier-dzi, i pastwo moe sta si i by szczliwe tylko w takiej mierze, w jakiej staje si i jestcnotliwy kady obywatel. Pomocne w osigniciu szczcia miao sta si wychowanie, ktrebdzie musiao oddziaywa w taki sposb, eby ciao yo ze wzgldu na dusz, a niszeczci duszy ze wzgldu na czci wysze, a w szczeglnoci eby by urzeczywistniany idea

    PP 1 13 Pastwo i jego ustroje w staroytnej literaturze oraz filozofii greckiej 61

    67 Zob. ibidem, ksiga III, rozdzia IX, 1284b1285b.68 Zob. ibidem, ksiga IV, rozdzia V, 1293b.69 Zob. ibidem, ksiga V, rozdzia VI, 1293b1294a; ksiga IV, rozdzia VII, 1294ab.70 Ibidem, ksiga VII, 1327b.71 Zob. ibidem, ksiga VII, 1328b.

  • czystej kontemplacji. Wychowanie miao zacz si od wychowania ciaa, ktre rozwija siwczeniej ni rozum, pniej nastpi miao wychowanie popdw, instynktw i poda, nakoniec wychowanie duszy rozumnej72.

    Za zwyrodnienia ustrojw Arystoteles uznawa oligarchi, tyrani oraz demokracj. Oli-garchia wystpowaa, wedug niego, pod kilkoma postaciami, po pierwsze, gdy dostp do urz-dw uzaleniony by od bardzo wysokiego cenzusu majtkowego, czyli ubodzy stanowicywikszo nie mieli do nich dostpu. O ustroju tym mona byo te mwi w przypadku, gdykryterium by wysoki cenzus, a do tego piastujcy urzdy sami wybierali nastpcw. Oligar-chia wystpowaa rwnie w przypadku dziedzicznoci urzdu oraz gdy wystpowaa dzie-dziczno urzdw i dodatkowo wadao nie prawo, lecz urzdnicy. W tym ostatnim rodzajuistniao panowanie wielmow, ktre bliskie byo monarchii (ludzie stawali si wszechwad-nymi panami)73.

    Tyrania, wedug tego filozofa, jest despotycznym jednowadztwem nad wsplnot pa-stwow i wystpowaa w 3 formach. W dwch z nich zbliaa si do pewnego stopnia dowadzy krlewskiej, gdy obie miay prawn podstaw i zgod podwadnych monarchy, po-siaday one jednak znamiona tyranii, poniewa wadza bya despotyczna i kierowaa si sa-mowol. Jako ich przykady Arystoteles przywoywa ustroje ludw barbarzyskich, ktrewybieray samowadnych monarchw oraz dawnych Hellenw, ktrzy w podobny sposbpowoywali monarchw (aisymnetw). Najbardziej na to miano zasugiwa trzeci rodzaj tyra-nii, gdy by przeciwiestwem penego krlestwa byo to panowanie jednego nieodpowie-dzialnego czowieka nad wszystkimi, rwnymi i lepszymi od siebie, ku jego korzyci, a niepoytkowi podwadnych. Jego wadza nie zasadzaa si na zgodzie poddanych74.

    Pod nazw demokracja, podobnie jak Platon, filozof ten rozumia taki ustrj, ktry zanie-dbujc dobro wszystkich, faworyzowa interesy najuboszych w sposb niesprawiedliwy,a zatem Arystoteles nadawa temu terminowi znaczenie negatywne bliskie demagogii. Demo-kracj okrela jako rzdy biednych, dla korzyci ubogich. Precyzowa, e bd, w jaki popadaten ustrj, polega na przyjciu, e skoro wszyscy s w rwnym stopniu wolni, to powinni byrwni take pod kadym innym wzgldem. Jak podkrela, istniao kilka odmian demokracji mg by to ustrj, w ktrym najpeniej przeprowadzona zostaa zasada rwnoci czybiedni czy bogaci w niczym nie gruj jedni nad drugimi, ani te nie skupiaj jednostronniecaej wadzy, lecz s sobie rwni. O demokracji mona byo rwnie mwi, gdy lud miawikszo, a o wszystkim rozstrzygaa ustawa. Wystpowaa ona rwnie wtedy, gdy urzdyzalene byy od cenzusu majtkowego, ktry by niski oraz gdy wszyscy obywatele braliudzia w rzdach, jednak panowao prawo. Jako demokracj okrela Arystoteles rwnie ust-rj, w ktrym wszyscy maj dostp do urzdw, jeli tylko s obywatelami, i panuje prawo,oraz gdy obowizuj te same zasady, ale panem jest lud, a nie prawo gdy rol rozstrzygajcgraj kadorazowe uchway, a nie prawo. Przedostatnim wyrnionym rodzajem demokracjibya ta, w ktrej lud wystpujcy jako monarcha stara si okaza sw wadz nie kierujc siprawem i stawa si despot taka demokracja odgrywaa, wedug myliciela, rol analo-giczn do tyranii midzy monarchiami. Najgorsz bya demokracja, w ktrej zaniedbujc do-bro wszystkich faworyzowano interesy najuboszych w sposb niesprawiedliwy75.

    62 Agnieszka BIELAWSKA PP 1 13

    72 Zob. ibidem, 1327b; 1329a; 1333ab. Zob. rwnie: G. Reale, Historia..., op. cit., s. 521525.73 Zob. ibidem, ksiga IV, rozdzia V, 1292a1293a.74 Zob. ibidem, ksiga IV, rozdzia VII, 1295a.75 Zob. ibidem, ksiga IV, rozdzia IV, 1291b1292a.

  • Podbj Grecji przez Aleksandra Wielkiego, pod koniec IV w. p.n.e., pooy kres niepod-legoci poleis. Ateski orator Demostenes bez skutku apelowa do jednoci politycznejwszystkich Hellenw i domaga si wystpienia przeciwko przekltemu Macedoczykowi. Nagruzach pastw-miast oraz na terytoriach Egiptu i rozlegych obszarach zachodniej Azji po-wstao imperium, ktre dao pocztek nowej epoce. Pocigno to za sob nie tylko ostry kry-zys wiadomoci politycznej Grekw, ktrzy przeksztacili si stopniowo w poddanychnowych wadcw imperium macedoskiego, krlestwa egipskich Ptolemeuszy czy zachodnio-azjatyckich Seleukidw, ale take wymieszanie narodowoci i kultur. W opartych na dalekoposunitym centralizmie i autokratyzmie nowych strukturach zabrako miejsca na wszech-stronniejsz aktywno obywatelsk, a podstawowe kanony greckiej doktryny politycznejstraciy swe znaczenie. Wizy czce Greka z rodzinn polis rozluniy si i osaby. Sprawywane zaczy przerasta mury pastwa-miasta76.

    Myliciele hellenistyczni signli do tradycji staroytnego Wschodu i zasymilowali prze-konanie o boskoci monarchy. Celem, ktry pragnli osign, byo zespolenie wok tronuzdezintegrowanego spoeczestwa oraz poddanie go procesom hellenizacyjnym. Krl opisy-wany by jako ostoja wrd kataklizmw epoki, symbol jednoci, ojciec ludu, przedmiotdumy swych poddanych oraz gwarant ich bezpieczestwa. Zaakceptowanie monarchii, wrczabsolutnej, przez wiat grecki byo przewrotem w postrzeganiu rzeczywistoci politycznej.A do czasw Aleksandra Wielkiego naturalnymi ramami ycia i dziaalnoci byo dla wszyst-kich Grekw jedynie pastwo-miasto, wolna i autonomiczna, niemal zawsze republikaskapolis. Arystoteles sdzi, e istniej dwa odrbne gatunki czowieka: do jednego zalicza dzi-kie plemiona koczownicze oraz olbrzymie rzesze ludzkie yjce pod despotycznymi rzdamiw gigantycznych monarchiach Wschodu, do drugiego wolnych obywateli pastw-miast;[...]. W tej nowej epoce wiat helleski musia wreszcie pogodzi si z krlami. Dopiero terazmonarchia zostaa uznana take przez Grekw za normalne ramy ycia spoecznego [...]77.

    W tym okresie wan rol w rozwoju nauki o pastwie oraz wytumaczeniu jednowadz-twa odegraa szkoa cynikw najstarsza szkoa hellenistyczna, utworzona w kocowymokresie istnienia polis. Jej zaoycielem by Antystenes z Aten78, ucze Gorgiasza i Sokratesa,przeciwnik Arystotelesa. Cynicy byli wiadkami rozpadu dawnego wiata i struktur, do-wiadczyli wszystkich kataklizmw epoki przejciowej. Ich odpowied na pytanie, jak yw nowej rzeczywistoci bya surowa, skrajnie anarchistyczna, niepozbawiona elementw ka-tastrofizmu. Brzmiaa ona y wasnym yciem, ksztatowa sw osobowo bez ogldaniasi na formy proponowane przez nowe pastwo. Filozofia ycia cynikw bya prosta najwa-niejsz wartoci w yciu czowieka byo szczcie, ktre polegao na cnocie, ta za na yciuzgodnym z natur identyfikowan z przyrod. Naturalne potrzeby czowieka stanowio to, cobyo mu absolutnie niezbdne. Gosili skrajny minimalizm i indywidualizm, a take pochwadla ycia na onie biologicznie pojmowanej natury, ktre doprowadziy do odrzucenia kr-pujcych konwencji spoecznych, nie do przyjcia, bo niezgodnych z natur. Byli w zwizkuz tym przeciwni pastwu. Pastwo uwaali za zo, bo stanowio twr nienaturalny, majcyswj pocztek w dziaalnoci ludzkiej. Idea bezpastwowoci, zastpiona tez, e czowiekma tylko jedn ojczyzn, ktr jest cay wiat, czya si w szkole cynikw z daleko posuni-

    PP 1 13 Pastwo i jego ustroje w staroytnej literaturze oraz filozofii greckiej 63

    76 Zob. H. Olszewski, M. Zmierczak, Historia doktryn..., op. cit., s. 34; A. widerkwna, Hellenika. Wizerunekepoki od Aleksandra do Augusta, Warszawa 1974, s. 2833.

    77 A. widerkwna, Hellenika..., op. cit., s. 7778.78 Na temat cynikw zob. Diogenes Laertios, ywoty i pogldy sawnych filozofw, tum. K. Leniak, Warszawa

    1985, s. 307362. O Antystenesie traktuje ksiga VI, rozdzia 1. Antystenes, s. 307317.

  • tym prymitywizmem, m.in. z akceptacj dla cakowitej swobody obyczajw, a nawet z za-aprobowaniem ludoerstwa i kazirodztwa79. W mniej skrajnej wersji swej doktryny cynicygosili, e trzoda ludzka musi mie nad sob pana, ale powinien on wzi sobie za wzr He-raklesa i by jak on nadczowiekiem trudzcym si nieznuenie i podejmujcym wci noweprace, by przezwyciy wszelkie zo, jakie istnieje gdziekolwiek na wiecie. Wadza krlew-ska uwaana bya zatem przez nich za cikie brzemi dla tego, kto chce j dobrze piastowa,przysparzajce mu wicej cierpie ni przyjemnoci, wicej chwil udrki ni spokoju80.

    Po mierci Aleksandra w 323 r. p.n.e. zwierzchnictwo nad Grecj i Macedoni otrzymaAntypater. Nie chcc mu si podporzdkowa, przywdcy ateskich demokratw zorganizo-wali pod hasem wolnoci wszystkich Hellenw powstanie przeciwko Macedonii, na ktregoczele stan Demostenes. Po pocztkowych sukcesach, Grecy ponieli klsk, Ateny zostayzmuszone do kapitulacji i wydania antymacedoskich politykw oraz do zapacenia kontry-bucji. Wadza w miecie przesza w rce oligarchw. Wzgldny spokj trwa do mierci An-typatera w 318 r., kiedy to o wadz zaczli walczy wyznaczony przez regenta wdzi dyplomata Poliperchon i syn Antypatera Kassander. Ostatecznie w 317 r. rzdy w Atenachobj namiestnik wyznaczony przez Kassandra Demetriusz. Dy on do umiaru, spokojui dobrobytu oraz unika wszelkich przeladowa oraz represji. Tyran wiadomie zrezygno-wa ze wszelkich marze o przywrceniu wietnoci politycznej Aten. Zarzucano mu, e dbawycznie o bogatych (znis liturgie obciajce najbogatszych obywateli) oraz, e jest nie-konsekwentny w postpowaniu skpi pienidzy na cele wojskowe, a jednoczenie wydawazbytkowne uczty i przyjcia. Popularnoci nie dodawa mu take stacjonujcy w Pireusie,jako gwarant bezpieczestwa, garnizon macedoski. W kocu w 307 r. p.n.e. Demetriusz zo-sta wygnany. Nastpc zosta jego imiennik postrzegany jako bg i wyzwoliciel spod mace-doskiego jarzma. Wezwany przez ojca Antygona, powrci do Aten w 304 r. jako krl zwanyPoliorketesem Zdobywc Miast81.

    W tym okresie pojawi si i otworzy szko w Atenach Epikur z Samos. Epikureizm uwa-any jest za wzorzec ycia skomponowany na uytek jednostki. Jego zwolennicy uwaali, emdrzec dochodzi do wewntrznej wolnoci wtedy, gdy przestawa y w strachu, gdy niegnbiy go troski i zmartwienia. Droga do szczcia miaa wie zatem wrd przyjemnoci,synonimem cnoty byo bowiem uywanie wszelkich doczesnych rozkoszy, ktre dawaa cy-wilizacja. Epikurejczycy twierdzili jednake, e trzeba umie y w dobieraniu sobie przy-jemnoci naleao czyni staranny wybr i unika wszystkiego, co by zakcio wewntrznyspokj82. Nie lekcewayli konwencji spoecznych i politycznych, tolerowali pastwo i uzna-wali jego wartoci uwaali je za poyteczne, gdy zapewniao minimum moralnoci, gwa-rantowao wewntrzny spokj, chronio jednostk przed zawici innych83. Epikurejczycyodwracali si od intryg politycznych i pomagali wadzy wycznie, gdy wymagao tego ichbezpieczestwo84.

    64 Agnieszka BIELAWSKA PP 1 13

    79 Zob. H. Olszewski, M. Zmierczak, Historia doktryn..., op. cit., s. 35 i n.80 Zob. A. widerkwna, Hellenika..., op. cit., s. 8081.81 Zob. ibidem, s. 40 i n.82 Zob. Diogenes Laertios, ywoty i pogldy sawnych filozofw, ksiga II, rozdzia 8. Arystyp, s. 124; ksiga X.

    Epikur, s. 592, 630, 635637.83 Prawdziwy mdrzec jednake nie mia pasjonowa si polityk nie miaa pociga go suba obywatelska.

    Obowizki wobec pastwa odwodziy bowiem czowieka od uywania, zatruwajc smak przyjemnoci, utrudniaypraktykowanie cnoty. Zob. ibidem, ksiga X. Epikur, s. 630631, 637639, 645647.

    84 Zob. H. Olszewski, M. Zmierczak, Historia doktryn..., op. cit., s. 3536.

  • Nurtem, ktry rozwija si w Atenach, mniej wicej w tym samym czasie, i zaway na po-strzeganiu pastwa by stoicyzm najbardziej popularna doktryna hellenistyczna, ktra ucho-dzia za oficjaln filozofi85. Za twrcw szkoy uwaa si Zenona z Kition, Chryzypa z Soloioraz Kleantesa z Assos86. Stoicki wiat by rozumnym adem i harmoni. Naturalny porzdekkosmosu oparty by na determinizmie wszystkim rzdzio przeznaczenie, los. Mdrouwaano za identyczn z wolnoci, gdy tylko czowiek mdry by zarazem wolny, tylko onakceptowa oparty na rozumie porzdek wiata i nie usiowa go zmieni. Pogld ten dopro-wadzi do fatalizmu, nakazywa poddawa si nakazom boskiego adu i przyjmowa ze sto-ickim spokojem najwiksze nawet przeciwnoci. Stoicy twierdzili, e ludzie s z naturyrwni ale tylko w tym sensie, e w kadym tkwi ta sama iskra boa, ktra mu pozwalaposi mdro, kady ma wic szans by mdrym i tym samym wolnym, ale nie kady sinim staje. Wolno i niewola byy zatem kategori ducha, stanem wewntrznym87. Stoicyzmdaleki by zatem od kwestionowania wspczesnej sobie rzeczywistoci, aprobowa prywatnwasno oraz spoeczn nierwno. Myliciele nalecy do tego nurtu gitko przystosowy-wali si do realiw spoecznych i polityczno-ustrojowych. Zasad bya wsppraca z wadz najstarsi przedstawiciele szkoy z oddaniem suyli monarchii hellenistycznej. Stoicy chtnieprzenikali do grup rzdzcych i penili funkcje doradcw na dworach wadcw, byli wycho-wawcami elit spoecznych, a stoicki myliciel Marek Aureliusz dostpi godnoci cesar-skiej88. Widzieli w polityce narzdzie realizacji swojej filozofii kosmosu, ktrym rzdzi ro-zum i w konsekwencji mdrzec, a zatem stoik, aprobowa wspprac z pastwem tylkowtedy, gdy uznawa je za twr rozumny. Cho uwaali, e kosmiczny porzdek i jego prawamogy by wytyczn dziaalnoci wadcy w kadym ustroju, podobnie jak kady wadca moeby zy bo nierozumny niezalenie od formy rzdw, nie unikali systematyk i klasyfikacjiustrojw pastwowych89. Ostatecznym celem byo jednake usunicie granic midzy pa-stwami narodowymi, zerwanie z tradycyjnym przeciwstawieniem Hellenw i barbarzycw.

    Epok hellenistyczn nazywa si okresem najszerszej ekspansji greckiej polis, w ktrymjej polityczne i kulturalne oddziaywanie okrela si jako najdoniolejsze. Obok starychpastw-miast rozsianych w Grecji waciwej wyrastay dziesitkami nowe. Midzy absolu-tyzmem krla a autonomi polis istniaa jednak sprzeczno bardzo trudna do pogodzenia.Kad ingerencj krla w sprawy wewntrzne, wolna polis musiaa odczuwa jako zamach najej autonomi w jej ustroju nie byo miejsca dla samowadcy krl natomiast nie mg nieingerowa, jeli chcia pozosta krlem w swoim pastwie. Trudnoci nie skoczyy si na-wet wtedy, gdy uznano go bogiem. Miasta, co prawda, wznosiy otarze, ale nadal zazdroniestrzegy swej wolnoci90.

    Z pozoru ustrj greckich poleis w III w. p.n.e. nie uleg jeszcze adnym zmianom nadalmiay one Zgromadzenie Ludowe, Rad i urzdnikw w rzeczywistoci ycie politycznepastwa-miasta, w ktrym wszyscy obywatele mogli na rwni uczestniczy, oraz owe orga-ny wadzy niewiele znaczyy. U schyku tego wieku w wiat grecki wkroczyli Rzymianie.W 147 r. p.n.e. Zwizek Achajski rozpocz wojn z Rzymem, prbujc uwolni si od jego

    PP 1 13 Pastwo i jego ustroje w staroytnej literaturze oraz filozofii greckiej 65

    85 Nie tylko przenikna na grunt rzymski, ale bya jednym ze rde ideologii wczesnego chrzecijastwa.86 Na temat stoikw zob. Diogenes Laertios, ywoty i pogldy..., op. cit., ksiga VII, s. 363463. Stoicy odegrali

    powan rol rwnie w doktrynie politycznej Rzymu szczeglnie Panecjusz, Polibiusz oraz Cicero.87 Zob. H. Olszewski, M. Zmierczak, Historia doktryn..., op. cit., s. 3639.88 Pogldy dotyczce stoicyzmu Marek Aureliusz przedstawi w dziele pt. Rozmylania. Zob. Marek Aureliusz,

    Rozmylania, prze. M. Reiter, Kielce 2010.89 Zob. H. Olszewski, M. Zmierczak, Historia doktryn..., op. cit., s. 3639.90 Zob. A. widerkwna, Hellenika..., op. cit., s. 8889.

  • zalenoci. W nastpnym roku zosta pokonany i rozwizany, a Grecja staa si prowincjrzymsk.

    * * *

    Staroytni myliciele i poeci greccy byli nie tylko wnikliwymi obserwatorami wydarzepolitycznych, ale rwnie niejednokrotnie potrafili w trafny sposb opisa i oceni cechy cha-rakterystyczne ustrojw im wspczesnych i minionych. Rozwaania te wywary znacznywpyw na rozwj nauki o pastwie, na sposb jego charakterystyki, ujmowania zada i ogra-nicze nakadanych na nie, a take na sposb definiowania i postrzegania ustrojw. Take za-kusy filozofw na stworzenie ustroju doskonaego do dzi zachwycaj i inspiruj mylpolityczn oraz wywouj yw polemik.

    Nie mona nie zauway, i w rozmylaniach staroytnych przebija troska o dobro polis,a nacisk pooony zosta na negatywne konsekwencje zmian ustrojw, cho oznaczay onerwnie wzrost aktywnoci szerokich warstw ludnoci wolnej i prowadziy do wzrostu ichkultury politycznej. Dziki nim na agorze uksztatowaa si jawno ycia publicznego, a zna-jomo ustaw i procedury prawnej przestaa by monopolem elity. Rozwijaa si rwniesztuka oratorska. Nie mona jednak nie przyzna racji obawom wyraanym przez staroyt-nych wobec demokracji przejcie wadzy przez lud, rozhukana wolno, spadek znacze-nia organw sprawowania wadzy, zachwianie rwnowagi midzy liczb obywateli i tych, conimi nie byli oraz prowadzone liczne wojny doprowadziy do utraty znaczenia i samo-dzielnoci greckich poleis, a w kocu do ich zniknicia z kart historii91.

    Bibliografia

    Arystoteles, Polityka, tum. L. Piotrowicz, Warszawa 1964.

    Arystoteles, Ustrj polityczny Aten, http://www.katedra.uksw.edu.pl/biblioteka/arystoteles_ateny.pdf.

    Diels H., Die Fragmente der Vorsokratiker, wyd. 6, red. W. Kranz, Berlin 1951.

    Diogenes Laertios, ywoty i pogldy sawnych filozofw, tum. K. Leniak, Warszawa 1985.

    Gigon O., Gwne problemy filozofii staroytnej, prze. P. Domaski, Warszawa 1996.

    Hammond N. G. L., Dzieje Grecji, przek. A. widerkwna, Warszawa 1973.

    Hegel G. W. F., Wykady z historii filozofii, prze. i wstp . F. Nowicki, Warszawa 1994, t. 1.

    Herodot, Dzieje, tum. S. Hammer, Warszawa 1959.

    Homer, Iliada, prze. F. K. Dmochowski, Warszawa 1990.

    Jaeger W., Paideia, prze. M. Plezia, Warszawa 1962, t. I.

    Komaniecki K., Historia staroytnej Grecji i Rzymu, Warszawa 1955.

    Kornatowski W., Rozwj poj o pastwie w staroytnej Grecji, Warszawa 1950.

    Ksenofont, Ustrj polityczny Sparty, przek. pod kier. R. Kuleszy, Warszawa 2008.

    Ksenofont, Wybr pism, oprac. J. Schnayder, Wrocaw 1966.

    Kubiak Z., Literatura Grekw i Rzymian, Warszawa 1999.

    Kunicki B., Kultura fizyczna antycznej Grecji (ideologia, filozofia, nauka), Pozna 2002, http://www.wbc.poz-nan.pl/Content/1490/M-317.html.

    Marek Aureliusz, Rozmylania, prze. M. Reiter, Kielce 2010.

    66 Agnieszka BIELAWSKA PP 1 13

    91 Do przyczyn utraty znaczenia poleis naleaoby zaliczy rwnie inne, jak wzrost znaczenia i potgi pozo-staych pastw; kryzys ekonomiczny; spadek znaczenia bstw Hellenw oraz przejcie elementw kultury Wschodu.Nie s one jednak bezporednim skutkiem rzdw demokratycznych, dlatego nie zostay wymienione powyej.

  • Olszewski H., Zmierczak M., Historia doktryn politycznych i prawnych, Pozna 1994.

    Platon, Pastwo, prze. W. Witwicki, Warszawa 2010.

    Platon, Prawa, tum. M. Maykowska, Warszawa 1997.

    Plutarch, The Parallel Lives, tum. B. Perrin, Cambridge 191426, http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Ro-man/Texts/Plutarch/Lives/home.html.

    Popper K. R., Spoeczestwo otwarte i jego wrogowie, prze. H. Krahelska, oprac. A. Chmielewski, Warszawa2010, t. 1: Urok Platona.

    Reale G., Historia filozofii staroytnej, prze. E. I. Zieliski, Lublin 1997, t. I i II.

    Satori G., Teoria demokracji, prze. P. Amsterdamski, D. Grinberg, Warszawa 1994.

    Stawrowski Z., Platon o demokracji, Civitas. Studia z filozofii polityki 1998, nr 2.

    widerkwna A., Hellenika. Wizerunek epoki od Aleksandra do Augusta, Warszawa 1974.

    Tatarkiewicz W., Historia filozofii, Warszawa 2003, t. 1.

    Teognis, Theognidea, w: T. R. Martin, Ancient Greece. From Prehistoric to Hellenistic Times, Yale 2000.

    West M. L., Wschodnie oblicze helikonu. Pierwiastki zachodnioazjatyckie w greckiej poezji i micie, prze. M. Filip-czuk, T. Polaski, Krakw 2008.

    The state and political systems in ancient literature and Greek philosophy

    Summary

    The paper presents the political system of the Greek poleis between the 8th century BC and2nd century AD. It analyzes the standpoints of ancient thinkers and poets from the point ofview of the development of studies on the state, the manner of its description, the approach toits tasks and the limitations imposed on the state, as well as how political systems were de-fined, perceived and transformed, aiming towards democracy.

    PP 1 13 Pastwo i jego ustroje w staroytnej literaturze oraz filozofii greckiej 67

  • /ColorImageDict > /JPEG2000ColorACSImageDict > /JPEG2000ColorImageDict > /AntiAliasGrayImages false /CropGrayImages true /GrayImageMinResolution 300 /GrayImageMinResolutionPolicy /OK /DownsampleGrayImages true /GrayImageDownsampleType /Bicubic /GrayImageResolution 300 /GrayImageDepth -1 /GrayImageMinDownsampleDepth 2 /GrayImageDownsampleThreshold 1.50000 /EncodeGrayImages true /GrayImageFilter /DCTEncode /AutoFilterGrayImages true /GrayImageAutoFilterStrategy /JPEG /GrayACSImageDict > /GrayImageDict > /JPEG2000GrayACSImageDict > /JPEG2000GrayImageDict > /AntiAliasMonoImages false /CropMonoImages true /MonoImageMinResolution 1200 /MonoImageMinResolutionPolicy /OK /DownsampleMonoImages true /MonoImageDownsampleType /Bicubic /MonoImageResolution 1200 /MonoImageDepth -1 /MonoImageDownsampleThreshold 1.50000 /EncodeMonoImages true /MonoImageFilter /CCITTFaxEncode /MonoImageDict > /AllowPSXObjects false /CheckCompliance [ /None ] /PDFX1aCheck false /PDFX3Check false /PDFXCompliantPDFOnly false /PDFXNoTrimBoxError true /PDFXTrimBoxToMediaBoxOffset [ 0.00000 0.00000 0.00000 0.00000 ] /PDFXSetBleedBoxToMediaBox true /PDFXBleedBoxToTrimBoxOffset [ 0.00000 0.00000 0.00000 0.00000 ] /PDFXOutputIntentProfile () /PDFXOutputConditionIdentifier () /PDFXOutputCondition () /PDFXRegistryName () /PDFXTrapped /False

    /CreateJDFFile false /Description > /Namespace [ (Adobe) (Common) (1.0) ] /OtherNamespaces [ > /FormElements false /GenerateStructure false /IncludeBookmarks false /IncludeHyperlinks false /IncludeInteractive false /IncludeLayers false /IncludeProfiles false /MultimediaHandling /UseObjectSettings /Namespace [ (Adobe) (CreativeSuite) (2.0) ] /PDFXOutputIntentProfileSelector /DocumentCMYK /PreserveEditing true /UntaggedCMYKHandling /LeaveUntagged /UntaggedRGBHandling /UseDocumentProfile /UseDocumentBleed false >> ]>> setdistillerparams> setpagedevice

Recommended

View more >