Pojam i Znacaj Poreza Na Dohodak

  • Published on
    30-Jun-2015

  • View
    4.574

  • Download
    5

Transcript

Univerzitet u Sarajevu

POJAM I ZNAAJ POREZA NA DOHODAKSEMINARSKI RAD

Predmet: Komparativni poreski sistemi Profesor: dr. Sead Kreso Asistent: Lejla Lazovi Pita STUDENTI Kahvi Selma Jamakovi Hana emo Irma Jahi Mehmed

Sarajevo, mart 2011. godine

SADRAJSADRAJ .......................................................................................................................................................................... 2 1 2 UVOD........................................................................................................................................................................ 3 POJAM I ZNAAJ POREZA NA DOHODAK ................................................................................................... 4 2.1 CILJEVI I UINCI POREZA NA DOHODAK ............................................................................................................. 4 2.1.1 Porez na dohodak kao instrument fiskalne politike ...................................................................................... 4 2.1.2 Porez na dohodak kao instrument redistribucijske politike .......................................................................... 5 2.1.3 Porez na dohodak kao instrument konjukturne politike ................................................................................ 5 2.2 OBLICI POREZA NA DOHODAK ............................................................................................................................ 5 2.3 ELEMENTI POREZA NA DOHODAK ....................................................................................................................... 6 2.3.1 Poreski obveznik ........................................................................................................................................... 6 2.3.2 Poreska osnovica .......................................................................................................................................... 6 2.3.3 Poreska stopa................................................................................................................................................ 6 2.3.4 Poreske olakice ........................................................................................................................................... 7 2.4 OBILJEJA POREZA NA DOHODAK....................................................................................................................... 7 2.5 PORESKA SKALA ................................................................................................................................................ 8 2.6 SISTEMI POREZA NA DOHODAK .......................................................................................................................... 8 2.7 EKONOMSKI ASPEKTI PORESKIH PRAVINOSTI ................................................................................................... 9 3 POREZ NA DOHODAK U SRBIJI ..................................................................................................................... 11 3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.1.4 4 5 Porez na zarade .......................................................................................................................................... 11 Porez na prihode od samostalne djelatnosti ............................................................................................... 11 Porez na kapitalne dobitke.......................................................................................................................... 12 Godinji porez na dohodak graana ........................................................................................................... 12

POREZ NA DOHODAK U OSTALIM ZEMLJAMA ....................................................................................... 13 POREZ NA DOHODAK U BOSNI I HERCEGOVINI ..................................................................................... 14 5.1 5.2 REFORMA POREZA NA DOHODAK ..................................................................................................................... 14 POREZ NA DOHODAK U STRUKTURI JAVNIH PRIHODA ....................................................................................... 15

6

ZAKLJUAK ........................................................................................................................................................ 18

LITERATURA................................................................................................................................................................ 19

2

1

UVOD1

pravni entitet mora plaati dravi ili funkcionalnom ekvivalentu dravi (npr. plemena). Predstavljaju

Porez predstavlja finansijsku naplatu ili drugi nametnutu obavezu, koju svaki pojedinac ili

najvanije i najizdanije dijelove javnih prihoda. Bitno je napomenuti da se radi o optem, prinudnom i bez protivnaknade davanju u novcu, koje se utvruje prema poreskoj snazi obaveznika, a ija sredstva se koriste od strane drave radi pokria optih potreba i interesa i bez njih drava ne bi mogla normalno da funkcionie. Postoje razliite vrste poreza koji se mogu kvalifikovati prema razliitim kriterijama. Treba voditi rauna o poreznoj snazi i drugim subjektivnim okolnostima. Porezi se dijele na subjektivne (porez na dohodak pojedinca ili obitelji) i objektivne (porez na neki dio imovine). Porezni sistemi se razlikuju od zemlje do zemlje, no meutim postoji nekoliko poreznih oblika, koji imaju presudnu ulogu u poreznim sistemima svih zemalja, a to su: porez na dohodak, porez na dobit, porez na dodatu vrijednost, porez na promet i porez na imovinu.

1

B. Rajievi ; Javne finansije; Beograd (2005.).

3

2

POJAM I ZNAAJ POREZA NA DOHODAK

Da bismo definisali porez na dohodak, moramo prvo objasniti ta zapravo jeste dohodak. Polazei od teorijske definicije, fiskalnog stanovita, dohodak se definie kao zbir svih neto prihoda koje je poreski obveznik ostvario u datom periodu (prihodi iz radnog odnosa lina primanja, prihodi od samostalne djelatnosti, prihodi od kamata i dividendi i dr.). 2 Prihod predstavlja vrijednost realizovanih uinaka 3 (proizvoda i usluga) na tritu. Rije je o svakom poveanju obaveznikovih sredstava bez obaveze naknadnog vraanja. Porez na dohodak predstavlja vrstu poreza kojim se oporezuje dohodak fizikih i pravnih osoba i jedan je od najznaajnijih poreskih oblika svake savremene drave 4. Karakteriu ga finansijska izdanost, elastinost i predvidivost, pa je pogodan za ostvarivanje mnogih ciljeva ekonomske i socijalne politike. Prvi oblik poreza na dohodak uveden je u 18. vijeku kada je William Pitt mlai uveo cedularni oblik poreza na dohodak jer su mu trebala sredstva zbog ratovanja Velike Britanije sa Francuskom. Nakon prestanka ratne opasnosti on je ukinut, ali je kasnije u vie navrata bio ponovo uvoen. 1842. godine je poslednji put uveden u Engleskoj i nakon toga je ostao sve do dananjih dana. Porez na dohodak moe biti progresivan, degresivan i proprocionalan, u zavisnosti od propisa u dravnom zakonodavstvu i predstavlja vaan poreski oblik.

2.1 Ciljevi i uinci poreza na dohodakU savremenim poreskim sistemima porezu na dohodak ima zadatak da: 2.1.1 poslui kao izdaan instrument prikupljanja prihoda u budet, ispuni oekivanja na podruju politike redistribucije dohotka, poslui kao instrument konjukturne politike 5.

Porez na dohodak kao instrument fiskalne politike

Primjena poreza na dohodak omoguuje prilagoavanje ekonomskim prilikama osoba od kojih se ubire i to putem progresivne tarife. Potrebno je odrediti poresku sposobnost obveznika da iz ostvarenog dohotka izdvaja novana sredstva za potrebe drave. Jedno od moguih ogranienja izdanosti poreza na dohodak je u tome to se njime ne smiju naruiti pretpostavke ostvarivanja poreza. Likvidnost ovog poreza je mnogo vea, nego kod npr. poreza na imovinu ili nasljedstvo. Visok stepen prilagodljivosti poreza na dohodak moe takoer biti i uzrok poveanog obima i vrste poslova, pa i trokova i na strani drave i na strani poreskog obveznika. Finansijska izdanost poreza na dohodak je ograniena na nain da moe dovesti do smanjenja elje za ostvarivanjem dohotka iznad odreene visine, i mogu se praviti poreenja mogueg ili realnog poreskog optereenja sa drugim obveznicima, koji po njegovom miljenju ulau znatno2 3

Brmmerhoff D., Javne financije, 7. izdanje, Mate, Zagreb 2000., str. 287-328 Keetovi I., Reforme poreskog sistema, Privredna tampa d.o.o., Sarajevo, 2004., stranica 95 4 http://bs.wikipedia.org/wiki/Porez 5 Keetovi I., Reforme poreskog sistema, Privredna tampa d.o.o., Sarajevo, 2004., stranice 98

4

manje napora za sticanje dohotka. 2.1.2 Porez na dohodak kao instrument redistribucijske politike

Porez na dohodak je jedan od uspjenijih poreza pomou kojeg se djelotvorno moe uticati na redistribucije neto dohotka. Redistributivni efekat poreza na dohodak moe se vidjeti u kompenzacijskoj ulozi u odnosu na potrone poreze. Poreski obveznici sa niim dohocima nose znatno vei teret, pa progresivnom porezu na dohodak je dodijeljena zadaa postizanja proporcionalnosti poreskog optereenja. U prilog redistribucijskoj funkciji ide i argument da porezni obveznici koji raspolau viom ekonomskom snagom mogu vie sredstava izdvojiti za tednju i na taj nain nabaviti vie imovine. Takoer, imaju realnu ansu za sticanje uveanog dohotka. Raspodjela dohotka zasnovana na naelu potreba, koriguje raspodjelu nastalu na osnovu djelovanja trita i manifestuje se na podruju socijalne politike. I taj princip zahtjeva da se BDP raspodijeli privatnim domainstvima prema potrebama koje ima. Meutim, zbog subjektivne komponente, kao to je broj lanova porodice, samo drava ili neka druga mjerodavna institucija moe utvrditi koje e i kolike individualne potrebe drutvo priznati. 2.1.3 Porez na dohodak kao instrument konjukturne politike

Porez na dohodak treba biti izgraen i prilagoen razvojnoj politici primjenom aktivnog i pasivnog instrumentarija, a da pri tom ne utie negativno na politiku rasta i ciljeve koji se ele postii. Pasivna fleksibilnost utie na to da se prihodi od poreza smanjuju pri padu dohotka, a pri poveavanju dohotka poveavaju vie nego proporcionalno. To znai da porez na dohodak u privredi automatski djeluje stabilizirajue.

2.2 Oblici poreza na dohodakOsnovni oblici poreza na dohodak 6 su: engleski (britanski) oblik poreza na dohodak, romanski oblik i germanski oblik poreza na dohodak

Kod engleskog tipa poreza na dohodak najprije se oporezuju primjenom proporcionalnog opteg poreza na dohodak (income tax) pojedini dijelovi dohotka, a potom se dohoci koji prelaze utvreni iznos oporezuju primjenom dodatnog progresivnog poreza (surtax). Income tax se ubire od porezu podlonih prihoda, cedula, koje su dijelom podijeljene na cases, s tim da se za cedule i cases primjenjuju posebne odredbe pri utvrivanju oporezivog iznosa pojedinog prihoda. Romanski oblik poreza na dohodak jo se uvijek oslanja na cedule kao sastavni dio postupka oporezivanja dohotka. Germanski tip poreza na dohodak odlikuje se time to se ukupni dohodak oporezuje primjenom jednog jedinstvenog progresivnog poreza na dohodak, s tim da se u obzir uzimaju lina svojstva poreznog obaveznika.6

Brmmerhoff D., Javne financije, 7 izdanje, Mate, Zagreb, 2000, stranice 287-328

5

Porez na dohodak treba razlikovati od poreza na dobit, jer se prvim oporezuje ukupan prihod (veinom lini dohodak graana), dok se porezom na dobit oporezuju profiti preduzea.

2.3 Elementi poreza na dohodakPri definisanju poreza na dohodak moramo objasniti sljedee elemente 7: 2.3.1 poreski obveznik, poreska osnovica, poreske olakice i poreske stope

Poreski obveznik

U veini savremenih drava poreskim obveznikom se smatra pojedinac (fiziko lice), dok je u nekim poreskim sistemima to porodica, jer se smatra da se na taj nain vri oporezivanje prema ekonomskoj snazi i izbegava poreska evazija. Kada se za poreskog obveznika uzme fiziko lice, vano je utvrditi principe oporezivanja: princip neograniene poreske obaveze, teritorijalni princip i princip dravljanstva.

Princip neograniene poreske obaveze u centar panje stavlja prebivalite. Prema ovom principu oporezuju se svi prihodi jednog lica koje ima prebivalite u zemlji, nezavisno od toga da li su prihodi ostvareni u zemlji ili inostranstvu, i nezavisno od dravljanstva poreskog obveznika. Teritorijalni princip podrazumijeva da poreska obaveza tereti samo prihode ostvarene u zemlji, pa su na plaanje poreza obavezna i lica koja nemaju prebivalite u zemlji. Princip dravljanstva poreski tereti dravljanina jedne zemlje koji ima prebivalite u drugoj zemlji tako to plaa na pojedine prihode ostvarene u inostranstvu porez zemalja iji je dravljanin. 2.3.2 Poreska osnovica

Poreska osnovica sa teorijskog aspekta shvaena je kao dohodak svih izvora i odreena je vrstom prihoda, kao to su: plate, svi oblici naknada koje imaju karakter linih primanja a vezani su za obavljanje poslovne aktivnosti, dohoci od obavljanja poljoprivredne aktivnosti, dohoci od samostalne djelatnosti svih oblika proizvodne i neproizvodne aktivnosti, dohoci po osnovu zakupa imovine, porast vrijednosti imovine (kapitalni dobici), kamate i dividende. U zavisnosti od zakona, stopa poreza moe se razlikovati od vrste dohotka. Kapitalni dohoci mogu biti oporezovani kada se ostvare (pri prodaji dionica) ili kada se upiu (kada im se trina vrijednost povea). U nekim zakonodavstvima, odreene vrste dohodaka mogu biti potpuno osloboene ovog poreza, na primjer, stipendije ili penzije, ili mogu biti osloboene do odreenog iznosa. 2.3.3 Poreska stopa

Stope poreza na dohodak su progresivne i imaju funkciju da bolje zahvate ekonomsku snagu obveznika i neutraliu regresivna dejstva posrednih poreza i da omogui ravnomjernu raspodjelu7

Brmmerhoff D., Javne financije, 7 izdanje, Mate, Zagreb, 2000, stranice 287-328

6

poreskog tereta meu poreskim obveznicima. Prednosti koje ima progresivno oporezivanje ogleda se u ostvarivanju socijalno-politikih ciljeva oporezivanja, budui da vri znaajnu redistribuciju dohotka i imovine poreskih obveznika. Ovakva vrsta poreskih stopa podstie pojedinca na produktivniji rad, jer veim radom se eli kompezirati umanjenje dohotka plaanjem poreza. Meutim postoje i neki nedostaci progresivnih poreskih stopa. Prije svega, destimulativno djeluje na privrednu aktivnost poreskih obveznika jer viim stopama nagativno utie na zalaganje na radu, veu produktivnost i slino. 2.3.4 Poreske olakice

Poreske olakice se sastoje od: poreskih odbitaka, poreskih izuzea i odbitaka od poreske obaveze.

Poreski odbici najee obuhvataju: dobrotvorne priloge, trokove obrazovanja, doprinose penzionom osiguranju, premije ivotnog osiguranja, kamate na stambene kredite, izdatke za zdravstvene usluge i gubitke usljed nesrea i kraa. Poreska izuzea uvode se na osnovu broja lanova porodice, uz razliit sistem obrauna za izdravane lanove. Npr. prvo dijete koje je izdravano, drugo dijete, izdravani roditelji i slino. Odbitak od poreske obaveze predstavlja poresko izuzee pojedine stavke iz poreske osnovice, koja ne ulazi u obraun poreza. Najee je ovaj oblik vezan za razvoj odreene privredne grane djelatnosti ili poreskog obaveznika. Time se vri poresko izravnjavanje prije ubiranja prihoda.

2.4 Obiljeja poreza na dohodakPostoji nekoliko obiljeja poreza na dohodak 8: izvor, osnovica i objekt poreza je sam dohodak; u svijetu ne postoji jedinstvena definicija dohotka; oporezuje se neto dohodak; oporezuje se stvarno ostvareni dohodak, a ne pretpostavljeni dohodak; oporezuje se neovisno od svrhe i troenja dohotka i neovisno od izvora od kojeg je ostvaren; glavni predstavnik subjektivnog poreza; postojanje raznih poreznih olakica i osloboenja; skup porez za dravu i poreznu administraciju.

Porez na dohodak je direktni porez. Primjenom progresivne stope namee se na oporezovani dohodak pojedinca. Zbog prilagodljivosti ovog poreza, sposobnost plaanja pojedinca i progresivnosti poreske stope, postie se pravednija raspodjela dohotka, to ovu vrstu poreza svrstava u vane poreske oblike. Porez na dobit ima sve elemente poreza na dohodak. Slinost sa porezom na dohodak pojavljuje se u sluajevima kada se rasporeena dobit preduzea usmjerava u dohodak dioniara.

8

Popovi D., Poreski sistem, 2 izdanje, Dosije, Beograd, 1999., stranice 165-217

7

2.5 Poreska skalaPorez na dohodak se plaa na prihode iz svih izvora, osim onih koji su izuzeti Zakonom. Izvore prihoda ine prihodi ostvareni po osnovu: linih primanja, samostalne djelatnosti, imovine i imovinskih prava, kapitala i kapitalnih dobitaka. Porez na dohodak se obraunava, u zavisnosti od oporezivog dohotka (razlika izmeu dohotka i priznatih rashoda koje je poreski obveznik imao pri ostvarivanju i ouvanju tog dohotka), primjenom sljedee poreske skale: Na godinjem nivou poreska skala izgleda ovako: iznos oporezivog dohotka do 785 od 785 do 2615 od 2615 do 4577 preko 4577 Na mjesenom nivou poreska skala izgleda: iznos oporezivog dohotka do 65 od 65 do 218 od 218 do 381 preko 381 visina poreza u eurima 0 0 + 15% na iznos preko 785 274 + 19% na iznos preko 2615 647 + 23% na iznos preko 4577 visina poreza u eurima 0 0 + 15% na iznos preko 65 23 + 19% na iznos preko 218 54 + 23% na iznos preko 381

2.6 Sistemi poreza na dohodakHistorijski posmatrano, mogu se uoiti tri razliita pristupa oporezivanja dohotka graana. U savremenoj praksi i u veini razvijenih zemalja svijeta, u najveoj primjeni je sistem globalnog poreza na dohodak 9. Postoje sljedei sistemi poreza na dohodak: cedularno oporezivanje, globalno oporezivanje i mjeovito oporezivanje.

Cedularni sistem polazi od koncepta kojim se svaka vrsta obaveznikovih prihoda oporezuje posebnim porezom, ija je stopa proporcionalna. Cedularni porezi su objektivni, bitno je napomenuti da ne vode rauna o ukupnoj ekonomskoj snazi obveznika, niti njegovim linim i porodinim prilikama; njime se oporezuje odreeni prihod, iskljuivo prema njegovim stvarnim svojstvima. Cedularni porezi su takoer i analitiki, jer pogaaju samo jedan element poreskog dogaaja (samo pojedinane vrste obveznikovih prihoda). Ovaj sistem se koristi se i u Federaciji Bosne i Hercegovine, jer je postupak utvrivanja poreske obveze relativno jednostavan, to je njegova najvea prednost. Ta prednost se ogleda u mogunosti voenja odgovarajue fiskalne politike kroz primjenu razliitih stopa na prihode. Nedostaci cedularnog oporezivanja su ti to se ne dotiu linosti obveznika, njegovih porodinih prilika ili njegovih drugih prihoda. Oni tako ne obezbjeuju pravinost pri oporezivanju. Drugi nedostatak se ogleda u slabijim dezinflatornim mogunostima i nepostojanju automatskog stabilizacionog djelovanja na konjunkturna kretanja. Globalni (sintetiki) porez je zasnovan na konceptu po kojem sve prihode koje obveznik9

http://web.efzg.hr/dok//FIN/abajo//fin_6.1.%20JF%20Porezi%20na%20dohodak%20i%20dobit.pdf

8

ostvari u odreenom periodu (najee kalendarskoj godini) treba oporezovati sveobuhvatnim porezom, ija je stopa progresivna. Za razliku od cedularnog, koji je objektivni, globalni porez na dohodak je subjektni porez. Globalni porez vodi rauna o ukupnoj ekonomskoj snazi obveznika i o njegovim linim i porodinim prilikama. U Federaciji BiH su okviri ovog vida oporezivanja u pripremi, odnosno u fazi razmatranja u Parlamentu Federacije BiH. Mjeoviti sistem je kombinacija, koja se zasniva na cedularnom oporezivanju pojedinih prihoda tokom godine, praena komplementarnom progresivnom stopom poreza, koji se po isteku godine primjenjuje na ukupan prihod (dohodak). Ovaj model oporezivanja dohotka naziva se jo i romanskim tipom, jer je dugo primjenjivan u romanskim zemljama (Francuskoj, Belgiji, paniji, Italiji i Portugalu), a i danas se primjenjuje u nekim zemljama Latinske Amerike. Varijanta tog sistema postojala je i u republikama bive SFRJ. Sistemi poreza na dohodak graana u praksi esto kombinuju elemente koji su rezultat ekonomske teorije i elemente koji su posljedica drutvenih normi. Elementi dva alternativna pristupa, globalnog i cedularnog, najee se prepliu pri oporezivanju dohotka graana.

2.7 Ekonomski aspekti poreskih pravinostiPri dizajniranju poreskog sistema neophodno je analizirati osnovne ekonomske aspekte predloenog nacrta. Ekonomisti i poreski strunjaci najvie panje posveuju slJedeim aspektima poreskih pravinosti: poreskoj efikasnosti, trokovima administracije i trokovima poreskih obveznika, poreskoj pravinosti i poreskoj konkurentnosti 10. Poreska efikasnost se odnosi na teorijski pojam ekonomske Pareto efikasnosti. Naplaeni porezi predstavljaju vidljiv i opipljiv troak privrednih subjekata. Meutim, poreski sistemi takoer izazivaju promjene u ponaanju poreskih obveznika koje nisu toliko vidljive, ali rezultuju gubitkom ekonomske efikasnosti i suboptimalnom alokacijom privrednih resursa. Kao prva aproksimacija, moe se uzeti da poreski sistemi u principu treba da se oslanjaju na to iru poresku osnovicu (sa to manje neoporezivih izuzetaka) i da poreske stope budu ujednaene i umjerene kako bi se minimizovali negativni uticaji na privrednu aktivnost. Trokovi administracije i trokovi poreskih obveznika predstavljaju rashode dravnih organa koji su neophodni kako bi se pravilno administrirali i sprovodili poreski zakoni. I ova stavka ukljuuje i sredstva poreskih obveznika pri ispunjavanju zakonski propisanih obaveza trokovi voenja poreskog knjigovodstva, popunjavanja poreskih prijava, uplate poreza. Poeljno je da trokovi administracije i poreskih obveznika budu to manji, kako bi se to manje ekonomskih resursa preusmeravalo iz privrednih aktivnosti na ispunjavanje administrativnih i zakonskih normi. Poreska pravinost oslikava drutveni konsenzus da pojedinci u drutvu treba da plaaju porez u skladu sa svojim mogunostima (ability-to-pay princip). Najee se ostvareni prihod uzima kao pokazatelj platene moi poreskih obveznika. Razlikujemo dvije dimenzije poreske pravinosti: Horizontalna pravinost ukazuje da bi pojedinci sa istim ili slinim nivoom prihoda trebalo da plaaju priblino isti iznos poreza bez obzira na nain na koji su prihodi ostvareni. Ovaj princip sugerie da bi razliite kategorije prihoda trebalo da budu podlone istom poreskom tretmanu. Vertikalna pravinost govori da bi u drutvu trebalo da postoji odreen stepen socijalne pravinosti i preraspodele dohotka putem progresivnog oporezivanja) koje podrazumijeva vee poreske stope za pojedince sa veim ostvarenim prihodima.

10

Jurkovi Pero, Javne financije, Masmedia, Zagreb, 2002., stranice 307-311

9

Vano je primjetiti da je horizontalna pravinost u znaajnoj mjeri posljedica ekonomske teorije i u skladu je sa minimizacijom Pareto gubitaka putem ujednaenih poreskih stopa. Meutim, progresivno oporezivanje koje implicira vertikalna pravinost nije rezultat ekonomske teorije ve drutvenih normi, koje propisuju da bi bogatiji slojevi drutva trebalo da budu podloni viim poreskim stopama. Na taj nain, pojedinci koji ostvaruju vee prihode i profitiraju od postojeeg stanja u drutvu subvencioniu siromanije slojeve drutva, ime se umanjuju socijalne razlike i spreavaju drutvene napetosti. Poreska konkurentnost postaje sve vaniji aspekt svih poreskih sistema, zbog ubrzanog trenda globalizacije svjetskih trita i regionalnih integracija. Za malu, otvorenu ekonomiju kao to je BiH, koja sve vie pristupa regionalnim integracijama, veoma je bitno da li e pojedine poreske odredbe poveati ili smanjiti njenu regionalnu konkurentnost. U teoriji i praksi su se pojavili sledei alternativni pristupi u oporezivanju dohotka fizikih lica: 1. 2. 3. dualni porez na dohodak, proporcionalni porez na dohodak (flat tax) negativni porez na dohodak (negative income tax).

Kako bi ouvale konkurentnost svojih poreskih sistema, ali i zadrale odreen stepen vertikalne pravinosti, nordijske zemlje (Danska, Norveka, Finska, vedska) su devedesetih godina uvele dualni sistem poreza na dohodak koji eksplicitno zasebno oporezuje prihode od kapitala i prihode od rada. Prihodi od kapitala (kamate, dividende, kapitalne dobiti) podloni su proporcionalnom oporezivanju po jedinstvenoj i umjerenoj poreskoj stopi kako bi se destimulisao odliv kapitala. Prihodi od rada (zaposlenje, samostalna delatnost, penzije) oporezuju se viim i progresivnim poreskim stopama. S obzirom na to da zarade u svim zemljama ine najvei dio oporezivog dohotka graana, progresivnim oporezivanjem prihoda od rada moe se postii znaajan stepen preraspodjele dohotka u drutvu. Poseban poreski tretman za prihode od kapitala i prihode od rada omoguava jednostavniji dizajn poreskog sistema sa vie cedularnih elemenata i znaajniju naplatu poreza po odbitku. Najnoviji trend u oporezivanju dohotka jesu sistemi jedinstvene poreske stope (Flat-rate) koje su implementirale zemlje poput Slovake, Rusije, Estonije ili Letonije. Sistemi jedinstvene poreske stope predstavljaju (progresivne) globalne sisteme s relativno visokim neoporezivim godinjim cenzusom i jedinstvenom poreskom stopom za prihode iznad neoporezivog cenzusa. Ovi sistemi su eliminisali znaajan broj socijalnih poreskih programa prisutnih u tradicionalnim globalnim sistemima i preusmerili sprovoenje socijalne politike na stranu budetskih rashoda. Jednostavan oblik sistema jedinstvene stope predstavlja primamljivo reenje za zemlje poput Rusije ili Slovake, koje su imale veoma komplikovane globalne sisteme koje je u praksi bilo teko sprovoditi. Studije o inicijalnim efektima prelaska sa globalnih na sisteme jedinstvene stope, govore o znaajnom smanjenju obima poreskih utaja i porastu fiskalnih prihoda. Moemo primjetiti da u modernom ekonomskom okruenju 21. vijeka sve vie aspekata globalnih sistema postaje neadekvatno i neprimenljivo. Prije svega, mobilnost kapitala onemoguava da se prihodi od kapitala u praksi oporezuju visokim stopama. Takoe, regionalne integracije i globalna konkurencija ograniavaju znaajniju progresivnost pri oporezivanju zarada.

10

3

POREZ NA DOHODAK U SRBIJI

Mjeoviti sistem oporezivanja dohotka graana u Srbiji se primjenjuje na sve prihode, osim nekih izuzetaka koji se oporezuju cedularno tokom godine; kao i na lica koja ostvare prihod iznad odreenog nivoa plaaju dodatni godinji porez na dohodak Predmet oporezivanja je dohodak (zbir prihoda ostvarenih u toku kalendarske godine, umanjen za trokove povezane sa ostvarivanjem dohotka). Oporezivi dohodak je manji od zbira prihoda po osnovu: trokova vezanih za ostvarenje dohotka, izuzimanja odreenih prihoda od oporezivanja ostalih oslobaanja i olakica . U okviru poreskog sistema oporezuju se slijedei prihodi: zarade, prihodi od samostalne delatnosti, prihodi od autorskih prava, intelektualne svojine i sl., prihodi od poljoprivrede i umarstva, prihodi od kapitala, prihodi od nepokretnosti, kapitalni dobici i ostali prihodi.

Brojne vrste prihoda uglavnom socijalnog i humanitarnog karaktera (npr. socijalna pomo, penzije i invalidnine, otpremnine, uenike i studentske stipendije, premije i regresi za poljoprivredu i dr.) izuzete su od oporezivanja. 3.1.1 Porez na zarade

Zarada ini preko 80% oporezivih prihoda fizikih lica u Srbiji. Porez na zarade uestvuje sa oko 77% u prihodima od poreza na dohodak. Poreski obveznik je fiziko lice koje ostvaruje zaradu, a poslodavac je poreski platac. Poreska osnovica je bruto zarada i druga lina primanja iz radnog odnosa umanjeni za neoporezivi iznos. Neoporezivi minimum u 2010. iznosi oko 6.554 hiljada dinara. Poreska stopa - proporcionalna i iznosi 12%. Poreska oslobaanja su relativno brojna, ali nisu bilansno znaajna (prevoz do posla, dnevnice, smetaj na slubenom putu, premije dobrovoljnog penzijskog osiguranja do odreenog limita i dr.) 3.1.2 Porez na prihode od samostalne djelatnosti

Predmet oporezivanja prihod ostvaren pruanjem profesionalnih usluga kao i od drugih delatnosti, koji nije oporezovan po drugom osnovu. Poreski obveznik je preduzetnik (npr. frizeri, advokati...). Poreska osnovica - oporeziva dobit koja se utvruje u skladu za Zakonom o porezu na dobit (preduzetnici koji vode dvojno knjigovodstavu) ili Zakonom o porezu na dohodak graana (preduzetnici koji vode prosto knjigovodstvo). Poreska stopa iznosi 10%. Poreske olakice se odobravaju na nain definisan Zakonom o porezu na dobit . Porez na prihode od samostalne delatnosti ima mogunost paualnog oporezivanja za lica koja nisu u stanju da vode poslovne knjige ili bi im voenje knjiga otealo obavljanje djelatnosti

11

3.1.3

Porez na kapitalne dobitke

Predmet oporezivanja je kapitalni dobitak koji se definie kao razlika izmeu prodajne i revalorizovane nabavne cijene oporezuje se realizovani dobitak prilikom prodaje prava vlasnitva nad nekretninama, udjela i vlasnikih hartija od vrijednosti i dr.

Poreska osnovica je pozitivna razlika izmeu prodajne cijene i revalorizovane nabavne cijene. Prodajna cijena je ugovorene cijena ili cijena koju odredi poreski organ (ako je ugovorena cijena manja od trine). Poreska stopa iznosi 10%. Mogunost prebijanja kapitalnih dobitaka i kapitalnih gubitaka, kao i prenoenje gubitaka u naredni period (do pet godina). Poresko oslobaanje pri prodaji nekretnina, ako poreski obveznik ostvareni prihod iskoristi za reavanje stambenog pitanja (sopstvenog ili lanova porodice). 3.1.4 Godinji porez na dohodak graana

Poreska osnovica - razlika izmeu dohotka za oporezivanje i linih odbitaka: za poreskog obveznika u iznos od 40% od prosene godinje zarade u Srbiji i za svako izdravano lice u iznosu 15% od prosene godinje zarade u Srbiji.

Navedeni odbici mogu da iznose najvie 50% dohotka za oporezivanje. Poreske stope su progresivne i iznose: 10% - do nivoa estostruke prosene godinje zarade, odnosno 15% na iznos preko estostruke prosene godinje zarade 10% do nivoa osmostruke prosjene godinje zarade, odnosno 15% na iznos preko osmostruke prosjene godinje zarade (za rezidente strance i rezidente graane Srbije upuene na rad u inostranstvo)

12

4

POREZ NA DOHODAK U OSTALIM ZEMLJAMA

Za poveanje najviih poreznih stopa uglavnom su se odluile razvijene zemlje Europe 11. Stopu poreza na dohodak najvie je poveala Velika Britanija, za ak 10 %, sa 40 na 50 posto, a slijedi je Norveka s rastom najvie stope sa 40 na 47,8 posto. Zemlje nae regije uglavnom su ostale pri istim stopama u odnosu na prolu godinu. Meutim, zemlje u kojima je lina potronja izrazito pala i koje su prole godine uvele razliite oblike poreza solidarnosti u ovoj su godini odluile sniziti stopu poreza na najvie dohotke. Takvi trendovi zabiljeeni su u Maarskoj, gdje je stopa sputena sa 36 na 32%, i u Hrvatskoj. S obzirom na to da je lina potronja kao najznaajnija stavka BDP-a prole godine pala pod pritiskom nepovoljnih kretanja na tritu rada i uvoenja takozvanog kriznog poreza, koji je uglavnom imao nepovoljan psiholoki efekt, Hrvatska Vlada se odluila na reformu poreznih stopa i razreda pa je tako najvia stopa smanjena sa 45 na 40%. Unato smanjenju Hrvatska i dalje meu zemljama regije ima najviu stopu poreza na dohodak, osim Slovenije, ija je najvia stopa tek za jedan postotni bod vea. Za primjer eka ima jedinstvenu stopu poreza na dohodak od 15 posto, a Bugarska od svega 10 posto (pri emu ne postoji neoporezivi dio dohotka). Neke zemlje, poput eke i Maarske, imaju takav sistem u kojem se na bruto platu obraunava iznos socijalnih doprinosa koji plaa poslodavac, za kojega se potom uvea bruto plata kako bi se dobila porezna osnovica. Na taj se nain zapravo uz platu oporezuje i iznos doprinosa koje uplauje poslodavac.

11

http://www.bankamagazine.hr/Naslovnica/Svijet/tabid/104/View/Details/ItemID/64658/ttl/Hrvatska-i-

Slovenija-imaju-najveci-porez-na-dohodak-u-regiji/Default.aspx

13

5

POREZ NA DOHODAK U BOSNI I HERCEGOVINI

Porez na dohodak u Bosni i Hercegovini je regulisan entitetskim zakonima o porezu na dohodak. U Republici Srpskoj na snazi je Zakon o porezu na dohodak, kojim su propisane stope od 10% i 15%. U Federaciji BiH usvojen je Zakon o porezu na dohodak sa jedinstvenom stopom od 10%, a primjenjuje se od 1. januara 2009. Usvajanje jedinstvenog zakona o porezu na dohodak predstavlja korak ka harmonizaciji direktnih poreza u BiH kojim se eliminie porezna konkurencija izmeu kantona u Federaciji. Karakteristike Zakona o porezu na dohodak u FBiH su: Jedinstvena stopa poreza od 10% Lini odbitak od 300 KM mjeseno (od ukupnog mjesenog neto dohotka se odbija 300 KM a ostatak se oporezuje) Dodatni odbici za svakog izdravanog lana porodice (suprunik, djeca, lanovi ue porodice po pravoj liniji (otac, majka, djed, nena, unuad))

Porez se obraunava i uplauje u trenutku isplate plae (dohotka), a na kraju godine se podnosi poreska prijava. Ukoliko je osoba u toku godine uplatila vie poreza nego to je prikazano u poreskoj prijavi, stjee pravo na povrat. Porezu ne podlijeu stipendije, penzije, dohoci porodica ehida i poginulih boraca, invalida, socijalnih davanja, pomoi i slino. Oporezivanje ostalih oblika dohotka do sada je bilo rijeeno je na sljedei nain: porez na prihod od imovine i imovine i imovinskih prava (svi kantoni, osim TK), porez na prihod od autorskih prava, patenata i tehnikih unapreenja (svi kantoni, osim TK), porez na dobitke od igara na sreu (svi kantoni) i porez na prihod od poljoprivredne djelatnosti (svi kantoni osim Tuzlanskog i Posavskog).

5.1 Reforma poreza na dohodakReforma poreza na dohodak desila se u vrijeme kada je Republika Srpska ve okonala reformu oporezivanja dobiti i dohotka. I pored velikih slinosti zakonskih rjeenja u FBiH i postojeih u RS, postoje i znaajne razlike. U nastavku emo ih nabrojati 12 Iako je reforma poreza na dohodak zapravo unifikacija oporezivanja, proputena je prilika da se progresivnim oporezivanjem dohotka bogatijih slojeva stanovnitva kompenziraju regresivni efekti jedinstvene stope PDV-a. Nasuprot Federaciji, Republika Srpska je uvela i progresivnu stopu od 15% za dohotke koji prelaze etri projsene godinje neto plate u RS u prethodnoj godini. Zatim, utvrivanje osnovnog linog odbitka u nominalnom iznosu, a ne u relativnom (kao to je rijeeno u RS, vezivanjem za 12 najniih plata utvrenim Opim kolektivnim ugovorom, odnosno za podatke Republikog zavoda za statistiku za viu stopu oporezivanja) ini sistem oporezivanja nefleksibilnim. Vremenom, rastom plata u FBiH i najnii dohoci bie oporezovani. Tree, propisano je obavezno usklaivanje kantonalnih propisa iz ove oblasti sa odredbama novog Zakona, iako se oekivalo da e usvajanjem novog zakona kantonalni propisi u cijelini, ili u dijelu kojim se regulie ova materija, prestati sa vaenjem.

12

Odjeljenje za makroekonomsku analizu Bilten broj 32, o.ujak 2008. godina IV

14

Zakonom je predviena supremacija federalnog propisa u odnosu na kantonalne u sluaju kolizije kantonalnog i federalnog propisa, ime se unaprijed predvia mogua kolizija propisa. Ostaje se nadati da e svi kantoni u danom roku uskladiti svoje propise sa odredbama novog zakona.

5.2 Porez na dohodak u strukturi javnih prihodaU tabeli 2 prikazani su prikupljeni prihodi od direktnih poreza i doprinosa po vrstama i entitetima. U oba entiteta je zabiljeen rast u prikupljenim prihodima Poreska uprava FBiH je u 2008. godini prikupila za 560 miliona KM ili 20,6% vie prihoda dok je Poreska uprava RS prikupila za 356 miliona KM ili 25,8% vie prihoda u odnosu na prethodnu godinu.

Tabela 1 Prihodi od direktnih poreza i doprinosa u 2007. i 2008. godini (hiljada KM) Iz Tabele 2 se vidi da najvee relativno poveanje u odnosu na 2007. godinu biljee prihodi od poreza na platu: 26,8%, a taj rast je dijelom uzrokovan poveanjem prosjene plate u FBiH za 13,5% odnosno poveanje prosjenog broja zaposlenih za 4,1% u 2008. u odnosu na 2007. godinu. Slijedea godina e takoer biti reformska godina u Federaciji BiH u sferi direktnih poreza, o emu e biti rijei u nastavku. Prosjena plata u RS je u 2008. godini via za 29,1% u odnosu na prethodnu godinu, a njen jaki uticaj na kretanje u naplati direktnih poreza se ogleda u slinim stopama rasta doprinosa (koji rastu po stopi od 29,8% u odnosu na 2007.) i poreza na platu (koji raste 29,5% u odnosu na 2007.). Ipak, najvei relativni rast ostvaruje nedavno reformisani porez na dobit preduzea. Naime, 2007. godina je u RS bila obiljeena stupanjem na snagu novog Zakona o porezu na dobit i Zakona o porezu na dohodak od 1. januara 2007. godine. Uvoenje novog Zakona o porezu na dohodak je rezultiralo smanjenjem prihoda od ovog poreza od 19% u godini uvoenja (2007.), dok je 2008. ostvaren snaan rast od oko 30%. Po slinoj stopi je u 2008. godini ostvaren rast prihoda od doprinosa i od poreza na platu (u 2008. godini zabiljeen je rast plata u RS od ak 29,1% u odnosu na 2007. godinu). Stupanjem na snagu izmjena poreza na dohodak u RS 1.1.2009. godine oekuje se blago smanjenje ovih prihoda u 2009. godini, o emu e biti vie rijei u slijedeem dijelu izvjetaja. U toku 2008. godine, Vlada RS je izvrila rebalans budeta (trei u posljednje tri godine), kojim je budet povean za 75 miliona KM u odnosu na na prvobitno usvojeni budet za 2008. godinu. S prihodovne strane prihodi od indirektnih poreza uveani su za 44 miliona KM ili 4%, prihodi od poreza na dohodak poveani su za 28 miliona KM ili 23%, a prihodi od poreza na dohodak uveani su za 24 miliona KM ili 25% u odnosu na prvobitno usvojeni budet za 2008. godinu.

15

Tabela 2 Struktura ostvarenhih javnih prihoda u Federaciji Bosne i Hercegovine u 2009. i 2010. godini (podaci su izraeni u KM)Procentualno Bruto naplata uee u Bruto naplata Procentualno za period ukupno za period uee u januarprikupljenim januarukupno novembar prihodima novembar prikupljenim Vrste javnih prihoda 2009. god. 2009. god. 2010.god. prihodima I PRIHODI OD POREZA 2473729395 46,2 2643512314 46,9 Prihodi od indirektnih poreza 2033678587 38 2177710978 38,6 Porez na dohodak 178549327 3,3 206099836 3,7 Zaostale uplate poreza 41878313 0,8 25276980 0,5 Porez na dobit 147379410 2,8 173235328 3,1 Porezi graana 69249752 1,3 58484281 1 Ostali porezi 2994006 0,05 2704911 0,04 II NEPOREZNI PRIHODI 677251445 12,7 693666037 12,4 Naknade i takse 143706080 147196893 Posebne naknade 148436009 155887943 Novane kazne 30647734 28439592 Ostali prihodi 1400219 1317181 Neporezni prihodi 353061402 360824428 III VANBUDETSKI FONDOVI 2197891026 41,1 2301530816 40,8 Doprinosi za PIO 1236188253 1283234991 Doprinosi za zdravstveno 860783271 914840532 osiguranje Doprinosi za osiguranje od nezaposlenosti 100919420 103455293 Ostali doprinosi 82 0 Sve ukupno 5348871866 100 5638709167 100

Izvor: Baza podataka Sektora za poreznu politiku i javne prihode, Ministarstvo finansija FBiH Prema ovim podacima Federalnog Ministarstva finansija, sastavljeni su pojednostavljeni grafiki prikazi uea poreza na dohodak u strukturi javnih prihoda FBiH. Iz tabele i grafikona se vidi da porez na dohodak ima relativno malo uee u ukupnim javnim prihodima sa veoma niskom stopom rasta. Indeks promjene prikupljenog poreza na dohodak iznosi 115. Porez na dohodak u 2009. godini u javnim prihodima uestvuje sa 3,3%, dok je procenat neto vii u 2010. i iznosi 3,6% javnih prihoda. Gledavi na prihode od poreza, na porez na dohodak odnosi se 7,2% u 2009. godini i 7,8% u 2010. godini.

Grafikon 1Procentualno uee poreza na dohodak u javnim prihodima Federacije Bosne i Hercegovine 2009. godine Izvor: Baza podataka Sektora poreznu politiku i javne prihode, Ministarstvo finansija FBiH 16

Grafikon 2 Procentualno uee poreza na dohodak u javnim prihodima Federacije Bosne i Hercegovine 2010. godine Izvor: Baza podataka Sektora za poreznu politiku i javne prihode, Ministarstvo finansija FBiH Porezna uprava Federacije BiH, sumirajui rezultate, obznanila je kako je u 2010. godini ukupna naplata poreznih i neporeznih javnih prihoda iznosila je 3,85 milijardi KM. Naplaeno je 275,1 milijuna KM ili 7,7% vie u odnosu na prethodnu godinu. Od ukupnog iznosa na ime direktnih poreza je naplaeno 867,6 milijuna KM, a na ime fondovskih prihoda, odnosno doprinosa otpada 2,6 milijardi KM to predstavlja 26,1 milijun KM ili 16,4% vie u odnosu na prethodnu godinu. Naplata poreza na dohodak je tokom itave 2010. godine imala tendenciju rasta, a rezultirala je ukupnim iznosom od 235,2 milijuna KM i predstavlja poveanje za 13,6%, odnosno 28 milijuna KM u odnosu na 2009. godinu 13.

13

http://www.poslovniportal.ba

17

6

ZAKLJUAK

Moemo zakljuiti da je porez na dohodak jedan od najznaajnijih poreskih oblika nametnutih pojedincu u savremenoj dravi. To je izdaan, elastian i predvidiv porez, koji je pogodan za potpomaganje ekonomske i socijalne uloge drave. Od osamnaestog vijeka, pa do danas, porez na dohodak je doivio mnoge promjene namjene, naina naplate i svrhe naplate te vrste poreza. Danas je u svijetu, kao humaniji i vie naklonjen socijalnom aspektu, popularan progresivni porez na dohodak, tj. progresivna stopa poreza na dohodak. Program progresivne stope usvaja se kako bi se postigla konvergencija socijalnih klasa, tj. njihovog dohotka, te smanjenje jaza u dohotku. Kroz primjere Hrvatske, Srbije i Bosne i Hercegovine mogli smo zakljuiti kako su zemlje sa donedavno jedinstvenim nainom oporezivanja dohotka, krenule u razliitim pravcima reformi poreza na dohodak. Porez na dohodak moe biti progresivan, degresivan i proprocionalan, u zavisnosti od propisa u dravnom zakonodavstvu i predstavlja vaan poreski oblik. U Hrvatskoj se primjenjuje sistem progresivnog oporezivanja sa utrvrenim stopama za svaki razred dohotka, u Srbiji se primjenjuje mjeoviti sistem oporezivanja dohotka, dok se u Bosni i Hercegovini razlikuju entitetski zakoni o porezu na dohodak. Tako je u Republici Srpskoj reformom uvedena progresivna stopa poreza na dohodak, dok je u Federaciji BiH jedinstvena stopa. Pored razlika u oporezivanju dohotka, mogu se uoiti i neke slinosti, prvenstveno kod utvrivanja povlatenih kategorija poreskih obveznika i poreskih olakica za iste.

18

LITERATURA1. BRMMERHOFF, Dieter, Javne financije, 7 izdanje, Mate, Zagreb, 2000. 2. JURKOVI, Pero, Javne financije, Masmedia, Zagreb, 2002 3. KEETOVI, Izudin, Reforme poreskog sistema, Privredna tampa d.o.o., Sarajevo, 2004. 4. POPOVI, Dejan, Poreski sistem, 2 izdanje, Dosije, Beograd, 1999.5. 6. 7. 8. 9. RAJIEVI, B., Javne finansije, Beograd, 2005. Baza podataka Sektora za poreznu politiku i javne prihode, Ministarstvo finansija FBiH http://bs.wikipedia.org/wiki/Porez http://www.poslovniportal.ba http://web.efzg.hr/dok//FIN/abajo//fin_6.1.%20JF%20Porezi%20na%20dohodak%20i%20do bit.pdf 10. Odjeljenje za makroekonomsku analizu Bilten broj 32, o.ujak 2008. godina IV, dostupno na:

www.oma.uino.gov.ba/bilteni/Oma_Bilten_bos_60_61.pdf

19