Poniższe opracowanie jest oparte na materiałach, jakie ... Szczebrzeszyna--pradzieje.pdf · Dokument…

  • Published on
    28-Feb-2019

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

Ponisze opracowanie jest oparte na materiaach, jakie mogem znale

w Bibliotece Narodowej w Warszawie, bibliotece Instytutu Historii PAN i ksikach wydanych najczciej w po 2005 r., ktrych autorami s wybitni historycy polscy. W pewnym stopniu na rezultatach sondaowych odkrywek archeologicznych na tzw. grodzisku Szczebrzeskim.

Peny tekst dokumentu Kazimierza Wielkiego z roku 1352, w ktrym po raz pierwszy spotykamy nazw Szczebrzeszyn, znajduje si w Bibliotece Narodowej zapisany w formie cyfrowej:

http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=11685. Dokument napisany po acinie dotyczy zmiany przywileju lokacyjnego

wsi Otwinw w woj. maopolskim, pow. tarnowskim, gmina abno, na prawo niemiecko- szredskie.

Oto jego tre: In nomine Domini Amen. Dignum est, ut, quo principum fiericrevit

auctoritas, Ratum atque stabile debet perpetuo permanere: epropter nos Kaziumirus Dei gracia Rex Polonie nec non terrum Cracowie, Sandomirie, Syradie, Lancicie. Cuyauie, Pomeranieque dominus et heres, ad noticiam et testimonium omnium, tam presencium quam fuyurorum, harum serie literarum volumus devenire: quod ponderatis multiplicibus obsequiis nobis per fidelem nostrum Warcislauum heredem de Othvinow exhibitis et in posterum exhibendis, ut merita graciarum vicissitudinibus repensentur, exnunc villam suam Othwynow dietam, sitam super fluvium Dunaiecz, prout in suis terminis est distineta, de iure Polonico in ius Theotonicum, quod Sredskie velgariter dicitur, transferimus perpetuo duraturum, remowentes ibidem omnia iura Polonicalia, angarias et preangaris universas, que ipsum ius Theotonicum impedire seu perturbare consueveruntab. Preterea absolvimua kmethones et incolas ville prediete ab omnibus indiciis et iurisdiccionibus omnium palatinorum, castellanorum et quorumlibet indicum nostril regni, ita qud coram ipsis vel eorum aliquot pro causis magnis seu parviset et negociis quibuscunque non debent respondere, nisi coram suo scolteto per predictum Warcislaum vel eius succeores deputato respondebant; scoltetus vero non alias quam suo domino, vel eciam coram nobis, dum per literam nostro sigillo munitam evocatus fuerit, tune de se querulantibis non aliter quam suo iure Theotonico respondebit; demum in causis criminalibus puta furti, sanquinis, homicidii et alias universis scolteto ville memorate indicandi plenam et omnimodam conferimus facultatem, prout ipsum ius Theotonikum scilicet Sredske postulat et requirit. Inquorum omnium testimonium et evidenciam clariorem presentes dari fecimus nostril sigilii munimine robotas. Actum prope Szczebressyno opido rutynicale in vigilia beati Bartholomei apostoli anno domini millesimo CCC quinquagesimo secundo; presentibus hys testibus Iohanne Iura Palatino Sandomiriensi, Ewstachio Lublinensi, Iohanne Woyniciensi Castellanis, Petro Tribuno Craconiensi, Czanssa de Cowale, Stanislao de Mokrsco heredibus et aliis plaribus fide Dignis.

Dla nas najwaniejszym jest zdanie: Actum prope Szczebressyno opido ruthenicali in vigilia beati Bartholomei apostoli anno domini millesimo CCC quinquagesimo secundo, co w jzyku polskim znaczy: Sporzdzono w pobliu Szczebrzeszyna, osady ruskiej w wigili witego Bartomieja apostoa, roku paskiego tysic trzysta pidziesitego drugiego.

http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=11685

Nie wiemy konkretnie gdzie, jak daleko od Szczebrzeszyna kancelaria krla Kazimierza Wielkiego sporzdzia ten dokument, ale sowa osada ruska nie znacz, e jej mieszkacy byli rusinami. Mwi tylko, e ley w granicach Rusi Halicko- Wodzimierskiej sigajcej Wieprza i Poru.

Intryguje uyte przez kancelari krla Kazimierza sowo okrelajce Szczebrzeszyn, jako opido. W jzyku aciskim miasto to urbs. Obecnie cz sownikw take sowo opido tumaczy, jako miasto, ale papie wci bogosawi Urbi et Orbi miastu i wiatu a nie opido et orbi.

Celtyckie sowo oppido oznaczao osiedle pooone w miejscu z natury obronnym. Celtowie w czasach wdrwki ludw odwiedzali okolice szczebrzeskiego grodziska- bodaj w roku 2003 znaleziono ponad kilogram celtyckich wyrobw po zachodniej stronie fosy. Chyba jednak nie z tego powodu krlewska kancelaria uya tego sowa. Za czasw Kazimierza Wielkiego rnica pomidzy sowem opido a urbs zapewne bya jeszcze czytelna- moga oznacza np. osad stranicz potnego wtedy grodu Sutiejsk (XIXII wiek). A moe okrelenia opido uyto dlatego, e Szczebrzeszyn nie mia jeszcze praw miejskich. Dzisiaj sowo opido stosuje si do osad celtyckich odkrywanych na terenach od Anglii po Nizin Wgiersk.

Henryk Paszkiewicz w ksice Polityka Ruska Kazimierza Wielkiego podaje tre umowy, pomidzy krlem a ksitami litewskimi z 1366 r. o podziale Woynia i Ziemi Chemskiej, w ktrej po raz drugi wystpuje nazwa Szczebrzeszyna:

A knia wielikyj z swaim bratem Lubartem stupi sia Karolowi: Kremianca, Peremila, Oleszka, Beza, Grabowca, Choma, Szczebrzeszyna, opatyna.

Oznacza to, e Wielki Ksie Litewski Olgierd i jego brat Lubart odstpili Krlowi Kazimierzowi z ksistwa Bezkiego i Ziemi Chemskiej: Krzemieniec, Peremil(?--RK) Olesko, Bez, Grabowiec, Chem, Szczebrzeszyn i opatyn. Ziemia Chemska wraz ze Szczebrzeszynem nadal jednak pozostaa we wadaniu ksicia litewskiego, teraz ju, jako lenno. W roku 1387 Krlowa Jadwiga wczya j do Krlestwa Polskiego, jako jednostk samodzieln- od XVI wieku wesza do wojewdztwa Ruskiego, skadajcego si, tak jak bya Ru Halicko-Wodzimierska, z czterech ziem: Halickiej, Przemyskiej, Sanockiej i Chemskiej, przy czym nazwa ziemia oznaczao terytorium administracji okrgu sdowego. Po rozbiorach do woj. Lubelskiego.

Niestety nikt nie napisa monografii naszego miasta. Nie ma te i chyba nie bdzie, przynajmniej w najbliszej przyszoci, kompleksowych bada archeologicznych. Dlatego najstarsza historia Szczebrzeszyna to prawie same znaki zapytania.

Kiedy pojawili si tam stali mieszkacy? Czy byy ju wtedy plemiona? Jeeli tak, to do jakiego plemienia naleeli? Czy byy to plemiona kultury przeworskiej Wandale? Czy byli to Sowianie? A jeli tak to czy mona ich zaliczy do zachodnich Sowian Ljachw, czy wschodnich Sowian Buan zwanych te Dulbami? Czy ich obyczaje, wierzenia, kultura i jzyk rniy si i na ile od ssiadw? Czy przed XIV wiekiem istnia w Szczebrzeszynie grd? Jeeli istnia, to kiedy powsta, kto i w jakim celu go zbudowa?

Wydaje si, e pierwsze stae zasiedlenie tzw. grodziska przez pojedyncze rodziny nastpio okoo VIII wieku naszej ery. Czy mogli to by ju

Sowianie? Mogli. Jak dowiody badania muw dennych jezior, na przeomie V i VI wieku na terenach dzisiejszej Polski gwatownie zaamaa si gospodarka rolna. Przez prawie 150 lat byy rozsiewane tylko pyki drzew i rolin stepowych. Powiadczyo to znany z innych bada fakt, e w tym czasie wyruszyy w kierunku zachodniej Europy zamieszkujce dotychczas te ziemie wschodnio germaskie plemiona kultury przeworskiej Wandale. Dopiero od VIII wieku znowu stopniowo zaczynaa wzrasta ilo pyku rolin rolniczych, aby w XIII wieku osign poziom wieku V-go. Miejsce Wandali zajmowali stopniowo Sowianie.

Pierwotnymi mieszkacami Szczebrzeszyna mogli by ludzie o cechach wschodniej, jak i zachodniej sowiaszczyzny. Prof. Jerzy Wyrozumski z Uniwersytetu Jagielloskiego pisze: tereny, o przejciowym polsko-ruskim etnicznym i kulturalnym charakterze.

Cho nazwy: Chom, Sutisk, Szczekarzew (od 1396 r. Krasnystaw), oraz nazwy grodw z nad Bugu i Huczwy wskazuj raczej na ich ruski charakter. Prawdopodobnie i nazwa Szczebrzeszyna- Szczewerszyna. Jechaem kiedy z ukraiskim kontrahentem wschodni czci Roztocza- na moje pytanie czy daleko do Lwowa zrobi falisty ruch rk i powiedzia szcze werszyna bude Lviv. Jeszcze, lub ostatnie wzgrze i bdzie Lww. A przecie Szczebrzeszyn by ostatni wzgrzem przed rwnin zwan dzisiaj Padoem Zamojskim.

Czy ich obyczaje, wierzenia, kultura i jzyk rniy si od ssiadw i na ile? Pisze prof. Leciejewicz w Sowniku kultury dawnych Sowian: W dobie plemiennej rnice kulturowe i jzyk Sowian nie byy na pewno zbyt ostre. Pniej, wraz z powstawaniem pastw rnice si pogbiay. Take plemiona, ktre weszy w skad dziedziny Mieszka i pniej Polski, rniy si jzykami. Jeszcze do dzisiaj zachoway si pewne rnice w mowie rdzennych mieszkacw Wielkopolski, Pomorza, lska, Maopolski, Mazowsza. Przemieszczanie si mieszkacw tych dzielnic, jakie nastpio po pierwszej wojnie wiatowej, a ogromnie przyspieszyo po drugiej, wpyno na zanikanie tych rni na rzecz polszczyzny literackiej. Dla mnie bya ogromnym zaskoczeniem wiadomo, e w Zakopanym powstaa szkoa uczca dzieci rodowitych grali zapominanej gwary. Zanika te powszechno gwary lskiej. Gdy w latach pidziesitych i szedziesitych ubiegego wieku pracowaem na Podhalu i Grnym lsku tamtejsza ludno posugiwaa si powszechnie swoj gwar.

Kiedy na tych terenach wyksztaciy si plemiona? W Dziejach Polski pod redakcja prof. Jerzego Topolskiego napisano, e na terenach grnej Wisy, czenie si rodw w plemiona nastpio w VIII wieku. Trzeba pamita, e tereny te ssiadoway, a by moe i wchodziy w skad pastwa Wielkiej Morawy, co miao na pewno wpyw na ich szybsz organizacj. Mona zatem domniemywa, e na innych terenach nastpio to pniej. W puszczaskich terenach, pomidzy Bugiem a Wieprzem, nie byo zapewne w tamtych czasw wyranie uksztatowanych plemion.

Na szereg innych pyta moe by tylko odpowied: nie wiemy, by moe, prawdopodobnie, zapewne. Brak jest materiaw rdowych.

Jednak w pracach wielu wybitnych historykw, badaczy wczesnego redniowiecza, znale mona materiay dotyczce historii terenw, na ktrych pooony jest Szczebrzeszyn.

Profesorowie Mazurkiewicz i Zins w swoich Dziejach Lubelszczyzny pisz: Rol orodkw obronnych tego terenu o zwartej i mocnej organizacji i

zasiedleniu peniy zapewne dwa grody, Sutiejsk (dzisiejsza Ssiadka) oraz cigle mao zbadany Szczebrzeszyn. Wydaje si, e tak kategoryczne stwierdzenie w stosunku do Szczebrzeszyna: zwarta i mocna organizacja i zasiedlenie pomimo sowa zapewne, nie ma dosy solidnych podstaw- wielko Szczebrzeszyna bya nieporwnywalna z Sutiejskiem. Bliszy jestem zdaniu Wiesawa Komana Co prawda nie ma bezporednich dowodw na istnienie grodu straniczego w Szczebrzeszynie w okresie od X do XIV, ale wiele przesanek wskazuje za tym, e to strategiczne miejsce mogo peni tak funkcj. Przemawiaj za tym odkryte lady trwaego osadnictwa oraz obecno oddalonego o 8 km na pnoc duego grodu w Ssiadce, (Sutiejsk). / Wiadomoci Konserwatorskie woj. Lubelskiego tom 8 z 2006 r./

Oblicza si, e pastwo polskie po 1000 r. rozcigao si na obszarze okoo 250.000 kilometrw kwadratowych i liczyo okoo miliona mieszkacw rednia gsto zaludnienia wynosia 4 osoby na kilometr kwadratowy. Jeszcze mniejsza gsto zaludnienia bya na Rusi, chocia ogem mieszkao tam 4 do 5 milionw ludzi. rednio 80% powierzchni naszego kraju pokryway lasy, a sie drg nie istniaa, jak rwnie nieznana bya technika budowy mostw. Najbardziej ludne i najmniej zalesione byy: Wielkopolska i ziemie plemion sowiaskich z nad grnej Wisy, pniejsza Maopolska. Przyjmuje si, e mae rodzinne osady liczyy prawdopodobnie do 20 osb, wiksze, grody rodowe (upy lub opola), do 200 osb, a tylko najwiksze, z podgrodziami, jak Gniezno, Pozna, Krakw, Wrocaw, Koobrzeg do 2.000. Pozostae ziemie peryferyjne, puszczaskie, byy niemal pozbawione ludnoci. [Cay powyszy akapit na podstawie: Historia Polski PAN 2007 r.]

Spjrzmy na to z zlotu ptaka prawdopodobnie wczesne tereny na wschd od rodkowej Wisy wyglday jak dzisiejsza Amazonia lasy, lasy, lasy nie do przebycia.

Dzisiejszym ludziom wydaje si, e yjcy tam wtedy czowiek wsiada na ko i jecha np. do Gniezna czy Kijowa. wczesny czowiek nie posiada koni tylko woy uywane do prac polowych, drg nie byo, o istnieniu ssiadw czsto nie wiedzia, a wszystko, co byo mu potrzebne do ycia wytwarza sam. Przedzierajc si przez bezkresne i bezdrone puszcze tych ziem, zapewne wypala las, a po wyjaowieniu ziemi szed dalej zostawiajc za sob ldy--t nazw encyklopedia okrela krajobraz powstay w wyniku prowadzenia gospodarki wypaleniskowej. Mogo to przypomina odkrywane jeszcze dzisiaj niewielkie skupiska ludzi w lasach amazoskich, czy tropikalnych.

W poowie XVII wieku, pomimo istniejcych ju drg, chocia niebrukowanych czy asfaltowych, przepraw przez rzeki, wiosek, osiedli i miast, pani Winiowiecka z domu Zamoyska jechaa z ubniw (160 km za Kijowem) do Zamocia zapewne okoo miesica. Jej karoca moga przejeda kadego dnia najwyej 40 kilometrw, a co jaki czas trzeba byo da koniom i ludziom odpocz. Do takiej podry potrzebna bya elazna kondycja, i znaczne zasoby. Towarzyszy jej liczny orszak sug i wojska do obrony, zapasy poywienia dla ludzi i koni, a take inne rzeczy potrzebne do takiej podry. Gdzie spali, myli si, jedli?

A jak wygldaaby taka podr 600 lat wczeniej? Zapewne trwaaby daleko duej- nie byo adnej infrastruktury, trzeba byo przedziera si przez zwarty, bezdrony las; a Rzeki wylay, pene zwierza bory i peno zbjcw . [A. Mickiewicz Powrt taty]

Przywyko si potocznie okrela, e Szczebrzeszyn znajduje si na terytorium Grodw Czerwieskich. W Historii Polski wydanej w roku 2007 przez Polsk Akademi Nauk do Grodw Czerwieskich zaliczono jedynie: Czerwie (dzisiaj Czermno), Woy (Grdek Nadbuaski), Kumw-tak do dzisiaj nazywa si jedna z dzielnic Chema, Ugrowiesk (Uhrusk), Wereszyn, Stopie, Uchanie, Dorohusk, Horodo, Grabowiec, Rubieszw (Hrubieszw). Grody te byy nieregularnie rozrzucone na obszarze cigncym si okoo 80 km wzdu ciekw wodnych Huczwy i Bugu, i jak na razie nic nie wskazuje, aby byy one poddane jakiej wadzy, czy tworzyy wsplnot. Od kiedy istniay- nie o wszystkich wiemy.

Nazw Grody Czerwieskie zawdziczamy Nestorowi--mnichowi z awry Peczerskiej (Kijw). Prof. J. Skrzypek twierdzi, e Nestor, uy liczby mnogiej: Grody Czerwieskie, poniewa istniay w Czerwieniu dwa grody. Nestor nazwy Grody Czerwieskie uy dwukrotnie. Pierwszy raz, gdy w roku 1018 zaj je Bolesaw Chrobry-czy tylko dwa wyliczane przez prof. Skrzypka, czy te inne? Nie wiemy. Zaj je wracajc z wyprawy Kijowskiej, ktra miaa za cel oswobodzenia crki z niewoli Ksicia Kijowskiego i osadzenie na tronie kijowskim swego zicia wiatopeka. Chrobry zaj Kijw i wczesnym zwyczajem zupi go bez walki, gdy ksi kijowski uszed przed walk, z crk Chrobrego, do Nowogrodu. Zi panowa w Kijowie krtko. Najlepsza, w tym czasie dla Chrobrego droga do Kijowa moga wie przez grody nad Huczw i Bugiem. Drugi raz nazw t wymienia Nestor, gdy w roku 1031 (o problematycznoci tych dat pisz poniej) Jarosaw Mdry przyczy je do Rusi. Dwa czerwieskie- czy inne i ktre, te nie wiemy.

Prof. Samsonowicz pisze: W literaturze historycznej Grody Czerwieskie stanowi temat licznych hipotez i polemik dotyczcych ich zasigu terytorialnego oraz roli w dziejach.

Trzeba przyzna, e przy braku podstawowych rde jest to dla historykw bardzo trudny temat. Przez wiele lat wybitni historycy ze szk warszawskiej, krakowskiej, czy poznaskiej (z przykroci stwierdzam, e lubelska miaa w tym niewielki udzia) wysu...

Recommended

View more >