Rola etyki w systemie prawnym

  • Published on
    11-Jan-2017

  • View
    216

  • Download
    2

Embed Size (px)

Transcript

  • PROFILAKTYKA SPOECZNA I RESOCJALIZACJA 2015, 28ISSN 2300-3952

    Tomasz Przesawski1

    ROLA ETYKI W SYSTEMIE PRAWNYM

    Streszczenie

    Przedmiotem artykuu jest przedstawienie wpywu norm etycznych na proces stano-wienia, stosowania, wykonywania, a take przestrzegania prawa. Z jednej strony chodzi o roletyki w dziaalnoci organw wadzy publicznej na rnych etapach urzeczywistniania normprawnych, z drugiej o etyczne uzasadnienie dla podporzdkowania si prawu przez jegoadresatw. Szczeglnie w sferze stosowania prawa odniesienie do norm etycznych nastpujetake w zakresie samej organizacji grup zawodowo zajmujcych si prawem.

    Sowa kluczowe: etyka, prawo, moralno, system wartoci

    The role of ethics in a legal systemAbstract

    The subject of this article is to present the influence of ethical norms in the process oflawmaking, application, execution as well as compliance with the law. On the one hand, theissue is the role of ethics in the activity of public authorities in their various stages of carryingout legal norms, but on the other hand the point is an ethical justification of complying withthe law by its addressees. Especially in the sphere of applying the law, the reference to ethicalnorms also occurs in the scope of the mere organization of groups professionally dealing withthe law.

    Keywords: ethics, law, morality, system of values

    1Dr Tomasz Przesawski jest adiunktem w Instytucie Profilaktyki Spoecznej i Resocja-lizacji Uniwersytetu Warszawskiego. Adres e-mail: tomasz.przeslawski@gmail.com.

  • 38 Tomasz Przesawski

    Przystpujc do rozwaa nad tematem artykuu, naley uwzgldnizoono refleksji etycznej, w ktrej wyodrbnia si obecnie etyk nor-matywn (doktryn moraln), etyk opisow (nauk o moralnoci) orazmetaetyk.

    Etyka normatywna to postulowany system wartoci, ocen i norm mo-ralnych, okrelajcych, jakie czyny s dobre, a jakie ze, jak powinno sipostpowa. Etyka opisowa bada rzeczywiste przekonania, oceny, warto-ci, normy moralne w okrelonej grupie spoecznej. Metaetyka analizujepojcia etyczne, metodologi, uzasadnienia ocen i norm moralnych (Ku-lesza, Nizioek 2010; Izdebski, Skuczyski 2006: 13; Kojder 2010: 370371; Singer 1973).

    Dla potrzeb tego artykuu posugujemy si terminami moralno,moralny synonimicznie z terminami etyczno, etyczny, w kon-tekcie ocen i norm zinstytucjonalizowanych w obrbie doktryny moral-nej, jak rwnie uywamy tego pojcia w innym znaczeniu, zaznacza-jc, e chodzi o pewien fakt spoeczny, obejmujcy praktyk postpo-wania bd deklarowania okrelonego sposobu zachowania (Ziembiski1981: 59).

    Racjonalne uzasadnienie norm moralnych usystematyzowanych w ra-mach teorii etycznej suy ma nakonieniu potencjalnych adresatw doich uznawania i przestrzegania. Doktryna etyczna wyznacza kierunki ludz-kiego postpowania, pomaga rozstrzyga dylematy decyzyjne pomidzydobrem a zem.

    Wspczenie w ramach etyki normatywnej wyodrbniaj si i zy-skuj coraz wiksze znaczenie etyki zawodowe (normy deontologiczne),czyli reguy susznego (godziwego) postpowania w obrbie rnych grupzawodowych, w tym profesji prawniczych (Tokarczyk 2005a: 14; Izdeb-ski 2008: 28; Stawecki, Skuczyski 2008: 109; Stawecki 2008: 131132).Rozwj regulacji przypominajcych prawo, tworzonych take przez kor-poracje zawodowe jest wyrazem normatywizacji (nie tylko prawnej) yciaspoeczestwa (Tokarczyk 2005b: 87).

    Z faktu pozytywizacji, jurydyzacji albo inaczej kodyfikacji etykizawodowej nie wynika jednak, e normy etyczne staj si czci systemuprawa. Nale do odrbnego porzdku normatywnego. Normy etyczne niewymagaj legitymacji legalistycznej. W zasadzie zachodzi zaleno od-wrotna: to normy prawne wymagaj legitymacji etycznej (abieniec 2008:48; Zieliska 2001: 121). Normy etyczne, w tym normy etyki zawodo-wej, mog by jedynie odkrywane i kodyfikowane przez wadze korpora-

  • Rola etyki w systemie prawnym 39

    cji2. Pastwo czy szerzej prawodawca nie ma kompetencji do stanowienianorm deontologicznych.

    Szerszym problemem w obrbie etyki, w tym zawodowej, jest na-picie pomidzy ujciem sytuacjonistycznym a kodeksualistycznym (Ki-ciski 1994: 174175; Lazari-Pawowska 1994: 177; Koakowski 2000:152153) oraz pomidzy powinnociami a deniami (Bogucka, Pietrzy-kowski 2009: 9899; Fuller 1978: 2252), w obszarze prawa natomiast zaamywanie si jego legitymacji przejawiajcej si w odmowie posuchuwobec norm w zwizku z postpujc funkcjonaln i kulturow dyferen-cjacj spoeczestw postindustrialnych (Morawski 1999: 29, 32).

    Moralno postulowana przez teori moe by akceptowana prak-tycznie w yciu spoecznym bd odrzucana. Z drugiej strony rozwj y-cia spoecznego przynosi nowe dylematy moralne, ktre wymagaj roz-wizania w drodze systematycznej refleksji teoretycznej. W zalenoci odprzyjtej koncepcji moralnoci, ktrej przedmiotem jest spoeczna korzybd denie do doskonaoci, bd poszukiwanie Boga, rna moe byocena zachowania w kategoriach dobra lub za. Nie jest to podzia rozcz-ny. Normy i oceny etyczne ukierunkowane z jednej strony na doskonale-nie osoby, tak aby moga zrealizowa cel swojego ycia, ktrym w krgudoktryny chrzecijaskiej jest eschatologiczne zjednoczenie z Bogiem, skorzystne dla grupy spoecznej, w ktrej jednostka yje3.

    Nierozstrzygalnym natomiast problemem jest brak jednego funda-mentu etycznego w ramach zachodzcych rnic kulturowych i pogbia-jcego si zrnicowania spoecznego, czego wyrazem s rne intere-sy i systemy wartoci poszczeglnych grup spoecznych (Morawski 1999:3132, 123).

    Iluzj wydaje si poszukiwanie rozwiza prawnych, ktre odpowia-daaby pogldom moralnym wszystkim czonkom spoeczestwa. Prawojest czci norm spoecznych, dlatego rozwj lub upadek kultury ozna-czaj te ekspansj lub zanik okrelonego systemu prawnego. Wyparcielub zniszczenie norm kulturowych okrelonej cywilizacji oznacza zmian

    2Odmiennie stanowisko prezentuje T. Pietrzykowski (2008: 89). Autor w swoich rozwa-aniach dochodzi do paradoksu odmoralnienia normy deontologicznej w kontekcie kontrolii wymuszania jej przestrzegania.

    3Wielkie przykazanie naszego Zbawcy: bdziesz miowa bliniego swego jak sie-bie samego jest prawd tak podstawow dla wprowadzania adu do spoecznoci ludzkiej,e myl, i ona jedna wystarczyaby bez trudu, by we wszystkich wypadkach rozstrzygnwszelkie wtpliwoci w dziedzinie moralno-spoecznej (Locke 1955: 604).

  • 40 Tomasz Przesawski

    i powstanie nowego adu spoecznego. Nie wydaje si, i historia to potwier-dza, by w duszym okresie moliwe byo wspistnienie kultur o racoodmiennych systemach wartoci.

    Optymistycznie brzmi wizja uniwersalnej etyki proceduralnej wy-pracowujca sposoby rozwizywania konfliktw pomidzy zrnicowa-nymi kulturowo grupami spoecznymi (Morawski 1999: 124). Samo pro-wadzenie rozmw nie gwarantuje jednak uzgodnienia stanowisk, a sa-mo ustalenie regu porozumiewania si nie zastpi ostatecznej racji, dlaktrej w okrelony sposb naley rozstrzygn dany problem spoeczny.Widoczne to jest nie tylko w skali midzynarodowej na poziomie od-miennych krgw kulturowych, ale rwnie w obrbie krajowego sys-temu prawnego i etyki powszechnie akceptowanej przez zdecydowanwikszo spoeczestwa. Gdy wemie si pod uwag chociaby podkul-tur wizienn z jej systemem antywartoci, sama komunikacja o nie-waciwym sposobie postpowania przez czonkw tej grupy spoecz-nej nie doprowadzi do zmiany niczego w dziaalnoci struktur przestp-czych.

    Z punktu widzenia omawianej problematyki oddziaywanie etyki naprawo przejawia si w zorganizowaniu ycia spoecznego, ksztatowaniazachowa jednostek, ale na innej paszczynie i na podstawie innych rod-kw (Makarewicz 2009: 5962).

    Rola ocen i regu moralnych widoczna jest na kadym etapie funk-cjonowania prawa w spoeczestwie, tj. jego stanowienia, stosowania i wy-konywania w ramach dziaalnoci wadzy publicznej4. Wpyw moralnocijest dostrzegalny rwnie w obszarze konsekwencji obowizywania prawaw stosunku do czonkw spoeczestwa (take innych jednostek organiza-cyjnych, w kontekcie socjologicznym, a wic wchodzcych w ich skadludzi), ktrzy w sensie subiektywnym (wiadomym) przestrzegaj normprawnych (Dawidowicz 1974: 5152).

    Moralno wic zarwno peni swoj funkcj w obszarze regu zwi-zanych z dziaalnoci wadz w sferze publicznej, jak i wpywa na post-powanie podmiotw prawa jako wyraz ich odpowiedzi na obowizujcenormy prawne.

    Na paszczynie tworzenia prawa do powszechnie przyjmuje siw prawoznawstwie, e moralno jest podstaw oceny prawa. Spotka si

    4Na temat zakresu badanych zalenoci pomidzy prawem a moralnoci (por. Petra-ycki 1959: 76).

  • Rola etyki w systemie prawnym 41

    mona rwnie z pogldem przeciwnym, e to reguy prawne stanowikryterium oceny dla norm moralnych.

    Pogld taki opiera si na zaoeniu, e prawo i moralno mog siodnosi do rnych hierarchii wartoci lub odmiennie szeregowanych war-toci (Nowacki 1958: 3233), inaczej dbr pierwszych (podstawowych)5.Ocena moralnoci przez prawo moe prowadzi do uznania wyszocinormy prawnej nad moraln ze wzgldu na wyraane przez nie wartocibd w ogle odrzucenie wartoci chronionych przez moralno. Pogldtaki zakada musi, e wszystkie wartoci maj charakter relatywny i po-zamoralny oraz e jest moliwa ocena regulacji prawnej w odwoaniu dowartoci, ktre nie s oparte w adnym stopniu na ocenie moralnej. Nawetjeli przyjmiemy, e ustalenie hierarchii wartoci jest przedmiotem reflek-sji oglnoaksjologicznej, a nie etycznej, co jest sporne (Kaczyska 2010:309313), podejcie powysze nie wydaje si suszne, gdy prawo, majccharakter spoeczny, regulujc ycie zbiorowoci, suy czyim interesom.Czy suy dobru zbiorowemu, to w tym miejscu odrbna sprawa.

    W jakim, nawet najmniejszym, zakresie ocena prawodawcy jest wy-razem tych wartoci, ktre z jakich powodw s przez niego uznawane,nawet jeeli t wartoci byoby wycznie utrzymanie wadzy. Przedmio-tem oceny moralnej s wic akceptacja bd brak akceptacji okrelonegostanu rzeczy jako dobra lub za samego przez si (samoistna ocena zasad-nicza) czy zwizanych z tym stanem rzeczy dobrych lub zych skutkw(ocena zasadnicza podbudowana instrumentalnie) (Ziembiski 1972: 49,59; 1980: 236239; 1995: 103; Zieliski, Ziembiski 1988: 4345).

    Si rzeczy przy formuowaniu pochway lub nagany odwoujemy sido okrelonych wartoci dla ostatecznego odrnienia, co jest dobre, a cojest ze. Dlatego uzna naley, e omawiane stanowisko, w ktrym mo-ralno oceniana jest za porednictwem prawa, nie jest trafne. Taki punktwidzenia prowadzi do radykalnej alienacji prawa z caego systemu spo-ecznego, a przede wszystkim oderwania od ustalonych ocen etycznych.Prawo nie powstaje w spoecznej prni, u podstaw norm stanowionychs ju okrelone pogldy moralne wynikajce z przyjtych systemw re-ligijnych i filozoficznych czy szerzej regu kulturowych (Sztomp-ka 2002: 258)6.

    5To znaczy dbr, ktre uznajemy za cenne same przez si (por. Ziembiski 1972: 75).6() moralno przenika prawo nawet w tych jego partiach, ktre wydaj si od niej

    jak najdalsze (Ossowska 1986: 140); przedmiotem wartociowania pozytywnego s pewne

  • 42 Tomasz Przesawski

    Co najwyej mona mwi o zderzeniu ocen moralnych prawodawcyze stanowiskiem moralnym jakiej czci spoeczestwa. W takiej sytuacjiprawo moe chroni wartoci, ktre dla moralnoci okrelonej grupy czycaoci spoeczestwa nie maj istotnego znaczenia bd w ogle nie wy-stpuj lub wrcz kwalifikowane s jako zo, czyli wartoci negatywne.

    Jest to szczeglnie widoczne w tych regulacjach prawnych, w ktrychbezporedni i dominujc racj s oceny etyczne (moralizm prawa) bddobro podmiotw im podlegajcych (paternalizm prawa)7. Teza, e grani-c moralistycznej i paternalistycznej motywacji dla stanowienia prawa swwczas zasady i wartoci konstytucyjne (Brzozowski 2011: 156167),jest suszna, tyle e normy konstytucyjne maj tak oglny charakter, eproblem uzasadnienia etycznego dla norm prawnych przesuwa si w sze-rokim zakresie na ustawodawstwo zwyke, zalene od aktualnej wikszo-ci parlamentarnej. Na marginesie zauway wypada, e sama konstytu-cja moe by przedmiotem procesu prawodawczego, w ktrym rola normetycznych staje si kwesti otwart dla ugrupowa dokonujcych zmiankonstytucyjnych.

    Prezentujemy pogld, e u podstaw caego prawa w bliszym lub dal-szym (porednim) odniesieniu pozostaje system norm i ocen moralnych,ktre s nonikami lub odwouj si do okrelonych wartoci w sensie cen-nych, podanych dbr podstawowych.

    Ustawa sprzeczna z elementarnym porzdkiem moralnym prowadzido konfliktu spoecznego. Staje si ustawowym bezprawiem, ktre powin-no by pozbawione mocy obowizujcej od chwili uchwalenia (Zajado2001: 105126; 2003: 131133).

    rzeczy, zdarzenia, idee, stosunki spoeczne, ktre z punktu widzenia aksjologicznych zaoeustawodawcy s dla prawidowego funkcjonowania spoeczestwa wane (Zoll 1990: 78);U podstaw kadej normy sankcjonowanej le przyjte przez ustawodawc zaoenia aksjo-logiczne oparte na przyjmowanym systemie etycznym (Zoll, Buchaa 1997: 18).

    7T. Pietrzykowski, okrelajc moralizm prawa, wskazuje na przepisy zakazujce czy-nw ze wzgldu na ich sprzeczno z moralnoci tak czy inaczej pojmowan, niezale-nie, czy wyrzdzaj one krzywd innym. Chodzi tutaj o nagann ocen (moraln) czynu zewzgldu na obowizujc norm moraln stanowic wyczne uzasadnienie dla stanowionejnormy prawnej. Z przykadw podawanych przez autora wynika, e wyrzdzenie krzywdyogranicza do relacji pomidzy ludmi. Zasada krzywdy wyznacza sfer wolnoci jednostki.Na marginesie wskaza naley, e pojcie krzywdy moe by odniesione do caej spoecz-noci pastwowej, np. niszczenie flagi narodowej jest wyrazem pogardy wobec pastwa jakotakiego, a wic i wobec caej zbiorowoci obywateli. Ochrona dbr osobistych osb prawnychw tym te pastwa jako osoby prawnej przewidziana jest w przepisach kodeksu cywilnego(Pietrzykowski 2005: 106107, 116; por. Gruszecka 2012: 167206).

  • Rola etyki w systemie prawnym 43

    Podstawow trudnoci jest wspczenie odpowied na pytanie, costanowi fundament moralny prawa stanowionego. W krgu kultury euro-pejskiej w nawizaniu do myli w. Pawa, w. Augustyna czy w. To-masza z Akwinu wskazuje si na prawo wieczne, istniejce w zamyleBoym, stanowice pierwowzr kadej normy prawnej i moralnej, ktrumys ludzki odkrywa jako prawo moralne, prawo natury ludzkiej (Olejnik1998: 210). W koncepcji prawa natury w ujciu katolickim podkrela siautorytet Boga stwrcy czowieka, obiektywny i powszechny charakterprawa oraz niezmienny charakter zasad moralnych, wynikajcy z Dekalo-gu i Ewangelii, chocia uwzgldniajcy zmieniajce si warunki ycia8.

    W prawie pozytywnym poszukuje si oglnoludzkich wartoci uza-sadniajcych obowizywanie przepisw. Wskazuje si na etyk konsensu-su, a wic przyjmowania takich zasad moralnych, jakie uznawane s przezwikszo parlamentarn czy spoeczn, co relatywizuje regulacje praw-ne w zalenoci od tego, co grupa dominujca czy przewaajca czspoeczestwa uznaje za dobre lub za ze (Grzekowiak 2006: 8; Wielgus2006: 11). Z tego punktu widzenia nie wydaje si, aby teza o postpujcejkonwergencji prawa natury w tradycyjnym rozumieniu i prawa pozytyw-nego bya suszna, chyba e ograniczymy si do prawnonaturalnych ele-mentw niektrych praw czowieka (Morawski 1999: 39)9 w wybranymkrgu kulturowym.

    Niezalenie, czy sigamy do podstaw etycznych wypracowanychw chrzecijastwie, czy sprzecznych z nim nurtw owieceniowych, pozakrgiem cywilizacji euroatlantyckiej trudno jest, patrzc np. na wspcze-sne islamskie organizacje terrorystyczne, odnale jeden wsplny uniwer-salistyczny standard etyczny, na...

Recommended

View more >