Rola etyki w systemie prawnym

  • View
    216

  • Download
    2

Embed Size (px)

Transcript

  • PROFILAKTYKA SPOECZNA I RESOCJALIZACJA 2015, 28ISSN 2300-3952

    Tomasz Przesawski1

    ROLA ETYKI W SYSTEMIE PRAWNYM

    Streszczenie

    Przedmiotem artykuu jest przedstawienie wpywu norm etycznych na proces stano-wienia, stosowania, wykonywania, a take przestrzegania prawa. Z jednej strony chodzi o roletyki w dziaalnoci organw wadzy publicznej na rnych etapach urzeczywistniania normprawnych, z drugiej o etyczne uzasadnienie dla podporzdkowania si prawu przez jegoadresatw. Szczeglnie w sferze stosowania prawa odniesienie do norm etycznych nastpujetake w zakresie samej organizacji grup zawodowo zajmujcych si prawem.

    Sowa kluczowe: etyka, prawo, moralno, system wartoci

    The role of ethics in a legal systemAbstract

    The subject of this article is to present the influence of ethical norms in the process oflawmaking, application, execution as well as compliance with the law. On the one hand, theissue is the role of ethics in the activity of public authorities in their various stages of carryingout legal norms, but on the other hand the point is an ethical justification of complying withthe law by its addressees. Especially in the sphere of applying the law, the reference to ethicalnorms also occurs in the scope of the mere organization of groups professionally dealing withthe law.

    Keywords: ethics, law, morality, system of values

    1Dr Tomasz Przesawski jest adiunktem w Instytucie Profilaktyki Spoecznej i Resocja-lizacji Uniwersytetu Warszawskiego. Adres e-mail: tomasz.przeslawski@gmail.com.

  • 38 Tomasz Przesawski

    Przystpujc do rozwaa nad tematem artykuu, naley uwzgldnizoono refleksji etycznej, w ktrej wyodrbnia si obecnie etyk nor-matywn (doktryn moraln), etyk opisow (nauk o moralnoci) orazmetaetyk.

    Etyka normatywna to postulowany system wartoci, ocen i norm mo-ralnych, okrelajcych, jakie czyny s dobre, a jakie ze, jak powinno sipostpowa. Etyka opisowa bada rzeczywiste przekonania, oceny, warto-ci, normy moralne w okrelonej grupie spoecznej. Metaetyka analizujepojcia etyczne, metodologi, uzasadnienia ocen i norm moralnych (Ku-lesza, Nizioek 2010; Izdebski, Skuczyski 2006: 13; Kojder 2010: 370371; Singer 1973).

    Dla potrzeb tego artykuu posugujemy si terminami moralno,moralny synonimicznie z terminami etyczno, etyczny, w kon-tekcie ocen i norm zinstytucjonalizowanych w obrbie doktryny moral-nej, jak rwnie uywamy tego pojcia w innym znaczeniu, zaznacza-jc, e chodzi o pewien fakt spoeczny, obejmujcy praktyk postpo-wania bd deklarowania okrelonego sposobu zachowania (Ziembiski1981: 59).

    Racjonalne uzasadnienie norm moralnych usystematyzowanych w ra-mach teorii etycznej suy ma nakonieniu potencjalnych adresatw doich uznawania i przestrzegania. Doktryna etyczna wyznacza kierunki ludz-kiego postpowania, pomaga rozstrzyga dylematy decyzyjne pomidzydobrem a zem.

    Wspczenie w ramach etyki normatywnej wyodrbniaj si i zy-skuj coraz wiksze znaczenie etyki zawodowe (normy deontologiczne),czyli reguy susznego (godziwego) postpowania w obrbie rnych grupzawodowych, w tym profesji prawniczych (Tokarczyk 2005a: 14; Izdeb-ski 2008: 28; Stawecki, Skuczyski 2008: 109; Stawecki 2008: 131132).Rozwj regulacji przypominajcych prawo, tworzonych take przez kor-poracje zawodowe jest wyrazem normatywizacji (nie tylko prawnej) yciaspoeczestwa (Tokarczyk 2005b: 87).

    Z faktu pozytywizacji, jurydyzacji albo inaczej kodyfikacji etykizawodowej nie wynika jednak, e normy etyczne staj si czci systemuprawa. Nale do odrbnego porzdku normatywnego. Normy etyczne niewymagaj legitymacji legalistycznej. W zasadzie zachodzi zaleno od-wrotna: to normy prawne wymagaj legitymacji etycznej (abieniec 2008:48; Zieliska 2001: 121). Normy etyczne, w tym normy etyki zawodo-wej, mog by jedynie odkrywane i kodyfikowane przez wadze korpora-

  • Rola etyki w systemie prawnym 39

    cji2. Pastwo czy szerzej prawodawca nie ma kompetencji do stanowienianorm deontologicznych.

    Szerszym problemem w obrbie etyki, w tym zawodowej, jest na-picie pomidzy ujciem sytuacjonistycznym a kodeksualistycznym (Ki-ciski 1994: 174175; Lazari-Pawowska 1994: 177; Koakowski 2000:152153) oraz pomidzy powinnociami a deniami (Bogucka, Pietrzy-kowski 2009: 9899; Fuller 1978: 2252), w obszarze prawa natomiast zaamywanie si jego legitymacji przejawiajcej si w odmowie posuchuwobec norm w zwizku z postpujc funkcjonaln i kulturow dyferen-cjacj spoeczestw postindustrialnych (Morawski 1999: 29, 32).

    Moralno postulowana przez teori moe by akceptowana prak-tycznie w yciu spoecznym bd odrzucana. Z drugiej strony rozwj y-cia spoecznego przynosi nowe dylematy moralne, ktre wymagaj roz-wizania w drodze systematycznej refleksji teoretycznej. W zalenoci odprzyjtej koncepcji moralnoci, ktrej przedmiotem jest spoeczna korzybd denie do doskonaoci, bd poszukiwanie Boga, rna moe byocena zachowania w kategoriach dobra lub za. Nie jest to podzia rozcz-ny. Normy i oceny etyczne ukierunkowane z jednej strony na doskonale-nie osoby, tak aby moga zrealizowa cel swojego ycia, ktrym w krgudoktryny chrzecijaskiej jest eschatologiczne zjednoczenie z Bogiem, skorzystne dla grupy spoecznej, w ktrej jednostka yje3.

    Nierozstrzygalnym natomiast problemem jest brak jednego funda-mentu etycznego w ramach zachodzcych rnic kulturowych i pogbia-jcego si zrnicowania spoecznego, czego wyrazem s rne intere-sy i systemy wartoci poszczeglnych grup spoecznych (Morawski 1999:3132, 123).

    Iluzj wydaje si poszukiwanie rozwiza prawnych, ktre odpowia-daaby pogldom moralnym wszystkim czonkom spoeczestwa. Prawojest czci norm spoecznych, dlatego rozwj lub upadek kultury ozna-czaj te ekspansj lub zanik okrelonego systemu prawnego. Wyparcielub zniszczenie norm kulturowych okrelonej cywilizacji oznacza zmian

    2Odmiennie stanowisko prezentuje T. Pietrzykowski (2008: 89). Autor w swoich rozwa-aniach dochodzi do paradoksu odmoralnienia normy deontologicznej w kontekcie kontrolii wymuszania jej przestrzegania.

    3Wielkie przykazanie naszego Zbawcy: bdziesz miowa bliniego swego jak sie-bie samego jest prawd tak podstawow dla wprowadzania adu do spoecznoci ludzkiej,e myl, i ona jedna wystarczyaby bez trudu, by we wszystkich wypadkach rozstrzygnwszelkie wtpliwoci w dziedzinie moralno-spoecznej (Locke 1955: 604).

  • 40 Tomasz Przesawski

    i powstanie nowego adu spoecznego. Nie wydaje si, i historia to potwier-dza, by w duszym okresie moliwe byo wspistnienie kultur o racoodmiennych systemach wartoci.

    Optymistycznie brzmi wizja uniwersalnej etyki proceduralnej wy-pracowujca sposoby rozwizywania konfliktw pomidzy zrnicowa-nymi kulturowo grupami spoecznymi (Morawski 1999: 124). Samo pro-wadzenie rozmw nie gwarantuje jednak uzgodnienia stanowisk, a sa-mo ustalenie regu porozumiewania si nie zastpi ostatecznej racji, dlaktrej w okrelony sposb naley rozstrzygn dany problem spoeczny.Widoczne to jest nie tylko w skali midzynarodowej na poziomie od-miennych krgw kulturowych, ale rwnie w obrbie krajowego sys-temu prawnego i etyki powszechnie akceptowanej przez zdecydowanwikszo spoeczestwa. Gdy wemie si pod uwag chociaby podkul-tur wizienn z jej systemem antywartoci, sama komunikacja o nie-waciwym sposobie postpowania przez czonkw tej grupy spoecz-nej nie doprowadzi do zmiany niczego w dziaalnoci struktur przestp-czych.

    Z punktu widzenia omawianej problematyki oddziaywanie etyki naprawo przejawia si w zorganizowaniu ycia spoecznego, ksztatowaniazachowa jednostek, ale na innej paszczynie i na podstawie innych rod-kw (Makarewicz 2009: 5962).

    Rola ocen i regu moralnych widoczna jest na kadym etapie funk-cjonowania prawa w spoeczestwie, tj. jego stanowienia, stosowania i wy-konywania w ramach dziaalnoci wadzy publicznej4. Wpyw moralnocijest dostrzegalny rwnie w obszarze konsekwencji obowizywania prawaw stosunku do czonkw spoeczestwa (take innych jednostek organiza-cyjnych, w kontekcie socjologicznym, a wic wchodzcych w ich skadludzi), ktrzy w sensie subiektywnym (wiadomym) przestrzegaj normprawnych (Dawidowicz 1974: 5152).

    Moralno wic zarwno peni swoj funkcj w obszarze regu zwi-zanych z dziaalnoci wadz w sferze publicznej, jak i wpywa na post-powanie podmiotw prawa jako wyraz ich odpowiedzi na obowizujcenormy prawne.

    Na paszczynie tworzenia prawa do powszechnie przyjmuje siw prawoznawstwie, e moralno jest podstaw oceny prawa. Spotka si

    4Na temat zakresu badanych zalenoci pomidzy prawem a moralnoci (por. Petra-ycki 1959: 76).

  • Rola etyki w systemie prawnym 41

    mona rwnie z pogldem przeciwnym, e to reguy prawne stanowikryterium oceny dla norm moralnych.

    Pogld taki opiera si na zaoeniu, e prawo i moralno mog siodnosi do rnych hierarchii wartoci lub odmiennie szeregowanych war-toci (Nowacki 1958: 3233), inaczej dbr pierwszych (podstawowych)5.Ocena moralnoci przez prawo moe prowadzi do uznania wyszocinormy prawnej nad moraln ze wzgldu na wyraane przez nie wartocibd w ogle odrzucenie wartoci chronionych przez moralno. Pogldtaki zakada musi, e wszystkie wartoci maj charakter relatywny i po-zamoralny oraz e jest moliwa ocena regulacji prawnej w odwoaniu dowartoci, ktre nie s oparte w adnym stopniu na ocenie moralnej. Nawetjeli przyjmiemy, e ustalenie hierarchii wartoci jest przedmiotem reflek-sji oglnoaksjologicznej, a nie etycznej, co jest sporne (Kaczyska 2010:309313), podejcie powysze nie wydaje si suszne, gdy prawo, majccharakter spoeczny, regulujc ycie zbiorowoci, suy czyim interesom.Czy suy dobru zbiorowemu, to w tym miejscu odrbna sprawa.

    W jakim, nawet najmniejszym, zakresie ocena prawodawcy jest wy-razem tych wartoci, ktre z jakich powodw s przez niego uznawane,nawet jeeli t wartoci byoby wycznie utrzymanie wadzy. Przedmio-tem oceny moralnej s wic akceptacja bd brak akceptacji okrelonegostanu rzeczy jako dobra lub za samego przez si (samoistna ocena zasad-nicza) czy zwizanych z tym stanem rzeczy dobrych lub zych skutkw(ocena zasadnicza podbudowana instrumen