senyoraj

  • Published on
    30-Jun-2015

  • View
    532

  • Download
    9

Transcript

SENYORAJ: TEOR VE TRKYEDE SENYORAJIN AIKLAYICILARI ZERNE BR NCELEMEDo Dr. Enver Alper GVEL ukurova niversitesi ..B.F. ktisat Blm

Senyoraj, en basit anlamda parann retim maliyeti ile zerinde yazl deer arasndaki farktr. Bu fark devletin kasasna gelir olarak girmektedir. Bylece devlet vergi toplamadan ya da borlanmadan harcamalarnn bir ksmn karlayabilmektedir. Kayna devletin para basm zerindeki monopolc gc, mali sistem ve maliye politikas zerindeki kontroldr. Altn para sisteminde de sz konusu olmakla birlikte kat para sistemini uygulanmasyla devlet iin nemli bir gelir kayna haline gelmitir. Devlet tarafndan baslan kat parann maliyetinin ok dk olmas nedeniyle, maliyet ile yazl deer arasndaki fark ok daha yksek olmaktadr. Devlet parann zerinde yazl deeri kullanarak mal ya da hizmet alabilmektedir. Gnmzde zellikle de azgelimi lkeler iin en nemli ve zorunlu gelir kaynaklarndan birisi haline gelmitir. Yaplan aratrmalar Trkiyede de senyorajn nemli bir kamusal gelir kayna olduunu ortaya koymaktadr (Akyz-1977; Erolu-1982; Black1989; Kker, Kazdal, Erdemir-1994; Soylu-1997; Bilgili-1997). Yaanan enflasyonist srecin bir ksmnn hkmetin senyoraj geliri elde etme abasndan kaynakland vurgulanmaktadr. Senyoraj geliri, ekonominin kapallk derecesine, dviz kuru rejimine, para ikamesine, enflasyon oranna, reel byme oranna, reel faiz oranna, GSMHnin sektrel dalmna, politik faktrlere, teknolojik ilerlemelere, vergi sistemine vs. bir dizi faktre baldr. Bu almann amac genel olarak senyoraj teorisini ele aldktan sonra 1987 sonrasna ait aylk verilerden hareketle Trkiye Ekonomisinde senyorajn hangi faktrlerden etkilendiini ortaya koyabilmektir. SENYORAJ TRLER: AKTF SENYORAJ VE PASF SENYORAJ Senyoraj teorisi alanndaki ilk gelimeler Parac ktisat ats altnda gerekletirilmitir. Parac yaklama gre senyoraj para yaratmndan elde edilen reel gelirdir. Bir dier deyile enflasyon vergisidir. Enflasyon vergisini analiz eden ve artk klasik kabul edilen ilk almalar Cagan (1956) ve Bailey (1956)in almalardr. Cagan, senyoraj reel para balanslarnn leine bal olarak aklamaktadr. Baileyin modelinde ise senyoraj maksimize eden parasal genileme reel para balanslarnn leine deil, sadece enflasyon oranna ve dolaysyla da parasal genileme oranna duyarldr (Bailey-1956; White1988/317). Parac Yaklam Cagan ve Baileyin grleri ve enflasyon vergisi kavram etrafnda gelimitir. Cagan ve Baileyin, ya da genel olarak Paraclarn yaklam (enflasyon vergisi) ekil-1 zerinde analiz edilebilecektir:

Byme ve piyasa faiz oran sabitken (i=r) nominal para talebi de sabittir (Md1). Enflasyon oran () ykseldiinde piyasa faiz oran (i=r)den (i= r+)ye ykselecek ve reel para balanslar (M/P1den M/P2ye) azalacaktr. Ekonomik karar birimleri reel para talebini yeniden eski dzeyine karabilmek iin nominal para talebini artracak, gelirlerinin daha byk bir ksmn para olarak tasarruf edecek, daha az bir ksmn ise tketecektir. Reel para talebini eski dzeyine ekebilmek iin nominal para talebinin artmas hkmetin para basmasn salayacaktr. zel tketimdeki bu azalma karlnda devlet kendi tketimini karlayacaktr. Bu ynyle senyoraj reel para balanslar zerinden alnan bir vergi niteliindedir. Tpk dier vergiler gibi devlete gelir salamaktadr. ekildeki taral alan enflasyonun reel para talebinde yol at azalmay ve dolaysyla da senyoraj gelirini gstermektedir. Bu durumda enflasyondan elde edilen senyoraj geliri enflasyon oran ile reel para balanslarnn arpmna eittir: S= . M/P Burada M/P reel para balansdr, yani, vergi tabandr; ise enflasyon orandr, yani vergi orandr. Aralarndaki farkllklara ramen Cagan (1956) ve Bailey (1956)i izleyen Paraclar almalarnda bu tanm esas almaktadr (bkz. (Banaian and Laney-1988/493-494). Ancak senyoraj alannda alternatif bir yaklam getiren Kamu Maliyesi Yaklam senyoraj yalnzca enflasyon oranna deil, piyasa faiz oranna bal olarak aklamaktadr. Parac yaklamn senyoraj (enflasyon vergisi) para yaratmndan elde edilen gelir olarak tanmlamasna karlk, Kamu Maliyesi Yaklam ise senyoraj para tutmann toplam frsat maliyeti olarak tanmlamaktadr. Buna gre senyoraj, insanlarn servetlerini para olarak tutmalar ve rnein devlete bor vermemeleri sonucunda gnll olarak vazgetikleri faiz geliridir. Vazgeilen bu gelir devletin kasasnda kalmaktadr. nk devlet harcamalarn para yaratarak finanse etmektedir. Para basm hkmet iin sfr faizle borlanmak anlamna gelmektedir. Para, hkmetin merkez bankasndan sfr faizle ald bir bor trdr. Dolaysyla harcamalarn para basarak finanse eden bir hkmet tahvil arz etmesi durumunda katlanaca faiz ykmllklerinden kurtulacaktr. Bu faiz ykmllkleri hkmet iin zmni bir gelir, para basma tekelini elinde bulundurmaktan elde edilen bir rant olarak dnlmektedir. Piyasa faiz oran reel faiz oran ile beklenen enflasyon orannn toplam olarak tanmlanmaktadr (i=r+). Buradan hareketle senyoraj ylece formle edilmektedir (Kker, Kazdal ve Erdemir1994/1,4,13, 37-38). S = (r+) * M/P Bu yaklamda senyoraj ak bir gelir akm olarak deil stok bir kavrama dayandrlarak aklanmaktadr. Enflasyon oran yannda reel byme oran () da senyoraj gelirini belirleyecektir. nk reel para talebinin en nemli belirleyicilerinden birisi de ulusal gelirdir. Ulusal gelirin reel bymesi, yani reel gelirdeki art, para talebini artrr. Hkmetlerin yeni para basmasna yol aar. Bu nedenle enflasyon sfr olsa bile (dolaysyla enflasyon vergisi sfr olsa bile) devlet nominal para stokunu artrabilecek ve senyoraj pozitif olacaktr. Byme fiyatlar sabitken para arznn artmasna yol aarsa senyoraj elde edilecektir (Bilgili-1997/98). Byme senyoraj ekil-2 zerinde analiz edilebilecektir.

Enflasyon oran sabitken () nominal para talebi de sabittir (Md1). Ekonomi reel olarak () orannda bydnde reel para talebi Md1den Md2ye ykselecektir. Bylece reel para balanslar, yani senyorajn vergi taban byyecektir. ekilde (b) ile gsterilen alan (=0) iken elde edilen enflasyon vergisi miktardr. (a) ile gsterilen taral alan ise byme senyoraj miktarn gstermektedir. Byme senyorajn enflasyon vergisinden ayrdedebilmek amacyla, enflasyondan elde edilen senyoraj gelirine aktif senyoraj, bymeden elde edilen senyoraj gelirine de pasif senyoraj denmektedir (Fischer-1982/300-301; Soylu-1997/9). Bu erevede toplam senyoraj ylece hesaplanabilecektir (Aghevli ve Khan-1983/96; Kker, Kazdal, Erdemir-1994/11-12; Soylu-1997/53-55.): 1: Toplam senyoraj geliri = S= (+) M/P ( = byme orandr): Yani, toplam senyoraj (S), enflasyon vergisi (aktif senyoraj) [(*M/P)] + byme senyoraj (pasif senyoraj) [(*M/P)]dr. Byme senyoraj, parasal tabann reel deerindeki arttr. Buradan hareketle senyoraj forml ylece yazlabilecektir. Bu erevede reel para balanslar veri iken senyoraj geliri para yaratlarak, yani enflasyon vergisi ile; enflasyon oran veri olduunda ise ekonomik bymeye bal olarak reel para balanslar bydke artacaktr. Bir dier deyile aktif senyoraj, yksek enflasyonist lkelerdeki senyorajdr. Pasif senyoraj ise yksek enflasyon olmasa dahi bymeden kaynaklanan talep art sonucu doan senyorajdr. (Fischer-1982/300-301). Reel faiz oran ne kadar dk dzeydeyse, yurtii byme oran ne kadar hzlysa, reel para balanslar ne kadar yksek ve faiz oranna ne kadar az duyarlysa enflasyon karsnda nominal para talebi de o kadar ok artacaktr. Dolaysyla da senyoraj gelirleri (enflasyon vergisi) o kadar yksek olacaktr. Ancak enflasyondaki ykselmenin senyoraj geliri salama olana snrsz deildir. Enflasyon oran ykseldike nce senyoraj gelirinin ykselecek ancak bir noktadan sonra azalacaktr. Bunun nedeni enflasyon oranndaki ar ykseli nedeniyle elde para tutmann alternatif maliyetinin ok ykselmesi ve paradan ka balamasdr. Sonuta reel para talebi, yani vergi taban daralacaktr. Bu durum Senyoraj Laffer Erisi ile analiz edilmektedir (Cagan-1956; Easterly and Schmidt-Hebbel-1993/1; Soylu-1997/12-22): SENYORAJ LAFFER ERS Senyoraj Laffer Erisi senyoraj gelirleri ile enflasyon oran arasndaki uzun dnem tradeoffu gsteren bir eridir. Dikey eksende senyoraj geliri (So), yatay eksende ise duruma gre enflasyon oran (o) [ya da parasal byme oran (m)] yer almaktadr

Buna gre ekonomiden elde edilebilecek en yksek senyoraj geliri (So) ve bu geliri elde edebilmek iin gereken enflasyon oran da (o)dr. (o), senyoraj gelirini maksimize eden enflasyon orandr. Bu orann tesine geildiinde ise senyoraj geliri azalmaya balayacaktr. nk senyorajn kayna hkmetin fiat parasna ynelik taleptir. Fiat paraya olan talep iki unsurdan meydana gelir: Dorudan nakit talebi ve banka rezervleri. Devletin fiyat parasna olan talep esneklii enflasyon orannn artan bir fonksiyonudur. En st dzeyde senyoraj enflasyonla birlikte birim esneklik dzeyine kadar ykselecek ve sonra decektir.(Siegel1981/352; Kker, Kazdal ve Erdemir-1994/1). Bu nedenle enflasyon vergisi orta vadeli bir gelir kayna olarak nemsizdir. Yaplan gzlemler enflasyon vergisinin GSMHnin %2sinden az olduunu gstermektedir. Fakat ksa vadeli planlama fikirleri ile dier gelir kaynaklarnn yetersizlii ksa dnemde yksek enflasyon vergisi salayan hzlandrlm emisyon ve enflasyon abalarna yol aacaktr. Ancak bu gelir, halkn daha yksek enflasyona tepki olarak ellerinde tuttuklar paray azaltr azaltmaz eksilecektir (Easterly and SchmidtHebbel-1993/3). Bir dier deyile enflasyon vergisi ksa dnemli bir gelir kaynadr. Ksa dnemde enflasyonist beklentiler ve reel para balanslar sabittir. Dolaysyla ksa dnem senyoraj parasal byme ile ayn orandadr. Yani hkmetler ksa dnemde parasal byme orann elde ederek istedii miktarda senyoraj geliri elde edebilecektir. Uzun dnemde ise beklentilerin uyumlanmas ve halkn reel para balanslarn enflasyon beklentisine gre ayarlamas nedeniyle elde edilemeyecektir (Kker, Kazdal, Erdemir-1994/3, 13). Bu ynyle senyoraj beklentilere (fiyat bekleyilerine) baldr. Beklentilerin uyumlamas ne kadar yava ise para reticisinin beklenmedik para arz artndan gelir salama potansiyeli o kadar yksek olacaktr. P sabitken reel para talebi veri olduundan dolay, Ms deitiinde reel para talebi ne kadar hzl uyum salyorsa (Ms art Pye ne kadar hzl yansrsa) para talebi o kadar decektir. P ykselecek ve senyoraj kazanc daha az olacaktr. Beklentiler enformasyon maliyetine baldr: Enformasyon maliyeti ne kadar yksek ise cari parasal bymeye uyum salamada o kadar gecikmeler ortaya kacaktr. Yani dP/dM < 1dir. (Michael-1988/444-448). Beklentilerin hzl uyumlanmas durumunda devletin senyoraj kayna beklenmedik enflasyon oran (McClure and Willett-1988/182) ve beklenmedik parasal byme oran (Michael-1988) olmaktadr. nk bu durumda karar birimleri enflasyon beklentisi ile reel para taleplerini azaltmayacak, bylece senyorajn vergi taban daralmayacaktr. Beklenmedik enflasyon, geliri alacakllardan borlulara doru yeniden datacaktr. Bu anlamda borlu devletler enflasyondan en kazanl kan taraf olmaktadr. Parasal byme orannn beklenenden yksek olmas durumunda aradaki fark para basana, yani devlete transfer olmaktadr. Ancak beklenen enflasyon oran ne kadar yksek ise senyoraj elde etmek iin gereken enflasyon oran ve parasal byme oran da o kadar yksek olacaktr.(Kker, Kazdal ve Erdemir-1994/1-2). Bu teorik ereve zerinde ykselen senyoraj literatrne yn veren sorular ylece belirtilebilir:

1. Bir ekonomide senyoraj gelirine bavurulmal mdr, bavurulmamal mdr? 2. Eer bavurulacaksa senyoraj gelirini maksimize edecek olan enflasyon oran ne olacaktr? 3. Hkmetler yalnzca senyoraj gelirini maksimize edecek olan enflasyon orann m izleyeceklerdir? Yoksa sosyal refah da gzetecekler midir? 4. Senyoraj geliri uzun dnemli bir gelir kayna olarak kullanlabilecek midir? FREDMAN KURALI VE OPTMAL ENFLASYON ORANI Yukardaki sorulara verilen cevaplar senyoraj literatrnn iki ayr kolda gelimesine yol amtr (McClure and Willett-1988): Bu iki gelenek arasndaki farkn temeli politika otoritesinin yaps ile ilgili varsaymlarnn farkl olmasdr. Friedman gelenei, enflasyonist eilimleri hemen hemen hi kontrol altnda tutulmayan bir hkmetin bulunduu ve bu hkmetin gelirini maksimize edecek enflasyon orann aratrd varsaymna dayanmaktadr (Friedman-1971; Chappell-1981; Barro-1983; Kimbrough-1986; Mankiw-1987). Phelps gelenei ise drst (benevolent) bir diktatrlk ya da etkin demokratik kontrol ngrr ve optimal enflasyon oran zerinde odaklar. Burada optimalite kamu harcamalarn finanse etmenin maliyetlerini minimize etmek olarak tanmlanmaktadr (Bailey-1956; Tower-1971; Phelps-1973; Auernheimer-1974; Gordon-1975). Bu iki yaklam arasndaki fark Friedman Kuralndan hareketle aklanabilecektir: Milton Friedman, bir ekonomideki optimal enflasyon orann belirlemek iin basit bir kural gelitirmitir. Friedman Kural olarak bilinen bu kural elde ilem amal para tutmann ya da parasal yatrmlarn alternatif maliyeti zerinde durmaktadr. Buna gre elde nakit para tutmann hibir getirisi yoktur; parasal yatrmlar ise hazine bonolarndan daha dk getiri salayacaktr. Bu erevede elde ne kadar para tutulaca vazgeilen faiz gelirine baldr. Friedman, elde tutulan parann gelir kaybna uramamas iin ya elde tutulan nakit paraya da vadesiz mevduatlar gibi bir faiz denmesini ya da enflasyon orannn sfra indirilmesini nermektedir. Ona gre optimal enflasyon oran sfrdr. Bu durumda devletin bir enflasyon vergisi elde etme yolu kapanmaktadr. Hkmetler kamu finansmann ya vergilerle ya da borlanarak karlamak zorunda kalmaktadr (Friedman-1969; Friedman-1971; Cogley-1997). Bylece Friedman kontrolsuz politika otoritesini btnyle kontrol altnda tutmay amalamaktadr. Buna karlk Kamu Maliyesi Yaklamnn ncs olan Edmund Phelps, enflasyon vergisinin dier vergilerden bir fark olmadn ngrmektedir. Enflasyon, elinde para tutan insanlarn reel para balanslarnn bir ksmnn devlete aktarlmasn salamaktadr. Eer enflasyon drlrse devlet bir gelir kayb ile karlaacak, bu kayb telafi etmek iin de dier vergilerin ykseltilmesi gerekecektir. Phelps, enflasyon vergisi durumunda meydana gelecek sapmalar dier vergilerin uygulanmas durumunda meydana gelecek sapmalardan daha dk olacaksa enflasyon vergisinin uygulanmasn nermektedir. Phelpse gre dier vergiler enflasyonun dmesinin yararlarn gidererek (off-set) kendi sapmalarn retecektir. rnein zel ekonomik kararlar saptracak, emek arzn azaltacak, sonuta toplam haslay azaltacaktr. Phelpse gre vergiler bu kayplar minimize edecek ekilde kullanlmaldr. Friedmandan farkl olarak Phelps enflasyon oran dk olduu srece enflasyon vergisinin kullanlmasn nermektedir. Senyoraj merkez bankasnn hkmete sfr faizle bor vermesi olarak deerlendirmekte, bylece faiz giderinden tasarruf edilmesini nermektedir. Bylece

kamu harcamalarnn finansman maliyetinin minimize edilmesi amalanmaktadr (Phelps1973; Cogley-1997 ;Soylu-1997/10). Friedman izleyenler sfr optimal enflasyon orann savunmaktadr (Chari, Christiano and Kehoe-1996; Lucas-1994; Mulligan and Sala-i Martin-1997; Carrera and Teles-1997; Braun-). Phelpsi izleyenler ise pozitif bir enflasyon orannn gerekliliini savunmaktadr (Auernheimer-1974). Pozitif bir enflasyon orann savunanlar ise, kendi aralarnda sosyal refah gzetmeksizin senyoraj gelirini maksimize edici enflasyon orann aratranlar ile sosyal refah da gzeterek bir optimal enflasyon oran belirlemeye alanlar olmak zere iki gruba ayrlmaktadr. Maksimizasyonu ne karan bir almada enflasyon orannn %70 ile %160 arasnda olmas durumunda senyoraj gelirinin en yksek dzeyde olaca vurgulanmaktadr. Buna gre %160n zerindeki enflasyon oranlarnda paradan ka nedeniyle vergi taban daralacak ve senyoraj geliri decektir (Easterly and Schmidt-Hebbel1993). Buna karlk ikinci grup enflasyon aracl ile gelir maksimizasyonu araylarnn hkmetler iin etkinlii artrmada uygun bir hedef olmadn vurgulamaktadr. Bu yaklama gre yksek enflasyon nedeniyle para talebindeki azalmann yol aaca etkinsizlikler de gz nnde bulundurulmaldr. Etkin kamu finansman, btn finansman biimlerinin marjinal etkinlik maliyetlerinin eitlenmesini gerektirir. Buna gre refah maksimize edici etkin enflasyon dzeyi gelir maksimize edici enflasyon orannn altndadr. Ancak sfr deildir. Optimal enflasyon oran kamu harcamalar ve dier vergilendirme biimlerinin marjinal maliyeti ne kadar yksek ise o kadar yksek olacaktr (McClure and Willett-1988/178). Eer hkmet senyoraj gelirini maksimize etme abas ierisinde deilse drsttr (benevolent). Ulalacak maksimum orana ulamaktansa sosyal refah maksimize edecek oran tercih etmektedir. Ancak drst bir hkmet bile enflasyonist finansman olana varsa ve isizlik bu yolla geici olarak da olsa drlebiliyorsa ar enflasyona ynelecektir(White-1988/309; Kimbrough-1986; Barro-1983). Bununla birlikte eer vergi oranlar gelir maksimize edici oranlarn altndaysa senyoraj yoluna bavurulmas beklenmeyebilecektir (White-1988/308). Optimal enflasyon orannn deerlendirilmesinde lkedeki yeralt ekonomisinin ve kayt d ekonominin genilii, vergi sisteminin etkinsizlii, vergi oranlarnn ykseklii gibi faktrler de gz nnde bulundurulmaktadr (Cogley-1997; Mourmouras ve Tijerina-1994/31; Bilgili1997/ 101). Gelir vergisi kullanmann maliyeti arttka ve monetizasyon maliyeti azaldka senyoraj da artacaktr (Grilli-1989/58). Bir ekonomide kayt d faaliyetler ve yeralt faaliyetleri ne kadar kkse, vergi sistemi ne kadar etkinse Friedman kuralna o kadar yaklalmas, aksi durumda ise vergi gelirleri dk kalaca iin Phelpsin nerdii gibi pozitif bir enflasyon oran izlenmesi gerektii nerilebilecektir. Azgelimi ve etkinsiz bir vergi sistemine sahip olan gelimekte olan lkelerin ounda nisbeten yksek enflasyon oranlarnn en nemli nedenleri bunlardr. Sonuta gelimekte olan lkelerde senyoraj gelirlerinin toplam hasla ve toplam kamu gelirleri ierisindeki pay gelimi lkelere oranla ok daha yksek olmaktadr (Banaian and Laney-1988/493-494; Edwards ve Tabellini, 1991/ 529-537; Bilgili-1998/98-99; Thurston-1994/2-3). Fischere gre endstrilemi lkeler GSMHnn %1-5i kadar senyoraj geliri elde etmektedir. Daha hzla byyen ve daha yksek enflasyonu olan lkeler ise daha fazla senyoraj geliri elde etmektedir. Latin Amerikada bu oran %2den biraz yksektir. Orta Doudaki hzl byyen lkelerde ise %8-10 arasndadr. (Fischer-1982/ 300-301;Fischer-1992/8).

SENYORAJ GELRN ETKLEYEN DER FAKTRLER Yukardaki teorik aklamalar erevesinde senyoraj gelirini etkileyen faktrler ylece zetlenebilecektir: Enflasyon oran, byme oran, reel faiz oran, fiyat bekleyileri, kaytd ekonominin genilii, vergi sisteminin etkinlii. Ancak bunlar yannda senyoraj gelirini etkileyen daha bir dizi faktr zerinde durulmaktadr. Bu faktrler maddeler halinde ylece sralanabilecektir: Zorunlu karlk oranlar (Soylu-1997/58; Bilgili-1997/98-99;): Senyorajn ls olarak kullanlan parasal tabann bir ksm olan rezervlerin miktar dorudan doruya zorunlu karlk oranlarna baldr. Bu nedenle zorunlu karlk oranlar da senyoraj gelirini etkilemektedir. Ekonomideki rezerv miktar zorunlu karlklara baldr. Zorunlu karlklarn artrlmas rezerv miktarn artracak, dolaysyla vergi tabann geniletecektir. nk dolamdaki para miktarn azaltacak, reel para balanslarn azaltacak, nominal para talebini artracaktr. Bylece yksek karlk oranlar hkmetin senyoraj geliri elde etme gcn artracaktr. Zorunlu karlk oranlarnn belirlenmesi enflasyon ve bymenin kontrolnden daha kolay olduu iin hkmetler zorunlu karlk oranlarn kontrol ederek senyoraj gelirini kolayca kontrol edebilmektedir. Ancak zorunlu karlk oranlarn artrarak senyoraj gelirini artrma yolunun uzun dnemde vergi tabann daraltaca ve senyoraj gelirlerini azaltaca belirtilmektedir. Bte aklar (Bilgili-1997): Bte aklar arttka senyoraj gelirine bavurma eilimi de artacaktr. Politikaclarn zaman ufku (McClure and Willett-1988/183): Politik Konjonktr Teorisine gre politikaclarn zaman ufku ksaldka (iskonto oran ykseldike) halkn beklentileri deien enflasyon oranna uymada daha yava kalacaktr. Politikaclar iin enflasyonist finansman yoluna gidilmesi daha cazip olacaktr. Dier ekonomik faktrler (Cukierman, Edwards and Tabellini-1992/539): 1- GSMHnin sektrel dalm: Tarm sektrnden vergi toplamak zordur. Bu nedenle tarm sektrnn genilii ile senyoraj doru orantl olarak deiecektir. Madencilik ve imalat sektrleri ile ise ters orantl olarak. Yine d ticaretin GSMHye oran ile de ters ynde deiecektir. i) kinci lt ekonomik gelimedir. Beklenen iaret negatiftir ii) ncs enflasyon orandr. Beklenen iaret pozitiftir. Politik Faktrler (Cukierman, Edwards and Tabellini-1992/537-538,545-546; Snmez1993/s.59; Snmez-1997): Senyoraj belirleyen politik deikenler ise hkmet deimeleri, seimler ve iktidarn yapsdr. Politik istikrarszlk ve kutuplama senyoraj gelirini artracaktr. stikrarsz ve kutuplam politik sistemlere sahip olan toplumlar byk lde senyoraja dayanacaktr. Senyoraj vergilendirmeye ve borlanmaya nisbeten ucuz bir gelir kaynadr. Senyorajn varl, vergi toplamann gl yannda bir politik karara varmann olduka g olduunun da gstergesidir. Dviz kuru Rejimi: Farkl dviz kuru rejimlerinin senyoraj zerindeki etkisi de farkl olmaktadr: Esnek kur rejiminde lke kendi ulusal parasn kullanma tercihi yapmtr. Kendi enflasyon orann ve optimal senyoraj toplama orann belirleyecek ve konjonktre uygun bir para politikas uygulayabilecektir. (Fischer-1982/298). Sabit kur rejiminde ise hkmet ancak yabanc lkenin enflasyon oran tarafndan belirlenen miktarda senyoraj geliri toplayabilecektir. Sabit kur rejimi, lkenin yabanc devlete senyoraj demesine yol aabilecektir Sabit dviz kuru politika belirleyicileri disipline edecektir. Ancak yabanc

lkenin kendi parasn kt ynetmeyecei kesin deildir (Fischer-1982/299).Sabit dviz kuru rejimi merkez bankasnn para basma otoritesini snrlandracak ve dolaysyla enflasyon vergisinin esnek kullanmn engelleyecektir. Sabit kur rejimine dayanan Currency Board uygulamas da senyoraj ortadan kaldrmaktadr (Liviaten-1992/xiv). Yine para birlii de senyoraj gelirini snrlandracak, hatta ortadan kaldracaktr. (Edwards-1992/3). Para kamesi (Dolarizasyon) (Michael-1988/452; Edwards-1992/4; Aarle and N. Budina1995; Iklar-1997): Ancak esnek kur rejiminde para ikamesi ortaya kmaktadr. Para kamesi vergi tabann, yani reel para talebini, dviz kuru beklentilerine duyarl hale getirmektedir. Dolaysyla Senyoraj Laffer Erisinin eklini etkilemektedir. Laffer erisi aa kaymaktadr. Para ikamesi makroekonomi ynetimin etkinliini zayflatmaktadr. Bu durumda iki ey ortaya kar. Para talebi istikrarszl ve kur politikasnn etkinliinin artmas. Sonuta para ikamesi senyoraj gelirini azaltmaktadr. Elektronik para (Kredi kart vs.) (Ely-1996).: Elektronik para hkmetlerin senyoraj gelirinin azalmasna yol aacaktr. nk senyoraj geliri elde edebilmek iin para yaratma yetkisinin yalnzca devletin elinde olmas gereklidir. Elektronik para ise kredi kurulularnca yaratlmaktadr. zel kesim bylece bir anlamda devletin para basma tekelini krmaktadr. Sermaye piyasasnn liberallemesi (Bilgili-1997/99-101): liberallemesi senyoraj gelirini nemli lde drecektir. SENYORAJ LT VE VER SET Senyoraj analizlerinde para balanslarnn lt olarak parasal taban [ya da dier adyla yksek gl para (high powered money) (H)] veya M1 kullanlmaktadr. Baz para (H), para otoritelerinin mevduat bankalar ve banka d kesimin elinde bulunan net parasal ykmlldr. Dolamdaki para (C) ile bankalarn kasalarnda ve merkez bankasnda bulundurduklar toplam rezervlerden (R) oluur (H= C+R). Senyoraj, parasal tabann toplam haslaya oran ya da baz almalarda toplam kamu gelirlerine oran olarak da tanmlanmaktadr (McClure and Willett-1988/179; Cukierman, Edwards and Tabellini1992/538; Kker, Kazdal, Erdemir-1994; Soylu-1997; Bilgili-1997). Ancak bu forml brt senyoraj vermektedir. Oysa senyoraj gelirinin tamam devlete gitmemektedir. zel sektre nceden alm olan krediler nedeniyle bir ksm da zel sektre gitmektedir. Bu nedenle devlete giden payn bulunabilmesi iin para bazndan kredilerin karlmas gerekir. Buna dzenlenmi baz para da denir. Devlete giden senyoraj geliri bunun zerinden hesaplanmaldr (Soylu-1997/53, 58). Bu erevede almada reel senyoraj, baz para (H)nn TFEye oran (H/TFE) olarak hesaplanmtr. Analizlerde reel senyorajn GSMHye oran kullanlmtr (LRH). Senyoraj, belirtildii gibi toplam hasladan enflasyon oranndan, iktisat politikas kararlarndan (zorunlu karlk oran) (R); toplam haslann sektrel dalmndan, politik faktrlerden, teknolojik ilerlemelerden, dviz kuru rejiminden, d ticaret rejiminden, para ikamesinden, finansal piyasalarn liberasyonundan vs. bir dizi faktrden etkilenmektedir. Ancak teknik snrlamalar nedeniyle analizlerde bu deikenlerden yalnzca saysal (numerik) verilerle ifade edilebilecek olanlara yer verilebilecektir. Saysal olarak ifade edilebilecek deikenleri temsil etmek zere toplam hasla lt olarak DE tarafndan yaynlanan GSMH ve GSYH serileri (LGSMH ve LGSYH); fiyatlar genel seviyesi lt olarak DE1987 TFE serisi (LTFE), bte dengesini temsilen 1987 bazl TFE ile deflate edilmi reel Konsolide Bte Dengesinin GSMHye oran (LBTE), ayrca GSMHnin sektrel Sermaye piyasasnn

dalm [LTAR=TARIM/GSMH) ve LSAN=SANAY/GSMH] kullanlmtr. Btn seriler logaritmiktir ve mevsimsellikten arndrlmtr. PEKTRLM DCKEY-FULLER BRM KK ANALZ Zaman serisi analizlerinde ncelikle yaplmas gereken i serilerin btnleme (integration) derecelerinin belirlenmesidir. Bu amala en yaygn biimde kullanlan teknik Pekitirilmi (Augmented) Dickey-Fuller (ADF) testidir (Fuller-1976; Dickey and Fuller-1981). Pekitirilmi Dickey-Fuller testinde deiik regresyon kullanlmaktadr: Xt= ao + a1T + a2Xt-1 + an Xt- n+ ut Xt= ao + a2Xt-1 + an Xt- n+ ut Xt= a2Xt-1 + anXt- n+ ut (Eitlik-1) (Eitlik-2) (Eitlik-3)

Eitlikler EKK ile tahmin edilmektedir. Xt-nin gecikme derecesi (n) otokorelasyonu ortadan kaldran en kk gecikmedir. Otokorelasyon testi amacyla Box-Pierce Q istatistii kullanlabilecektir. Burada test deikeni a2 parametresidir. H0: a2=0 (birim kk vardr, seri duraan deildir.) H1: a2