Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar

  • Published on
    20-Jan-2016

  • View
    43

  • Download
    0

Transcript

T.C. ANADOLU NVERSTES YAYINI NO: 2616AIKRETM FAKLTES YAYINI NO: 1584SOSYAL BLMLERDE TEMELKAVRAMLARYazarlarProf.Dr. Ali ERGUR (nite 1)Prof.Dr. Veysel BOZKURT (nite 2)Prof.Dr. Yasin AKTAY (nite 3)Do.Dr. Aksu BORA (nite 4)Prof.Dr. Tanel DEMREL (nite 5)Prof.Dr. Sibel KALAYCIOLU (nite 6)Do.Dr. Hakan ERGL (nite 7)Yrd.Do.Dr. Emre GKALP (nite 7)Prof.Dr. mit TATLICAN (nite 8)EditrYrd.Do.Dr. Emre GKALPANADOLU NVERSTESBu kitabn basm, yaym ve satfl haklar Anadolu niversitesine aittir.Uzaktan retim tekniine uygun olarak hazrlanan bu kitabn btn haklar sakldr.lgili kurulufltan izin almadan kitabn tm ya da blmleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kaytveya baflka flekillerde oaltlamaz, baslamaz ve datlamaz.Copyright 2012 by Anadolu UniversityAll rights reservedNo part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmittedin any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic tape or otherwise, withoutpermission in writing from the University.UZAKTAN RETM TASARIM BRM Genel Koordinatr Do.Dr. Mjgan BozkayaGenel Koordinatr YardmcsArfl.Gr.Dr. rem Erdem Aydnretim TasarmcsDo.Dr. T. Volkan YzerGrafik Tasarm YnetmenleriProf. Tevfik Fikret Uar r.Gr. Cemalettin Yldz r.Gr. Nilgn SalurDil Yazm DanflmanFunda GrbzGrafikerHilal KkdaaflanKitap Koordinasyon BirimiUzm. Nermin zgrKapak DzeniProf. Tevfik Fikret Uarr.Gr. Cemalettin YldzDizgiAkretim Fakltesi Dizgi Ekibi Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar ISBN 978-975-06-1281-71. BaskBu kitap ANADOLU NVERSTES Web-Ofset Tesislerinde 6.000 adet baslmfltr.ESKfiEHR, Haziran 2012indekilernsz ............................................................................................................ viiiKltr ........................................................................................ 2KLTRN NEM ...................................................................................... 3SOSYAL BLMLERDE KLTR.................................................................... 5Kltr Kavramnn Kkeni............................................................................ 5Antropolojik Yaklaflmlar .............................................................................. 5Evrimci ve Tarihselci Yaklaflmlar .......................................................... 5fllevselci ve Yapsalc Yaklaflmlar ....................................................... 6Sosyolojik Yaklaflm ..................................................................................... 6KLTR VE DEOLOJ ................................................................................ 8KLTR VE GELENEK.................................................................................. 9KLTR VE BLG LfiKS ......................................................................... 10SMGELERN KAYNAI OLARAK KLTR................................................. 12SANAT VE TOPLUM ..................................................................................... 14KRESELLEfiME VE KLTR ....................................................................... 15zet ............................................................................................................... 18Kendimizi Snayalm ..................................................................................... 19Okuma Paras ........................................................................................... .. 20Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ 21Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 21Yararlanlan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 22Ekonomi ................................................................................... 24GRfi .............................................................................................................. 25EKONOMK DZENN SOSYOLOJK ANALZ .......................................... 25Fonksiyonalist Perspektif .............................................................................. 26Mallarn ve Hizmetlerin Datm ........................................................... 26Gcn ve Zenginliin retimi................................................................ 26Yenilik...................................................................................................... 26atflma Kuram ............................................................................................. 26Sembolik Etkileflim Yaklaflm....................................................................... 27ENDSTR TOPLUMUNDA fiN RGTLENMES..................................... 28Bilimsel Ynetim Anlayfl ve nsan liflkileri Okulu ................................... 28Fordizm: Kitle retimi................................................................................... 30Fordizmin Krizi.............................................................................................. 32POST-ENDSTRYEL ADA fiN RGTLENMES ................................ 33Standartlaflmann Sonu.................................................................................. 33flin Yeniden rgtlenmesi: Esnek ya da Yaln retim.............................. 34Post-endstriyel an flleri ve rgtleri.................................................... 38nc Sektr ............................................................................................... 41ALIfiMANIN GELECE............................................................................... 41zet ............................................................................................................... 43Kendimizi Snayalm ..................................................................................... 46Okuma Paras ........................................................................................... .. 47Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ 47 indek i ler iii1. NTE2. NTESra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 48Yararlanlan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 48Din.................................................................................. ........... 50DN NEDR? ................................................................................................... 51Dinin Sosyolojik Tanm .............................................................................. 52Kutsal ve Din Dfl .................................................................................. 53Cemaat Veya Tek Bir Ahlaki Toplulukta Birlefltiren nanlar Btnl ................................................................................................ 54DN VE TOPLUM LfiKS ............................................................................ 55Dinin Dier Toplumsal Kurumlarla liflkisi.................................................. 56Din ve Siyaset liflkisi .............................................................................. 56Din ve Aile liflkisi................................................................................... 57Din ve Ekonomi liflkisi .......................................................................... 58Din ve Eitim liflkisi............................................................................... 58DN SOSYOLOJS......................................................................................... 60Din Sosyolojisinin Ortaya kfl ................................................................... 60Dinin Kkenine Dair Sosyolojik Yaklaflmlar .............................................. 62Din Sosyolojisi ve Din Sosyoloji Fark........................................................ 65Dinin Sosyolojik ncelemesi: Metodoloji Tartflmas ................................... 67Bir Sosyal Aktr Olarak Din ve Din nanlar............................................. 68KLASK SOSYOLOJ TEORLERNDE DN ................................................. 69Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel Bilim Dinine ......... 70Karl Marx: Bir Yanlfl Bilin ve Kalpsiz Bir Dnyann Kalbi Olarak Din .. 70mile Durkheim: Toplumsal Yapfltrc Olarak Din ................................... 71Max Weber: Anlaml Sosyal Eylem ve Motivasyon Olarak Din ................. 73zet ............................................................................................................... 74Kendimizi Snayalm ..................................................................................... 75Okuma Paras ........................................................................................... .. 76Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ 77Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 78Yararlanlan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 79Aile, Ataerkillik ve Toplumsal Cinsiyet................................. 80GRfi .............................................................................................................. 81ALE................................................................................................................ 81Aileye Farkl Yaklaflmlar .............................................................................. 82Farkl Aile Biimleri....................................................................................... 83Toplumsal Deiflim ve Aile .......................................................................... 83TOPLUMSAL CNSYET................................................................................. 84Toplumsallaflma Srecinde Cinsiyetin nflas ............................................... 85Medyann Toplumsal Cinsiyetin nflasndaki Rol ................................ 85Cinsiyet zellikleri ........................................................................................ 86Cinsiyet zelliklerinin Kltrel nflas.................................................... 88Cinsiyet Kalplar ........................................................................................... 89Cinsiyet Kalplarnn Yeniden retilmesi ve Deiflmesi ....................... 89Medyann Cinsiyet Kalplarnn Yeniden retiminde ve Deiflimindeki Rol................................................................................. 90Cinsiyete Dayal fl Blm .......................................................................... 91Delikli Tafl Yerde, Gelinlik Kz Evde Kalmaz- Geleneksel Deyim ...... 92 indek i leriv3. NTE4. NTEATAERK (PATRARKA) ................................................................................ 93Bireysel Yaflamlardan Toplumsal rgtlenmeye ........................................ 94Ataerkillik le Modernlik Arasndaki liflki ................................................... 94TOPLUMSAL CNSYET ROLLER VE EfiTSZLK....................................... 95Eflitlik Fikrinin Geliflmesi .............................................................................. 95Cinsiyet Eflitlii Ne Demektir?....................................................................... 96Cinsiyet Rolleri ve Cinsiyet Eflitsizlii .......................................................... 99CNSYETE DAYALI AYRIMCILIK ................................................................ 100Kadnlara Karfl Her Trl Ayrmcln nlenmesi Uluslararas Szleflmesi (CEDAW) .................................................................................... 101Cinsel Ynelim ve Cinsel Ynelim Ayrmcl ........................................... 101Kadna Ynelik fiiddet .................................................................................. 102zet................................................................................................................ 104Kendimizi Snayalm...................................................................................... 105Yaflamn inden............................................................................................ 106Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ 107Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 107Yararlanlan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 108Siyaset ....................................................................................... 110SYASET NEDR? .......................................................................................... 111SYASET BLMNN TEMEL KAVRAMLARI ................................................ 113ktidar, Devlet, Egemenlik, Meflruiyet.......................................................... 113Ulus-Devlet ve Kreselleflme........................................................................ 114SYASAL DEOLOJLER ................................................................................ 115deoloji Kavram ............................................................................................ 115Liberalizm ..................................................................................................... 116Sosyalizm ....................................................................................................... 118Muhafazakrlk .............................................................................................. 119Milliyetilik..................................................................................................... 121Sosyal Demokrasi ......................................................................................... 123Faflizm ............................................................................................................ 124Feminizm ....................................................................................................... 125evrecilik ...................................................................................................... 126DEMOKRATK REJMLERDE SYASAL KURUMLAR (DEVLETNRGTLENMES), DEVLET-TOPLUM LfiKLER VE SYASAL HAYAT .... 127Demokrasi Nedir? .......................................................................................... 127Seimler ve Yasama Organ ........................................................................ 128Yrtme Organ ve Brokrasi ...................................................................... 129Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri ................................................................. 130Bask Gruplar ve Sivil Toplum Kurulufllar ............................................... 131Kamuoyu ve Medya ..................................................................................... 132zet................................................................................................................ 134Kendimizi Snayalm...................................................................................... 135Okuma Paras .............................................................................................. 136Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ 137Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 137Yararlanlan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 138 indek i ler v5. NTEToplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlik .................................... 140GRfi VE KAVRAMSAL EREVE ................................................................ 141TARH NDE TABAKALAfiMA .................................................................. 142Klelik Sistemi .............................................................................................. 142Kast Sistemi .................................................................................................. 143Feodalitede Grlen Toprak Mlkiyetine Dayal Sistem .......................... 144Sosyal Snflar................................................................................................. 144TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARI ................................................ 145Karl Marx ...................................................................................................... 145Max Weber .................................................................................................... 146Sosyal Snf ............................................................................................. 147Sosyal Stat.............................................................................................. 148Politik Parti ............................................................................................. 148Yapsal-fllevselci Okul-T. Parsons, K. Davis ve W.E. Moore..................... 149E. O. Wright ................................................................................................. 150Toplumsal Hareketlilik ................................................................................ 151TOPLUMSAL EfiTSZLK VE TABAKALAfiMADA YEN TARTIfiMALAR VE KURAMLAR .......................................................... 152Sosyal Snf, Etnik Kken ve Toplumsal Cinsiyet Kimlikleri Arasndaki Kesiflme Modeli ......................................................................... 152Toplumsal Tabakalaflmann Yeni Aktr: Orta Snf ................................. 154Kltrel Dnfl Tartflmalar ve Toplumsal Eflitsizlik .................................. 155Pierre Bourdieu ve Yaflam Tarz ................................................................. 156Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk ....................................................... 156Yeni Yoksulluk ve Tketimden Dfllanmfllk.............................................. 157zet................................................................................................................ 158Kendimizi Snayalm...................................................................................... 160Okuma Paras .............................................................................................. 161Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 162Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ 162Yararlanlan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 163Medya.................................................................................. ...... 164GRfi: NEML BR TOPLUMSAL KURUM OLARAK MEDYA................... 165Medya Nedir? Medyay Nasl Ele Alabiliriz? ................................................ 166MEDYA ARAfiTIRMALARININ TARHES VE LK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR............................................................................................... 167MEDYAYA ADAfi ELEfiTREL YAKLAfiIMLAR ....................................... 171Frankfurt Okulu............................................................................................. 171Medya, ktidar, deoloji ............................................................................... 172Britanya Kltrel alflmalar Okulu ....................................................... 173Feminist Yaklaflmlar .................................................................................... 174Post-Modern Yaklaflm .................................................................................. 175MEDYANIN EKONOM-POLT VE EKONOM-POLTK YAKLAfiIM(LAR) ............................................................................................ 176letiflimin Yeni Snrlar: Dijital Uurumlar, Blnmeler .......................... 177ADAfi KRESELLEfiME SRECNDE MEDYA VE A TOPLUMUTARTIfiMALARI ............................................................................................. 178 indek i lervi6. NTE7. NTEA Toplumu Kavram .................................................................................. 179Kitle letifliminden A Toplumuna ............................................................... 181Etkileflimli Medya .................................................................................... 183Yaknsama Kltr.................................................................................. 184Sosyal Alar, Sanal Cemaatler ...................................................................... 186zet ............................................................................................................... 188Kendimizi Snayalm ..................................................................................... 190Okuma Paras ........................................................................................... .. 191Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ 192Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 192Yararlanlan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 193Toplum...................................................................................... 196TOPLUM NEDR?........................................................................................... 197TOPLUM FELSEFELER ................................................................................. 197Toplumsal Szleflme Teorileri ve Toplum................................................... 198Muhafazakr Tepki ve Toplum .................................................................... 199Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri: Saint-Simon,Comte ve Spencer ......................................................................................... 200Bir Organizma Olarak Toplum: Spencer ............................................... 200KLASK DNEM TOPLUM TEORLER:MARX, DURKHEM, WEBER VE SMMEL.................................................... 201Karl Marx ...................................................................................................... 201mile Durkheim ........................................................................................... 204Max Weber .................................................................................................... 206Georg Simmel................................................................................................ 208MODERN DNEM TOPLUM TEORLER .................................................... 209Yapsalclk..................................................................................................... 210fllevselcilik..................................................................................................... 210Erken Dnem fllevselcilik...................................................................... 210Yapsal-fllevselcilik ................................................................................. 211atflma Teorisi .............................................................................................. 212fllevselcilerin ve atflmaclarn Toplum Anlayfllar ............................. 213MKRO VEYA BREYSEL ETKLEfiM TEMELL TOPLUM ANLAYIfiLARI .. 214zet................................................................................................................ 215Kendimizi Snayalm...................................................................................... 217Okuma Paras .............................................................................................. 218Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ............................................................ 219Sra Sizde Yant Anahtar .............................................................................. 220Yararlanlan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 221 indek i ler vii8. NTEnszSosyal Bilimlerde Temel Kavramlar kitab uzaktan eitim yoluyla n lisansve lisans dzeyinde Felsefe baflta olmak zere sosyal bilimler alannda eitimalan sizlere ynelik olarak hazrlanmfltr. Kitabn temel amac kltr, ekonomi,din, aile, siyaset, medya gibi temel toplumsal kurumlar temel alarak sosyal bi-limlerdeki temel kavramlar -farkl yaklaflmlar ve tartflmalar ekseninde- sizleretantmaktr.Kitabn birinci nitesinde Kltrn insan-doa iliflkisi balamndaki yeri vekltrn gndelik yaflamdaki eflitli grnmleri ele alnmfltr. Uygarlk, gelenek,ideoloji ve sanat kavramlarnn da tartflld bu nitede ayrca kltr ve kresel-leflme iliflkisi de deerlendirilmifltir. Ekonomik dzenin farkl ynlerine odaklananikinci nitede taylorizm, fordizm, post endrstriyel ada iflin rgtlenmesi konu-laryla birlikte alflmann gelecei tartfllmfltr. Din olgusunun sosyolojik boyutu-nun ele alnd nc nitede inan, kutsal, dindfl, seklarizm ve teokrasi gibikavramlar eflliinde din ve toplum iliflkisi farkl yaklaflmlar erevesinde ele aln-mfltr. Aile, ataerkillik ve toplumsal cinsiyet zerine olan drdnc nitede ailekurumuna iliflkin farkl yaklaflmlarla birlikte ataerkillik, toplumsal cinsiyet, cinsi-yet kalplar, cinsiyet eflitlii ve cinsiyete dayal ayrmclk kavramlar tartfllmfltr.Siyaset zerine younlaflan beflinci nitede siyaset bilimi disiplininin temel kav-ramlarn tanmlanmfl, demokratik rejimlerde siyasal kurumlarn iflleyifl mekaniz-malar hakknda temel bilgiler verilmifltir. Ayrca ideoloji kavram ile birlikte libe-ralizm, sosyalizm, muhafazakarlk, sosyal demokrasi, milliyetilik, faflizm vb. bellibafll siyasal ideolojiler tartfllmfltr. Altnc nitede toplumsal tabakalaflma ve eflit-sizlik olgular masaya yatrlmfltr. Tarihsel srete toplumsal tabakalama ve eflit-sizliin deiflen biimleri klelik, sosyal snf, stat, toplumsal hareketlilik, yeniorta snf ve yoksulluk gibi kavramlarla birlikte tartfllmfltr. Medyann ele alnd- yedinci blmde hem medya-ideoloji-iktidar iliflkisi hem de medyann ekono-mi-politii eflitli yaklaflmlar dorultunda ele alnmfltr. Kreselleflme srecindea toplumu tartflmalaryla birlikte baflta internet olmak zere yeni medya ve sos-yal paylaflm alar ve sanal cemaatler deerlendirilmifltir. Sekizinci ve son blm-de ise farkl toplum felsefelerinin, klasik ve modern toplum teorilerinin toplumanlayfllar ile bireyin doas ve toplum arasndaki iliflki konusundaki grflleriaklanmfltr.Sosyal Bilimlerde Temel Kavramlar kitab bir ok kiflinin fevkalade nemli kat-ksyla hazrlanmfltr. Trkiyedeki sosyal bilim literatrne, zellikle de sosyolojiliteratrne nemli bir katk oluflturan bu kitap, ncelikle, her biri kendi alann-da ok saygn olan deerli yazarlarmzn eseridir. nite srasyla Prof.Dr. Ali Er-gur (Galatasaray niversitesi-Sosyoloji Blm), Prof.Dr. Veysel Bozkurt (stanbulniversitesi-ktisat Fakltesi), Prof.Dr. Yasin Aktay (Seluk niversitesi-SosyolojiBlm, Stratejik Dflnce Enstits), Do.Dr. Aksu Bora (Hacettepe niversite-si-letiflim Fakltesi), Prof.Dr. Tanel Demirel (ankaya niversitesi-Siyaset Biliminszviiive Uluslararas liflkiler Blm), Prof.Dr. Sibel Kalaycolu (Orta Dou Teknikniversitesi-Sosyoloji Blm), Do.Dr. Hakan Ergl (Hacettepe niversitesi-le-tiflim Fakltesi) ve Prof.Dr. mit Tatlcana (Adnan Menderes niversitesiSosyo-loji Blm) ok deerli emekleri ve bu kitabn bir paras olduklar iin ne ka-dar teflekkr etsem azdr. Kitabn tasarmn gereklefltiren retim tasarmcsDo.Dr. T. Volkan Yzer, metindeki dil ve yazm hatalarn dzelten Funda Grbzve kitabn dizgi ve basm ifllerindeki emeklerinden dolay baflta Mehmet EminYksel ve Ufuk nce olmak zere A..F. dizgi birimi alflanlarna da ok teflek-kr ederim. EditrYrd.Do.Dr. Emre GKALPnsz ixBu niteyi tamamladktan sonra;Kltrn insan-doa iliflkisi balamndaki yerini tanmlayabilecek,Kltr kavramnn anlam zerine ok boyutlu bir bakfla sahip olabilecek,Kltrn bilgiyle iliflkisini toplumsal balamda aklayabilecek,Kltrn gndelik yaflamdaki eflitli grnmleri hakknda bilgi edinebile-ceksiniz.indekiler Kltr Uygarlk deoloji Simge Bilgi Sanat Gelenek KreselleflmeAnahtar KavramlarAmalarmzNNNNSosyal BilimlerdeTemel KavramlarKltr KLTRN NEM SOSYAL BLMLERDE KLTR KLTR VE DEOLOJ KLTR VE GELENEK KLTR VE BLG LfiKS SMGELERN KAYNAI OLARAKKLTR SANAT VE TOPLUM KRESELLEfiME VE KLTR1SOSYAL BLMLERDE TEMEL KAVRAMLARKLTRN NEMnsana dair zellikleri dier canl trlerinin zellikleriyle kyaslamak ve insann ay-rcaln tanmlamak belirli ltler asndan mmkndr. rnein, insann yeg-ne kltr reticisi varlk olduu sylenebilir nk insan kendi varl zerine d-flnebilme yetisine sahip bir canldr. Ksaca kltr bu flekilde bir dflnme yetisi-nin sonucunda ortaya kan bir simge retme etkinliidir.Uygarlk da insann kltr retme becerisinin sonucunda ortaya kan bir du-rumdur. Trkede uygarlk szc Avrupa dillerinin birounda civilisation sz-c ile karfllanr. Bu szck ise Latincede kent anlamna gelen civitas szcn-den tremifltir. Ayn anlam benzerlii Arapa Medeniyet ve Medine (kent) szck-leri arasnda da vardr. yleyse insann yaflam biiminin belli bir sreklilik, rgt-llk ve karmaflklk arz ettii durum olan uygarln ncelikle ve belirleyici olarakkent tipi bir yerleflmenin ortaya kflyla yakndan iliflkisi olduu sylenebilir. Kentyalnzca ortak bir yaflam alan olmann tesinde, ortak bir ruh hlinin de temsilci-sidir nk kent yaflam belirli bir yerde sabit kalmay gerektiren retim iliflkileri-ne baldr. Dzenli tarm, istikrarl ticaret ve daha ileriki aflamalarda sanayi, ken-tin varlk nedeni olmufltur. nsan trnn tarihinde bir dnm noktas olan yaz-nn icad da bu fleklide rgtl hle gelen toplum yaflamnn kavramlar yoluylakendini ifade etmeye ihtiya duymasyla ilgilidir. Kent yalnzca ortak bir yaflam alan olmann tesinde, ortak bir ruh hlinin de temsilcisidir;nk kent yaflam belirli bir yerde sabit kalmay gerektiren retim iliflkilerine baldr.Yakn zamana kadar insan dier trlerden ayran en temel zelliin zek oldu-u dflnlmfl ancak dier canl trlerinde de zeknn varlna dair bulgulararastlanmasyla bu kan yavafl yavafl terk edilmektedir. Ancak zeknn varl sonu-cunda renme, aktarma ve bilgi birikimi gibi zellikler yalnzca insan trndemevcuttur. Kltr oluflturan bilgi ve rnler, soyutlamalar araclyla (resim, dil,mzik, yaz) insanlk belleine aktarlrlar. Kltr bir toplumda btnleflmeyi sa-layan en temel unsur olarak kabul edilebilir. Kltrn oluflumunda insann kendi varlnn farknda olmas ve kendisinidflnen bir varlk olarak tasavvur etmesi etkilidir. Kendi varl zerine dflne-bilme yetisi her ne kadar modern ncesi alarda bilinen bir olgu olsa da Aydn-lanma ann temel dflnsel unsuru olarak kabul edilmifltir. Dier bir deyiflleKltrS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TAydnlanma a ve Rnesanstan itibaren insan, sadece Tanrnn iradesine greflekillenmifl bir varlk deil, kendi iradesiyle kendi kaderini oluflturabilme gcolan dflnsel bir birim olarak tasavvur edilmifltir. Descartesin nl ifadesiyle d-flnyorum yleyse varm (cogito ergo sum) insann dflnen bir varlk olduunuortaya koymaktadr. Her insan ierisine doduu evreni ve kendi var oluflunu aklayabilmek ister.Her toplum kendi rgtlenme biimi cinsinden bir inan sistemi gelifltirir. Bu inansistemi insann temel varolufl sorularna tatmin edici yantlar vermek zorundadr.nsann bu sorularna tatmin edici yantlar en baflarl flekilde vermeyi baflaraninan sistemi kurumsallaflr. Doay dnfltrme ve oradan anlamlar biriktirme et-kinlii olan kltr, bu bakmdan nce inanlar zerine kuruludur. Kltrn temelini oluflturan inan dzlemi, tek baflna bir toplum dzeni olufl-turmak iin fazla soyut bir anlatdr. Kklerini inanlardan alan deerler inanlarsomutlafltrma eiliminin bir sonucudur. Toplumsal iliflkinin devamn salayacakolan gelenek ve greneklere dnflecek olan deerler, ortak kurucu unsurlar ola-rak kabul edilir. Deerler sadece kalan ve deiflmeyen unsurlar deil, deiflmeyedair olanlar da harekete geirirler. Deerler kltrn nemli taflyclar olmakla birlikte, toplumsal dzeni tam an-lamyla kurmak iin gerekli olan dayatma gcnden yoksundurlar. Toplumsal d-zen ancak kurumsallaflmfl kurallarla ayakta durabilir. Deerler ve gelenekler tekbafllarna bask unsuru olamayacaklarndan dolay, bir bask unsuru olan normlarmevcuttur. Norm, en basit anlamyla yaptrm olan toplumsal kuraldr.Norm yaptrm olan toplumsal kuraldr.nsan iin doa bir simge retme kaynadr. Bu retimlerin birou maddi ko-flullarn somut anlamda deifliklie uratlmasyla olur. adafl toplumlarda nere-deyse nesnelere indirgenmifl olan teknoloji kavram, aslnda, ara gereten ziyade,onlar ortaya karan bilgi, alg, tasavvur, retim, deerler balamnn tamamdr.yleyse kltrn bileflenlerinden biri olan teknoloji an ruhunu, toplumsal ilifl-kilerini ve bunlara hakim olan iktidar yaplarna iliflkin kabulleri de beraberindegetirir. adafl toplumlarda neredeyse nesnelere indirgenmifl olan teknoloji kavram, aslnda,ara gereten ziyade, onlar ortaya karan bilgi, alg, tasavvur, retim, deerler balam-nn tamamdr.Kltrn bileflenlerinden bir dieri de simgelerdir. Kltr sonucunda ortayakan retimler, onlara dair sylem, fikir, deer ve yarglarn soyut temsillerednflerek her bir somut retimin kendisi yerine, onun yerine geen daha ev-rensel ve dolayl gndermeleri hline gelirler. flte bu soyut temsillere simge adverilir. Simgeler belirli bir eflitlilik ve deiflme arz etseler de ortak yaflam srdrmekiin baz simgelerin genel nitelikte olmas gerekir. rnein$ dil, kltrn belli top-lumsal dzeyde varln koruyabilmesi iin vazgeilmez nemde bir simge sistem-dir. Kendinde anlam olmayan ses birimlerine, toplumsal olarak zerinde uzlafll-mfl anlamlar atfedilmesi, en yaygn simge sistemi olan dili ortaya karmfltr. Sonu olarak kltr, insan etkinlikleri iinde kendine zg dinamikleri olan ay-rcalkl bir alandr. Bu ayrcaln kkeninde insann kendini sorgulayabilme yeti-4 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarAydnlanma a: Ortaada dinsel dogmalarnegemen olduu feodaltoplum dzeninde cemaatiinde kul konumunda olaninsan, doasnda zgrlkolan ve kendi baflna varolma hakkna sahip birvarlk olarakkavramsallafltran felsefiyaklaflm. Tanr kelmnnsorgulanamaz merkezliinekarfl, yanlfllanabilir insanaklnn stnln ilanederek 1789 FranszDevriminin dflnseltemellerini hazrlayandflnce balam. S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E Tsi yatar. Kltr toplumsal iliflkiler sistemi ve rgtlenme biiminin hem kurucusuhem de yansmasdr. Kent yaflamnn kltrle olan iliflkisi nedir? SOSYAL BLMLERDE KLTRKltr Kavramnn KkeniLatince Colere fiilinden tremifl olan kltr terimi, 18.yya kadar genellikle tarm-sal etkinliklerde topra slah etme ve rn yetifltirme gibi anlamlarda kullanlmfl-tr. Fakat 18.yy.dan itibaren, Aydnlanma dflncesiyle birlikte kltr terimi top-lumsal deer ve davranfl biimlerini ifade eden toplumsal bir anlam kazanmfltr.Bir dier ifadeyle, Aydnlanma Dneminde kltr terimi, tarmsal etkinlikler iinkullanld anlamnn yan sra, insan zihninin etkin olarak gelifltirilmesi anlam-n da kazanmfltr.Aydnlanma Dneminde antropolojinin de geliflmesiyle kltr belirli bir halknbtn yaflam biimi anlamnda yaygn olarak kullanlmaya bafllamfltr. Williamsa(2005: 90) referansla kltr olgusunun anlam katman olduunu belirtebiliriz: i-Genel bir entelektel, tinsel ve estetik geliflim sreci (uygarlk medeniyet anlamn-da); ii- Entelektel ve sanatsal ve etkinlik pratikleri (yksek kltr anlamnda) veiii- Bir grubun ya da bir dnemin yaflam biimi olarak kltr. Antropolojik YaklaflmlarKltr, farkl antropoloji geleneklerinde farkl flekillerde ele alnmfltr. Fakat bir-ok antropolog kltrn, insanlarn rendiklerinin ve eylemlerinin niteliiyle il-gili olduuna dair hemfikirdir. nsan trn dier canl trlerinden ayran dnya-y kavramsallafltrma ve bunu simgeler araclyla anlatabilme yetenei en eflsizniteliidir. Evrimci ve Tarihselci YaklaflmlarEvrimciliin ilk ve en nemli temsilcilerinde olan Edward B. Tylor (1832-1917) ay-n zamanda antropolojinin konusunun kltr olduunu belirten ilk bilim insandr.Tylor, kltrel olanla biyolojik olan arasndaki ayrma vurgu yapmfltr. Tylora g-re kltr Bir dnemin ya da bir toplumsal grubun yaflam biimi olarak tanmla-nr ve yalnzca insanlk kltre sahiptir. Bu tanm, kltr kavramn, insanlarngndelik toplumsal yaflamlarnn tamamn kapsayacak flekilde geniflletir. Her bir kltrn ayr ayr incelenmesi gerektiini nk her kltrn kendinezg ve ayr bir tarihi olduu grfl Franz Boas (1858-1942) tarafndan kltrelgrecelilik yaklaflmyla ele alnmaktadr. Bu grfle gre her kltr kendi tarihininrnyse ve var olduu balam ierisinde inceleniyorsa insan kltrlerini daha il-kel ya da daha uygar olarak nitelemek veya kltrler arasnda karfllafltrma yap-mak sorunlu bir analizdir. Taylora gre kltr insan yeteneklerinin birikimi iken Boasa gre kltr, birtopluluun toplumsal davranfllarnn btn ifadelerini, bireylerin iinde yafladkla-r grubun alflkanlklarndan etkilenen tepkilerini ve bu alflkanlklarn belirlediiinsan etkinliklerini kapsar. Boas, bu noktada bize kltrel gzlk benzetmesininerir. Bu gzlk, iinde yafladmz dnyay alglamamz ve toplumsal yaflamla-rmz anlamn yorumlamamz salar. 51. nite - Kl trS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T1Kltrel greceliliin bir adm sonras ise etnik-merkezcilik elefltirisidir. Et-nik-merkezcilik, bireyin dier kltrleri yorumlarken kendi kltrn dikkate al-mas, yceltmesi ve dierlerini aflalamasdr. Bu balamda, etnik-merkezcilikbnyesinde rkl da barndrd iin, kltrel grecelilii, yani baflka kltr-leri kiflinin kendi kltrnn deil, o kltrn balam iinde grmesini savun-mak nemlidir. fllevselci ve Yapsalc Yaklaflmlar Antropolojik yaklaflmda ifllevsel yaklaflmn en nemli temsilcisi olan BronislavMalinowskiye (1884-1942) gre her biyolojik ihtiya, bir kltrel sisteme yol a-makta, gereksinimleri karfllayan kltrel uygulamalar ise yeni kltrel ihtiyalarretmektedir. Toplumlar bu gereksinimleri karfllamak iin din, sanat, hukuk, aileve akrabalk gibi kurumlar gelifltirmifltir. Yapsalc-ifllevselci ekoln kurucusu olan Radcliffe-Brown (1881-1955) din, sa-nat, hukuk gibi kurumlarn bir kltrn anlafllmasnda merkez rol oynadklarnkabul ediyordu. Fakat Malinowskinin tersine, kltrel ifllevler, bireysel ihtiyalarnkarfllanmas deil, toplumsal yapnn srdrlmesiydi. Farkl bir deyiflle, Brown,bir toplumun her gelenek ve inancnn, dolaysyla kltrn, o toplumun yapsnsrdrmeye dnk belirli bir ifllevi olduuna inanr. Toplumun varln srdrme-si buna baldr. Genel olarak yapsalclara gre ise kltr, temelde yatan bir dflnce kalbnnrndr. Her bir kltr, kendi fiziksel ve toplumsal evresi tarafndan olduu ka-dar tarih tarafndan da biimlenir. Bir yapsalc olarak Lvi-Strauss (1908-2009) kl-tr insan zihninin simgesel ifadeleri olarak grr. Bu tikel kltrler iin olduukadar genel kltr kavram iin de geerlidir. Sosyolojik Yaklaflm Antropolojinin kltr terimini temel konu edinmesinin yansra sosyoloji de toplu-mun bir bilefleni olarak inceler. Sosyolojide kltr, bir toplumun eitim, sanat, tek-noloji, hukuk, siyaset gibi temel alanlarnda maddi ve maddi olmayan tm birikim-lerini kapsar. Bu bakmdan birey, topluma ait olup kltre sahiptir. Sosyolojik d-flnce tarihinde kltr, farkl kuramsal bakfl alar tarafndan btnlefltirici geler-le atflmac gelerin kayna olarak ele alnmfltr.Bu bakfl asna gre, kltr toplumsal gelerin birbirleriyle olan iliflkilerinde,ortak deerler erevesinde ortak bilinci ifade eden, dzen ve sreklilii salayan6 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 1.1Claude Lvi-Strauss: Yapsalcantropoloji yaklaflmnnkurucularndan Fransz dflnr.Kltrler arasnda hiyerarflik birsralama yaplamayacan, kltrolgularnn kendi anlambalamlarnda deerlendirilmelerigerektiini ileri sren Lvi-Staruss, budorulutuda birok arafltrma yapmfl,adafl sosyolojiye de nemlikatklarda bulunmufltur.bir kavram olarak btnlefltirici bir role sahiptir. Bu konuda, zellikle yapsalc veifllevselci yaklaflmlar, kltrn, toplumsal uzlaflma ve toplumsal btnlk sala-mada byk nem tafldn vurgularlar. Yapsalc yaklaflmn kltre iliflkin kuramsal erevesinin temeli yapsal dilbi-lim ile gstergebilimsel alandaki alflmalardr. Yapsalclkta kltrle dil birbirinebenzeyen kavramlar olarak ele alnr. Yapsalc yaklaflmda asl odak, bireysel in-san bilinci deil, kltr sisteminin rol ve kltr sistemi alflmalardr. Bu anlam-da, kltrn, tpk dil gibi btnlk bakfl asndan okunmas bu yaklaflmlammkndr. Farkl bir deyiflle yapsalc yaklaflm, kltrn dilde yaflad, geliflti-i ve biriktiini, dilin de kltrn hazinesi ve bilincini oluflturduuna vurgu yapar.Dramaturjik yaklaflmsa, toplumsal eylemi oyun metaforu zerinden anlatr.Toplumsal hayat, sahnelenen bir dramaya benzeterek bireyleri bu oyunu sergile-yen aktrler olarak ele alr. Bu yaklaflm, oyunun gerekleflmesinde bir arada tutu-cu motifler zerine eilir. Kltrn atflmac gelerin kayna olarak en net hli Marksist yaklaflmdadr.Buna gre kltrn, ynetici snfn grfllerini yanstan, onu meflrulafltrp onunkarlarna hizmet eden bir ifllevi bulunmaktadr. Hegemonya ve ideoloji kavram-lar erevesinde ele alnan kltr kavram, toplumsal eflitsizlikleri, snf atflmala-rn ve baskn snfn meflruluunu yeniden reten bir unsur olarak ele alnmfltr.Bu yaklaflmlardan biri olan Frankfurt Okulu kltr bir mcadele alan olarakzmler. 1923te Frankfurtta kurulan ve bir grup gen filozofu bir araya getirenSosyal Arafltrmalar Enstits (Institut fr Sozialforschung), zaman iinde nemlibir dflnce okulu hline gelmesiyle ksaca Frankfurt okulu olarak anlmfltr. Bafl-langta Marksist dflnceye elefltirel bir tavrla yeni bir yn varmeyi amalayanFrankfurt Okulu dflnrleri, Nasyonal Sosyalizmin Almanyada iktidar ele geir-mesiyle birlikte srgne gitmek zorunda kalmfllar ve ou ABDdeki gzlemlerin-den yola karak, kitle kltr, kltr endstrisi, propaganda, otoriter kiflilik gibi ol-gular zerinde, kltr temelli arafltrmalar yapmfllardr. Kitle kltr elefltirisi yapanokul, kltr endstrisi kavramn gelifltirmifltir. Buna gre, kltr endstrisi standart-laflmfl rnler sunarak, izleyicilerin algsnda gerilemeye neden olur ve toplumsaleflitsizliklerin yeniden retir. Elence rn retimi ve datm yapan medya ve e-lence flirketleri kltr endstrilerine girmektedir. (Adorno 2006: 98-106).Benzer bir bakfl asyla Birmingham Kltrel alflmalar Okulu, kltr, ikti-darn ve direniflin iflledii bir alan olarak ele alr. Okul, kitle iletiflim aralar vemedyayla sarmalanan kltr, kltrel rnlerin tketilmesi yoluyla atflmay ye-niden reten bir endstri olarak ele alr. Birmingham niversitesinde 1964 ylndaadafl Kltrel alflmalar Merkezi (KM) olarak kurulduu iin BirminghamOkulu ya da Britanya kltrel alflmalar okulu olarak da anlan okul, adafl kl-trel kuram iindeki nemli okullardan biridir. Geniflletilmifl bir kltr kavramnyaflama geiren Birmingham Okulu hem yksek kltr-afla kltr ayrmna hemde herhangi bir kltrel tabakalaflmaya karfl gelerek bylesi yaklaflmlardan nem-li bir kopufl gereklefltirmifltir. Birmingham Okulu ayrca kltr birlefltirici bir sis-tem ya da paylafllan deerler btn olarak deil, aksine bir mcadele ve atflmaalan olarak tarif etmifltir.Toplumsal tabakalaflma ve snf atflmasn dinamiklerinden olan yksek kl-tr ve popler kltr ayrm, kltrel etkinliklerin toplumsal kimlikler zerindekiyansmasndan, ana akm kltrn dflnda kalarak alt-kltrlerin ortaya kmasnakadar bir atflma ortam yaratmaktadr. Yksek kltr, bir dizi entelektel ve sa-natsal faaliyetle bunlarn rnlerini tanmlamada kullanlrken popler kltrse,71. nite - Kl trHegemonya: Bir toplumdahakim snf ya da yneticisnfn iktidarn doal vemeflru gstermesi, kendisnfsal karlarn evrenselkarlar olarak ifade etmesidurumu. Antonio Gramscitarafndan formle edilemhegemonya kavram/kuramkapitalist bir toplumda,ynetici snfn ideolojisinikitlelere ou zaman gcebaflvurmakszn onlarnrzasn kazanarak empozeediflini aklar. ok genifl kitleleri hedef alarak pazara sunulan kltr rnlerini ve bu rnleri t-keten gruplar ifade etmektedir. Yksek kltr, bir dizi entelektel ve sanatsal faaliyetle bunlarn rnlerini tanmlamadakullanlrken popler kltrse, ok genifl kitleleri hedef alarak pazara sunulan kltrrnlerini ve bu rnleri tketen gruplar ifade etmektedir.Sosyolojik dflnce tarihinde, hangi yaklaflmlar, kltr, toplumun gelerini bir arada tu-tan bir unsur olarak ele almfltr?KLTR VE DEOLOJ deoloji ve kltr kavramlar, ideal olanla gerek olan arasndaki iliflkiyi sorgula-mas bakmndan karfllkl iliflki ierisindedir. Marksist perspektife gre ideoloji, iinde snf mcadelesinin verildii bir alan-dr. Kltr ise bu alann en etkin unsurlarndandr. ktidar, yalnz ekonomik alanadayanmamakta, kltrel unsurlar da nemli rol oynamaktadr. Marxsist bakfl a-sna gre, kltr kavramnn ideolojik kullan-mnn en net grld rneklerden biri LouisAlthusserin Devletin deolojik Aygtlar (DA)kavramsallafltrmasdr. Buna gre devletin ka-pitalizmin yeniden retimini salamada iki trsistemi vardr: lki, Devletin Bask Aygtlar; h-kmet, ordu, polis, hapishane. kincisi Devle-tin deolojik Aygtlar; eitim, din, siyaset, sen-dika, basn-yayn. Bunlar ideolojik yeniden re-timi devletin iflleyifline balayan kltrel aygt-lardr (Althusser 2006: 128).Kltr kavramna btnlefltirici bir ara g-zyle bakmak, dnya siyasi tarihinde ulus-dev-letlerin kurulma sreleriyle bafllar. Ulus-dev-let terimiyle birlikte bir ulusal kltrden szedilmekte ve kltrel btnleflmeyle ortak de-erlerin yaratlp paylafllarak korunmas hedef-lenmektedir. Bu durumun tehlikeli yanysa devlet snrlar iinde bulunan farkl kl-trlerin, asimilasyon yoluyla zgnlklerini kaybetmeleridir. Modernleflmenin birrn olan ulus-devletlerde, ulusal bir kltr yaratmak iin farkllklar eleme eili-mi belirgin hle gelmifltir. Kltr kavramnn ideolojik kullanmnn saflafltrc boyutu ve ulus-devlet kap-samnda btnlefltirici rolnn yan sra kltrn oulculuu ncelediini belir-ten bakfl alar da mevcuttur.Modernizmin kltre ykledii btnlefltirici, saflafltrc rol postmodernizm ta-rafndan elefltirilmifltir. Postmodernizm, evrensel ahlak yerine, her trl oulculukve yerellikten yanadr. Modernlik kavram, ulus-devlet snrlar balamnda ulafll-mas gereken hedefleri olan bir ideolojiler btndr. Oysa postmodern yaklaflm,bu balamda gelecek btn ideolojilere karfldr. Postmodernizm, evrensel ahlak yerine, her trl oulculuk ve yerellikten yanadr.8 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T2Resim 1.2Louis Althusser: Marksistyapsalc Franszdflnr. Marksizmintemel eserlerini yenidenve yapsalc bir bakflasyla okuyan, yenidenretimin sadeceekonomik olan zerindenolmadn, egemensnfn iktidarnnsregitmesi iin ideolojikbalamn da nemtafldn vurgulamfltr.Bu nedenle, ideolojiyi birtoplumsal yeniden retimsreci olarakkavramsallafltrmfltr.S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A P K T A PTParalel bir flekilde, kreselleflme kavramnda da kltrel oulculuk ilkesi benim-senmektedir. Esas olarak, kreselleflme ekonomik bir kavramdr ve ifl gcnn, ser-maye ve mal piyasalarnn ok-uluslu flirketler araclyla uluslararas bir nitelik ka-zanmasn ifade etmektedir. Bu durum, fazla retimi satacak yeni Pazar arayfllarnadayanmaktadr. Kreselleflme ok boyulu bir olgudur. Bu srete, ulus-devletler za-yflamakta ve ulusal kltrler yerini, kresel ve yerel olann bir arada bulunduu biryaplanma almaktadr. Kreselleflme srecinde, ideoloji kltrel bir kod olarak kabuledilirken oulcu bakfl asyla tm yerelliklere byk nem atfedilmektedir. Fakat kreselleflme kavram her ne kadar btnlefltirici yapy n plana karrgrnse de bu btn olma hli ve oulculuk ilkesine ramen, indirgemeci ve tektiplefltirici bir boyuta sahiptir. nk kresel kitle kltrnn oulculuu esasenBat-merkezlidir ve kresel kitle kltrnde retim, kitle iletiflim aralarnn ege-menliindedir. Kreselleflen, sermayeyle birlikte kltr ve iletiflimdir. Kresel ve yerel kltrlerin ideolojik adan karfllaflmasn deerlendirin.KLTR VE GELENEKGelenek kavram, sosyal bilimlerde sk kullanlan ama zerinde sistemli bir incele-me yaplmamfl bir kavramdr. Gnlk dilde genel olarak, gemifle ait pratik ve de-erleri tanmlamak iin kullanlan bir szcktr. Oysa gelenek sadece gemiflle de-il bugn ve gelecekle de ilgilidir (Glassie, 2002: 8-9). Bu kavram, dinamik olma-d ve toplumun deiflen yapsn anlat-makta kullanlamad nedeniyle sosyal bi-limciler tarafndan ihmal edilmifltir. Fakatgelenek ilk baflta, gemifli ve duraanlanmsatsa da esasen dinamik bir kavram-dr ve bugne ve gelecee iliflkindir. Gelenei tanmlarken yaflanan sorun,kavram belli bir zaman dizgesine yerleflti-rirken fazla tutarllk aramaktan kaynakla-nr. Bir davranfl ya da dflnce belli sayda-ki kuflaklar gerektirmeden de gelenek say-labilir. Buna karfln daha fazla kuflan bildi-i ve bir flekilde gelenek olduu konusun-da mutabakata varlan bir fley de gelenekolarak kabul edilmeyebilir. Zira toplumlarn uzun bir gemifle dayandn sand vegelenek olarak grd pek ok pratik aslnda grece olarak yakn dnemlere aittir. Gelenek, det ve rf arasndaki snrlar ok belirgin deildir. detler, uzun birzaman boyunca tekrar edilen, kurumsallaflmfl toplumsal alflkanlklar olarak tanm-lanabilir. det, gelenee benzer biimde sreenlik duygusu oluflturmakta ve ge-mifli flimdiki zamana taflmaktadr. Fakat detler daha az deer ykldr, greliolarak daha az nemli toplumsal pratiklerdir. Bu adan da gelenekler kadar etkinbir benimseme ve aktarm srecini geirmezler. rf ise toplumsal norm olarak ta-nmlanabilir. rfler, bir toplumdaki ahlak ve terbiye standartlarn belirleyen temelkurallar oluflturmaktadr. Bu nedenle toplum tarafndan bir yandan benimsenir-ken bir yandan da ihmal edilir. Dolaysyla da deiflmeyi ifade ederler. rfler, bir toplumdaki ahlak ve terbiye standartlarn belirleyen temel kurallar olufl-turmaktadr.91. nite - Kl trS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T3Resim 1.3Dvme (yaptrmak)sanldnn aksinebugne dair birpratik deildir.Yzyllardrsregelen dvmegeleneine bir okblgede rastlamakmmkndr.S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN N Ayrca gelenek kavram, antropolojide kimi kez kltrle eflanlaml kullanlmak-tadr. Bu balamda gelenek belirli bir topluluk iinde toplumsallaflma yoluyla birkuflaktan dierine aktarlan inan, det, deer, davranfl, bilgi ve uzmanlk rnt-leri olarak tanmlanmaktadr. Gelenek kavramnn tanmlanmasndaki nemli glklerden biri kavramn ge-nellikle modernlikle karfltlk iinde kullanlmasndan kaynaklanmaktadr. Oysagelenek ve modern karflt olarak dflnlen iki toplum tipidir. Bu karfltlk esas ola-rak geleneksel toplumlar ve modern toplumlar arasndaki karfltlktr fakat hangile-rinin geleneksel hangilerinin modern olduu net ve kolay olarak cevaplanabilecekbir soru deildir. Gelenek kavramnn modernlikle olan bu karflt alglanflndantr, kavram gemifle ait ve kalnt olarak dflnlmektedir. Oysa geleneksel ola-rak adlandrlan pratikler modern olanla i iedir. Kreselleflmenin tanmlanmasndaki temel glklerden biri ekonomik ve kl-trel kreselleflme arasndaki balantlarn kurulmasndadr. Bir dier glkse,kreselleflmenin gelenek ve kltrle olan iliflkisini kavramaktadr. Kreselleflmeninoulcu sylemi ierisinde kltr ve gelenein aslnda bir zenginlik olduu ve ko-runmas gerektii dile getirilmektedir. Fakat ayn zamanda gelenekler bir seimetabi tutulmakta ve kreselleflme srecinde hangilerinin korunmas gerektii bir so-run olmaktadr. KLTR VE BLG LfiKS Kltr kavram, znde insann doayla kurduu uyum ve dnfltrme iliflkisininsonucunda oluflur. Bu iliflki sadece teknoloji, kurumlarn biimsel boyutlar vb.madd olgular olarak ortaya kmaz ayn zamanda madd-olmayan unsurlarda dasomutlaflr. Bunlarn iinde bilgi kavram zel bir yer kaplar. Bilgi, ok basit olarakbilen zneyle bilinen nesne arasndaki iliflki olarak tanmlanabilir. Her ne kadar builiflki alar boyunca ayn kalsa da unsurlar farkl dnemlerde farkl flekillerdeaklanmfltr. Bilginin ne olduuna dair tartflmalar, felsefenin temel konularndanbiridir. Bilginin nitelii zerine dflnme alanna epistemoloji ad verilmektedir.Bilginin toplumsal retim, edinim, kullanm ve anlamlar zerine yaplan tartflma-lar ise bilgi sosyolojisi disiplininin alann oluflturmaktadr.Bilgi, ok basit olarak bilen zneyle bilinen nesne arasndaki iliflki olarak tanmlanabilir.Bilgi zerine en eski felsefi tartflmalar, Eski Yunan uygarlnda Sofistlerinyapmfl olduklar bilinmektedir. Onlara gre, bilgi aranp bulunacak bir hakikat ol-maktan ziyade, insann akl ve gndelik pratikleri sayesinde oluflan, bir anlamdainfla edilen bir olgudur. Sofistlerin bu bilgi anlayfl, onlarn varlk kavramn alg-layfllaryla yakndan ilgilidir: Sofistlere gre, baflta kendisininki olmak zere, insa-nn varl aklayfl, aklnn rn olan bilgiden yola klarak yaplabilir. (Uslu,2009: 76-77) lgin bir flekilde, Sofistlerin bilgi ve varlk arasnda kurduklar iliflki,adafl felsefenin temel n kabulleriyle benzerlik gstermektedir. Byle bir bakflas, doal olarak bilginin greliliini, znellikten geerek oluflan bir olgu olduu-nu vurgular. Ancak bilginin znellii zerine kurulu bu yaklaflm, yine Eski Yu-nann, daha sonraki alar da derinden etkileyen dflnr Platondan itibaren,yerini, zsel, mutlak ve evrensel bilgi kavramna terk edecektir. Platon, bilgiyi za-ten doada var olan, insan aklnn keflfettii ya da hatrlad bir olgu olarak gr-mfltr. Bu grfl, bilginin, bireyi aflan, nesnel bir gerekliin paras olarak alg-10 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E Tlanmas anlamna geliyordu. Farkl biimlerde yeniden tanmlansa da bu mutlakbilgi anlayfl alar boyunca egemenliini srdrmfltr. Gnmz modern dnyasnn dflnsel temellerini oluflturan Aydnlanma Fel-sefesi de bu tr bir bilgi anlayflna sahiptir. Modernliin kurucu dflnr olaraktanmlayabileceimiz Ren Descartes (1596-1650) bilgiyi, akl sahibi varlk olan in-sanla doay bir karfltlk iinde dflnerek zne-nesne iliflkisi balamnda kavram-sallafltrmfltr (zlem, 2008: 81). Modernliin temel bir dier dflnr olan Imma-nuel Kant (1724-1804) ise insan bilen zne olarak kabul etmifl ancak onu mutlakbir bilme durumu iinde, tarihsel ve kltrel btnlnden syrarak soyutlamfl-tr. Bununla birlikte, bu egemen bilgi-varlk iliflkisi yaklaflmna, grece erken birdnemde, talyan dflnr Giambattista Vico (1668-1744), doann bilgimizinnesnesi olamayacana dair nermesiyle karfl kmfltr. Bunun nedeni basittir: n-san doann varolufl koflul ve nedenlerini gerek anlamda bilemez. Bu nedenle, in-san sadece kendi pratiklerinden doan bilgiyi edinebilir. Sosyoloji biliminin dou-flu ve geliflmesiyle birlikte bilginin toplumsallna arlk veren eflitli yaklaflmlarortaya kmfltr. Ancak zne-nesne karfltlna iliflkin yaklaflm daha kktenci bir flekilde eleflti-ren dflnr Alman filozofu Wilhelm Dilthey (1833-1911) olmufltur. Dilthey, mo-dern felsefenin, tarihten soyutlanmfl bilen zne kavramna fliddetle karfl kar. Onagre, bilgiye ulaflmak iin sadece akl yeterli deildir. nsan aklnn yardmyla, amatarihsellii, gndelik yaflam iindeki retimi, ksaca varlnn btnsellii iindebilgiyi kurar. zellikle Alman Tarihi Okulu insann, tarihinden ve kltrndenayr deerlendirilemeyeceini, bilginin sadece doa bilimleri ve onlara zg yn-temlerle retilemeyeceini savunur. Bu nedenle, bilginin retiminde doa bilimlerikadar tin bilimlerinin (Geisteswissenschaften) de ayn nemde pay vardr. Her ne kadar kkl elefltirileri yaplmfl da olsa doa bilimlerinin rettii, nes-nel ve evrensel olduu varsaylan bilgi trnn en deerli bilme biimi olduu g-nmzde yaygnlkla kabul edilmektedir. Oysa adafl felsefe ve sosyal bilimlerde-ki elefltirel yaklaflmlar, bilginin tek, nesnel, evrensel ve mutlak olmadn gster-mektedirler. Bu balamda, farkl bilgi trleri olduunu, toplumsal gerekliin fark-l bilgi trleriyle rlen ok katmanl bir yap arz ettiini ifade edebiliriz. Birbirin-den farkl tarihsel, corafi, kltrel koflullarda oluflmufl bilgi trlerinin, bir deerli-lik sralamasna tabi tutulamayaca, bir bilgi hiyerarflisi kurulmayaca fikri, artkyaygnlkla kabul gren bir yaklaflmdr. Bilgileri kltr kklerine gre ayrmlafltr-mak (rnein, Ugandadaki yerel bir cemaatin kltrnn karflsna, ondan dahastn olduunu varsaydmz New Yorktaki kent yaflamn yerlefltirmek) yerine,bunlarn farkl trde deneyimlerin sonucu ortaya ktklarn kabul etmek dahadoru olacaktr. Bilgiyi snflandrmak ancak onun karfllk geldii gereklik dzey-leriyle iliflkisi kurularak yaplabilir. Dier bir deyiflle kltrler arasndan stnlkcetveli oluflturulamaz. Bunun yerine, bilginin insann dnyay anlamlandrmasndaoynad ifllevsel role gre dfl gereklikten (grnen olgularn dnyas, biimler,kurumlar, gndelik yaflamn yapp etme bilgileri) en derindeki gereklik katman-larna uzanan (dnyaya anlam veren temel bilgi kategorileri, inan, sezgi, imgelemvb.) bir sralamas yaplabilir.Farkl bilgi biimleri sadece insann doayla kurduu iliflkinin sonular deil,ayn zamanda farkl toplumsal rgtlenmelerin gerektirici koflullardr. Bilgi, bubalamda bireyin anlam dnyasnn tekilliinden toplumsal yaflam mmkn klankolektif anlam birimlerinin kurulmasna uzanan bir oulluk iinde kltrn kuru-cu unsuru hline gelir.111. nite - Kl trAlman Tarihi Okulu: nsanve topluma dair olgularnaklanmasnn soyutkavramlarlayaplamayacan, tarihselve kltrel balamdadeerlendirerek btnlkiinde anlafllacansavunan, Almanyada 19.yyiinde geliflen felsefe vetarih yaklaflm. SMGELERN KAYNAI OLARAK KLTRKltr kavramnn varolufl koflullarndan birisi, srekli olarak iletiflime konu olma-sdr. Zira insann doay dnfltrerek rettii nesneler ve simgeler, ancak insan-lar arasnda srekli bir gsterge ve kod alfl-verifli olduu srece var olabilirler. Busrekli simge alfl-verifline iletiflim adn veriyoruz. letiflimin eflitli biimleri vearalar vardr. Ancak bu eflitlilie ramen, her tr iletiflim gstergelerin dolaflm-n mmkn klar. ster karflmzdaki kifliye basit bir gz krpma hareketi yapalmister dumanla ya da elektrik sinyalleriyle kodlar gnderelim ister televizyon gibikitlesel zellii olan bir arala milyonlarca insan hitap edelim, zde ayn gstergealfl-verifli araclyla anlam aktarmaya alflrz. Gstergeler kendilerinden baflkabir fleye gnderme yapan eylem, nesne, kavram ve yaplar olarak tanmlanabilir-ler. nsann her eylemi, kltr retmeye ynelik olduu iin toplumsal gerekliintamam eflitli tipte gstergelerle doludur. Hatta her fley gstergedir diyebiliriz.Kavrama sosyal bilimlerde farkl yaklaflmlar gelifltirilmifl olsa da, gsterge, en okgstergebilim yorumu iinde ele alnr. Gstergebilim, anlam taflycs gstergelerve bunlarn nasl dzenleneceine dair kurallar anlamna gelen kodlar zmle-meyi ve sistemlefltirmeyi hedefler. Gstergeler kendilerinden baflka bir fleye gnderme yapan eylem, nesne, kavram ve yap-lar olarak tanmlanabilirler.Toplumsal gerekliin, bir metin gibi okunabilir gstergelerden olufltuunuvarsayan gstergebilim, sosyolojiden nce dilbilimde ortaya kmfltr. Dilin birkodlar ve gstergeler sistemi olduunu, okuyucuya gre deiflen anlamlar tafld-n, bununla birlikte belli toplumsal kabuller zerinde infla edildiini ilk kez s-vireli dilbilimci Ferdinand de Saussure (1857-1913) ne srmfltr. Saussure,gstergenin gsteren ve gsterilen olarak iki boyutu olduundan bahsetmifltir.(Saussure, 1995: 158) Gstergeyle karfllafltmzda, rnein bir film afiflinde tr-pan nesnesinin resmini grdmzde, nce onun yzeyde ya da ilk anda alg-ladmz anlamn dflnrz (bir tarm aleti olarak trpan). Ancak o gstergeningerek anlamlandrmas onun iinde bulunduu gereklik balamyla yakndaniliflkilidir. Balamsal geleri dikkate aldmzda, gsterge bizim znelliimizdezel ve ilk bakflta fark edemediimiz bir anlam kazanmaya bafllar: zerinden kandamlayan trpan, karanlk bir fonda, rktc bir flatonun nnde kime ait oldu-u belli olmayan bir el tarafndan tutuluyorsa bunun bir korku filminin gsterge-si olduunu anlarz.Ayrca trpan nesnesi, birok kltrde ortak olarak lmn simgesel anlatmolan Azrailin vazgeilmez gerecidir. Simgesel anlatm soyutlafltka, gstergeninanlam da oullaflacak, gnderme yapma gc artacaktr. rnein, filmin tamam-n seyrettikten sonra bir seyircinin, sadece trpan nesnesini tekrar grmesi, ondabtn filmin ieriini, onun uyandrd duygular yeniden arfltrabilecektir. Hat-ta bu teknik birok ynetmen tarafndan uygulanan bir anlatm biimidir: Filminson sahnesinde, baflka herhangi bir tamamlayc balamsal geye gereksinim du-yulmadan sadece trpann gsterilmesinin yaratt etki, onun gl gsterge etki-sinde gizlidir. 20.yyda Fransz edebiyat elefltirmeni, kltr kuramcs Roland Barthes (1915-1980), Saussuren izinden giderek, adafl gstergebilimin temel kavramlarn or-taya atmfltr. Barthesa gre gstergenin anlamlandrlmas iki dzeyde gerekle-12 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E Tflir: Her metin (nesne, kavram, imge, sylem de birer metin olarak kabul edilebi-lir) yzeyde herkese zerinde uzlafllabilir bir dz anlam, bir de balamna g-re deiflerek okurun (gstergeyizmleyen her zne bir okur ola-rak kabul edilebilir) anlam dnya-sna rtk bir flekilde ulaflan yananlamdan oluflur. Her trl metinbir yananlam ierebilir nknemli olan onun kendisindemevcut olan anlam deil (bylebir mutlak anlam yoktur), okurdayapt arflmdr. Bylece metinbir kendisini bir de simgesel dzey-de anlatmak istediklerini ierir. Bu ikinci dzey, sonsuz sayda okumaya aktr.Baz metinler zellikle byle bir anlam taflmas iin insanlar aras iletiflime konuolurlar. Her trl ima, gnderme, kinaye, dolayl anlatm, eretileme vb. bu trmetinlerin temelini oluflturur. Dvan flairi Nedmin nl iinde redifli gazelinde,insanlar aras simge alfl-veriflinde ne denli zel gstergeler kullanlabileceini yada gndelik dilde herkes iin sradan olan birszcn, zel bir balamda iki kifli arasnda na-sl zel bir yan anlam kazanabileceini gsterenbeyiti anabiliriz: Bir sz dedi cnan ki kermetvar iinde/ Dn gceye dair iflret var iinde.[Sevgili, iinde keramet bulunan bir sz dedi(syledi) (ve) o szde dn geceye (sevgili ile be-nim aramda geen gece) dair izler, iflaretler,ipular vard.]Barthes, yan anlamlarn inflasnda toplumsalolarak zerinde uzlafllmfl baz kodlarn nemliolduunu belirtir. Bu kodlar, bir kltrde ger-ekliin anlamlandrlmasnda bir eflit aklamapaketi olan mit ya da mitoslar araclyla ifller-lik kazanrlar. Dier bir deyiflle, gstergeler mitlere gnderme yaparak toplumsal gerekliinkurulmas ve anlam retmesini salarlar. Her kltrn, varl, evreni, olgularn venesnelerin dzenini aklamak iin gelifltirdii aklama flemalar vardr. Mitoslar,bu balamda dnyaya anlam vermeye yarayan, bireyin onunla kurduu iliflkininniteliini belirleyen, gstergelerle dolu kod sistemleridir. Ayn kltrel mantktantremifl mitoslar, o toplumun belleinde ve gndelik yaflam pratiinde ynlendiri-ci bir sistematik olarak genel bir mitoloji ya da mitologya olufltururlar. Barthes, o gne kadar antropolojide eski ya da ilkel olarak adlandrlan basitretim iliflkilerine sahip toplumlara atfedilen mitoloji kavramn, bu tanmndankurtarmfl adafl toplumlarn da aslnda benzer aklama flemalar kullandklarngstermifltir. adafl Sylenler (Mythologies) bafllkl kitabnda Barthes, mitos kav-ramnn modern toplumda ald biimleri tartflmakta ve 1950lerin dnyasnngncel rnekleriyle bu savn desteklemektedir. Barthesa gre popler kltr,medya sylemi, reklmlar, gndelik yaflam nesneleri gibi unsurlar adafl mitosla-rn (sylenler) retildii alanlardr. Mitos, gizleyerek deil biimi deifltirerek etki-131. nite - Kl trResim 1.4zerinden kandamlayan trpan,karanlk bir fonda,kime ait olduu belliolmayan bir eltarafndan tutuluyorsa,bunun bir korkufilminin gstergesiolduunu anlarz.Resim 1.5Trpan, aynzamanda, birokkltrde ortakolarak lmnsimgesel anlatmolan Azrailinvazgeilmezgerecidir!Mit: nsan ya da doaolaylarn aklamakamacyla doastvarlklarn olaansteylemlerini efsane biimindeanlatan ve kuflaktan kuflaageen anlat. Barthesa gremit, baskn snfn ideolojikamalarna hizmet edenkarmaflk ve iyi biimlenmiflbildiriflim dizgesidir.li olur (Barthes, 1970: 207). Bu nedenle gsteren-gsterilen iliflkisi en etkili flekil-de mitoslardan yararlanarak kurulur. Kltrn simge retme ifllevi, nemli ldemitoslar ve bunlarn anlamlandrlmada kullanlmalar zerinden gerekleflir.Daha ayrntl bilgi iin Roland Barthesn adafl Sylenler (ev.: Tahsin Ycel, stanbul:Metis Yaynlar, 2011) kitabna bakabilirsiniz.SANAT VE TOPLUMSanat eseri, belli bir tarihsel dnemde, belli toplumsal koflullarda, bir anlamdabunlarn simgesel zeti saylabilecek bir estetik balam infla eder. Her sanat ese-ri, kendi ann ve iinde retildii toplumun zellikleri hakknda bize fikir ve-rir. Bununla birlikte, her sanat eseri ya da etkinlii kendi toplumsal balamndabile tek bir anlam taflmaz. Tersine, her sanat eseri o toplumda yaflayan her bireyiin ayr bir anlam taflyabilecek kadar oul anlama gelebilir. Ayrca, bir insanneflitli zaman ve durumlardaki ruh hllerine gre, sanat eseri allmamas da de-iflkenlik gsterebilir. Sklkla kamusal ortamlarda duyduumuz, bizim de dinle-mekten hofllandmz bir popler mzik flarks, birok benzerinden bizim iinfarkszken, bir gn, bizde duygusal bir ykma yol aan bir olayla (sevgilimizinbizi terk etmesi, bir yaknmzn lm, toplumsal bir felaket, vb.) zdefl hle ge-lebilir. Kuflkusuz, ayn flekilde olumlu ve mutluluk verici olaylar da o gne ka-dar bizim gzmzde sradan olan flarknn ok zel bir anlam kazanmasna ne-den olacaktr. Bununla birlikte, sanat eserine atfedilen kolektif anlamlar da vardr (rnein,1974 Kbrs Barfl Harekt srasnda Memleketim flarksnn genifl bir beeniyletoplumsal bir gsterge olarak benimsenmesi). Kolektif olarak zerinde uzlafllansanat eserlerinde bile, her birey kendi deneyim, kltr birikimi ve tarihsellii ba-lamnda zel anlamlar bulabilir. Bylece sanat eserinin estetik ve anlamsal alm-larnn yzeysel olarak grndnden ya da sanldndan ok daha fazla olabi-leceini iddia edebiliriz. Btn bu anlam oulluunun dflnda, sanat eserini tasar-layan ve reten kifli ya da kiflilerin (sanat) sanat eserine katmak istedikleri bir an-lam balam da vardr. Biz bir seyirci, dinleyici, okuyucu, vb. olarak sanatnn ni-yetini anlamaya alflmakla birlikte, aslnda iliflkilendirdiimiz estetik ifadenin bi-zim zihnimizde ve o an edindii zel anlam ya da anlamlar zerinden sanat eseri-ni anlamaya alflrz. Sonuta, sanat eseri, grld gibi her zaman oul anlamasahiptir. Birok kez, ister istemez, sanat eseri karflsnda sanatnn ona yklediianlam zmeye alflrz. Bu nedenle, bir sanat eseri karflsnda sklkla sanat bu-rada ne demek istemifl? sorusunu kendimize ya da o eseri birlikte seyrettiimiz,okuduumuz, dinlediimiz, vb. baflka insanlarla paylaflrz. Ancak bu sadece ikin-cil bir sorudur; nemli olan sanat almlayan znenin o eserde ve belli bir anda onaatfettii anlamlardr. adafl sanat, nemli lde bu anlam oulluu ve deifl-kenlii zerine kurulan bir estetik balam oluflturmaya alflr. Kimi eserler, alm-layan etkin bir flekilde estetik balama dhil, hatta kimi zaman mdahil olmayadavet ederler. adafl mzik bestecisi John Cagein (1912-1992) icracya byk z-grlk tanyan mzikleri bu yaklaflma rnek olarak verilebilir.14 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TS O R UD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TSanat eserinin almlanmasnda en nemli kavramlardan bir tanesi Fransz top-lumbilimci Pierre Bourdieunn (1930-2002) ortaya att kltr sermayesidir. Bu-na gre, toplumsal eylem sadece ekonomik sermayenin belirledii hiyerarflileregre yaplanmaz; ayn zamanda kiflilerin kltr birikimi ve bunu toplumsal ko-numlarnn gereklerine uygun olarak en iyi flekilde seferber edebilme becerisi denemlidir. Hatta Bourdieuye gre, kltre sermayesi olarak adlandrlan bu edi-nim ve beceriler toplam, kimi zaman ekonomik sermayeden bile belirleyici hlegelebilir. Zira toplum, srekli yeniden yaplanan alanlardan oluflur. Bireyin alan-lar iinde biimlenen hkmetme stratejileri, daima kltr zerinden gereklefle-cektir. Dier bir deyiflle kltr birikim, bilgi ve edinimlerimizi sergilemek, ayn za-manda dier insanlar zerinde bir iktidar kurmak anlamna gelecektir. Bylecetoplum, kltr zerinden srekli yeniden yaplanan bir olgu olarak kavramsallafl-trlabilir. Sanat, bu kltr zerinden hkmetme stratejilerinin kuruluflunda her za-man merkez bir rol oynar (Bourdieu, 1979:198-99) Sanat eserine atfedebildiimizanlamlarn oulluu ve derinlii, bizim kltr alanndaki sermayemizin genifllii-ni gsterir. O nedenle sanatn retimi kadar almlanmas ve toplumsal olarak kul-lanlmas da iktidar olgusuyla yakndan iliflkilidir.Toplumsal eylem sadece ekonomik sermayenin belirledii hiyerarflilere gre yaplanmaz;ayn zamanda kiflilerin kltr birikimi ve bunu toplumsal konumlarnn gereklerine uygunolarak en iyi flekilde seferber edebilme becerisi de nemlidir.KRESELLEfiME VE KLTRKreselleflme, ncelikle ekonomik temelli bir olgu olarak ele alnmaldr. Bylecebu ekonomik dnflmn kltrel, toplumsal ve siyasal etkileri daha iyi zmle-nebilir. Kreselleflme kavramnn vurgulad kresel dzen, her ne kadar tarihselolarak eskilere dayanyor gibi grnse de kreselleflme ile 16. yydan itibaren s-regelen denizaflr bir ticaret sistemi olan dnya ekonomisi arasnda fark vardr.Kresel ekonomiyi, dnya ekonomisinden ayran fley, iletiflim ve ulafltrma tekno-lojilerinin geliflmesiyle para baflna retimin dnya leinde yaplyor olmasdr(Castells, 1996: 92). Ayn zamanda bizim iin yeni olan, kreselliin, bugn iindeyafladmz dnyay tanmlama abasnda bafllca toplumsal olgulardan birisi ol-151. nite - Kl trResim 1.6Sanat eserineatfedebildiimizanlamlarnoulluu vederinlii, bizimkltr alanndakisermayemizingeniflliini gsterir.S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E Tmasdr. Bugnk anlamyla krselleflme olgusunun ortaya kfl, sanayi kapitaliz-minden sanayi sonras kapitalizme geifl dneminde, fordist retim biiminin 1973petrol krizi ile yerini daha akflkan neo-liberal ekonomik politikalara brakmas ilegerekleflmifltir.Kltr ekonomiyle ve dnyadaki ekonomik dnflmle ilgili en iyi aklayankavramlardan birisi olan kltr endstrisi kavram, 20. yyn ilk yarsnda FrankfurtOkulu dflnrlerinden Max Horkheimer ve Theodor W. Adorno tarafndan Mark-sist altyap-styap iliflkilerine referansla kavramsallafltrlmfl bir olgudur. Kavram,genifl anlamyla kltr rnlerinin endstrileflmesi, yani ekonomik krllk esasy-la yaratlmas, sanayileflme ile birlikte kltr ve sanat rnlerinin metalaflmas ol-gusunun altn izer. Kltr endstrisinin rnleri, ister mzik, resim ister tiyatroveya edebiyat olsun, her biri ayn sistemin rnleridirler; bireye ayn mesaj iletir-ler. Bu adan bakldnda kltr endstrisi, ortak bir kltr yaratan btnleflik birsistemdir. Dolaysyla popler kltr, o toplumda yaflayan bireylerin oluflturduuortak bir yapma/bilme dzleminin ifadesi olmaktan ok, bizzat kltr endstrisi ta-rafndan ifllenen bir kltrel rnler btn olarak grlebilir. Popler kltrrnleri, teknoloji yardmyla genifl kitlelere ulaflmas amalanan rnlerdir nkbir rnn genifl kitlelere ulaflmas demek, sz konusu genifl kitle tarafndan satnalnmas demektir. Kreselleflme ayn zamanda standartlaflmfl kltr rnlerinin dnya leindeyaygnlaflmasna ve bu sayede ortak bir yeme-ime, giyinme, elenme, ksacas or-tak bir beeninin oluflmasna zemin hazrlar. Bu da belirli markalarn dnyann heryerinde bir beeni lt olarak tketilmesi olgusunu beraberinde getirir. Bu ol-gya en iyi rnek, tketim yaznnda da kavramsallafltrlmfl olan McDonalds zin-cir restoranlardr. George Ritzerin Mcdonaldslafltrma (Ritzer, 2001: 198-218) de-dii bu olgu, dnyann hemen hemen her yerinde var olan bu restorann, yeme i-me beenileri dflnda da tm kltrel pratikleri de standartlafltrmas anlamna ge-lir. Bu durumun dier rneklerini jeans, t-shirt, kola gibi kltrel rnlerin dnya-nn her yerine hatta kasaba ve kylere kadar yaylmas oluflturur. Teknolojinin geliflmesi ve yaylmasyla popler kltrn var olan btn alanla-r iflgal ettii, yani aslnda bugn mevcut btn kltrel rnlerin popler kltrrnleri kapsamna girdiine dair kavramsallafltrmalarn hakllk pay olmakla bir-16 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 1.7Kreselleflme aynzamanda belirlimarkalarndnyann heryerinde bir beenilt olaraktketilmesiolgusunuberaberinde getirir.likte teknolojinin mikro-lekli birtakm bireysel ve etkileflimsel mekanizmalarnoluflmasna olanak verdii de bir gerektir. Bireyi, kresel ekonominin standartlafl-trc dinamikleri ile flekillendiren toplumsal dzen, ayn zamanda yine kreselliinfarkllafltrc etkisi ile deiflme ve dnflmeye ak hle gelmifltir.Bireyi, kresel ekonominin standartlafltrc dinamikleri ile flekillendiren toplumsal dzen, ay-n zamanda yine kreselliin farkllafltrc etkisi ile deiflme ve dnflmeye ak hle gelmifltir.Ulaflm ve iletiflim teknolojilerinin geliflmesiyle birlikte, dnya zerinde farklyerlere seyahat edebilme, farkl yerler hakknda enformasyon edinebilme kapasi-temiz nemli derecede artmfltr. Eskiden bir yerden bir yere gitmek gnler ve bel-ki de aylar srerken bugn dnyann herhangi bir noktas bizim iin yalnzca sa-atlerle ifade edilebilecek uzaklktadr/yaknlktadr. Bu sayede uzaklk ve yaknl-n, zaman ve meknn anlam, birbirleriyle olan iliflkisi dnflmfltr. Byleliklednya zerinde yaflanan, hatta yaflanmakta olan her olay takip etmemiz, farkl l-kelerden insanlarla iletiflim hlinde olmamz mmkn hle gelmifltir. Bu durum bi-reysel etkileflimleri artrd gibi, toplumlarn kresel dzenle btnleflip dnyayaalmasna, toplumsal hareketlerin rgtlenebilmesine, farkl kimliklerin sesleriniduyurabilmelerine ve yeni kltrel bileflimlerin ortaya kmasna olanak tanmak-tadr. letiflim teknolojilerinin geliflmesi ve kitlelerin eriflimine ak hle gelmesi ilebugn insanlarn birbirleriyle olan etkileflimleri giderek artmaktadr. zellikle n-ternet kullanmnn yaygnlaflmas bireyin, kendi talepleri ve arzular dorultusun-da yeni insanlarla tanflmasna, farkl etkinlikler iine dhil olabilmesine, dnyaykendisi gibi anlamlandran dierleri ile karfllamasna ve bunun sonucunda, kendi-sine yeni toplumsallaflma alanlar kurmasna olanak salamaktadr. Kreselleflmenin kltr karfllaflmalar ve yeni bileflimler yaratmasna bir rnek olarakhttp://www.ntvmsnbc.com/id/25312755/ adresindeki haberi okuyabilirsiniz. Teknolojinin, kltrn kreselleflmesinde nasl bir rol oynadn tartfln.171. nite - Kl trS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T418 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarKltrn insan-doa iliflkisi balamndaki yeri-ni tanmlamak.Kltr, ncelikle insann, kendi varl zerinedflnme etkinliklerinin sonucunda, lmszl- arayfl arzusunun gdmyle doay dnfl-trerek rettii btn nesne, deer, olgu, kulla-nm, kural ve rgtlenme biimlerinin tamamnieren genel bir kavramdr. nsan, dier trlerin-den farkl olarak, kendi varlnn farknda olanbir canldr. Bu farkndalk, onu, kendi varlnnsonluluu fikrine de gtrr. Bylece lme kar-fl koymann bir yolu olarak, yaflarken dnyayabir anlam katabilecek eserler brakmay arzueder. Bunu yapmann yoluysa doadan nasl fark-llafltn gsterebilecek eserler yaratmaktr. Enbasit iletiflimizden bilim ve sanat yapmaya gidenyelpazede, insan eflitli biimlerde doay d-nfltrr. Bu dnfltrme etkinliklerinin tamam,kltr adn verdiimiz birikimi oluflturur.Kltr kavramnn anlam zerine ok boyutlubir bakfla sahip olmak. Kltr, gndelik yaflamda sklkla kullandmzancak anlam zerine pek dflnmediimiz birkavramdr. Bu nedenle, kltr kavram birokanlama gelecek bir flekilde kullanlr olmufltur.Bu nitede, kltr kavramnn sadece gndelikyaflamda sklkla kullandmz flekilde kltrlolmak ya da kltrel etkinlikler anlamnda de-il, bunlarn tesinde, insann kendi varlnkodlama abasnn rn olan her fleyin toplamolarak grebileceiz. Kltr olgusu genellikle sa-natla zdefllefltirilir. Oysa sanat, kltrn sadecebir boyutudur. Gndelik yaflamn her gesi, top-lumsal yaflamn her paras, insann her edimiaslnda kltr retimidir. Sanat bunun en incel-mifl ve simgesel anlamda soyut anlatmna veri-len addr.Kltrn bilgiyle iliflkisini toplumsal balamdaaklamak.Kltr, insan ve nesneler arasnda bir iliflkidendoar. Kendini dflnebilen bir canl olan insan,evresindeki nesnelerin doasn da anlamayaalflr. Bu nedenle onlarla srekli olarak bir bil-me iliflkisi kurar. Bu nedenle, doay dnfltr-me etkinlikleri daima bu srece dair bilgilerin deretilmesini gerektirir. Bilgi konusu, felsefenintemel ilgi alanlarndan biridir. Antik adan be-ri, filozoflar bilgi ve bilen insan arasndaki iliflkizerine dflnmfllerdir. Baz yaklaflmlarda bilgidoada mutlak ve evrensel bir flekilde bulunanve insann keflfettii bir fley olarak dflnlr-ken, bazlarnda insann kendi deneyim, birikimve tarihsellii balamnda, znelliinden rettiibir olgu olarak kavramsallafltrlmfltr.Kltrn gndelik yaflamdaki eflitli grnm-leri hakknda bilgi edinmek.Kltr sadece sanat eserleri, dflnsel retim, fel-sefe, bilgi gibi alanlarda ortaya kmaz. nsann,iradi btn etkinlikleri bir anlamda kltr ret-me anlamna gelir. Bu etkinliklerin gndelik ya-flamda eflitli flekillerde grndn biliyoruz.Gelenek, rf, det, kurallar, normlar, toplumsalyaflamn dzenlenifline ait btn unsurlar aslndakltrn farkl grnmlerini oluflturur. Ayrca sa-nat ve dfln etkinlikleri de kuflkusuz kltrnen temel bileflenleridir.zet1NA M A 2NA M A 3NA M A 4NA M A 191. nite - Kl tr1. Aydnlanma ann felsefi temeli afladakilerdenhangisidir?a. nsan aklnn stnl fikri b. Dinin evreni aklamada nemli bir referans nok-tas olmasc. Dinde reform yaplmas gerektiid. Bilimsel dflncenin yeniden dzenlenmesi ge-rektiie. Bat toplumlarnn dier toplumlardan stnl2. Afladakilerden hangisi Ren Descartesn dflnce-sini yanstr?a. Toplum, yalnzca bireylerin bir araya gelmesin-den oluflmazb. Katolik Kilisesi yozlaflmfltr ve dinin reform s-recine girmesi gerekirc. Var olmann n-koflulu, var olmann bilincinevarmaktrd. Dnya bir tepsi gibi dz deil, yuvarlaktre. Bilimsel bilgi yanlfllanamaz3. Alman Tarihi Okulunun bilginin edinimi konusun-da yapt katk afladakilerden hangisidir? a. Bilginin evrenselliini vurgular.b. Bilgiyi nesnel bir olgu olarak deerlendirir.c. Bilginin doada mevcut olduunu, insan aklnnona eriflmek iin yeterli olduunu savunur.d. Bilginin znel ve greli bir olgu olduunu iddia-eder.e. Tin bilimlerinin doa bilimleri gibi bilgi rettii-ni belirtir.4. Mitle gsterge arasndaki iliflki afladakilerden han-gisinde dile getirilmifltir?a. Mit eski toplumlara, gsterge modern toplumla-ra aittir.b. Gsterge, varln kltrel anlamda aklamasolan mit zerinden anlamlandrlr.c. Mitler kahramanlk yklerini, gstergeler bun-larn simgesel ifadelerini dile getirirler.d. Gsterge, mitin daha az soyutlanmfl hlidir.e. Mit yabanc kltre, gsterge kendi kltrm-ze aittir.5. Kreselleflmenin teknoloji ile olan iliflkisi dflnle-rek afladakilerden hangisi sylenemez?a. Sosyal paylaflm siteleri ayn grflte olan insan-larn bir araya gelmesine olanak salarb. letiflim ve ulaflm teknolojileri kreselleflmeninhzn arttrrc. Teknoloji, kreselleflmenin standartlafltrc etki-sini azaltabilird. Kreselleflme toplumsal hareketlerin rgtlen-mesini imknsz hle getirir.e. Farkl kimliklerin seslerini duyurabilmelerineolanak salar6. Afladakilerden hangisi, L. Althusserin Devletindeolojik Aygtlar olarak tanmlad kltrel aygt vergtlenmelerden biri deildir?a. Eitimb. Dinc. Hapishaned. Ailee. Sendika7. Afladakilerden hangisi, kltr, atflmac gelerinkayna olarak deerlendiren Birmingham Kltrel a-lflmalar Okuluna ait perspektiflerden biri deildir?a. Kltr, bir toplumda iktidar ve direniflin ifllediialanlardan biridir.b. Kltr zerk bir alandr.c. Kltr olgusu, medya analizleri ve kitle iletiflimaralar zerinden deerlendirilebilir.d. Kapitalist pazarla flekillenmifl yeni iletiflim tekno-lojileri, kitle kltr oluflumu zerinde etkilidir.e. Kltr, gndelik hayatta sahnelen bir dramayabenzer.8. Kltr kavramnn sosyolojik boyutuna iliflkin afla-da yer alan ifadelerden hangisi yanlfltr?a. Sosyoloji, kltr, toplumun bir bilefleni olarakinceler.b. Bir toplumun yaps ve iflleyifli arafltrlrken kl-tr kavramna byk nem atfedilir.c. Kltr, toplumdaki btnlefltirici ve atflmacgelerin kayna olarak deerlendirilir.d. Kltr, bir toplumun maddi ve maddi olmayantm birikimlerini ifade eder.e. Kltr yalnzca ilkel toplumlara ait bir kavramdr.Kendimizi Snayalm20 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlar9. Afladakilerden hangisi gelenein zelliklerindenbiri deildir?a. Kuflaktan kuflaa aktarlan det ve inanlar.b. det hline gelmifl dflnme, eylem veya davra-nfl rntleri.c. Eskiden kalan, deiflmeyen det, inan ve alfl-kanlklar. d. Belirli bir toplumdaki toplumsal tutum, detlerve kltrel sreklilikler. e. Bir topluluk iinde toplumsallaflma yoluyla aktar-lan deer, davranfl, bilgi ve uzmanlk rntleri.10. Afladakilerden hangisi, gelenein modernlikle kar-fltlk iinde kullanlmas sonucunda ortaya kan so-nulardan biri deildir?a. Gelenein deiflebilecei ve ayn zamanda kimikez modern olabilecei. b. Gelenein sadece eskiye ait bir olgu olarak g-rlmesi. c. Gelenein gnmzde deeri, nemi ve hkmolmayan bir fley olarak dflnlmesi, d. Gelenein kalnt olarak grlmesi. e. Gelenein deiflmeden kald izlenimi vermesi. Herkesin dilinde bir kreselleflmedir gidiyor; bu modadeyim hzla bir parolaya, sihirli bir szce, gemifl vegelecek tm gizlerin kaplarn aacak bir anahtara d-nflyor. Bazlarna gre, kreselleflme onsuz mutluolamayacamz fley; bazlarna gre ise mutsuzluu-muzun nedeni. Gelgelelim, herkesin birlefltii nokta,kreselleflmenin hem geri dnfl olmayan hem de he-pimizi ayn lde ve ayn flekilde etkileyen bir sre;dnyann kaamayaca kaderi olduu. Hepimiz kre-sellefliyoruz ve kresellefliyor olmak tm kreselleflmifl-ler iin afla befl yukar ayn anlama geliyor...Zaman/mekn skflmas terimi, insanlk durumununparametrelerinde sregiden ok ynl dnflm zet-ler. Bu skflmann toplumsal nedenlerine ve sonular-na bakldnda, kreselleflme srecinin genellikle var-saylan ortak etkilere sahip olmad gn gibi ortaya -kacaktr. Zaman ve meknn kullanmlar hem keskinbir biimde farkllaflmfl hem de farkllafltrlmfltr. Kre-selleflme ne kadar birlefltirirse, o kadar bler; birlefltirir-ken bler; yerkrenin tek tipliini teflvik etme nedenle-riyle blme nedenleri zdefltir. fl, finans, ticaret ve en-formasyon akflnn yerkresel boyutlara ulaflyor olma-snn yan sra, bir yerelleflme; mekn sabitleme srecide ifllemektedir. Bunlarn arasnda birbirleriyle yakn-dan balantl iki sre, tm insan nfusunun varoluflkoflullar ile her bir yerli nfusun eflitli kesimlerinin va-rolufl koflullarn birbirinden kesin izgilerle ayrmakta-dr. Bazlar iin kreselleflme olarak grlen fley, bafl-kalar iin yerelleflme anlamna gelmekte; bazlar iinyeni bir zgrln iflaretini veren fley, baflkalarnnzerine davetsiz ve kt bir kader gibi ullanmaktadr.Hareketlilik, gpta edilen deerler arasnda en st sra-lara ykselmekte; ve her zaman eflitsiz datlan kt birmeta olan hareket zgrl hzla, ge modern ya dapost modern zamanlarn temel katmanlafltrc unsuruhline gelmektedir. Hepimiz ister istemez, kendi sei-mimizle ya da baflka seenek olmad iin harekethlindeyiz. Fiziksel olarak yerimizde akl duruyor ol-sak bile hareket hlindeyiz: Hareketsizlik srekli dei-flen dnyada pek de geerli bir seenek deil. Bununlabirlikte, bu yeni koflulun yaratt sonular son dereceeflitsiz. Bazlarmz eksiksiz ve gerek anlamda kreselhle geliyor. Bazlarmzsa hayat oyununun kurallarnkoyann da, gidiflatn belirleyenin de kreseller olduubir dnyada hi de memnuniyet verici ya da tahammledilir bir durum olmayan yerelliklerine salanp kald. Kreselleflmifl bir dnyada yerel kalmak, toplumsal se-Okuma Paras211. nite - Kl trfaletin ve alalmann bir gstergesidir. Yerel var oluflungetirdii skntlar yetmezmifl gibi, kamusal mekanlaryerelleflmifl hayatn menzili dflnda kmfltr; ve yerelbirimler anlam yaratma ya da anlam mzakere etme ka-pasitelerini kaybetmekte, kendi denetimleri dflndakianlam verme ve yorumlama eylemlerine giderek dahafazla baml hle gelmektedir. Kaynak: Zygmunt Bauman, Kreselleflme ve Toplum-sal Sonular, stanbul: Ayrnt Yaynlar, 2006, s. 7-9.Kendimizi Snayalm Yant Anahtar1. a Yantnz yanlfl ise Kltrn nemi konusu-nu yeniden gzden geiriniz.2. c Yantnz yanlfl ise Kltrn nemi konusu-nu yeniden gzden geiriniz.3. d Yantnz yanlfl ise Kltrn ve Bilgi liflkisikonusunu yeniden gzden geiriniz.4. b Yantnz yanlfl ise Simgelerin Kayna OlarakKltr konusunu yeniden gzden geiriniz.5. d Yantnz yanlfl ise Kreselleflme ve Kltrkonusunu yeniden gzden geiriniz.6. c Yantnz yanlfl ise Kltr ve deoloji konusu-nu yeniden gzden geiriniz.7. e Yantnz yanlfl ise Sosyal Bilimlerde Kltrkonusunu yeniden gzden geiriniz.8. e Yantnz yanlfl ise Sosyal Bilimlerde Kltrkonusunu yeniden gzden geiriniz.9. c Yantnz yanlfl ise Gelenek ve Kltr konu-sunu yeniden gzden geiriniz. 10. a Yantnz yanlfl ise Gelenek ve Kltr konu-sunu yeniden gzden geirinizSra Sizde 1 Kltr, insann doay dnfltrme eylemlerinin tammolarak tanmlanabilir. Kltr birikimi, insan toplulukla-rnn daha rgtl hle gelmelerini, bir uygarlk olufl-turmalarn mmkn klar. Uygarlk szc yabancdillerde civilisation ya da medeniyet olarak karfllan-maktadr. Her iki szcn de kkeninde kent (civitas,medine) kavramlar vardr. Kent yaflam dorudan do-ruya uygarlkla iliflki iindedir. nsann yaflam biimininbelli bir sreklilik, rgtllk ve karmaflklk arz ettiidurum olan uygarln ncelikle ve belirleyici olarakkent tipi bir yerleflmenin ortaya kflyla yakndan ilifl-kisi olduu sylenebilir. Kent yalnzca ortak bir yaflamalan olmann tesinde, ortak bir ruh hlinin de temsil-cisidir nk kent yaflam belirli bir yerde sabit kalma-y gerektiren retim iliflkilerine baldr. Sra Sizde 2 Sosyolojide, ifllevselci ve yapsalc yaklaflmlar, kltrbir sistem olarak deerlendirerek toplumsal geleri birarada tutan bir motif ve toplumsal gelerin karfllkl ilifl-kilerinin dengesi olarak ele alarak btnc grfl tem-sil etmektedir. te yandan, dramaturjik yaklaflm oyunmetaforu zerinden toplumu bir araya getiren etmenle-ri aklarken semiyolojik yaklaflm da dilin ve kltrnyaps arasnda paralellikler kurar.Sra Sizde 3 Kreselleflme tartflmalarnda, kltr kavram ounluk-la, sosyal ve kltrel almlarn yaylmasnda kullan-lan ideolojik oluflumlar erevesinde incelenmektedir.Bu oluflumlarn, dnya apnda, unsurlarn btnlefl-mesi ynnde oluflu ve bu btnln tek tip bir kl-tre doru evrilmesi tehlikesiyle birlikte, kreselliinkapsaycl iinde kklere ve yerele nem verme vesayg duyma durumu ortaya kmfltr.Sra Sizde 4Ulafltrma ve iletiflim alanlarndaki teknolojik ilerlemeler,kltrler aras alfl-verifli hzlandrmfl ve kolaylafltrmfltr.Kreselleflme, bir yanyla ekonomik bir btnleflme vestandartlaflmaysa dier yanyla kltrel bir oullaflmave yeni bileflimlerin ortaya kmas anlamna gelir. Dn-yann kresel bir pazar hline gelmesi iin yaplan icat-lar, ayn zamanda birbrinden yaltlmfl flekilde uzak du-ran kltrlerin de karfllaflmasn salamfltr. Bylece k-resel bir kltrn oluflmaya baflladn, bunun srekliyeni bileflimlerle beslendiini ifade edebiliriz. Sra Sizde Yant Anahtar22 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarAdorno, T.W. (2006). The Culture Industry, Londra:Routledge.Althusser, L. (2006). Yeniden-retim zerine (ev.:Ergden, Iflk - Tmertekin, Alp), stanbul: thakiYaynlar.Barthes, R. (1970). Mythologies, Paris: Eds. du Seuil.Bourdieu, B. (1979). La Distinction. Critique Socialedu Jugement, Paris: Eds. de Minuit.Castells, M. (1996). The Rise of the Network Society,Madlen: Blackwell Publishers.Glassie, Henry (2002). Turkish Traditional Art To-day, Ankara: Ministry of Culture of the Turkish Re-public-Indiana Universty Pres,zlem, D. (2008) Kltr Bilimleri ve Kltr Felsefe-si, Ankara: Dou-Bat Yaynlar.Ritzer, G. (2001). Explorations in Social Theory:From Metotherizing to Rationalization, London:Sage.Saussure (de), F. (1995). Cours de LinguistiqueGnrale, Paris: Eds.Payot.Uslu, S. (2009). lka Felsefesi, Eskiflehir: Anadoluniversitesi Yaynlar.Williams, R. (2005). Anahtar Szckler. Kltr veToplumun Szvarl (ev.: S), Kl, stanbul: le-tiflim Yaynlar.Yararlanlan ve BaflvurulabilecekKaynaklarBu niteyi tamamladktan sonra;Ekonomik dzenin farkl ynlerine odaklanan sosyolojik yaklaflmlaraklayabilecek,Taylorist bilimsel ynetim anlayfln zetleyebilecek,Endstri toplumunun flekillenmesini Fordist yaklaflm zerinden aklayabilecek,flin yeniden rgtlenmesi sonucunda yaln retim sisteminin getirdii yeni-likleri deerlendirebilecek,Endstriyel retim ile post endstriyel dnflmn getirdii deiflimi ak-layabilecek,alflmann insan geliflimi zerindeki etkilerini zetleyebileceksiniz.indekiler Ekonomi Taylorizm Fordizm: Kitle retimi Post Endstriyel ada flin rgtlenmesi Esnek ya da Yaln retim Enformasyon DevrimiAnahtar KavramlarAmalarmzNNNNNNSosyal BilimlerdeTemel KavramlarEkonomi GRfi EKONOMK DZENNSOSYOLOJK ANALZ ENDSTR TOPLUMUNDA fiNRGTLENMES POST-ENDSTRYEL ADA fiNRGTLENMES ALIfiMANIN GELECE2SOSYAL BLMLERDE TEMEL KAVRAMLARGRfiBaflta sosyoloji olmak zere birok sosyal bilim ok sayda nemli kavram ekono-mistlerden dn almfltr. zellikle Karl Marks ve onun atflma yaklaflm, ekono-mik alflmalardan ok byk lde etkilenmifltir. Marksn alflmalarnn nemlibir ksm, insann toplumsal davranfln ekonomiye dayandrr. Dier baz sosyolo-ji kuramlarnda olduu gibi, fonksiyonalistler de sosyolojik analizlerinde ekonomi-den etkilenmifllerdir. Ksaca ifade etmek gerekirse ekonomi, toplumda mallarn vehizmetlerin sistematik bir biimde retim, tketim ve datm ile ilgilenir. nsanlarmallar ve hizmetler araclyla bir taraftan yaflayabilmeleri iin gerekli ihtiyalarnkarfllarken dier taraftan da bunlar sayesinde toplumsal stat elde ederler (Thom-son & Hickey, 1999:494).Ekonomi, mallar ile hizmetlerin, retimi datm ve tketimini rgtleyen sosyal birkurumdur.Ekonomiyi bir kurum olarak adlandrmak, en azndan genel hatlaryla kesti-rilebilir yerleflik davranfllar iinde ifllev grdn ima eder. Sosyologlar, ekono-minin dier sosyal kurumlarn alan ve oluflumunu elefltirel olarak inceleyerek bel-li ekonomik dzenlemelerin zelliklerini tartflrlar. Mallar; yiyecek, giyecek korun-ma gibi zorunlu ihtiyalardan araba, yzme havuzu ve yat gibi lks unsurlara ka-dar genifl bir alandaki rnleri kapsar. Hizmet ise din liderlerin, doktorlarn, po-lislerin ve telefon operatrlerinin faaliyetlerinden elde edilen deerleri/kazanlarifade eder. nsanlar, mal ve hizmetlere deer verirler nk onlar insanlarn hayat-larn kolaylafltrr (Macionis & Plummer, 1998:410). Tpk Anadolu insannn Malcann yongasdr. dedii gibi. Ayrca mal ve hizmetlerin datm, eflitli flekillerdeinsanlarn yaflantlarn biimlendirir.EKONOMK DZENN SOSYOLOJK ANALZSosyolojide, ekonomik dzenin farkl ynlerine odaklanan farkl yaklaflmdanbahsedebiliriz. Bunlar: Fonksiyonalizm, atflmac Yaklaflm ve SembolikEtkileflim Yaklaflmdr. Toplumsal hayatn farkl ynlerini anlamamza yardmcolan bu yaklaflmlar flu flekilde zetleyebiliriz (Curry, Jiobu& Schwirian,1997:380):EkonomiS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TFonksiyonalist PerspektifFonksiyonalist teoriler, daha ok toplumda istikrarn nasl srdrlecei ile ilgile-nirler. Fonksiyonalistlere gre toplumsal istikrar, afladaki gerekler ve fonksiyon-larn yerine getirilmesiyle salanabilir:Mallarn ve Hizmetlerin DatmFonksiyonalistler, serbest piyasa ve kr arayfln ne kartan kapitalist siste-min, mallarn ve hizmetlerin datm ile retimin teflvikini yeterince iyi sala-dna inanrlar. Eer yeni bir hizmet ve rn iin bir piyasa (talep) var ise ba-z giriflimciler byk bir memnuniyetle onu keflfedecekler ve sonra ondan krelde edeceklerdir. Bir rnekle aklamak gerekirse Federal Express fiirketi (flim-di ad FedEx), kargolarn ok ksabir srede devredilmesi ihtiyacnduyan bir niversite rencisininfikridir. Bu renci, kendisini des-tekleyen bir finansr bularak fikriniuygulamaya geirmifltir. FedEx bu-gn olduka baflarl bir kargo flir-keti olarak varln srdrmektedir.te yandan merkez/brokratik ya-plara sahip olan sosyalist ekonomi-ler, piyasann taleplerine yeterincehzl cevap veremezler. nk busistem insanlara, risk almalarn ve yeni ifller gelifltirmelerini teflvik edecek yk-sek krlar salamaz.Gcn ve Zenginliin retimiFonksiyonalistler, ekonomi ve siyasal kurumlar arasnda yakn bir iliflki olduunuiddia ederler. Onlara gre bu iliflki, toplumun kaynaklarnn ynlendirilmesinde et-kinlii artrr. rnein, kapitalist toplumlarda, ekonomik baflar bireylerin zengin-leflmelerine ve bunu gce dnfltrmelerine imkn salar. G bireylere hkmet-leri etkileme imkn verir; bu da yeni yatrm alanlarnn bulunmasna yol aar. 19.yzyln soyguncu baronlar ekonomik ve siyasal gcn nasl bir arada yrtle-bileceini gstermifllerdir. rnein; John D. Rockefeller, Andrew Carnegie ve An-drew Mellon gibi kapitalistler, elde ettikleri dev boyutlardaki servetleri gce d-nfltrmeyi bilmifllerdir.YenilikFonksiyonalist perspektife gre kapitalist toplumlar, srekli yenilik iinde oldukla-r iin evrelerindeki deiflime daha iyi uyum salamfllardr. Bunun sebebi ise ifl-letmelerin yeni hizmetler ve rnler nererek mflteriler iin srekli rekabet hlin-de olmasdr.atflma Kuramstikrar konusunu vurgulayan fonksiyonalist yaklaflmn aksine, atflma ku-ramlar, ekonomik dzenin istikrarszln vurgular. Hatta baz atflmac yak-laflmlar, kapitalizmin kendisinin bir eliflki olduunu ne srerek uzun vade-de kendi kendisini yok edeceini iddia ederler. 26 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 2.1Fonksiyonalistlerserbest piyasa vekar anlayfln nekarrlarKaynak: htpp:// neo%20fonksiyonalist%20stikrar: retim ve tketimarasndaki denge.Bilindii gibi atflmac yaklaflmn temelleriniKarl Marks (1818-1883) ortaya atmfltr. Marks ve di-er atflmac kuramclar, serbest piyasann snf a-tflmasna ve iflgcnn yabanclaflmasna yol at-na inanrlar. atflmac kuramclar, bir btn olarakekonomik dzen sz konusu olduunda, kapitaliz-min rettii byk ekonomik eflitsizlie iflaret eder.rnein; bugn Amerikan ailelerin en zengin %10lukgrubu, nfusunun % 90nn sahip olduu servettendaha fazlasn ellerinde tutmaktadr. Ayrca bu du-rum bir sorun olarak da alglanmamaktadr nkideolojik olarak desteklenen kapitalizm, kaza-nanlar ve kaybedenleri meflrulafltrr. Yine buyaklaflma gre mevcut eflitsizlik gelecek ku-flaklara da byk lde yansmaktadr. Sembolik Etkileflim YaklaflmFonksiyonalist ve atflmac yaklaflmlar ekono-mik dzenin iflleyifli ve sonular zerinde du-rurken Sembolik Etkileflim yaklaflm bireyler,gruplar ve ekonomi arasndaki etkileflimi konualr. Birok sembolik etkileflimci, kariyer sos-yalleflmesinin (career socialization) etkisinivurgular; zellikle de alflma ve kariyer hak-kndaki dflnce biimimiz ile edinilen bilgi s-reciyle ilgilenir. alflma ve kariyer sosyallefl-mesi, byk lde sosyalleflme aralaryla ya-flam boyunca srer. Genel olarak formel ve informel olmak zere iki tr sos-yalleflme arac vardr.nformel sosyalleflme aralar: Genelde aileler ilk ve en nemli sosyalleflmearalardr. Ekonomik davranflla ilgili olarak aileler, ocuklarn alflmaya yne-lik tutumlarn ve kariyer srelerini etkiler. syankr ocuk imajna ramen,ocuklar genellikle aileleri ile ayn mesleklere girerler. Bu sre mesleki mirasolarak adlandrlr. Baz durumlarda mesleki miras, aileler ocuklarn aile ifllet-melerine getirdiklerinde bafllar ve ncelikle sradan ifller yapan ocuklar dahasonra orada ynetici olurlar. Mesleki miras baz durumlarda da spesifik meslek-ler iin sosyalleflmeyi kapsar. Ailenin yan sra arkadafl evresi de bir baflkanemli informel sosyalleflme aracdr. Yafltlar, birer rol modeli oluflturabilirlerveya kariyer srecinde enformasyon salayabilirler. Medya, kariyer sosyalleflme-si srecinde bir baflka nemli aratr. Televizyon, filmler, gazeteler, kitaplar, iflleilgili rol modellerinde hl en nemli kaynaklardr. Ancak medya nadiren iflle il-gili gerekidir.Formel sosyalleflme aralar: Aile, arkadafl evresi, medya gibi informel sosyal-leflme aralar yannda, okul ve ifl evresi gibi formel mesleki sosyalleflme aralarda bulunmaktadr. rnein; okullarda meslek seimi konusunda tavsiyeler sz ko-nusudur. Bu rehberlikler ou kere rencilerin meslek tercihlerini etkiler. Yine ifl-verenler belki de en nemli formel kariyer sosyalleflmesi aracdr. Her meslek ken-dine zg vasflar ve kiflilik zellikleri ister.272. nite - EkonomiResim 2.2Karl MarxResim 2.3atflmacyaklaflmclar,kapitalizminkendisinin bireliflki olduunungrerek uzunvadede kendikendisini yokedeceini iddiaederler.Kaynak: http://www.arastiralim.comtagkapitalizmpage4ENDSTR TOPLUMUNDA fiN RGTLENMESBilimsel Ynetim Anlayfl ve nsan liflkileri OkuluWeberden farkl olarak Taylor bilim adam deil bir mhendistir. Dolaysyla We-berin rgtlere iliflkin alflmalarndaki teorik boyuttaki arln yerini Taylordadaha ok uygulamaya ynelik boyut alr.Bunun yannda Taylor, iflin rgtlenmesi ko-nusunda Weberyen teoriden byk lde et-kilenmifltir. Dolaysyla Taylorun bilimsel y-netim yaklaflm ile Weberin brokratik rgtkuram arasnda byk lde benzerlikler szkonusudur.Bilgiyi iflin incelenmesine uygulayan Taylor,nce iflin analizini daha sonra da mhendislii-ni yapmfltr. Bilindii gibi Taylorun ifl kavram-n incelemeye bafllad dnemde iflilerle iflve-renler arasnda olduka fliddetli gerilimler mev-cuttur. Ancak Taylora gre bu atflma gereksiz-dir. Eer verimlilik artrlabilirse hem ifliler hemde iflverenler bundan kazanl kacaktr. Nite-kim daha sonra uygulamaya geirilen Taylorunbu grflleri kadar ok az insann grfllerininentelektel tarihte etkili olduu, baz yazarlartarafndan iddia edilmektedir (Drucker,1994:55).Taylor ve onu izleyenler incelenen konuyu ok daha fazla snrlayarak bir ta-raftan iinde bulunduklar durumun tarihsel zelliklerini ve kiflisel formasyonlar-n, te yandan da rutin retim iflinin gereklefltirilmesinde makinelere ek olarak in-san kullanmn incelemifllerdir. nsanlarn istihdam-na iliflkin temel sorunlar ortaya koymaya alflarakbunlara iliflkin zm yollar getirmifl ve rutin re-tim ifllerinde yaplan faaliyetlerin belirlenmesininmmkn olduunu gstermifller ve daha ok rg-tn mekanik boyutu ile ilgilenmifllerdir (March & Si-mon, 1975:14). Atlyelerde ve brolarda yaplan venemli bir hner gerektirmemekle birlikte sreklitekrarlanan iflleri inceleyen Taylorun nermeleri(ya da daha doru bir ifade ile yntemleri) flunlardr(March & Simon,1975:21; Etzioni,1964:22): Bir ifli yapmak iin en iyi tek yolu bulmak ama-cyla zaman ve yntem arafltrmasn kullann. En iyiyntem, gnlk retimi en yksek ortalama dzeyekaran ynetim anlayfldr. fliler, her iki el hareketlerini annda doal olarak yapabilir hle gelmelidir. fli en iyi ve en hzl bir biimde yapabilmesi iin ifliyi zendirin. Bu ama-la btn aletlerin yerleri sabit ve tanmlanmfl olmaldr. fliye verilen cret ile onun performans arasnda yakn iliflki olmaldr. flistandart retim dzeyine erifltii zaman, gnlk cret dflnda belli bir ekprim verilerek motive edilmelidir.28 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 2.4Taylor rgtlereiliflkinalflmalarnuygulamayaynelik yapmfltr.Resim 2.5Taylor ifllerin atlyeve brolarda nemlibir hnergerektirmeden sreklitekrarlanan flekildeyaplmasngereklefltirmifltir.Kaynak:http://www.canaktan.orgyonetimyonetim-teorilerianasayfa-teoriler.htmflinin alflmasn kuflatan yntemde, makinelerin hz, ifl ncelikleri gibi ko-flullar dzenlemek iin uzmanlaflmfl kimseler kullanlmaldr. zetle belirtmek ge-rekirse mevcut teoriler iinde en deterministik ve teknokratik karakterli olan(Grint,1992:117) Taylorun bilimsel ynetim anlayflnn temel karakteristikleri flun-lardr ( Hicks&Gullett, 1992:117): Babadan kalma ynetim anlayfl yerine bilimsel ynetimin tesisi atflma deil uyum Bireycilik deil ifl birlii Snrl retim yerine, maksimum retim Her insann etkinliinin ve refahnn maksimum dzeyde artrlmasdr.Bu anlayfl byk lde, hem sosyalist hem de kapitalist sistemlerde iflinintembel olduu, insann doas gerei alflmay sevmedii ve sorumluluktan kan-d varsaymlarna dayanr. Nitekim insann iflten kaytarmasnn genel bir kural ol-duunu syleyen Trokinin insan tembel bir hayvandr sz byk lde bumantalitenin bir rndr.Taylorun grflleri sendikalar tarafndan byk tepki grmfl olmasna ramenuygulamada ncelikle ABDde byk rabet grmfltr. zellikle Henry Fordunkitle retimini ngren ve 20. yzyla damgasn vuran ynetim anlayflnn temel-lerini; bu iflin deerlendirilerek kk paralara blnmesini ve standartlafltrlma-sn ngren ynetim anlayflna dayandrdn gryoruz. Bu sayede endstri n-cesi toplumun alflma alflkanlklarna sahip iflilerin verimlilikleri ok daha kolaybir flekilde artrlabilmifltir. Taylorun fikirlerinin uygulamaya geirilmesinden son-ra tm ileri lkelerde verimlilik elli kat artmfltr. Bu verimlilik patlamasndan iflve-renler kadar ifliler ve toplumun dier yeleri de faydalanmfltr. 1930 ylna geldi-imiz zaman Taylorun bilimsel ynetimi gerek sendikalarn gerekse aydnlarnkarfl kmalarna ramen, geliflmifl lkelerin tmn sarmfltr. Sonuta Marxnproleteri artk orta snfn temsilcileri hline gelmeye bafllamfltr (Drucker,1994:62).Daha sonraki yllarda ise gerek Taylorun ilkeleri dorultusunda, gerekse Mayove haleflerince farkl bir izgide, endstriyel iflin rgtlenmesi konusunda ends-tri sosyolojisinin teorisine nemli katklar yaplmfltr (nc,1982:30). rgt teori-sinde insan iliflkileri ekol olarak anlan bu teori, Taylorist ilkelere gre rgtlen-melerin alflanlar ihmal ettiini, onlar sadece maddi unsurlarla motive edilebile-cek bir homo economicus olarak ele aldn, oysa alflan kiflilerin her fleydennce insan olduu ve bunun ihmal edilmesinin ifliler kadar verimlilii artrmak is-teyen iflletmeler asndan da sakncalar yaratabileceini ileri srmfltr.Teorik planda byk yanklar yapan insan iliflkileri ekolnn temel varsaym-larn Douglas McGroger (1970: 39-40) flu flekilde sralamaktadr: flte fiziki ve zihni abann harcanmas oyun ya da dinlenme kadar doaldr.Tayloristlerin grfllerinin aksine sradan bir insan, doufltan iflten nefret et-mez. fl bir doyum kayna olduu mddete ifli onu severek yapar ancakceza kayna hline dnflt zaman yapmaktan kaar. Dflardan denetim ve ceza ile korkutma alflanlar rgtsel amalara y-neltecek tek yol deildir. Bal olduklar amalar dorultusunda alflaninsanlar, kendi kendilerini ynetme ve kendi kendilerini denetim yolla-rn kullanrlar. Amalara ballk onlarn elde edilmeleriyle ilgili olarak dllere baldr.Bu dllerin en nemlisi ise benliin doyurulmas ve gereklefltirilmesidir.Bu rgtsel amalarn gereklefltirilmesi ile de salanabilir.292. nite - EkonomiProleterya: fli SnfHomo Economicus:Maksimum fayda peflindekoflan, aklc hareket edenve kendi karlarn dflneninsan. Uygun bir ortamda sradan bir kifli sorumluluu sadece kabul etmeyi deil,ayn zamanda aramay da renir. Sorumluluktan kanma, hrs yoksunluuve gvenlie aflr nem verme gibi zellikler genellikle tecrbeler sonucun-da elde edilir; yoksa doufltan gelen zellik deildirler. rgtsel sorunlarn zmnde insanlar gerekli yaratclk ve ustala sahip-tirler. adafl endstri toplumunda normal insann yeteneklerinin sadece bir ks-mndan yararlanlmaktadr.rgt ve alflanlar deta mekanik unsurlar olarak gren Taylorist grfller-den farkl olarak iflin rgtlenmesinde sosyolojik ve psikolojik unsurlar n planakartan insan iliflkileri ekolnn gnmzde ok daha fazla dorulanan bu var-saymlar 1930lu yllarda ortaya atlmasna ramen uygulamada Taylorist grfllerkadar etkili olmamfltr.Taylorn alflan mekaniklefltirdii ifl modelinin iflin rgtlenmesi konusunda endstrisosyolojisine nasl bir katks olmufltur.Fordizm: Kitle retimiTaylorun bilimsel ynetim anlayflnn uygulamadaki temsilcisi Henry Ford olmufl-tur. Ford bu ilkelerden hareketle kendi otomobil fabrikasnda siparifl usul retim-den kitle hlinde seri retime ynelmifltir. leri dzeyde ifl blm ve standartlafl-may, son derece kat bir biimde uygulayarak verimlilikte byk artfllar sala-mfltr.Bu retim biiminde en nemli unsur, birok kiflinin inand gibi hareket edenmontaj hatt deildir. Daha ok paralarn birbirlerinin yerine tam ve uyumlu birbiimde konulabilecek flekilde deifltirilebilir ve birbirine balanmasnn son dere-ce basit olmasnin ok daha nemli olduu id-dia edilmektedir. Yine kitle retim biimindemontajcnn, cvata skmak ya da retilen herarabaya bir tekerlek takmak gibi, sadece tekbir ifli vardr. Montaj iflisinin para smarlama-s, aletlerini tamir etmesi, kalite kontrol yap-mas ve hatta yanndaki iflilerin ne yaptnbilmesi dahi gerekmemektedir. Bunun yerinekafasn nne eip baflka fleyler dflnmekte-dir. Bu paralarn nasl bir araya geldiini d-flnmek ise endstri mhendisinin grevidir.Buna karfllk sadece birka dakikalk eitimdengeen montaj iflisi son derece kat bir disipliniinde belirli rutin iflleri tekrar tekrar yerine ge-tirmektedir. Montaj hattndaki ifliler araba par-alar kadar kolay deifltirilebilmektedir. Bu s-rete iflinin herhangi bir grfl bildirmesi sz konusu deildir. rnein, ifli bir ara-cn hatal alflmasn dahi bildirememekteydi. Bu tr grevler ustabafl ve endstrimhendisine aitti. Ayrca Ford iflgcn, sadece ifliler arasnda deil mhendislerdede blmfltr. Baz endstri mhendisleri montaj ifllemlerinde uzmanlaflrken dier-leri de tek paralar imal etmeye tahsis edilmifl makinelerin iflletiminde uzmanlaflmfl-tr. Baz imalat mhendisleri montaj donanmnn tasarmnda uzmanlaflrken dier-leri her zel para iin belli makineler tasarlamaktadrlar. Baz rn mhendisleri30 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T1Resim 2.6Henry Ford: Fordist retimmodelininkurucusu.Kaynak:http://www.answers.comtopichenry-fordmotorlar zerinde, bazlar gvde zerinde, bazlar da elektrik sistemleri zerindeuzmanlaflmfllardr. Bilgileri ve fikirleri ynlendiren fakat gerekte bir otomobilehi dokunmamfl ya da fabrikaya girmemifl olan endstri toplumunun bu bilgi ifl-ileri emek sanat baml gemiflin eitimli atlye sahiplerinin ve eski tip fabrikaustabafllarnn yerlerini almfllardr. Her ifli kendileri yapan bu ifli yneticiler mon-tajc ile anlaflmakta paralarn tasarmn yapmakta, onu yapacak makineleri getir-mekte ve ou zaman atlyede makinelerin iflletimini ynetmektedirler. Bu yeniuzmanlarn grevi endstride vasfsz iflgcnn kullanaca makineleri tasarla-maktr (Womack&Jones,1993:27-33).Kitle retimi srecinde kullanlan makineler niteliksiz iflilerin kullanabileceiflekilde dar amal olarak tasarlanmfltr. Emek ile sermaye arasnda yaflanan youngerginliklerin de etkisiyle Fordist kitle retiminde ifl, belirsizliklerden korunmayaalfllmfl (Stinch-Combe,1990:62-3) ve ifliler birbirlerinin yerine kolayca ikameedilebilecek flekilde rgtlenmifltir. Bunun yannda ifli, karar srecinin de bt-nyle dflnda tutulmufltur. Dier bir ifade ile iflinin retim zerindeki kontrol ta-mamen ortadan kaldrlmaya alfllmfl ve iflilerin tatmini byk lde cret art-flyla salanmaya alfllmfltr (Yentrk,1993:44).zetle belirtmek gerekirse kitle retim biiminin temel zellikleri flunlardr (Al-len, 1992:185): Standart paralarn birlefltirilmesi, zel amal makinelerin kullanm, iflg-cnn vasf ynnden fragmantasyonu ve montaj hatt, Byk hacimli kitle retimi yoluyla salanan lek ekonomileri, Gmrk duvarlar yoluyla korunan pazarlarda, uzun sreli standart malretimi, Byk fabrikalarda yar vasfl kitle iflileri ile yksek cretli iflilerin kon-santrasyonu, Merkez ynetim tarafndan karakterize edilen iflin rgtlenmesinin hiyerar-flik ve brokratik biimi, Arz, talep ve refah dengeleri ve Keynezyen politikalar tarafndan dzenle-nen ulusal devlet ekonomilerinin ynetimi, Kitle retimi ve kitle tketimi arasndaki balantnn mevcudiyeti. Endstri toplumunun flekillenmesinde olduka etkili olan Fordist retim bi-iminin yaygnlk kazanmasyla birlikte fabrika endstri toplumunun merkezihline gelmifltir. Bylece fabrika, endstri toplumunda eitim kurumlarndanaile yapsna kadar her alana daha ok nfuz eder olmufltur. rnein; eitimkurumlar bir taraftan kitle eitimi erevesinde okuma-yazma, hesap ve birazda tarih bilgisinin yan sra rencilere endstrinin gerektirdii; her fleyi zama-nnda yapmak ve sz dinlemek gibi montaj hattnn taleplerine uygun bireyleryetifltirmifltir. Bununla iflinin ifle zamannda gelip gitmesi, amirlerinin ve yne-ticilerinin verecei emirleri tartflmadan yerine getirmesi, broda ya da makine-nin baflnda standartlafltrlmfl rutin iflleri bkmadan yapmasnn retilmesiamalanmfltr (Toffler, 1981:53). Aslnda bu sre 19. yzylda bafllatlmfl ol-makla birlikte 20. yzylda Fordist kitle retim sreci ile birlikte ok daha yay-gnlafltrlmfltr.Bunun yannda Fordist kitle retiminin yaygnlaflmas endstri toplumundasendikalar, meslek kurulufllar gibi kitle rgtlerinin de glenerek geliflmeleri-ne ve bunlarn yan sra kitle iletiflim aralar ile kitle kltrnn de ykselifli-ne yol amfl; toplumsal yapda ok kkl dnflmleri beraberinde getirmifltir. 312. nite - EkonomiKitle retimi 20. yzylda egemenliini byk lde sosyo-kltrel unsurla-rn varl ile srdrebilmifltir. rnein; kitle tketimi anlayflndaki bir gerileme70li yllarn sonrasnda grld gibi kitle retimi srecinde de olduka ciddikrizlerin yaflanmasna yol amfltr.Durkheimin toplumsal farkllaflma srecinin artflyla birlikte ortaya ktnsyledii bireysellik olgusu, kitle retiminin yaygnlk kazanmasyla yani fabrika-da, eitimde, iletiflimde, mimaride ve tketimde giderek artan standartlaflma ilebirlikte son derece zayflamfltr. Rejimleri ne olursa olsun bu kitleselleflmenin etki-siyle Kerr ve arkadafllarnn (1960) vurgulad flekilde endstrileflmifl lkeler ara-snda da giderek artan bir benzeflmeye tank olunmufltur. te yandan kitleselleflmifl endstriyel standart retim dzeniyle bu toplumunkltrel ve siyasal mantn oluflturan modernizm teorileri arasnda da byk pa-ralellikler sz konusu olmufltur (Jeanniere, 1993:21). Ykselifliyle retim srecindemaliyetlerin dflflnde ve toplumsal yaplarn deiflmesinde byk rol oynayankitle retimi zamanla tm dnyaya yaylmfltr ve bunu ilk kullanan firmalar asn-dan sz konusu rekabet avantaj da bylece ortadan kalkmfltr.Fordist retim biiminin yaygnlaflmasnn endstri toplumunun flekillenmesinde nasl et-kileri olmufltur? Fordizmin Krizi1970li yllar dnyada genel ekonomik krizle birlikte kitle retiminin de krize gir-dii yllardr. Kitle retiminin varln srdrebilmesi standart tketim kalplar veistikrarl pazarlarn mevcudiyeti ile yakndan ilgilidir. Ayrca kitle retiminde pazar-lar hem kitlesel olarak retilmifl mallar iin yeterli hem de byk lekli firmalarnmaliyetlerini amorti edebilmesi iin istikrarl olmaldr. 1970li yllara kadar gerekulusal gerekse uluslararas piyasalar kitle retimi iin olduka msait olmufltur(Yentrk, 1993:44). Bu dnemde uygulanan Keynezyen politikalarla desteklenenrefah devleti uygulamalar piyasalar geniflleterek kitle retimi iin olduka uy-gun bir ortam salamfltr (Loveman&Sengenberger,1990:2).Yukarda belirtilen tarihten sonra ise piyasalarda genel bir istikrarszlk grl-meye bafllanmfltr. Ayrca giderek ucuzlayan teknolojinin kk ve orta lekli fir-malara gemiflten farkl olarak bykler karflsnda rekabet edebilme flans verme-si piyasalarda rekabetin daha ok kzflmasna ve dolaysyla kitle retiminin de da-ha ok krize girmesine yol amfltr. Rekabetin artt bu dnemde giderek daha32 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarKitle retimi: flin kkparalara blnerek bykmiktarlarda retilmesiResim 2.7Ford fabrikasndanalflmaya rneklerKaynak: http://www.sustainablecityblog.com/2009/06/retool-the-auto-industry/http://asitoughttobe.com20110420henry-ford-socialistS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T2ok seenee sahip hle gelen tketici de daha fazla nazlanr hle gelmifltir. Do-laysyla esneklii olmayan ve byk stoklarla alflan dev firmalar, talepleri ksasrede deiflen olduka nazl tketicilerden oluflan istikrarsz piyasalarda eskiavantajlarn kaybederek yaflam mcadelesi vermeye bafllamfllardr.1970li yllar dnyada genel ekonomik krizle birlikte kitle retiminin de krize girdiiyllardr.Bunun yan sra 70li yllarn sonundan itibaren baz lkelerin, talebi canlandr-may ngren Keynesyen politikalardan sk para politikasn ngren Friedmancpolitikalara ynelmifl olmasnn etkisiyle, talepte daralmalarn da ortaya kmaskitle retiminin ok daha olumsuz etkilenmesine yol amfltr (Yentrk, 1993:47).zellikle petrol fiyatlarnn artfl devletlerin sosyal refah harcamalarn ksmalarnaneden olmufltur. Ancak kitle retiminin zlmesinde yukarda anlan faktrlerindflnda teknolojik geliflmenin eflitlilii ve siparifl usul alflmay ucuzlatmfl ol-mas, kitle retiminin avantajlarn ortadan kaldrmfltr. Bylece gemiflte kitle re-timinin rasyonel rgtlenmesi olarak kabul edilen kat brokratik yaplanmalar ye-ni toplumun ve ekonominin gereksinimlerine cevap veremez olmufltur. Dier birifadeyle, 70lerdeki petrol krizi ayn zamanda eski endstri toplumunun da lmanlamna gelmifltir.POST-ENDSTRYEL ADA fiN RGTLENMESPost-endstriyel topluma geiflin etkisini en ok hissettirdii alann alflma hayatolmasndan dolay, nemli lde buradaki gereksinimlerin de etkisiyle ortaya -kan teknolojik deiflmeler, ou kez deiflimin ana kaynan teflkil etmifltir. flindnflm srecinde ise alflma yaflamnn motor gcn teflebbsler oluflturmak-tadr (Oscarsson, 1991:18).Standartlaflmann Sonuzellikle 1970li yllardan itibaren ar-tan rekabet ortamnda faaliyette bulu-nan iflletmeler yeniden yaplanma s-recine girmifllerdir. nk kitle reti-mi iin gerekli olan piyasalar byklde doyma srecine girmifl ve re-kabet ise ok daha fazla fliddetlenmifl-tir. Yine ucuzlayan ve yaygnlaflan tek-nolojiler sayesinde kitle iletiflim ara-larnda tekeller krlmaya bafllanmflve toplumsal farkllaflma ve dolaysy-la bireyselleflme g kazanmaya bafl-lamfltr. Tketici artk kendisine su-nulan eflitli rnler karflsnda gerekanlamda kralln ilan etmifltir. Bir rn-den dierine ok daha kolay geer hle gelmifltir. Srekli en iyi ve en ucuz maladoru deiflen ve farkllaflan tketicinin taleplerine kitle retimi cevap veremez h-le gelmifltir. Eski yntemlerle alflan, yani kitlesel retimde bulunan dev firmalarkarflsnda, daha kk ve esnek firmalar pazarlarda daha avantajl hle gelmeyebafllamfltr. 332. nite - EkonomiS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TResim 2.81970'li yllardanitibaren artanrekabet ortamndafaaliyette bulunaniflletmeler yenidenyaplanma srecinegirmifllerdir.Kaynak: http://www.designworldonline.comarticles238611New-Lean-Manufacturing-Podcast-from-Bosch-Rexroth.aspxAyrca Fordizmin kitle retimi anlayflna karfl klmasnda, ekonomik faktr-ler yannda, onun beraberinde getirmifl olduu bireyin konumunu geri plana iten,yeknesak hle dnfltrlmfl yaflam biiminin de etkisi olmufltur. Bilindii flekil-de aflr ifl blmn ngren kitle retiminin, bireyin yabanclaflmasna yol amflolmas, Modern Zamanlar filminde ya da nsan liflkileri ekolnde olduu gibiaydnlardan olduka sert elefltiriler almfltr. Gemiflte kitle hlinde standartlafltrlmfl retimde bulunan firmalar daha esnekve daha mobil rgtlenme biimine ynelmifllerdir. Bu yneliflte 1974 Petrol kri-zinden sonra dnyann doal kaynaklar bakmndan en yoksul lkelerinden biriolan Japonyann zellikle mikro elektronik alannda yapt atlmlarla nclstlendiini grmekteyiz. Bunun yan sra enformasyon toplumuna geifl srecinde Taylorizm gibi en-dstri toplumunun rn olan ve Weber tarafndan rasyonel organizasyon bii-mi olarak sunulan brokratik rgtlenme de kat ve hantal yapsyla gnm-zn gereksinimlerine cevap veremez hle gelmifltir.Bugn brokratik rgtlen-me olduka sert elefltiriler almaya devam etmektedir. Bu rgtlenme biimi bu-gn katlkla ve ok farkllaflmfl mflteri taleplerine cevap verememekle sulan-maktadr. Bu nedenle firmalar brokratik formaliteleri mmkn olduunca enaza indirmeye alflmaktadr. Sadece bununla kalmayp brokratik rgtlenme-ye paralel iflleyen kitle retimi anlayfl yerine kk ve orta leklerde esnekretim anlayfln n plana kartan bir rgtlenmeye doru bir ynelifl de ivmekazanmfltr.1970lerdeki petrol krizi ayn zamanda eski endstri toplumunun da krizi an-lamna gelmektedir. Ayrca bu tarihten sonra zellikle enformasyon teknolojile-ri alanndaki geliflmeler, toplumsal dnflm srecinde derin etkiler yapmayabafllamfllardr. Hizmet sektrnde hzl bir geliflme gzlenmifltir. Dnya ticaretibyk lde artmfl ve ulusal pazarlarn nemi giderek azalmfltr. Ayrca rn-lerin yaflam sreleri ksalmfltr (Oscarsson, 1991:19). rnein Fordun, ModelTyi tm bir nesil iin retmesine karfllk, gnmzde piyasaya kan bir bilgi-sayarn mr en ok iki yldr (Hammer, 1994:16). Bu sre her geen gn dahada ksalmaktadr.1970lerdeki petrol krizi ayn zamanda eski endstri toplumunun da krizi anlamnagelmektedir.Tketicinin tamamen kralln ilan etmesi sonucu endstride nasl bir deiflim ol-mufltur?flin Yeniden rgtlenmesi: Esnek ya da Yaln retim70lerin sonlarndan itibaren kitle retiminin krize girmesi neticesinde iflin rgt-lenmesinde yeni arayfllar bafllamfltr. Ortaya kan bu retim biimi Lash ve Urrygibi baz sosyologlar tarafndan ok net bir grnm sergilemediinden sermaye-nin dzensiz yeniden yaplanmas ya da rgtsz kapitalizm (disorganized capi-talism) olarak tanmlamaktadr.Ancak bugn yeni retim dzenini tanmlamada en ok kullanlan esnek re-tim kavramdr. Giderek yaygnlk kazanan bu retim biiminde iflin rgtlenme-sinin gemiflten farkl olarak ok kkl bir dnflme uradna tank olmaktayz.flgcnn niteliinde ve sendikalarn fonksiyonlarnda ve nemlerinde deiflme-ler ortaya kmaktadr.34 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T3Esnek retim: Taleptekifarkllaflmalar gz nndebulundurularak ve teknolojietkin kullanlarak yaplanretim fleklidir.Enformasyon toplumu, Masudann (Masuda,1990:46) da vurgulad flekildebyk lde kreselleflmenin egemen olduu toplum biimidir. Dolaysyla butoplumda uluslararas rekabet son derece nemlidir ve firmalar bu srete en ka-liteliyi en ucuza retmek zorundadrlar. Bir maln retimini ise doal olarak en iyionu reten bilir. Dolaysyla en kalitelinin retilmesi isteniyorsa iflin rgtlenmesisrecince o mal reten kiflinin karar srecine dhil edilmesi gerekmektedir. Japon Toyoto firmas, yerel pazarn darl, buna karfllk ara talebinin eflitlili-i gibi faktrlerin de basksyla kinci Dnya Savaflndan sonra Amerikal ve Avru-pal firmalara gre daha esnek bir rgtlenmeyi tercih etmifltir. Sonuta Japonlarbu uygulamadan olduka baflarl sonular elde etmifllerdir. 70li yllarda ise ortayakan kriz btn sanayileflmifl lkelerde retim biimlerinin yeniden sorgulanma-sna yol amfltr. Dolaysyla Japonya kfll bu yeni esnek retim biimi dier fak-trlerin de etkisiyle son 20 ylda tm dnyada yaygn hle gelmifltir.Yeni anlayfln nemli unsurlarndan birisini Schumacern ifadesiyle kk g-zeldir ilkesi oluflturmaktadr. nk kitle retimi yapan dev firmalarn istikrarszpiyasalara karfl kk firmalar kadar uyum gsteremedii anlayfl olduka yaygn-dr. Bu anlayfla gre sadece esnek uzmanlaflmfl kk firmalar kriz flartlarna da-ha kolay uyum salayabilirler. Ancak hem lek ekonomilerinden yararlanp hemde mikro elektronik teknolojilerini adapte ederek istikrarsz kk taleplerin ayrayr dikkate alnabilecei retim sistemleriyle yeni alflma dzenine adapte edile-bilecei de iddia edilmektedir. Birinci yaklaflm iin talya rnei ska verilmekte,ikinci yaklaflm iin ise Japon firmalarnn baflarlar rnek olarak gsterilmektedir.Ancak lek ekonomisiyle amalanan 70 ncesi farkl bir dnemin mant ile re-tim kastedilmedii gibi, sadece yeni ortamda kk firmalarn yaflayabilecei dekastedilmemektedir (Yentrk,1993:49). Bir dier ifadeyle bugn genel eilim k-lmekten yana olsa bile baz sektrler (rnein otomotiv) Druckern da belirttiigibi hl byk olmay gerektirmektedir.Bunun yan sra zellikle bir Japon firmas olan Toyotann retim biimindenesinlenerek gelifltirilen ve Toyotaizm denilen anlayfln bir paras olan rgtlen-me biimine gre kitle retiminin standartlaflma anlayflndan farkl olarak rnfarkllaflmasnn artrlmas yoluna gidildiini gryoruz. nk bireyselliin g-lendii ve ayn mal reten firma saysnn artmfl olduu gnmzde, tketicininsrekli deiflen taleplerine uygun mal en hzl flekilde retmek, firmalarn yaflaya-bilmesi iin hayati nem taflmaktadr. Bunun yan sra kitle retiminin bant retimi yerine yeni retim biimi ieri-sinde bilgisayarlarla desteklenmifl modl retimi n plana kmfltr. Standart re-tim mant erevesinde tek bir ama iin tasarlanan makinelerin yerlerini, yeniretim biimine uygun olarak esnek makinelerin almaya baflladn grmekteyiz.flin yeniden rgtlenmesi srecinde atflma yerine iflbirlii; makine temposun-da alflma yerine de bant retiminden bamsz alflma tercih edilmeye bafllan-mfltr. Dolaysyla alflan bireyin makineyle iliflkisi deiflmektedir.352. nite - EkonomiToyotaizm: retim veynetimde srekli iyilefltirmeyaklaflm ile hatasz retimgereklefltirme.Bir tr esnek retim biimi olan yaln retimin temel felsefesi, Japon toplumu-nun deerleriyle de yakndan ilgilidir. Japonlarn grup kltr, ifl yerine aflr ba-ll ngren ifl ahlak ve mr boyu istihdam gibi uygulamalar, yeni retim bii-mi iin uygun bir kurumsal ya da kltrel ortam oluflturmufltur.Ancak Fordist-Taylorist grfllere alternatif olarak Toyota firmasndaki uygula-malardan esinlenerek gelifltirilen iflin rgtlenmesindeki bu yeni yaklaflm ile1930larda Amerikada Hawthorne arafltrmalar ile ortaya atlan insan iliflkileriekolnn varsaymlar arasnda da paralellikler sz konusudur. rnein, otoritenindaha lml hle getirilmesi, bireyselliin n plana kartlmas ve alflanlarn kararsrecine katlmalar gibi. Dolaysyla bu yaklaflm Japonyada gelifltirilmifl olsa bilebtnyle sadece Japonlara zg bir ynetim biimi olarak grlmemelidir.Ksaca belirtmek gerekirse esnek ya da yaln retimin zelliklerini flu flekilde s-ralayabiliriz (Preffer,1995:61): Fazla ifliler de dhil olmak zere, stok fazlal kaldrlr, Kalite ve etkinlik doru orantl kabul edilir; kaliteden taviz verilemez, Bir rnden dierine hzla deiflebilme yeteneine nem verilir, retim srecini gerekli flekilde anlayan ok becerikli elemanlar vardr, Eitime gerekli flekilde nem verilir, yi eitimli iflileri elde tutmaya nem verilir, cret sistemi, flirketin, tesisin ve bireyin performansna ksmen baldr, Stat engelleri azaltlr, Yksek balla dayal ifl uygulamalar vardr.Bylece firmalar esnekleflme ile bir taraftan zerlerindeki fazla ykleri kaldrr-ken dier taraftan da retim srecinde sahip olacaklar belirleme yetkisinin artfly-la deiflime daha kolay adapte olur hle gelmektedirler.36 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 2.9Charlie Chaplinin Modern Zamanlar filminde elefltirilen (fordist kitlesel retim sisteminde) alflanbireyin makina ile iliflkisi (Solda) gnmzdeki bilgisayarlarla desteklenmifl modl (esnek) retiminde(Sada) olduka farkllaflmfltr Kaynak: http://salihcenap.wordpress.com20110424modern-zamanlarhttp://www.abprotek.comBunun yannda esnek rgtlenmeye ynelik geliflmelerin tam karflsnda yeralanlar da vardr. rnein nl Harward Business Reviewda kan bir makale-de GM ve Toyotonun ortakl olan Kaliforniyada Foremont tesislerindeki uygu-lamadan hareketle Taylorist grfllerin tekrar ne kartldn grmekteyiz. Buarafltrmaya gre ad geen yerdeki fabrikada uygulanan Taylorist Time and mo-tion yntemi sadece ifl yerinde verimliliin ve kalitenin artrlmasna deil, aynzamanda iflilerin de daha iyi motive olmalarna yol amfltr. Yine ayn uygula-ma neticesinde esnek retim teorisyenlerinin varsaymlarnn tam aksi istikamet-te renmenin ve srekli iyileflmenin de ortaya kt vurgulanmaktadr. Bu daflunu gstermektedir ki yeni alflma dzeninde, gerek tarm toplumundaki, ge-rekse endstri toplumundaki gibi, sorunlara her yerde her zaman geerli kat, tekbir yntemle yaklaflmak mmkn deildir. Yeni alflma dzeninde baflar okdeiflik yollarla elde edilebilir. Mevcut teknolojiler bireylere ve iflletmelere bykbir esneklik kazandrmfltr. Yine yukarda belirtilen grfller esnek rgtlenmeteorisini btnyle yanlfllamamaktadr. nk gnmzde zellikle yeni ifllerdekklk, eviklik, brokratik formalitelerin azl ve esneklik dolaysyla srat-lilik byk bir avantaj olarak kabul edilmekle birlikte zellikle otomotiv gibivaktiyle endstrilerin endstrisi olarak kabul edilen baz sektrler hl bykolmay gerektirmektedir.372. nite - EkonomiResim 2.10Zayf ergonomik sretasarmnn veyaorganizasyonel kurgununsonucu olarak fazla insanhareketi aba ve ifllemlerGerekli olmayan, deerkatmayan, malzeme, bilgive insan hareketiYetersiz proses tanmlar,karmaflklk ve standardszlksebebiyle mflterinin istediindendaha az veya daha fazla ifl yaplmasSpesifikasyon ve retilen rnarasndaki farktan dolay fireveya tekrar iflleme domasGecikmebekleme sonucuatl insan,makina kaynaMflterinin hangi rn, nekadar ve ne zaman istedii ilegerekte retilen arasndakifarkUygunsuz dzeyde( az ya da ok) malzeme,rn, ara stok veya bilgiHAREKETSTOKTAfiIMASREVERMSZLHATALARZAMANFAZLA RETM1234567Esnek retim modelinde srekli iyilefltirme esastr. Kaynak: http://www.eneraconsulting.comtagyalin-dusuncePost-endstriyel an flleri ve rgtleriBaz yazarlar endstriyel retim alannda artk verimlilik devriminin sona erdiigrflndedir. fiyle ki 1950li yllarda imalat ifli yapan ya da eflya taflyan insanlartm geliflmifl lkelerde ounluu oluflturmaktayd. 1990l yllara gelindiinde isebu say toplam iflgcnn beflte birine dflmfltr. 2010 ylnda da bu rakam muh-temelen toplam iflgcnn onda birinden fazla olamayacaktr. Dolaysyla enfor-masyon toplumunda imalat, tarm, madencilik ve ulafltrma dallarndaki beden ifl-ilerinin verimini artrmak artk kendi baflna servet yaratamaz hle gelecektir. En-formasyon toplumunda zenginliin kayna beden iflisi olmayanlarn yani bilgi ifl-ilerinin veriminin artrlmasndan geecektir (Drucker, 1994:4). Dolaysyla ends-triyel retimden farkl srelere tabi hizmet/ bilgi/enformasyon retiminin egemenolduu enformasyon toplumunda iflin yeniden rgtlenmesi bir zorunluluk olarakortaya kmaktadr.Yeni toplumun merkezinin imalattan bilgiye kaymfl olmas doal olarak sade-ce imalat sektrnde iflin rgtlenmesinde baz deiflmeler getirmekte deil aynzamanda toplumdaki sektrel dalm iinde bilgi/enformasyon sektrnn arl-nda da nemli deifliklikler ortaya karmaktadr. Bu srete zellikle bilgi iflle-ri, merkez bir neme sahip olmaktadr.Ancak bununla imalatn bt-nyle ortadan kalkaca dfl-nlmemelidir. Tarm toplumun-dan endstri toplumuna geifl,tarmsal retimi azaltmamfl, ak-sine artrmfltr. Ancak yine de ta-rmn pay gerek istihdam, ge-rekse toplam hasla iinde sonderece gerilemifltir. Benzer flekil-de endstri toplumundan enfor-masyon toplumuna geiflte en-dstriyel retimi btnyle orta-dan kaldrmayacaktr; buna kar-fllk endstriyel retimin arlgreli olarak gerilemeye devamedecektir.Yeni teknolojiler yukarda davurguland gibi, zaman ve mekn kavramn deifltirmesi dolaysyla rgtlerdeyeri ve zaman da deiflken hle getirmifl; bir dier ifade ile standartlaflmadanuzaklaflmaya bafllanmfltr. fl yerkrenin her yerinde her zaman yaplabilir hlegelmifltir. Dolaysyla gelecekte kltrel eflitlilik esas olacaktr; farkl etnik gruplarberaber alflacaktr. Bunun yan sra rgtlerde hiyerarflik yaplar hzla zlecek-tir. Enformasyon teknolojilerinin salad avantajla muhtemelen tek kiflilik mte-flebbisler ordusunun ortaya kmas mmkn gzkmektedir. rgtler hzla dei-flen ifl atmosferinde, deiflimin nispeten daha yavafl olduu tarm ve endstri top-lumunun rgtlerinden farkl olarak bu deiflime ayak uyduracak ve projeler re-tip zm getirecek takm alflmalarnn geici sreler alflmalarna tank oluna-caktr (Paker,1993:25-30).38 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 2.11Yeni toplumun merkeziimalattan bilgiyekaymfltr.Kaynak:http://www.bilgicagi.comYazilar1689-bilgi_toplumu_caginda_mahremiyet.aspxBunun yan sra endstriyel retiminyapsnda da ok kkl dnflmler or-taya kmas beklenmektedir. Yarnnfabrikas ok daha fazla bilgisayar kul-lanm ile karakterize edilecektir (R-rup, 1993:47). rnein, Workplace 2000(Boyet & Conn, 1991:2-7) adl bir alfl-maya gre iflletmeler, mflteri talepleri-ne adapte olabilmek amacyla bugn-knden ok daha esnek olacaktr. Yineesnekliin yan sra yaratclk da sonderece nemli olacaktr. Yeni rgtler-de enformasyon akflnda da byk l-de deifliklik ortaya kacak ve enfor-masyonun paylaflm en hayati konular-dan birisini oluflturacaktr. nk yeniteknolojiler paylaflm kolaylafltrmaktadr. Ayrca ayn alflmaya gre ifliler, y-netsel kontrolden daha ok kendi kendilerini kontrol edeceklerdir. te yandandnflm kanlmazdr nk kresel rekabet de artfl gstermektedir.Bu kresel rekabet ortamnda eitim, iflletmelerin en nemli sorununu olufltur-maktadr. Okullarda olduu gibi iflletmeler de kendi ilerinde eitimi n plana -kartmak zorunda kalmaktadrlar (Stone, 1991:46). Artk rgtlerde Taylor, Ford gi-bi geliflmeleri renen bir kiflinin olmas yetmemektedir. Bundan byle birinin te-peden dflnp bulmas ve rgtte geriye kalan herkesin bu byk stratejistinemirlerini dinliyor olmas mmkn deildir. nk gelecekte dierlerinin nnegeecek rgtler, kiflilerin bir rgtn tm seviyelerinde renme ykmllk vekapasitesini, nasl deerlendirebileceini keflfedenler olacaktr (Senge, 1993:12).Aksi takdirde iflletmelerin giderek fliddetlenen rekabet ortamna uyum salamalarimknsz hle gelmektedir. Baz senaryolara gre bugnk ileri dzeyde endstrileflmifl lkelerin gelecek-te, endstriyel retim yerine, iflin tasarm ya da teorik bilginin retimiyle meflgulolan ofisler hline dnflebilecei; flimdiki geliflmekte olan lkelerin ise gelecekteimalat ifliyle meflgul olan fabrikalar olabilecei tartfllmaktadr. Ancak bugnk ge-liflmifl lkelerin zellikle stratejik rnlerin imalatn, yarn geliflmekte olan lkele-re devredebileceini dflnmek olduka gtr.Enformasyon toplumuna geifl gemiflten byk lde bir kopufl anlamnagelmektedir. Yakn zamanlara kadar bilgi gerektiren ok az ifl sz konusudur. Bil-gi bu toplumlarda gnmzdekinden farkl bir anlama ve iflleve sahiptir. Bir dierifade ile bilgi bu toplumlarda bir zorunluluktan daha ok bir sstr. rnein, 19.yzyl Amerikan ifl dnyasn kuranlar arasnda yalnzca banker J.P. Morgan adlbirisinin ileri saylabilecek bir eitimi olduu ileri srlmektedir. O da niversiteyibrakmfl birisidir. Oysa gnmz enformasyon toplumlarna baktmz zamanniversite mezunlarnn saylarnda olaanst bir artfln mevcudiyeti gze arp-maktadr (Drucker; 1994).Daha nce de vurguland gibi enformasyon toplumu imalata deil, hizmet vedolaysyla enformasyon/bilgi retimine dayanan toplumdur. Nitekim Amerika Bir-leflik Devletlerinde 80li yllarda yafland flekilde imalat sektr neredeyse k-392. nite - EkonomiResim 2.12Gnmzde iflyerkrenin heryerinde her zamanyaplabilir hlegelmifltir.fln efliine gelmifltir. zellikle krizde olan sektrlere baktmz zaman bunlarngeleneksel endstriler olduunu grmekteyiz.1970li yllarda Amerikada yaratlan 19 milyon yeni iflin 17 milyonunu hizmetsektr iflleri oluflturmaktadr. Bu ifllerin byk blm ise bilgi iflleridir (Naisbitt,1987). Ayrca endstri devrimiyle reticilikten kmfl ve sadece tketici konumu-na dflmfl olan ailenin, enformasyon toplumunda retim srecinde, gemifltenfarkl flekilde de olsa tekrar merkez nem kazanmaya baflladn grmekteyiz. Ni-tekim aile ifllerinin saysnda da bir artfl gzlenmektedir.te yandan enformasyon toplumunun ana eksenini oluflturan bilgi ifllerinin r-gtlenmesinin Weberyen anlamda kat brokratik ya da Taylorist yntemlerle ya-plabilmesi olduka gtr. Gemiflte bu yntemler endstriyel retim srecindene kadar ifllevsel olmufl olsalar da bugn yeni toplumun ifllerini, standart, kat vehiyerarflik yntemlerle rgtlemek mmkn deildir. Brokratik tutuculuk deifli-me adapte olabilmek iin yaplan abalarn nndeki en byk engel olarak gs-terilmektedir (Thurman,1993:12).Bu yntemler yaratcl teflvik eden yntemler deildir, aksine alflanlara stan-dartlafltrlmfl kitle retiminin talimatlarn makine temposunda bkmadan tekrartekrar yapmay empoze ederler. Emirler hep yukardan verilir ve ou zaman al-flanlarn fikirlerinin alnmasna gerek duyulmaz. Bu yntemler imalat sektrnnegemen olduu, alflanlarn vasf dzeylerinin yksek olmad ve mevcut alflmadzeninin deerlerinin isellefltirilmedii koflullarda olumlu sonular vermifltir. An-cak gnmzde ykselmekte olan enformasyon toplumunun en nemli karakteris-tiini oluflturan bilgi retiminin esas olduu iflleri, mal retimini dikkate alarak ya-plan ifl rgtlenmesi yntemleriyle yapabilmek mmkn deildir.Bilgi retimi her fleyden nce onu reten bireyin yaratcln n plana kart-may gerektirir. Bu da yukardan dayatlan kat alflma kurallaryla yerine getirile-mez. Tam aksine mevcut retim srecinde alflanlara gemiflten daha ok birey-sel sorumluluk dflmektedir. Yine bu srete alflanlarn karar srecine katlma-lar gerektii grfl de yaygnlk kazanmaktadr. Ancak bu katlm endstri top-lumlarnda gzlediimiz motivasyon srecinin bir paras olmaktan ok, bugnkalite kontrol emberleri rneinde olduu gibi, bir ifli en iyi yapan bilir anlay-flna dayanmaktadr.Modernist ve postmodernist rgtleri karfllafltrdmzda fonksiyonel sralama-da brokrasinin yerini demokrasi, hiyerarflinin yerini piyasa almaktadr. Koordi-nasyon ve kontrol ise endstri toplumunun modernist rgtlerinde yetki verme-meye dayanmasna karfllk, enformasyon ann postmodernist rgtlerinde da-ha ok yetki devri n plana kmaktadr. Misyon, hedef ve stratejiler asndanbaktmzda ise uzmanlaflmann yerini, postmodernist rgtlerde yaylma almak-tadr. Mmkn olduunca dar bir alanda aflr uzmanlaflmadan kanlmaktadr.Modernist rgtlerden farkl olarak post-modernist rgtler byk lde g-vene dayanmaktadr. Karfllkl gven, bugn insan kaynaklar ynetiminin en okzerinde durduu ballk, aidiyet duygusu ve takm alflmas gibi kavramlarla dayakndan iliflkilidir.Enformasyon ann rgtlerinde insanlar hem birbirinden izole olmadan s-rekli bir diyalog iinde alflacaklar hem de ok daha vasfl, bamsz ve mobil ola-caklardr (Alsene, 1994:657).40 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlarnc SektrEnformasyon toplumunun sosyal yapsnn nvesini, insanlarn kendi istekleri ilekatlmfl olduklar gnll kurulufllar (yani nc sektr) oluflturacaktr (Masuda,1990:120). Nitekim Amerika gibi enformasyon toplumu srecinde olan lkelerdebu kr amasz izciler, Kzlha, kiliseler vb. gnll kurulufllarn ye saylarndaolaanst bir artfl gzlenen bu sektrde 80 milyondan fazla insan (yani her ikiyetiflkinden biri) haftada befl saatini, bir veya birden fazla kurulufl iin alflarak ge-irmektedir. Dolaysyla bylesine bir geliflme toplum yapsnda da (iflin rgtlen-mesi dhil) olduka nemli deiflmeleri beraberinde getirecektir. Nitekim Drucker,iflletmelerin karaca dersleri flyle sralar: Kr amasz kurulufllar bilgi iflilerininnasl kullanlacan, gerekli olan fleylerle ak-seik grev tanmn, bir davayainanla ve tutkuyla balanmay, kendi kendini denetlemeyi, amalar dorultusun-da ynetimi, srekli renme ve retmeyi, zor ifller beklemeyi fakat karfllndayetki vermeyi, liyakat ve alnan sonularn sorumluluunu taflyabilmeyi retmifl-tir. Bylece iflinde yeterince yetki ve mcadele frsat ile baflar ortam bulamayaninsanlar, bu arzularn gnll kurulufllarda ok daha kolay tatmin edebilir hlegelmifllerdir (Drucker. 1993:229-64).Bugn hkmetlerin cevap veremedii sosyal sorunlarn zlmesinde katkdabulunan nc sektr kurulufllar, Amerikan toplumunun en nemli ayrt edicizelliklerinden birisi hline gelmifltir (Drucker,1994). Ayrca giderek bireyselliinartt enformasyon anda insanlar, endstri uygarlnda yok saylan, ait olma,sayg grme, kendini gereklefltirme gibi arzularn gnll kurulufllar iinde ger-eklefltirme frsat bulmaktadrlar.ALIfiMANIN GELECEBat dillerinde alflma anlamna gelen travail, Latincede bir tr iflkence aletiolan tripaliumdan tremifltir. Yine Romallarn kulland labour szc dezahmet, yorgunluk, ac, zdrap gibi arflmlara sahiptir. Bizde de emek sz-c - bat dillerine benzer biimde - sknt, zahmet ve yorgunluk anlamna gel-mektedir.Yani, gemiflte alflmak klelere zg, aflalk bir ifl ya da ceza olarakgrlmfltr. Antik a filozoflar, birok konuda ihtilaf hlinde olmalarna ra-men, alflmann klelere zg aflalk bir ifl olduu konusunda hemfikirolmufllardr. alflma, modern ada endstrileflme srecine paralel olarak toplum-sal yaflamda merkez bir nem kazanmfltr. Pre-endstriyel toplumlarn doal in-san iin alflma, geim iin yaplan bir sretir, asla toplumsal btnlk unsu-ru olmamfl ve zel alana hapsedilmifltir.Pre-endstriyel toplumlarda insanlar flimdikinden daha az alflmaktadr. Butoplumlarda alflma, byk lde atadan kalma doal yaflam ritmine bal,sezgisel bir hnerdir. Gorzun da ifade ettii gibi sanayileflmenin bafllang yl-larnda iflilerin srekli tam gn alflmay istememeleri ilk fabrikalarn kme-sine yol amfltr. Bu dnemde kilise, alflma kltrn yaratma yolunda, ka-pitalizmin entelektel ordusu gibi alflmfltr. zellikle Protestanlk, hedonistyaflam biimine ve gsterifl tketimine karfl kmfl ok alflmay kutsallafltr-mfltr.Bunun yan sra modern dnyann ekonomik organizasyonlar ve eitim ku-rumlar da gl bir alflma disiplini/etii oluflturulmasnda nemli ifllevlergrmfltr. nsanln son 300 ylna damgasn vuran modern/endstriyel top-lum, bir alflma toplumu olmufltur. alflma bir tr, maddi ihtiyalar karfl-412. nite - Ekonomilama ya da zenginlik yaratma srecinin tesine gemifl, insanlara kendini ger-eklefltirme imkn sunmufl ve kimlik kazandrmfltr. Ancak bugn, yeni birekonomik ve toplumsal dzene geiflin sorguland amzda alflmann sonuzerinde en ok dflnlen konularn baflnda gelmektedir. 19. yzyln endstriyel dzeninde ylda yaklaflk befl bin saat alflan ifliler,1900 ylnda yaklaflk bin iki yz saat alflmaya bafllamfllardr. Attaliye gre buoran, geliflmifl lkelerde bin saate kadar inecek ve alflmaya adanan sre beflte bi-re gerileyecektir.Yazar, gelecekte alflanlarn yardan fazlasnn cret almayacan,cretlilerin ne tam zamanl alflacan ne de snrl bir szleflme ile iflletmeye ba-l olacan ifade ediyor. flyerine gitmeden alflma, istihdamn yarsn oluflturacakve insanlar bir flirketin hem orta hem de kendi iflvereni olabileceklerdir.Weberin de belirttii flekilde, endstriyel dzenin ykselifline paralel bir biim-de, ev ile iflin ayrlmas (duygusal/kiflisel iliflkiler ile alflma iliflkileri birbirindenayrlarak) toplumsal rasyonalizasyon iin uygun bir zemin hazrlamfltr. Bu sayedemodern toplumun alamet-i farikas olan rasyonalite, ekonomiden kltre btny-le toplumsal dokuyu derinden etkilemifltir.Ancak gnmzn yeni dijital ekonomik dzeni iinde avukatlar, danflmanlar,reklamclar, retim yeleri vb. giderek artan biimde enformasyon teknolojileri-nin sunduu imknlarla ifllerini evlerinden yapabilir hle gelmektedir. Endstriyeldevrimin aksine enformasyon devrimi, birok meslek grubunda ev ile ifli yenidenbir araya getirmektedir. Bu da doal olarak sadece alflma hayatn deil, aile ilifl-kilerinden serbest zaman etkinliklerine kadar birok alanda ekonomik ve toplum-sal iliflkileri dnfltrecektir. Btn bu geliflmelerin bir sonucu olarak cretli a-lflmann sonunun geldii konusunda kayglar da artmaktadr. rnein Rifkinegre, yeni zeki makineler birok alanda, insanlarn yerine gemektedir; yani a-lflmann sonu gelmifltir.Dahrendorfun te iki kuramna gre de gelecekte iflgcnn te ikisi iflbulurken te biri alflma hayatnn dflnda kalacaktr. Bu da alflma hayatndavasfl iflilerle dierleri arasnda bir kutuplaflmaya yol aacaktr. Bir baflka ngr-ye gre de gelecek 50 yl iinde, yarm dzine vasfl ifli ile otomobil fabrikalarn-da retim gereklefltirilebilecektir. Aslnda, cretli iflin sonuna iliflkin kayglar ifa-de eden grflleri daha da uzatmak mmkn. Ancak ortada bir gerek var ki a-lflmann sonu tezleri abartl olsa bile bildiimiz ekonomik, toplumsal ve kltreldzenin sonuna geliyoruz.Bir yazarn ifadesiyle alflmann dnyas deifliyor. Deiflen bu yeni dzeniinde alflanlarn varln koruyabilmelerinin yolu, sahip olduklar vasflardan vebunu srekli bir st dzeyde yenileyebilmelerinden geiyor. Nitelii ve alflmanngereklefltirildii meknlar flimdikinden ok farkl olsa bile bugn olduu gibi ya-rn da alflma olacaktr. nsanlk grnr bir gelecekte alflarak varolmaya de-vam edecektir. Ancak yeni alflma dzeni, eitim dzeyinin ok dflk olduu bi-zim gibi lkelerde toplumun geneli eer gerekli vasflarla donatlmazsa daha geniflkitlelerin alflma hayatndan dfllanmasna yol aacaktr. Orta ve uzun vadede top-lumun yeni alflma dzenin gerektirdii vasflarla donatlmas, ekonomik ve siya-sal istikrarn salanmas kadar nemlidir. 42 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlar432. nite - EkonomiEkonomik dzenin farkl ynlerine odaklanansosyolojik yaklaflmlar aklamakSosyolojide, ekonomik dzenin farkl ynlerineodaklanan, farkl yaklaflmdan bahsedebiliriz.Bunlar: Fonksiyonalizm, atflmac Yaklaflmve Sembolik Etkileflim Yaklaflm. Fonksiyona-list teoriler, daha ok toplumda istikrarn naslsrdrlecei ile ilgilenirler. Fonksiyonalistler,serbest piyasa ve kr arayfln ne kartan kapi-talist sistemin, mallarn ve hizmetlerin datmile retimin teflvikini yeterince iyi saladna ina-nr. Eer yeni bir hizmet ve rn iin bir piyasa(talep) var ise baz giriflimciler byk bir mem-nuniyetle onu keflfedecekler ve sonra ondan krelde edeceklerdir. Fonksiyonalistler, ekonomi vesiyasal kurumlar arasnda yakn bir iliflki olduu-nu iddia eder. Onlara gre bu iliflki, toplumunkaynaklarnn ynlendirilmesinde etkinlii art-rr. Fonksiyonalist perspektife gre kapitalist top-lumlar, srekli yenilik iinde olduklar iin ev-relerindeki deiflime daha iyi uyum salamfllar-dr. stikrar konusunu vurgulayan fonksiyonalistyaklaflmn aksine atflma kuramlar, ekonomikdzenin istikrarszln vurgular. Hatta baz a-tflmac yaklaflmlar, kapitalizmin kendisinin bireliflki olduunu iddia ederek, uzun vadede ken-di kendisini yok edeceini iddia ederler. atfl-mac yaklaflmn temellerini, Karl Marks ortayaatmfltr. Marks ve dier atflmac kuramclar ser-best piyasann, snf atflmasna ve iflgcnnyabanclaflmasna yol atna inanr. Fonksiyo-nalist ve atflmac yaklaflmlar, ekonomik dze-nin iflleyifli ve sonular zerinde dururken, sem-bolik etkileflim yaklaflm, bireyler, gruplar ve eko-nomi arasndaki etkileflimi konu alr. Birok sem-bolik etkileflimci, kariyer sosyalleflmesinin etkisi-ni vurgularlar; zellikle de alflma ve kariyerhakkndaki dflnce biimimiz ile edinilen bilgisreciyle ilgilenir. alflma ve kariyer sosyallefl-mesi, byk lde sosyalleflme aralaryla ya-flam boyunca srer. Genel olarak formel ve in-formel olmak zere iki tr sosyalleflme arac var-dr. Genelde aileler ilk ve en nemli informelsosyalleflme aralardr. Arkadafl evresi bir bafl-ka nemli informel sosyalleflme aracdr. Yafltlar,birer rol modelleri oluflturabilirler veya kariyersrecinde enformasyon salayabilirler. Aile, ar-kadafl evresi, medya gibi informel sosyalleflmearalar yannda, okul ve ifl evresi gibi, formelmeslek sosyalleflme yer alr.Taylorist bilimsel ynetim anlayfln zetletmek.Weberden farkl olarak Taylor bir bilim adamdeil bir mhendistir. Dolaysyla Weberin r-gtlere iliflkin alflmalarndaki teorik boyuttakiarln yerini Taylorda daha ok uygulamayaynelik boyut alr. Bilgiyi iflin incelenmesine uy-gulayan Taylor iflin analizini, daha sonra da m-hendisliini yapmfltr. Taylorun bilimsel yne-tim anlayflnn temel karakteristikleri flunlardr:Babadan kalma ynetim anlayfl yerine bilimselynetimin tesisi, atflma deil uyum, bireycilikdeil iflbirlii, snrl retim yerine maksimumretim ,her insann etkinliinin ve refahnn mak-simum dzeyde artrlmasdr. Taylorist anlayflbyk lde, hem sosyalist hem de kapitalistsistemlerde iflinin tembel olduu, insann doa-s gerei alflmay sevmedii ve sorumluluktankand varsaymlarna dayanr. Taylorun g-rflleri zellikle sendikalar tarafndan byk tep-ki almfl olmasna ramen uygulamada nceliklede ABDde byk rabet grmfltr. zellikleHenry Fordun kitle retimini ngren ve 20.yzyla damgasn vuran ynetim anlayflnn te-mellerini, bu iflin deerlendirilerek kk para-lara blnmesini ve standartlafltrlmasn ng-ren, ynetim anlayflna dayandrdn gryo-ruz. Bu sayede endstri ncesi toplumun vasfve alflma alflkanlklarna sahip iflilerin verim-leri ok daha kolay bir flekilde artrlabilmifltir.Taylorun fikirlerinin uygulamaya geirilmesin-den sonra tm ileri lkelerde verim elli katnakmfltr.zet1NA M A 2NA M A 44 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarEndstri toplumunun flekillenmesini Fordist yak-laflm zerinden aklamak.Taylorun bilimsel ynetim anlayflnn uygula-mada temsilcisi Henry Ford olmufltur. Ford bu il-kelerden hareketle kendi otomobil fabrikasndasiparifl usul retimden kitle hlinde seri retimeynelmifltir. leri dzeyde ifl blm ve standart-laflmay son derece kat bir biimde uygulayarakverimlilikte byk artfllar salamfltr. Bu retimbiiminde en nemli unsur birok kiflinin inand- gibi hareket eden montaj hatt deildir. Dahaok paralarn birbirlerinin yerine tam ve tutarlbir biimde konulabilecek flekilde deifltirilebilirve birbirine balanmasnn son derece basitolmasnn ok daha nemli olduu iddia edil-mektedir. Yine kitle retim biiminde montajc-nn sadece tek bir ifli vardr. Birka dakikalk ei-timden geen montaj iflisi son derece kat bir di-siplin iinde belirli rutin iflleri tekrar tekrar yeri-ne getirmektedir. Montaj hattndaki ifliler arabaparalar kadar kolay deifltirilebilmektedir.Busrete iflinin herhangi bir grfl bildirmesi szkonusu deildir. Ayrca Ford iflgcn, sadeceifliler arasnda deil mhendislikte de blmfl-tr. Baz endstri mhendisleri montaj ifllemle-rinde uzmanlaflrken dierleri tek paralar imaletmeye tahsis edilmifl makinelerin iflletiminde uz-manlaflmfltr. Endstri toplumunun flekillenme-sinde olduka etkili olan Fordist retim biimi-nin yaygnlk kazanmasyla birlikte fabrika en-dstri toplumunun merkezi hline gelmifltir. By-lece fabrika, endstri toplumunda eitim kurum-larndan aile yapsna kadar her alana daha oknfuz eder olmufltur. Bunun yannda Fordist kit-le retiminin yaygnlaflmas endstri toplumundasendikalar, meslek kurulufllar gibi kitle rgtle-rinin de glenerek geliflmelerine ve bunlarn ya-n sra kitle iletiflim aralar ile kitle tketimi vekitle kltrnn de ykselifline yol amfl; top-lumsal yapda ok kkl dnflmleri beraberin-de getirmifltir.flin yeniden rgtlenmesi sonucunda yaln re-tim sisteminin getirdii yenilikleri deerlendirmek.70lerin sonlarndan itibaren kitle retiminin kri-ze girmesi neticesinde iflin rgtlenmesinde yeniarayfllar bafllamfltr. Esnek retim biiminde iflinrgtlenmesinin gemiflten farkl olarak ok kk-l bir dnflme uradna tank olmaktayz.Enformasyon toplumda uluslararas rekabet sonderece nemlidir ve firmalar bu srete en kali-teliyi en ucuza retmek zorundadrlar. Bir malnretimini ise doal olarak en iyi onu reten kiflibilir. Dolaysyla en kalitelinin retilmesi isteni-yorsa iflin rgtlenmesi srecince o mal retenkiflinin karar srecine dhil edilmesi gerekmek-tedir. Japon Toyota firmas, kinci Dnya Sava-flndan sonra Amerikal ve Avrupal firmalara g-re daha esnek bir rgtlenmeyi tercih etmifltir.Sonuta Japonlar bu uygulamadan olduka bafla-rl sonular elde etmifllerdir. Japonya kfll buyeni esnek retim biimi dier faktrlerin de et-kisiyle son 20 ylda tm dnyada yaygn hle gel-mifltir. Bunun yan sra zellikle bir Japon firma-s olan Toyotann retim biiminden esinlene-rek gelifltirilen ve Toyotaizm denilen anlayflnbir paras olan rgtlenme biimine gre kitleretiminin standartlaflma anlayflndan farkl ola-rak rn farkllaflmasnn artrlmas yoluna gidil-diini gryoruz. nk bireyselliin glendiive ayn mal reten firma saysnn artmfl olduugnmzde, tketicinin srekli deiflen taleple-rine uygun mal en hzl flekilde retmek, firma-larn yaflayabilmesi iin hayati nem taflmakta-dr. Bunun yan sra kitle retiminin bant retimiyerine yeni retim biimi ierisinde bilgisayarlar-la desteklenmifl modl retimin n plana kt-n grmekteyiz. Standart retim mant ereve-sinde tek ama iin tasarlanan makinelerin yerle-rini, yeni retim biimine uygun olarak esnekmakinelerin almaya baflladn grmekteyiz.3NA M A 4NA M A 452. nite - EkonomiEndstriyel retim ile post endstriyel dnfl-mn getirdii deiflimi aklamak.Yeni toplumun merkezinin imalattan bilgiye kay-mfl olmas sadece imalat sektrnde iflin rgt-lenmesinde baz deiflmeler getirmez. Ayn za-manda toplumdaki sektrel dalm iinde bil-gi/enformasyon sektrnn arlnda da nem-li deifliklikler ortaya karr. Bu srete zellik-le bilgi iflleri, merkez bir neme sahip olmakta-dr. Ancak bununla imalatn btnyle ortadankalkaca dflnlmemelidir.Tarm toplumundanendstri toplumuna geifl, tarmsal retimi azalt-mamfl, aksine artrmfltr ancak yine de tarmnpay gerek istihdam, gerekse toplam hasla iin-de son derece gerilemifltir. Benzer flekilde en-dstri toplumundan enformasyon toplumuna ge-iflte endstriyel retimi btnyle ortadan kal-drmayacaktr; buna karfllk endstriyel retiminarl greli olarak gerilemeye devam edecek-tir. Enformasyon toplumunun ana eksenini olufl-turan bilgi ifllerinin rgtlenmesinin Weberyenanlamda kat brokratik ya da Taylorist yntem-lerle yaplabilmesi olduka gtr. Bu yntemlerendstriyel retim srecinde gemiflte ne kadarifllevsel olurlarsa olsunlar, bugn yeni toplumunifllerini, standart, kat ve hiyerarflik yntemlerlergtlemek mmkn deildir. Brokratik tutu-culuk deiflime adapte olabilmek iin yaplan a-balarn nndeki en byk engel olarak gsteril-mektedir. Emirler hep yukardan verilir ve ouzaman alflanlarn fikirlerinin alnmasna gerekduyulmaz. Bu yntemler imalat sektrnn ege-men olduu, alflanlarn vasf dzeylerinin d-flk olduu ve mevcut alflma dzeninin deer-lerini isellefltiremedii koflullarda olumlu sonu-lar vermifltir. Ancak gnmzde ykselmekteolan enformasyon toplumunun en nemli karak-teristiini oluflturan bilgi retiminin esas olduuiflleri, mal retimini dikkate alarak yaplan ifl r-gtlenmesi yntemleriyle yapabilmek mmkndeildir.Modernist ve postmodernist rgtleri karfllafltr-dmzda fonksiyonel sralamada brokrasininyerini demokrasi, hiyerarflinin yerini piyasa al-maktadr. Koordinasyon ve kontrol ise endstritoplumunun modernist rgtlerinde yetki ver-memeye dayanmasna karfllk, enformasyon a-nn postmodernist rgtlerinde daha ok yetkidevri n plana kmaktadr. Misyon, hedef vestratejiler asndan baktmzda ise uzmanlafl-mann yerini, postmodernist rgtlerde yaylmaalmaktadr. Mmkn olduunca dar bir alandaaflr uzmanlaflmadan kanlmaktadr. Modernistrgtlerden farkl olarak postmodernist rgtlerbyk lde gvene dayanmaktadr. Karfllklgven, bugn insan kaynaklar ynetiminin enok zerinde durduu ballk, aidiyet duygusuve takm alflmas gibi kavramlarla da yakndaniliflkilidir. Enformasyon ann rgtlerinde in-sanlar hem birbirinden izole olmadan srekli birdiyalog iinde alflacaklar hem de ok daha va-sfl, bamsz ve mobil olacaklardr.alflmann insan geliflimi zerindeki etkilerinizetlemek.Modern dnyada alflma, bir tr, maddi ihti-yalar karfllama ya da zenginlik yaratma s-recinin tesine gemifl, insanlara kendini ger-eklefltirme imkn sunmufl ve kimlik kazan-drmfltr. Ancak bugn, yeni bir ekonomik vetoplumsal dzene geiflin sorguland amz-da alflmann sonu zerinde en ok dfln-len konularn baflnda gelmektedir. Enformas-yon devrimi, birok meslek grubunda ev ile ifliyeniden bir araya getirmektedir. Bu da doalolarak sadece alflma hayatn deil, aile iliflki-lerinden serbest zaman etkinliklerine kadar bir-ok alanda ekonomik ve toplumsal iliflkileri d-nfltrecektir. Btn bu geliflmelerin bir sonucuolarak cretli alflmann sonunun geldii ko-nusunda kayglar da artmaktadr. Bir yazarn ifa-desiyle alflmann dnyas deifliyor. Deiflenbu yeni dzen iinde alflanlarn varln koru-yabilmelerinin yolu, sahip olduklar vasflardanve bunu srekli bir st dzeyde yenileyebilmele-rinden geiyor. Trkiye gibi lkelerde toplumungeneli, eer gerekli vasflarla donatlmazsa geniflkitlelerin alflma hayatndan dfllanma tehlikesisz konusudur. Orta ve uzun vadede toplumun,yeni alflma dzenin gerektirdii vasflarla do-natlmas, ekonomik ve siyasal istikrarn salan-mas kadar nemlidir.5NA M A 6NA M A 46 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlar1. Afladakilerden hangisi toyotaizm denen rgtlen-me biimini anlatmaz?a. rn farkllaflmasnn arttrlmas yoluna gidilmifltir.b. Bant retimi modeli uygulamas.c. Bilgisayarlarla desteklenmifl modl retimi nplana kmfltr.d. retim biimine gre esnek makineler kullanl-maya bafllamfltr.e. flin yeniden rgtlenmesi sresinde atflma ye-rine iflbirlii almfltr.2. Afladakilerden hangisi Yaln retim felsefesiniyanstmamaktadr?a. Grup kltrb. flyerine aflr ball ngren ifl ahlakc. flin gelifltirilmesine tedarik zincirinin de dhiledilmesid. Srekli iyilefltirmee. Stoklu retim3. Afladakilerden hangisi Esnek retimin zellikle-rindendir?a. Bir iflinin yerine yeni bir ifli kolaylkla getirilebilir.b. Bir ifli birka dakikalk bir eitimden sonra iflinbaflna geerc. Standart miktar retimi gereklefltirildikten sonrailave yaplan retim iin performans creti verilir.d. Yksek balla dayal ifl uygulamalar vardre. Stoklu alfllr.4. Afladakilerden hangisi Enformasyon Toplumundazenginliin kaynan oluflturan unsurlardan deildir?a. Bilgi iflilerinin veriminin arttrlmasb. Hizmet retiminin artmasc. Beden iflilerinin veriminin arttrlmasd. Bilgi sektrnn arlk kazanmase. Enformasyon iflilerinin veriminin arttrlmas5. Afladaki ifadelerden hangisi yanlfltr?a. Endstri toplumu mallarn retimi iin makine-lerin ve insanlarn koordinasyonuna dayanr.b. Post-endstriyel toplum bilgi etrafnda rgtlenir.c. Tarm toplumlarnda stratejik kaynak toprak veiflgcdr.d. Endstri toplumunda sermaye merkezi bir ne-me sahiptir.e. Endstri toplumunda sermaye sahipleri eitimve arafltrma gelifltirmeye en ok harcamayyapmfllardr.6. Afladakilerden hangisi fonksiyonalist yaklaflmtemsil eder?a. Toplumda istikrarn nasl srdrlecei ile ilgi-lenirlerb. Ekonomik dzenin istikrarszln vurgularc. Kapitalizmin kendisinin bir eliflki olduunu id-dia ederd. Bireyler, gruplar ve ekonomi arasndaki etkilefli-mi konu alre. Kariyer sosyalleflmesinin etkisini vurdular7. Afladakilerden hangisini formel sosyalleflme ara-lar arasnda sayamayz?a. Okulb. Yarg kurumlarc. fl evresid. Emniyet birimlerie. Arkadafl evresi8. Afladakilerden hangisi Taylorun bilimsel ynetimanlayflnn temel karakteristikleri arasnda yer almaz?a. Bilimsel ynetimin tesisib. Babadan kalma ynetim anlayflc. atflma deil uyumd. Bireycilik deil iflbirliie. Snrl retim yerine maksimum retim9. Afladakilerden hangisi McGrogerin insan iliflkileriekolnn temel varsaymlarndan biridir?a. Sradan bir insan doufltan iflten nefret eder.b. Dflardan denetim ve ceza ile korkutma alflanrgtsel amalara yneltecek tek yoldur.c. Amalara ballk onlarn elde edilmeleri ile ilgi-li olarak cezalara baldr.d. rgtsel sorunlarn zmnde insanlar gerekliyaratclk ve ustala sahiptir.e. alflanlar kendi kendini ynetme ve kendi ken-dini denetim yollarn bir bask olmadan kulla-namazlar10. Taylorun bilimsel ynetim anlayflnn uygulama-daki temsilcisi kimdir?a. Robert Boschb. Henry Fordc. John D. Rockefellerd. Andrew Carnegiee. Andrew MellonKendimizi Snayalm472. nite - EkonomiBugn esnek kapitalizm szyle nitelenen sistem, bil-diimiz bir olgunun yeni bir varyasyonundan ibadertdeildir. Burada eseneklik vurgulanr. Bir yandan katbrokrasi biimleri dier yandan da kr rutinin zararla-r elefltirilir. flilerden seri hareket etmeleri, her an de-iflime hazr olmalar, srekli olarak risk almalar, d-zenlemelere ve formel prosedrlere giderek daha azbal olmalar isteniyor. Esneklie yaplan vurgu bizzat iflin anlamn ve dolay-syla onu anlatmak iin kullandmz kelimeleri deifl-tiriyor. rnein ngilizcedeki career [kariyer] kelimesieskiden tafltlarn [carriage] kulland bir yolu ifade edi-yordu. Kelime alflma balamnda kullanlmaya bafl-landnda da, kiflinin ekonomik urafllarnn bir mrboyu akt mecray anlatyordu. Esnek kapitalizm, ka-riyerin izledii dz yolu kesti ve alflanlar aniden bir ifltrnden dierine ynlendirdi. XIV. Yzyl ngilizcesin-deki Job [ifl] kelimesi bir maddenin taflnabilir byk-lkteki bir miktarn veya parasn ifade ediyordu. G-nmzde esneklik, insanlarn hayat boyu gtr usulalflmalar, para para ifller yapmalar fleklinde, ifle es-ki anlamn iade eder.Esnekliin kayg yaratmas son derece doal: nsanlarhangi risklerin olumlu sonu verecei veya hangi rota-y semeleri gerektiini bilemiyor. Gemiflte, kapitalistsistem sznn tafld lanetten kurtulmak iin ser-best giriflim sistemi veya zel giriflim sistemi gibi pekok dolaylama gelifltirilmiflti. Gnmzde esneklik de,kapitalimin zerindeki laneti silmenin baflka bir yoluolarak kullanlyor. Kat brokrasi biimlerini elefltirenve risk almaya vurgu yapan esnekliin, insanlara kendiyaflamlarn flekillendirmede daha fazla zgrlk tand- syleniyor. Oysa yeni dzen sadece gemiflin yrr-lkten kaldrlmfl kurallarnn yerine yeni kontrol bi-imlerini geiriyor. Ancak bu yeni kontrol biimlerinianlamak olduka zordur. Yeni kapitalizm , genelde oku-naksz bir iktidar rejimidir. Esnekliin kiflinin karakteri zerindeki etkileri, onunbelki de en kafa karfltrc yn. Eski ngilizce kulla-nanlarn, hatta antika yazarlarnn karakter kelime-sinin anlam konusunda hibir flpheleri yoktu: Karak-ter, kendi arzularmza ve dier insanlarla aramzdakiiliflkilere yklediimiz etik deerdir. Horatius bir insa-nn karakterinin, onun dnyayla olan balantlarylailintili olduunu yazar. Bu anlamda karakter, insanniinde besledii ancak kimse tarafndan gzlemleneme-yen arzu ve duyarllklar ifade eden kiflilik adl mo-dern trevinden daha kapsayc bir terimdir.Karakter, asl olarak duygusal deneyimlerimizin uzunvadeli boyutu zerine odaklanr. Karakter kendini, sa-dakat ve karfllkl ballk, uzun vadeli bir hedef iinaba sarf etme ya da gelecekteki bir ama uruna bu-gnk kimi mkafatlar erteleme fleklinde gsterir. Herbirimiz, belirli bir anda yafladmz duygu karmaflas-nn iinden baz duygular seer ve iimizde yaflatrz:Yaflattmz bu duygular karakterimizi oluflturur. Ka-rakter kendimizde deerli bulduumuz ve baflkalarnndeer vermesini beklediimiz kiflisel zelliklerimizdir.Sabrsz, mevcut ana odaklanan bir toplumda, hangizelliimizin kalc deer tafldna nasl karar verebili-riz? Ksa vadeye kilitlenmifl bir ekonomide nasl uzunvadeli hedeflere sahip olabiliriz? Her an paralanan ve-ya srekli olarak yeniden flekillendirilen kurumlarda,karfllkl sadakat ve ballk nasl srdrlebilir? Bunlaryeni, esnek kapitalizmin karakter konusunda karflmzakard sorunlardr.Kaynak: Richard Sennett, Karakter Aflnmas. YeniKapitalizmde flin Kiflilik zerindeki Etkileri (stan-bul: Ayrnt Yaynevi, 2008), s. 10-11Kendimizi Snayalm Yant Anahtar1.b Yantnz yanlfl ise Post-Endstriyel ada flin r-gtlenmesi konusunu yeniden gzden geiriniz.2.e Yantnz yanlfl ise Post-Endstriyel ada flin r-gtlenmesi konusunu yeniden gzden geiriniz.3. d Yantnz yanlfl ise Post-Endstriyel ada flin r-gtlenmesi konusunu yeniden gzden geiriniz.4. c Yantnz yanlfl ise Post-Endstriyel ada flin r-gtlenmesi konusunu yeniden gzden geiriniz.5. e Yantnz yanlfl ise Endstri Toplumunda flin r-gtlenmesi konusunu yeniden gzden geiriniz.6. a Yantnz yanlfl ise Ekonomik Dzenin Sosyolo-jik Analizi konusunu yeniden gzden geiriniz.7. e Yantnz yanlfl ise Ekonomik Dzenin Sosyolo-jik Analizi konusunu yeniden gzden geiriniz.8. b Yantnz yanlfl ise Endstri Toplumunda flin r-gtlenmesi konusunu yeniden gzden geiriniz.9. d Yantnz yanlfl ise Endstri Toplumunda flin r-gtlenmesi konusunu yeniden gzden geiriniz. 10. b Yantnz yanlfl ise Endstri Toplumunda flin r-gtlenmesi konusunu yeniden gzden geiriniz.Okuma Paras48 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarSra Sizde 1Taylorist ilkelere gre rgtlenmelerin alflanlar ihmalettiini, onlar sadece maddi unsurlarla motive edilebi-lecek bir homo economicus olarak ele aldn, oysa a-lflan kiflilerin her fleyden nce insan olduu ve bununihmal edilmesinin ifliler kadar verimi artrmak isteyeniflletmeler asndan da sakncalar yarataca ortaya ko-nulmufltur. Taylorizm bir taraftan verimlilii ok byklde artrrken dier taraftan da insann ihmal edildi-i bir alflma dzeninde yabanclaflmann artabilecei-ni fark etmemizi salamfltr.Sra Sizde 2Fordist retim biiminin yaygnlk kazanmasyla birlik-te fabrika endstri toplumunun merkezi hline gelmifl-tir. Bylece fabrika, endstri toplumunda eitim ku-rumlarndan aile yapsna kadar her alana daha oknfuz eder olmufltur. Eitim kurumlar bir taraftan kit-le eitimi erevesinde okuma yazma hesap ve birazda tarih bilgisinin yan sra rencilere endstrinin ge-rektirdii, her fleyi zamannda yapmak, sz dinlemek,gsterileni kafa kullanmadan renmek gibi montajhattnn taleplerine uygun bireyler yetifltirmifltir. Bu-nunla iflinin ifle zamannda gelip gitmesi, amirlerin veyneticilerin verecei emirleri tartflmadan yerine getir-mesi, broda ya da makinenin baflnda standartlafltrl-mfl rutin iflleri bkmadan yapmasnn retilmesi ama-lanmfltr. Endstri toplumunda ifl tm yaflam hlinednflmfltr.Sra Sizde 3Tketici bir rnden dierine ok kolay geer hle gel-mifltir. Bu sebeple en iyi ve en ucuz mala doru dei-flen ve farkllaflan tketicinin taleplerine kitle retimicevap veremez hle gelmifltir. Bunun sonucu olarak es-ki yntemlerle alflan, yani kitlesel retimde bulunandev firmalar karflsnda, daha kk ve esnek firmalarpazarlarda daha avantajl hle gelmeye bafllamfllardr.Rekabet artmfltr ve bylesi bir rekabet ortamnda faali-yette bulunan iflletmeler yeniden yaplanma srecinegirmifllerdir.Allen, J. (1992). Post-Industrializm and Post-Fordizm,Modernity and Its Futures, Edit. S.Hall, Mc. Grew,Polity Press.Alsene, E. (1994). Computerized Integretion and TheOrganization Work in Enterpries, InternationalLabour Review, vol.133.Boyet J.H. & Conn, H.P. (1991). Workplace 2000: TheRevolution Reshaping American Business, ADutton Book, Newyork.Curry, T., Jiobu, R., Schwirian, K. (1997). SociologyFor The 21.st Century, Prentice Hall. Drucker, P.F. (1994). Managing The Non Profit Orga-nizations, Buttenworth Ltd., Oxford.Drucker; P.F.(1994). Gelecek in Ynetim:1990larve Sonras, Trkiye fl Bankas Yay. ev. Fikret -kan, Ankara.Drucker; P.F. (1993). Kapitalist tesi Toplum, nklapYay., ev.Belks orak, stanbul.Drucker; P.F. (1994) Managing The Non Profit Orga-nizations, Buttenworth Ltd., Oxford. Grint,K. (1992). The Sociology of Work, Polity Pres,Blackwell.Hammer, M. vd. (1994). Deiflim Mhendislii, Sa-bah Yay., stanbul.Hicks, H.G.&Gullett, C.R. (1975). Organizations: The-ory and Behaviour, Mc.Grow-Hill Book Company.Jeanniere, A. (1993). Modernite Nedir?, ModerniteVersus Post Modernite, Der.M. Kk, Vadi/Top-lum Yay., Ankara.Kerr, C.&Dunlop&Harbson&Myers (1960). Industria-lism and Industrial Man, Harward UniversityPress, Cambridge, Massachusetts.Loveman, G. & Sengenberger, W. (1990). Introducti-on-Economic and Social Reorganization in the Smalland Medium- Seized Enterprise Sector, in The Ree-mergence of Small Enterprises: Industrial Res-tructuring in Industrialized Countries, Edit byW.Sengerberger,G. Loveman, M.J. Piore,ILO Pub.Geneva. Macionis, J. J., Plummer, K. (1998). Sociology: A Glo-bal Introduction, Prentice Hall Europe, Printed inGreat Britain.Etzioni, A. (1964). Modern Organizations, Foundati-ons of Modern Sociology, Series.March,J.G.& Simon, H.A. (1975). rgtler, ev. . Boz-kurt ve O. Onaran, TODAE Yay., Ankara.Sra Sizde Yant Anahtar Yararlanlan ve BaflvurulabilecekKaynaklar492. nite - EkonomiMasuda Y. (1990). Managing in the Information Soci-ety, Relasing Snergy Japanese Style, Bassil Blackwell.Mc Groger, D. (1970). rgtn nsan liflkileri Yn,ev. D. Energin, ODT Yay.Naisbitt, J. (1987). 2000 Ylnn Sonras: Sanayi Son-ras Toplum, Ter. Yay., stanbul.nc,A. (1982). rgt Sosyolojisi, Turhan Kitabevi,Ankara.Oscarsson, B. (1991). On Business and Work: AnOverviev, in On Business and Work Toward NewFrontiers, Sweden.Paker, C. (1993). Bilgi Toplumu, Bireyselleflme veYnetim: fl Ynetiminde Devrim, stanbul Ml-kiyeliler Birlii Vakv Yay.Preffer, (1995). Rekabette stnln Srr nsan,Sabah Yay., stanbul.Rrup, B. (1993). Work of the Future-The Future ofWork, Deutschland, No.2,11.Senge, P. (1993). Beflinci Disiplin, ev.A. ldeniz, A.Doukan, Yap Kredi Yay., stanbul.Stinch-Combe,A.L. (1990). Information and Organi-zations, University of California Pres Ltd.Stone, N.; (1991). Does Business Have Any Business inEducation?, Harvard Business Review, March-April.Thomson, W.E and Hickey, J.V. (1999). Society in Fo-cus, Third Edition, Longman, New York.Thurman, J.E. (1993). Competence and Choice andWork, On Business and Work, (Edit. J.Thurmanvd) International Labour Office Pub., Geneva.Toffler, A. (1981). nc Dalga, Altn Kitaplar Yay.,Tkesi: Ali Seden, stanbul.Womack, J.P.&Jones, Roos, (1993). Dnyay Deiflti-ren Makine, Oto. San.Der.Yay., stanbul.Yentrk, N. (1993). Post-Fordist Fordist Geliflmeler veDnya ktisadi flblmnn Gelecei, Toplum veBilim, Say: 56-61, Bahar.Bu niteyi tamamladktan sonra;Dinin genel geer tanmnn tesinde sosyolojik tanmn saptayabilecek,Din ve toplum iliflkisini, dinin dier toplumsal kurumlarla iliflkisini aklaya-bilecek,Din sosyolojisinin ortaya kfln ve dinin kkenine dair sosyolojik teorile-ri aklayabilecek ve din sosyolojisi ile dini sosyoloji arasndaki fark ayrtedebilecek,Klasik sosyolojik teorilerde dinin nasl ele alndn zetleyebileceksiniz.indekiler Din Sosyolojik Kurum Kutsal Din Dfl Cemaat Altyap-styap Seklerizm TeokrasiAnahtar KavramlarAmalarmzNNNNSosyal BilimlerdeTemel KavramlarDin DN NEDR? DN VE TOPLUM LfiKS DN SOSYOLOJS KLASK SOSYOLOJK TEORLERDEDN3SOSYAL BLMLERDE TEMEL KAVRAMLARDN NEDR?Dnyada gelmifl gemifl btn toplumlarda ve hlen yaflamakta olan btn top-lumlarda din olgusuna rastlyoruz. Bu olgu ya tam teflekkll bir kilise, cemaat, ta-pnak ve ritelleriyle yaflanan ve btn toplumu etkisi altna alan bir flekilde ya dabir btnsellikten yoksun bireysel din inanlar veya davranfllar fleklinde ortaya -kyor. stelik dnyann her yerinde dini inan ya da davranfl olarak ortaya konu-lan pratikler birbirinden olduka farkllk gsterebiliyor. Ksaca, dinin bir sosyal ol-gu olarak her yerde varln gryoruz. Dinlerin byk ounluunun din hakknda da bir tanm vardr ve bu tanm-larda genellikle kendilerini standart, normal ve hak din olarak gsterirler. Doru-su bu tanmlarn her biri bir dinin kendisini baflka dinlerden nasl ayrt ettiini gr-mek asndan nemlidir. Ancak bu tanmlardan yola karak dinin tabiat hakkn-DinResim 3.1Szlklerde birtanrya veyatanrlara inanmayve o tanrlaratapnma pratikleri ileifade edilen din,Greke ve Latincereligion olarakayn zamanda bellibir inanerevesinde ballkve dzenli olarakyaplan ritellerikapsar. Dilimizdekullandmz dinszcnn kkeniArapa olupszcn deifliktrevleri boyuneme, itaat, kulluk,hakimiyet, yasa, yol,mezhep, det,izlenen rnek, cezave mkafat gibianlamlardakullanlr.da sosyal bilimler asndan deerlendirilebilir bir tipolojiye ulaflmak mmkn de-ildir. Oysa sosyal bilim dnyann her yerinde karfllafllan bir olgu olarak dininmahiyetine dair tarafl olmayan bir tanma ulaflmak durumundadr. Sosyologlarbyle bir tanma ulaflmak iin epey alflmfltr, ancak onlarn da ou din hakkn-da kendi znel tanmlarn gelifltirmekten geri durmamfltr. Onun iin ncelikle di-nin sosyolojik mahiyetinin ne olduunu ve bu mahiyeti ortaya karmaya alflansosyolojik abalar ele alalm.Dinin Sosyolojik Tanm Din olgusu btn toplumlarda rastlanacak kadar yaygn ve eski bir davranfl rn-tsdr. Ancak dinin her toplumda ortaya kfl tarz farkldr. Eski olduu ldedin, genifl bir eflitlilie sahiptir. Bu eflitlilikte her dinin kendine zg bir hakikatiddias vardr. Dinin kendini tanmlayfl kadar dnyay da inananlaryla inanma-yanlaryla tanmlayp tasarlamas sz konusudur. Genellikle her din kendine gredoru din hakknda kendini iflaret eden bir tanma sahiptir. Ancak dinin bu fle-kilde kendini ve dnyay tanmlayfl belirli bir dinin sosyolojik incelemesi iinnemli bir veri olufltursa da dinin sosyolojik tanm iin yeterli deildir. Sosyoloji belirli bir dinin kendini veya genel olarak dini tanmlayflyla yetine-mez. Bu o dinin iddiasn ayn dzeyden hareket ederek reddettii anlamna gel-mez. Aksine toplumlarn ortak bir davranfl rnts olarak binbir eflitlilie sahipolan din olgusunda ortak olann ne olduunu, o davranfl dinsel olarak niteleme-yi gerektirecek olann ne olduuna dair genel kurallar belirlemeye alflr. Bu a-dan sosyolojik olarak dinin tanmnn, dinlerin din tanmyla kendini en temeldeayrt etmesi gerekir. Bunu yaparken dinin kendini tanmlayflyla kendini bir tartfl-mann iine sokmamas nemlidir. Aksi taktirde sosyoloji kendini bir anda teolojikbir tartflmann iinde bulabilir. Oysa sosyolojik dflnme ile dinsel dflnme te-melden birbirinden farkldr. Bu fark sosyoloji lehine bir farkllk olarak dflnmekgerekmiyor. Sosyolojiyi dinsel bir dflnce yapsna alternatif olarak o dflnceyiyanlfllayan bir tez olarak dflnmek de gerekmez. Aksine din sosyolojisi dinselolarak teflhis edilen davranfllarn ne olduu ve bu davranfllarn bir toplumun eko-nomik, siyasi, ailevi, eitimsel ve sosyal tabakalaflma rntlerine nasl bir etkidebulunduu, toplumun genel flekillenmesine, meflruiyet dzenlerinin oluflumunanasl bir katkda bulunduu konusuyla ilgilenir. Bunun iin din sosyolojisinin herfleyden nce bir din tanmna sahip olmas gerekir. Dinin sosyolojik tanm ise sosyoloji tarihinde yle kolay yaplmfl deildir.Hangi tr davranfllarn dinsel olarak nitelenebilecei ve genel olarak sosyolojikbilginin bir nesnesi olarak dinin nasl teflhis edilecei hususu sosyologlar arasndatartflma konusu olmufltur. Yine de toplumsal yap ve deiflim sreleri iinde din,ayrt edilebilir bir etken olarak teflhis edilmeye alfllmfltr. Dini, sosyolojik bakflasndan ayrt etmek zere bir tanma ulaflma abalarnda farkl sosyolog veya an-tropologlarn abalarn grebiliyoruz. Bu konuda mile Durkheimin (1961: 62)tanmndan yola karsak Kutsal fleylere, yani bir kenara ayrlmfl ve yasaklanmflfleylere iliflkin inan ve uygulamalarn birleflik bir sistemi -Kilise diye anlan bir tekahlk toplulukta birlefltiren inan ve pratikler, onlara taraftar olanlarn tmndin olarak ayrd edebiliriz. Bu tanmda gze arpan en nemli unsurlar, kutsal,kilise ve bir tek ahlaki toplulukta birlefltiren inan ve topluluklar (yani cemaat)olarak ayrt edilebilir.52 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlarmile Durkheim (1858-1917), sosyolojiyi bir disiplinhline getirmifl, zellikle dinsosyolojisi alannda ennemli alflmalar yapmflve ifllevselci yaklaflmlarformle etmifl Franszsosyolog. zellikle DiniHayatn lk Biimleri isimlieseriyle din sosyolojinin ennemli kitaplarndan biriniyazmfltr.Kutsal ve Din Dfl Kutsal kavram Durkheimn btn toplumlar incelerken baz ald kavramlardanbiridir. Ona gre btn toplumlar her fleyi kutsal ve din dfl fleklinde ayran birkategorilefltirme sistemine sahiptir. Din de bir bakma bu ayrma dayanr. Bu ay-rmlarn karmaflkl veya basitlii sz konusu toplumlarn da karmaflkl, gelifl-mifllii, basitlii ya da ilkelliine paraleldir. Bir toplum ne kadar ilerlemiflse o ka-dar karmaflklaflmfl olup kutsal ve din dfl ayrmlar da o lde bundan etkilen-mifltir. Kutsaldan ise sadece Tanrlar veya kutsal ruhlar kast edilmez. Bir tafl, biraa, bir odun paras, bir ev, bir sembol, bir nehir veya herhangi bir cisim kutsalolabilir. Bu lde geniflletilmifl bir kutsallk hemen hemen her yerde bulunabilir.Bu kutsal saylan fleylerle insanlarn kurduklar iliflkilerin toplumda bir etkisi, so-nular veya tezahrleri vardr. Sosyoloji bu kutsallarn bizatihi kendi etkilerinin var olup olmad sorusuyla il-gili deildir. Kendilerine atfedilen inancn doruluu veya yanlfll ile ilgili aslabir fley sylemeksizin insanlarn onlara yakfltrdklar zellikler dolaysyla kendidavranfllarn belirlemeleri sosyolojik adan nemli bir durumdur. Din de Durk-heima gre kutsal fleylere yani bir kenara ayrlmfl ve tabulaflmfl fleylere iliflkinbirleflik bir inanlar ve davranfllar sistemidir. Bu tr davranfllara dnyann he-men btn toplumlarnda, hatta grnrde en din dfl toplumlarda bile rastlan-maktadr. Durkheim dinin en ilkel biimlerinden en karmaflk ileri biimlerine ka-dar hepsinde kutsal ve din dfl ayrmnn ortak bir zellik olduundan hareketle,sosyolojik olarak dini en kolay bu noktada teflhis edebileceimizi syler. Kutsal sa-ylan nesnelerin kendi znde bir kutsallk olup olmamas da sosyolojik adan an-laml bir soru deildir. nemli olan her kutsal saylan nesnede sembolik bir yanolmasdr. Kutsaln bir fleyi temsil ediyor olmas sz konusudur. Kutsal anlayfl etrafnda toplumda oluflan birliktelik duygusu topluluun biza-tihi temelidir. Topluluk sembollefltirdii kutsallar zerinden aslnda kendi topluluksnrlarn oluflturur ve kendisini baflkalarndan ayrr. Bu ayrm da topluluk duy-gusunu canl tutan bir tutumdur. Btn kutsallk anlayfllarnda bu tarz bir toplum-sal zdeflliin izlerini bulmak mmkndr. Bunlarn en ilkel toplumlarda totemlerfleklinde ortaya ktn grebileceimiz gibi daha ileri toplumlarda daha karma-flk flekillerde ortaya ktn grebiliriz. Totemizm dflncesinin modern dnyadada rnekleri hayatn iinde bolca bulunur. Totem dflncesinin nasl domufl ola-bildiini, gnmzdeki reklam ve oyun (futbol, basketbol oyunlarndaki) sembo-lizm trlerine bakarak tahmin etmek zor olmaz. Her takm temsil eden sembolnzamanla fanatik taraftarlar iin fetiflleflme srecine girdiini grebiliyoruz. 533. nite - DinResim 3.2Hemen hemendnyann heryerinde ou futboltaraftar iintuttuklar takmnformas kutsaldr.Aslnda modern sekler toplumlarda da grnrde bir kurumsal din sz konu-su olmad hlde kutsallk atfedilmifl baz sembollerin bu tr ifllevleri yerine getir-diini grebiliriz. Farkl bir ifadeyle, kutsallafltrma sadece bilinen geleneksel dinler-de sz konusu deildir. Ateist baz toplumsal hareketlerde de bile yaratlan flahskltleri, mcadele srecine atfedilen kutsallk, lmlerin flehitlikle nitelenmesi gibidurumlar da din sosyolojisi asndan incelenmeyi hak eder. Kendisi dinleri aflacakbir pozitivist felsefe iddiasnda sosyolojinin kurucusu Auguste Comteun da nihaye-tinde idealize ettii dnyay bir tr pozitivizm dini olarak tasarladn biliyoruz. Budnyann peygamberleri bilim adamlar, cenneti insanlarn hafzalar, kilisesi fabri-kalar olarak bafltan sona bir kutsallk arayflyla bezenmifl olduunu gryoruz.Cemaat Veya Tek Bir Ahlaki Toplulukta Birlefltiren nanlar BtnlDinlerin en nemli ifllevlerinden birisi mensuplarn ortak bir inan etrafnda bir-lefltirmeleridir. Din paylafllan bir anlam sistemi oluflturduu iin insanlarn dnya-y, toplumu, tanry ve kendilerini nasl alglayacaklarna dair ortak bir anlayfl vealg sistemi oluflturur. Ayn inanc paylaflan insanlar dnyaya ayn pencereden ba-karlar ve o pencereden ayn fleyleri grdklerini dflnrler. Bu ortak anlam siste-minin paylaflm dnyaya dair derin bir dzenlilik ve anlamllk hissi verir. Dflar-dan bakanlar iin genellikle bir anlam ifade etmeyen ritellerin devam ancak bun-lara dair ortak kabullerin oluflmasyla srdrlebilir. Bir yamur duasna kan insanlar yaptklar duann sonunda yamurun yaa-bileceine inanrlar. Yamur yamad takdirde ise genellikle ibadet ettikleri tan-rnn yamur yadramadna veya bu yaptklarnn etkisiz ve anlamsz bir fley ol-duuna deil, dualarnn kabul edilmediine hkmederek inanlarna sadakatleri-ni srdrrler. Bu durum ortak inancn srdrlebilmesi iin genellikle iflleyen birmekanizmadr. Esasen bu ortak alg ve inan sistemleri adna din denmese de top-lumun kuruluflunun temel bir dzeyidir. Fenomenoloji ve etnometodoloji gibi yak-laflmlar, btn toplumlarn ancak bu ortak alglar sistemiyle var olabildiini vur-gular. Din bu ortak alglar sistemini en iyi dzenleyen mekanizmalardan biridir sa-dece. Dinin yeterince gl olmad toplumlarda bile bunun yerini deiflik dzey-lerde byk veya kk apl ideolojiler alr. Dinin inan paylaflmnn en dorudan toplumsal sonucu cemaatleflmedir. Ce-maat ortak inan ve algya dayal olarak oluflan topluluu baflkalarndan ayracakbir bilinci de gelifltirir. Genellikle cemaatlerin gereklik hakkndaki ortak bilin ve54 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 3.3Kutsal topraklarda,Bat fieriadaMslmanlar,Hristiyanlar veYahudiler hepbirlikte yamurduasndalar. Kaynak: http://www.loonwatch.com/2010/11/west-bank-muslims-jews-and-christians-pray-for-rain/algs inananlarla inanmayanlar veya bu ortak algy paylaflanlarla paylaflmayanlararasnda bir ayrma da gider. Dinin inananlar gerektiinde tam bir grup bilinciiinde inanmayanlara karfl bir birlik ve dayanflma davranflna kolaylkla girerler.Dini cemaat bylece insanlara bir kimlik (identity) verirken baflkalarndan ayrfl-may da (difference) retir. Aslnda dinin sosyolojik tezahrleri asndan en nemli boyutu belki de cema-at boyutudur. nk dinin dorudan etkisi yol at bu grup bilinci, dayanflmarntleri ve bunun zerinden girilen ittifak veya atflmalardr. Toplumsal dzey-de dinin devrede olduu hadiselerin baflnda bu cemaat boyutu gelmektedir. Di-nin sosyolojik grnrl de yine bu cemaat boyutunda olmaktadr. Sonu ola-rak burada sosyolojik olarak ayrt edilebilecek bir din tanm ile genel olarak din-sel davranfl arasnda da bir ayrm yaplabilir. Her dinsel davranfl tam teflekkllbir dine mensup olmay gerektirmeyebilir. Hayatlarnn merkezine dini koyan in-sanlar olduu gibi, dini hi nemsemeyen baz insanlarn baz davranfllar dinselolarak nitelenebilir. O yzden dinin sosyolojik incelemesi ok genifl bir davranfl-lar yelpazesini ierebilir. Her dinsel davranfl mutlaka bir dine ait olmay gerektirmeyebilir. Dini hi nemsemeyenbaz insanlarn kimi davranfllar dinsel olabilir.DN VE TOPLUM LfiKSnsan sosyal bir varlktr. Tarihin yazl veya yazl olmayan en eski dnemlerine gi-dildiinde bile insan varlnn bir toplum iinde cereyan ettiini grrz. Kkveya byk insan topluluklar insann yeryzndeki seyrinin vazgeilmez grn-mn oluflturmufltur. nsann bu durumu deiflik dnemlerde baz dflnrler veyasosyologlar tarafndan zerinde ciddiyetle durulmufl bir konu olmufltur. nsanlar bi-lemediimiz dnemlerde de tek tek veya dank biimde yaflamfllar mdr yoksabafltan beri toplum hlinde mi var olmufllardr? fiayet bafltan beri toplum hlinde de-illerse insanlar hangi nedenlerle toplum hline yaflamaya baflladlar? Sonradan her-hangi bir nedenle toplum hlinde yaflamaya karar verildiyse, bu karar nasl oldu dahi deiflmedi ve insan karakterinin vazgeilmez bir paras hline geldi?Bu sorular zellikle insanlarn birbirinin kurdu olduunu gzlemlediimiz du-rumlarda akla ok daha kolay dflen sorulardr. Gerekten de bir taraftan insanla-rn srekli birbirleriyle atflma, rekabet ve dflmanlk hlinde bulunduunu gre-biliyoruz. zellikle ngiliz filozof Thomas Hobbes tarafndan dillendirilen meflhurinsan insann kurdudur ifadesinin arka plannda insan toplumlar hakkndaki bugzlem vardr. nsanlarn bir toplum hlinde yafladklar btn durumlarda lesiyeve ldresiye bir rekabet iinde bulunduklar vurgulanmfltr. Bu vurgular dolay-syla insanlarn toplum hlinde yaflamaya bafllamalar bir tr muamma olarak g-rlmfltr. Ayn fleyi dier sosyal dflnrler de merak etmifllerdir. nsan doaszerine tartflan Rousseau, Locke ve Montesquieu gibi aydnlanma filozoflarnnasl amalar insann nasl olup da toplum hlinde yaflamaya baflladn anlamak-t. nsann doasnda nasl bir varlk olduu hususunda birbirleriyle ihtilafa dflt-lerse de hepsi insann doa durumu hakknda aresiz bir dflnce iindeydiler.nk doal durumunu bilimsel imknlarla hi kimsenin hi bir zaman bilme flan-s olmayacakt. Doal durum hakkndaki btn ngrler bir yandan insanlarnnasl toplum hline geldiklerini aklamaya alflan senaryolard ama bir yandan dabu senaryolar tetikleyen fley gelecekte kurulmas hayal edilen dnya imgesiydi.Doal durumda, yani doasnda, yani znde iyi olduu anlatlan insan iin ge-553. nite - DinS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E Tlecekte kurulacak dzen insana gven esasna dayal, insan zgrlklerini alabil-diine tanyan bir dzen olacakt. Sonuta btn bu yaklaflmlarn bir yandan da cevabn aradklar ana soru top-lumlarn nasl var olabildiiydi. Ne kadar eski zamanlara kadar gidilebilse orada in-sanlarn kk veya byk toplumlar hlinde yaflamalarnn bir alternatifi buluna-myor. Dolaysyla insann doas denilen fleyin ne olduu zerinde her halkrdabitimsiz bir tartflma olsa bile bu doann en tartfllmaz yan onun toplumsal birgereklik olduudur. Bu toplumsallk ise bizatihi doal olan iflleyerek onu doadflna kararak var olabiliyor. Dinin Dier Toplumsal Kurumlarla liflkisinsann toplumsal bir varlk olmas bylece tartfllmaz bir gerek olarak kabul edil-mifltir. nsan kelimesinin kendisi bile ancak baflka bir insann varlyla tamamlananbir anlam ieriine sahiptir. nk insan kelimesi nsiyet (alflma, snma, insanolma) anlamlaryla tanm gerei baflka insanlarn varln kanlmaz klar. O yz-den insan ancak baflka insanlarn varlyla insan olabilen bir varlktr. flte toplum-sallk insann doasnn bir paras olarak insann ortaya kt her yerde ve her za-man rastlanan bir olgu olmufltur. Ancak sosyologlar, bu toplumsalln kendisindeortak veya ayrd edici baflka nitelikler de aramfltr. nsan toplumsallnn ortayakt yerlerde toplumsal farkllklarn zerinde de bu nedenle durulmufl, dieryandan bu toplumsalla efllik eden vazgeilmez ortak baz kurumsal zellikler ze-rinde durulmufltur. Bylece hangi insan toplumsallna gz atlrsa atlsn grlebi-lecek asgari dzeyde paylafllan davranfl rntleri tespit edilmeye alfllmfltr. Burada kurum, gndelik dilde kullanlan ve baz rgtlenmeleri ifade etmekzere kullanlan kurum szcnden farkl olarak davranfl rntlerini ifade eder.Toplumsal kurumlar, insan toplumsallnn kendileriyle tezahr ettii ve hi birtoplumda eksiklii grlmeyen toplumun varolufl dayanan oluflturan davranflrntleridir. flte din de bylesi bir kurumdur. Ne kadar eski olursa olsun ve ne-rede olursa olsun insanlarn te dnyayla, grnen dnyann tesiyle ilgilendikle-ri, nereden gelip nereye gittikleriyle ilgili sorular anlamlandrdklar ve toplumdakutsal ve din dfl alanlar oluflturup tanmladklar belli bir davranfl dzeyi dahavardr. Bu da din kurumudur. fiimdi din kurumunun dier baz nemli kurumlarlaolan iliflkisini inceleyelim. Din ve Siyaset liflkisiBtn toplumsal oluflumlarn kendi ilerinde bir liderlik, ynetim ve iktidar iliflki-leri ortaya kard tespit edilmifltir. Bu iliflkiler genel olarak siyasallk diyebile-ceimiz bir dzeyi iflaret eder. Siyasal dzeyi olmayan hi bir toplum yoktur. Siya-set bir dnyay ve toplumu infla giriflimi olduundan din ile yolu akflr. nk ge-nellikle dinin de byle bir iddias vardr. Dinin iddias ile siyasetilerin iddiasnnparalel gittii durumlarda toplum, siyasetin dinin etkisi altnda olduu rnekler or-taya karr. Bu iliflkiye dayal olarak rejimler teokratik veya sekler rejimler arasn-da farkl rneklerle eflitlenir. Dinin devlet yapsn veya siyaseti tamamen belirle-dii rneklere teokratik rejim(ler) denir. Ancak teokratik saylan rejimlerde diningerekten de o rejimin hedefini mi belirledii yoksa o siyasetin dini inanlar ken-di meflruiyetini salamak iin bir ara olarak m kulland kolay ayrt edilebilen bir56 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlardurum deildir. slamn (veya aslnda slamn bir yorumunun) devletin kurumsalyapsn ve hedeflerini belirledii randa veya Suudi Arabistanda btn siyasetlerdinin kurallar veya hedefleriyle meflrulafltrlr. Ayn flekilde srailin hem devletolarak varl hem de btn yaylmac politikalar Yahudiliin bir okuma biiminedayandrlr. ran ve Suudi Arabistann siyaset biimine slam adna muhalefeteden Mslmanlar olduu gibi srailin siyonist politikalarna daha doru bir Yahu-dilik yorumu adna fliddetle muhalefet eden Yahudiler de bulunmaktadr. Din bir toplumsal birlefltirici olarak ifllev grd hlde farkl dinler arasnda dabir atflma etkeni olarak alflabilir. O yzden siyasi atflmalarn bir ounda di-nin nemli bir unsur olarak ortaya kt grlr. ngiltere ve rlanda arasnda,Irakta ve Pakistanda fiiilerle Snniler arasnda veya yine srail ile blge halklararasndaki atflmalarla din unsuru nemli bir rol oynuyor. Orta a Avrupasnda otuz ve yzyl olarak bilinen din atflmalar yzndenmilyonlarca insan ldkten sonra kilise ve devletin birbirinden tamamen ayrfltrl-mas ynnde genel bir ortak akl geliflti. Bu akl ile laiklik din ve devlet iliflkile-rini dzenleyen bir ilke olarak ortaya kt. Ancak laikliin her yerde ayn flekildeuygulanmamas da din ve devlet arasndaki iliflkileri dzenleme kapasitesini dflr-mektedir. Fransa ve bir ok rnekte laiklik devletin tarafszlk ilkesi yerine kendi-si dinler arasnda bir din gibi alflmakta olduundan dinler arasndaki atflmaydaha da artran rnekler ortaya koymufltur. Bu arada toplumlar sanayileflmenin vekentleflmenin de etkisi altnda siyasal dzenlerinden grece bamsz olarak sek-lerleflebiliyor. Burada siyasal bir etki altnda laikleflme ile seklerleflme arasndabir ayrm yapmak mmkndr.Din ve Aile liflkisiBtn toplumlarda biyolojik ve kltrel yeniden retimi temin etmek zere belir-gin bir biimde aile denilebilecek bir davranfl rnts bulunur. Bu aile hayat-nn flekli, yaps ve kodlar farkllaflabilir ancak aile hayat olmayan hi bir toplumarastlanmaz. Bir doal birlik olarak aile dinden bamsz olarak vardr ancak hemaile dini etkilemifl hem de din aileden etkilenmifltir. zellikle Yahudilik, Hristiyan-lk ve slam gibi dinler kiminle evlenilebilecei veya evlenilemeyeceini belirleme-de ve neslin devamnn hangi iliflkiler dzeni iinde salanabileceine dair aile ku-rumunu flekillendiren deer yaplar ve kurallar ortaya koymufllardr. Bu kurallarnen nemlilerinden birisi ensest yasadr. Kendileriyle evlenilmesi yasak olanlarnbelirlenmesi tamamen din kaynakl bir konudur. Ayrca aile iindeki statler vebunlara uygun rollerin belirlenmesinde de dinin ahlaki sylemi aile btnlnkoruma dorultusunda olduka etkili olmaktadr. 573. nite - DinSeklerleflme dnyevileflmeanlamnda kullanlr. Gnlkhayatn veya siyasi dzenindinin etkisindenarnmasdr. Bazkullanmlarda sadecesiyasal dzenin bir zelliiolan laiklik (laicite) denayrt edilebilir.Seklerleflmeyi insanlarkendi tercihleriyle veyatoplumsal hayatn veyasiyasal dzenin etkisiyleyapabilirler.Din ve Ekonomi liflkisiBtn toplumlar bir retim, tketim ve paylaflm iliflkileri ortaya koyarlar, bu daekonomi dediimiz davranfl rntlerini grnr klar. Bu iliflkiler zerinde dedinin dzenleyici kurallar var olduu iin din ve ekonomi iliflkisi zel bir nemesahiptir. Dinlerin tpk siyasette olduu gibi mevcut ekonomik paylaflm iliflkileriniolduklar gibi meflrulafltrp onlarn maduru olan kitlelerin de bu durumu kolay-lkla kabullenmelerini salamak gibi bir ifllevi olabiliyor. Bu ifllevi dinin hakim s-nflarn karna alflt durumlar ortaya karr. Marxn yaklaflm dinin egemensnflarn hizmetinde bir styap kurumu olduu ynndedir. O yzden dini kitle-lerin afyonu olarak grmfltr. Oysa dinin ayn zamanda yardmlaflma alarn ha-rekete geiren ve onlar dini yaflamn bir paras hline getiren boyutlar daha be-lirgindir. ou durumda fakirlerin durumunu gzeten din egemen snflar rahatszeden bir yaklaflm da temsil edebilir. Ayrca din bir zihniyet dnyas olarak insan-larn ekonomik davranfllarn da belirler. Max Weber kapitalizm ile kapitalizminortaya kt balamda mevcut olan, priten ifl ahlak ve ok alflmay salk veren,Protestan ahlak arasnda bir iliflki tespit etmifltir. Ekonomide paylaflm da mutla-ka salk veren bir din anlayflla birlikte kapitalist bir geliflmenin nasl yaflanabile-cei de bu balamda sorulan bir soru olmufltur. Din ve Eitim liflkisiYine btn toplumlar gelecek nesillere sahip olduklar anlam kodlarn, kltrn,tarzlarn aktarmak zere baz dzenlemelere, uygulamalara veya davranfl rnt-lerine yani eitim davranflna sahiptir. Bilinen btn dinler kendi anlayfllarnsonraki kuflaklara en salkl biimde aktarmay nemserler. Dinde ifllemekte olantarihsel sreklilik mutlaka belli eitim rntlerinin de iflliyor olmas sayesindesalanr. Dolaysyla dinlerin varl bizatihi gl bir eitim mekanizmasnn iflle-yifline dayanr. Din zgrlkleri de o yzden her fleyden nce belli bir dinin eiti-minin nnde bir engel olup olmamasyla ilgilidir. 58 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarDaha baflka tarih rnekler de gz nnde bulundurulursa din-aile arasndaki ilifl-ki konusunda flu sonular ileri srlebilir:a) Yksek tipli dinler (salt toplumsal etkileflimlerin rn olmayan din) aileye etkiederek onu yeni bafltan flekillendirmifltir. Mesel Yahudilik, Hristiyanlk ve zellikleslam aile konusunda ayrntl kurallar getirmifl ve onun (iki ayr cins arasnda mey-dana gelmesi, keyf ve geici olmamas, neslin devamn salamas, vb. gibi) doalyapsnn zerine deerler yklemifllerdir. Buna gre evlenme flekli, boflanma, karfl-lkl haklar ve devler, ynetim, aileye ait mallarn kullanm, miras, kadn ve erke-in konumu, vb. belli kurallara balanmfltr... b) Toplumsal flartlarn rn olan dinler ise dier kurumlarn etkisi ve belirleyicili-inde olduu kadar, doal/sosyal bir birlik olan aile tarafndan da flekillendirilmifl-lerdir. Bu konuda en somut rnek politeist inanl site toplumlardr. Bu toplumlar-da aile kurumu dinden daha gldr, dolaysyla da ailenin dini belirlemesi dahan plandadr. Burada ailenin pek ok motifi kutsal hle gelmifltir. Aile reisi, atalarruhu, ocak, evin belli kfleleri kutsaldr. Her fleyin bir Tanrs vardr: Doum Tanrs,Bereket Tanrs, vb. gibi. Burada aile kendi yapsna uygun bir din gelifltirmifl bir kltoluflturmufltur: Ocak klt, atalar klt gibi... Kaynak: Mustafa Aydn, Kurumlar Sosyolojisi, Ankara: Vadi Yaynlar, 1997.Dolaysyla toplumun dayand bu kurumsal olgular arasnda din de bulunu-yor. Bu kurumlarn her birinin mutlaka toplumun oluflumunda ok nemli bir ye-ri vardr ancak muhtemelen her toplumda bu kurumlarn ayr arlklar veya dierkurumlara karfl belirleyicilikleri olabiliyor. Ekonominin tam da Marksist anlamdadier btn kurumlar belirledii toplumlar olabildii gibi, bilhassa siyaset veyadin tarafndan veya aile yaplar tarafndan belirlendii toplumlar veya durumlar dasz konusudur. rnein, Karl Marx (1818-1883) toplumu alt yap ve styap ara-sndaki bir belirlenim iliflkisi olarak tanmlamfltr. Altyap ekonomi yani maddi re-tim iliflkilerinden oluflur. Altyap her zaman kendi ihtiyalar temelinde belli bir ai-le, bir siyaset, bir din, bir ideoloji, bir aile ve bir eitim dzenini styap olarak be-lirler. Bylece ekonomi sabit, dier btn kurumlar deiflken olarak dflnlr.rnein, feodal retim biiminde insan emei ok merkez olduu iin aile de buihtiyalara gre genifl aile olarak flekillenir. ocuk says zellikle emeiyle gei-nenler iin ekonomik olarak da gl olmay getirir. Oysa modern kapitalist top-lumda, belki de ileri kapitalist toplumda giderek geliflen teknoloji insan emeininnemini azaltt lde aile hayat gevflemeye yz tutmufl en azndan ekirdek ai-leye doru bir geliflim kaydedilmesine yol amfltr. Peki bu belirlenimcilik iliflkisinin baflka trl cereyan ettii rnekler yok mu-dur? deolojik yaplarn ve bilhassa dinin ekonomik davranfl belirledii rnekleroka bulunabilir. nsanlar bir din inan etrafnda toplandklar, harekete geip oinancn flekillendirdii bir toplumu kurmaya alflmalar ska grlen rnekler-dendir. srail devlet ve toplumunun tm flekillenifli dinin anlamlandrd bir ere-vede gerekleflir. Ayn flekilde Amerikadaki Mormonlar dinin toplumu flekillendir-dii tipik toplum biimlerindendir. slamn da toplumu bafltan aflaya yaplandr-d rnekler oktur. Ancak btn bunlar her yerdeki Yahudilerin, Mslmanlarnveya Mormonlarn btn eylemlerindeki tek motivasyonlarnn din olduu anlam-na gelmiyor. Yahudiler, Mslmanlar, Hristiyanlar, Budistler veya Mormonlarniinde dinin emir ve yasaklarn gzeterek ve sadece bunlar gzeterek bir hayatkurmann ncelendii rneklerin yan sra din emirlerin bu toplumlar tarafndanhi nemsenmedii, grece seklerleflmifl rnekler de var olabilir. Bu durumdatoplumun baflka kurumsal rntleri, rnein, siyaset, ekonomi, aile veya eitimdurumu bu toplumlarn nceliklerini belirleyebilir. Bu durumda dindarln ieriiveya etkinlii dier kurumsal rntlerin belirleyicilii altnda kalr. Din yine varolmaya devam etse de belirleyicilii azalr. Hi bir toplum iin z itibariyle dininveya dier sosyolojik kurumlarn daha belirleyici olduu ynnde bir saptama ya-plamaz. Toplumlarda hangi kurumlarn daha belirleyici olaca toplumun tarihine,dinamizmine gre deiflir. Yapsalc Marksizmin nl dflnr Louis Althusser tam da bu kurumlar ara-sndaki belirlenimcilik (determinizm) iliflkisini Marxn altyap-styap ekseninenc bir boyut getirerek aklar. Ona gre toplum yaps ekonomi, siyaset veideoloji ayaklar zerine oturur. Belirlenimcilik tek tarafl deildir. Baz toplumlar-da ekonomi, baz toplumlarda siyaset baflka baz toplumlarda da ideolojik sa aya- belirleyicidir. Ancak Althussere gre hangi kurumun hangi toplumda son ker-tede belirleyici olacan yine ekonomi belirler (st-belirlenim) diyerek Marxn b-rakt boflluu kendince kapatr. Max Weber (1864-1920) ise zellikle ekonomi ile din arasndaki belirlenimcilikhususunda dinin neminin Marksist literatrde fazla kmsenmifl olmasna karflnemli bir tezi ifade etmifltir. Onun Protestan Ahlak ile kapitalist ruh arasndakiekicilie dair grflleri bir ekonomik olgu olarak kapitalizmin oluflumunda bir593. nite - Dindinsel zihniyet olarak Protestanln ok nemli bir katks olduuna dairdir. Bukatknn mahiyeti kuflkusuz tartfllabilir. Aflada bu konuya tekrar dneceiz, fa-kat buradaki konuyu tamamlamak iin nceden diyebiliriz ki, Weber ekonomikbelirlenimcilie tam karfl bir alternatif olarak din belirlenimciliini savunmaz. Ak-sine bu belirlenimciliin tek tarafl olmadn ve zellikle kapitalist bir ahlak ile di-nin bir araya gelmesinin bir tarihsel olay meydana getirdiini syler. nsan toplumlarnn olduu her yerde din var olsa da dinin hem her toplumdaki belirleyi-cilii ve hem de grnm biimi farkl olabilmektedir.Din ile dier sosyolojik kurumlar arasnda hangisi toplumun flekilleniflinde daha belirle-yicidir?DN SOSYOLOJSDin Sosyolojisinin Ortaya kflDin sosyolojisinin ortaya kfl ve geliflimi genel olarak sosyolojinin ortaya kflve geliflimiyle afla yukar ayn tarihe sahiptir. O yzden sosyolojik bilginin kke-nini bir disiplin olarak flekillenmeye bafllad 19. yzyln ikinci yarsndan ok da-ha gerilere gtrebiliyorsak dine ynelik sosyolojik ilginin tarihini de paralel ola-rak ok daha eskilere gtrebiliriz.Bu balamda Orta a Hristiyan kozmolojisinin dier insanlar ve inanlar hak-kndaki grfllerine karfllk slam dnyasnda ok daha eski bir literatr vardr. B-yk slam bilginlerinden fiehristaninin el-Milel ven-Nihal (Dinler ve Heretik Grup-lar) isimli eseri ile Endlsl byk alim bn Hazmn el-Fasl fil-Milel ve Ehvaiven-Nihal (Dinler, ve Heretik Grup ve Dflnceler iin Klavuz) isimli eseri bualandaki en nemli nc metinlerdir. Bu eserlerde farkl dinler kendi kavramlary-la tantlrken bir tr fenomenolojik veya anlamac din sosyolojisi abasnn ilk r-nekleri de verilmifl, farkl dinlerin inanlar kendi kavramlaryla anlatlmaya alfll-mfltr. Ancak baflka insanlarn hayatlarna dair bu ilgi kuflkusuz din sosyolojisininbtn ihtiyalarn karfllayacak kadar flekillenmifl deildir. Ancak farkl dinlerin ta-biatna, yaflayfllarna ve dinlerin ortaya kfllarna dair nemli sosyolojik verileriiermektedir.Batda ise Hristiyanln veya Yahudiliin baflka dinlere olan ilgisi nispeten da-ha zayf kalmfltr. Yahudilik srailoullarnn dflnda kalan insanlarn tamamngentile (Yahudi olmayanlar) olarak neredeyse tek bir kategoride deerlendirirkeninanlarn nemsiz ve ilgilenmeye demez olarak grmfltr. Hristiyanlar iin deinsanlar yeterince tanmlanmfl ve snrl bir eflitlilie sahipti. Yahudilik ve Hristi-yanln dflnda kalanlar paganistler olarak nemsenebilecek bir eflitlilik arz etmi-yordu. O yzden Bat dnyas corafi kefliflerin sonucunda karfllaflt yabanc60 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T1fiehristani, Muhammed b. Abdulkerim (. 548/1153) Horasann fiehristan blgesin-de domufl, Kelam, felsefe ve dinler ve mezhepler tarihi alannda nemli eserler ver-mifl bir slam alimi. Eitimini Horasann yan sra Nisabur, Harizm ve Crcandasrdrmfltr. Bir sre Badata dersler vererek renci yetifltirmifltir. Eserleri arasn-da en bilineni, vekilliini yapt vezire ithaf ettii Kitbl Milel ven Nihaldir. Bueserinin yan sra el-rfld il Akaidil bd, Telhisl Aksm li-Mezhibil Enm, Mu-sratl Felsife, Trihl-Hkema ve el-Mebde vel Med adl eserleri saylabilir.kltrleri deta bir srpriz gibi karfllyordu. Batl flartlarda flekillenmifl olan Hris-tiyan teolojisiyle eitilmifl kitleler bu dnyann geleceinde Hz. saya inanp Tan-r Krallna girecek olan insanlarn dflndaki hi kimse iin bir yer ayrmfl deil-lerdi. Bu yzden karfllafllan yeni din ve inanlar teolojik bakmdan bir bakma hu-zur karyorlard.Bu dnemde Francis Baconun ve David Humeun dinin tabiatna dair yaklaflm-lar din sosyolojisinin ve antropolojinin modern zamanlardaki ilk nvelerini olufltu-rur. zellikle David Humeun (1711-1776) dinin doas zerine olan kitab din sos-yolojisi tarihi asndan bafllang metinlerinden biri saylabilir. 19. yzylda geliflensosyoloji disiplini iinde din de zel bir yer tutar. Sanayileflmenin etkisiyle bu dne-me kadar yaflanan hzl ve bafl dndrc toplumsal deiflimden din de nasibini alr.Avrupada Rnesans ve reformasyon dneminde din algsnda nemli deiflimlermeydana gelir. Uzun yllara yaylan din savafllar ve akabinde sanayi toplumunun et-kisiyle yaflanan seklerleflme sreci dine ynelik bakfl da derinden sarsar. Bu atmosfer altnda geliflen pozitivist-ilerlemeci yaklaflmlar yaflanmakta olangeliflmenin ileri aflamalarnda dinin yok olacan ngryorlard. O yzden budnemde dine ynelik sosyolojik ilgi dinin bir sorun olduu algsna ve cenazesi-nin nasl kalkacana dair bir meraka dayanyordu. Buna ramen bu merak dinisosyolojik arafltrmalarn nemli bir konusu olmaktan karmad gibi dine yne-lik sosyolojik ilginin erevesini oluflturmufltur. Gerekten de dnyann sanayilefl-menin etkisiyle byk bir dnflm iinde olduu 19. yzylda dine bir gelecek bi-ilemiyordu. O yzden bu dnemlerde sosyolojik arafltrmalarn nemli bir ksmdini toplumsal bir kurum olarak alsalar da bu kurumun zlmeye ve yok olmayayz tutan bir kurum olduunda neredeyse birlefliyorlard. Bu dflnceye paralelolarak paylafltklar bir kanaat de dinin insan uydurmas bir fenomen olduuydu.Sosyolojinin kurucusu saylan Auguste Comte tarihi dorusal bir ilerleme mantzerine kuruyordu. hl yasas olarak bilinen bu kurgusuna gre, Comte, diniteolojik dedii birinci hle ait gryordu. Felsefi dedii ikinci hlde zayflayarak daolsa ayakta kalmfl olan dinin, gelecein pozitif-bilimsel hlinde tamamen yok ola-can ngryordu.Comteun bu yaklaflmlarna paralel olarak Marx da dini bir styap kurumu ola-rak ve yine bir sorun olarak infla ederken bu yaklaflmyla din sosyolojisinin flekil-lenmesine nemli bir katk yapmfl oluyordu. Marx, dini dier btn styap ku-rumlar gibi egemen snflarn karlarna hizmet eden bir ideoloji olarak deerlen-diriyordu. Onun bu grflleri kendisinden nce Hegel tarafndan bafllatlmfl olanve nl Alman felsefeci Ludwig Feuerbach (1804-1872) tarafndan belli bir yndegelifltirilmifl olan dflncelere bir tr reddiye niteliindeydi. Feuerbach dinin tabi-atn ve ortaya kfl flartlarn anlamaya alflrken Marx iin her fley ok belliydi,anlafllacak bir fley yoktu. Aflada her ikisinin grfllerine daha detayl bir biim-de deineceiz. Din sosyolojisinin genel sosyolojinin tarihine paralel olarak gelifl-mesinde Marxn din hakkndaki olumsuz da olsa bu deerlendirmelerinin zel birnemi vardr. Daha sonra Durkheimn dinin zn ve kkenini bulmak zere il-kel dinler zerine yapt ve Dini Hayatn Temel Biimleri bafll altnda toplan-mfl alflmalar ile Weberin Marxn maddeci yaklaflmlarna bir tr reddiye gibi al-glanmfl olan Protestan Ahlak ve Kapitalizmin Ruhu isimli eseri din sosyolojisialann disipline eden temel referanslar oluflturmufltur. 613. nite - DinDinin Kkenine Dair Sosyolojik YaklaflmlarDinin toplumda ne tr bir ifllevi olduu, toplumsal olaylar nasl etkiledii, aile,ekonomi, siyaset ve eitim gibi dier kurumlarla ne tr bir iliflki iinde olduunutespit etmek nispeten kolaydr ve bunlar din sosyolojisinin aslnda en temel ve g-rece kolay cevap verebilecei sorulardr. Oysa din sosyolojisinin temel referansla-r saylan isimlerin dinle ilgili sorduklar sorular bunlarla snrl kalmamfltr. Onlardinin nasl ortaya kt gibi hibir zaman renemedikleri ve belki de sosyolojikolarak hibir zaman tam olarak bilinemeyecek bir sorunun peflinden gitmifllerdir.Bu konuda sergilenen yaklaflmlar aslnda bir yandan da sosyolojinin ok temel birmetodoloji sorununu da aa karmfltr. Sorun flu ki bugn test edilebilecek biralanda sosyal bilim yapmak mmkn, dolaysyla belli bir olgunun bugn baflkaolgularla olan temaslarn ve etkileflimlerini tespit etmek mmkn. Ama hibir za-man test edilemeyecek dnemlere veya alanlara dair bir fley sylemeye sra geldi-inde bunu bilimsel olarak temellendirmek nasl mmkn olacaktr? Bu noktadailk dnem sosyologlarn hepsi binlerce yl ncesine ait bir olgunun nasl ortayakmfl olduunu sormaya kalkflnca bunu bilimsel olarak temellendirme sorunuy-la karfllaflmfllardr. rnein, Comte bugn bir veri, bir gerek olarak karflmzda duran din olgusu-nun tamamen insann kendi uydurmasyla ortaya kmfl olduunu sylemifltir. n-san, nedenleri aklanamayan ve korkutan yldrm, deprem, frtna, yamur gibidoa olaylarn aklamak zere tanr dflncesini uydurmufltur. Bu yzden se-bebi aklanamayan bu olaylarn gerek nedenleri anlaflldnda, yani bilim btnaklanamayanlar akladnda, tanr fikrine de ihtiya kalmayacak demektir. Oyzden gelecein pozitif dnyas bilimin her fleyi aklayaca bir dnya olacaiin dine de Tanr fikrine de yer kalmayacaktr. Comteun dflndnn aksineinsanlarn baz konulardaki bilgileri artt hlde, dini dflnce terk edilmiyor, ak-sine insanlar daha fazla bilgilendike dinsel aklamalarn yeri ayr tutuluyor hattabu aklamalarla din dflnce daha da pekiflebiliyor. Dinlerin kkenine dair 19. yzyl filozoflar arasnda arpc grfllerden birinide Ludwig Feuerbach ortaya atmfltr. O da Tanrnn yine insan tarafndan uydu-rulmufl olduunu, ama biim olarak Comteun dflndnden farkl olarak ve birihtiya olarak yaratldn dflnmfltr. Ona gre yeryznde yetenekleri ve g-leri bakmndan doa karflsna olduka zayf kalan insan, kendi zaaflarnn ve ek-sikliklerinin tamamlanmfl olduu kendi varlnn mkemmel bir suretini Tanrolarak yaratmfltr. Yani Tanr mkemmel bir insan olarak insan tarafndan bir yan-stma arac olarak ortaya kmfltr. Feuerbachn tanr dflncesine (teolojiye) ge-tirdii antropolojik yaklaflm teoloji tarihinde olduka nemsenmifltir. Dinin kke-nine dair syledikleri yntemsel olarak sylenemeyecek fleyler olsa da teolojiyi in-san anlamann bir yolu olarak ele alan yaklaflm antropolojiye nemli bir katk sa-ylmfltr. Feuerbacha gre bir dnemin dflncesine yansyan tanry reninceaslnda sadece o dnemin insann renmifl oluruz. Dinin kkenine dair bu cesuraklamasna karfllk Feuerbach, yine de dinin toplumsal ifllevlerini nemsemekte,bu ifllevler zerinde durmaktadr.Karl Max ise dinin kkenine dair Feuerbachn aklamalarn paylaflmfl ancakonun dinin ifllevlerine gereinden fazla nem vermifl olduunu dflnmfltr.Marxa gre din bir styap kurumu olarak insanlarca yaratlmfl bir olgudur:Cennetin fantastik gereklii iinde sper insan arayan fakat orada kendiyansmasndan baflka bir fley bulamayan insan, kendisinin asl gerekliini ara-62 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlard, aramas gereken yerde, artk kendi benze-rinden -insan dflndan- baflka bir fleyi bulmayaalflmayacaktr (Marx & Engels, 2007: 121). Buda tanr veya dier dini unsurlardan baflka bir fleyolmayacaktr. Bu terimlerle yaklafllan dine dair hkmler, di-ne karfl tmevarmsal bir tutumdan kaynaklanr.O tutum dinin kkenine dair nceden verilmifl birhkmden baflkas deildir. Dinin hakiki bir ger-ekliinin olmad peflinen kabul edildiinde ge-riye onun ne flekilde uydurulmufl olduunun ak-lamasna gelir. Din yine tmevarmsal olarak altya-pnn (maddi dnyann, retim dzenlerinin) birtrevi olarak kabul edildiinde yine geriye bu iliflki-yi mantksal olarak kurmak kalyor. Marx, gl retoriiyle bu iliflkiyi kurmaktazorlanmayacaktr.Marx dinin kkenine dair bu kadar kesin konuflurken dinin sosyal ifllevine da-ir yer yer aflr ekonomik indirgemeci bir yaklaflm benimsemifltir. Dini afyon ola-rak niteleyen ifadeleri ise genellikle onun dine karfl uzlaflmaz karfltl fleklindeanlafllmfl olduu hlde farkl yorumlara da konu olmufltur. rnein dinin bir af-yon olmasnn basite dinin insanlar uyutan bir olgudan te, insanlar tedavi ve re-habilite eden bir snak olmaya da iflaret edebilecei zerinde durulmufltur. Bunagereke olarak da Marxn anda afyonun uyuflturucu anlam kadar ila anlam-nn da revata olduu ileri srlmfltr. Kuflkusuz bu dinin ifllevine dair baflka birkonudur. Dinin bugn baz toplumlarda, baz rneklerde Marxn tam da resmettii flekil-de iflliyor olmas, onun kkeni hakknda ne Marxn ne Comteun ne de Feuer-633. nite - DinResim 3.4nl AlmanFelsefecisi LudwigA. FeuerbachnHristiyanln zkitabndaki dinhakkndakigrflleri, Marxnkendi teorisinigelifltirmede nemliolmufltur.Din dfl elefltirinin temeli (esas), fludur: nsan dini infla eder, din insan deil. Bafl-ka bir deyiflle din henz kendini bulamamfl veya zaten kendini tekrar kaybetmifl in-sann z bilinci, z hissiyatdr. Fakat insan dnyann dflnda ikamet eden soyut birvarlk deildir. nsan insann dnyas, devleti, toplumudur. Bu devlet, bu toplum di-ni bu tersine dnmfl bilinlilii retir, nk bu tersine dnmfl bir dnyadr. Din,bu dnyann genel teorisidir, onun ansiklopedik bir zeti, popler bir form iindekimant, onun ruhsal onur meselesi, coflkusu, onun manevi meyyidesi, ciddi ta-mamlanfl, teselli ve hakllafltrm iin evrensel bir zemindir. nsann znn fan-tastik gereklefltirimidir nk insann z hakiki bir gereklie sahip deildir. Buyzden dine karfl olan bu savafl dolayl olarak teki dnyayla olan savafltr -dininruhsal bir koku katt dnyaya karfl. Dinsel zdrap ayn zamanda gerek (reel) z-drabn bir ifadesi, gerek zdraba karfl bir protestodur. Din, bastrlmfl varlnmflahadesi, kalpsiz bir dnyann kalbidir, tpk ruhsuz bir dnyann ruhu olduugibi. Din insann afyonudur... Dinin ortadan kaldrlmas insanlarn gerek mutlu-luu iin gerekli olan aldatc (illusory) bir mutluluk gibidir. Onun koflullaryla ilgi-li aldanfltan (llzyondan) vazgeme istei, aldanfllara ihtiya duyan bir kofluldanvazgeme isteidir. Dinin elefltirisi, bylece hlesi din olan bir hzn, bir sknt r-mann tasar hlindeki elefltirisidir. Karl Marx - Hegelin Hukuk Felsefesini Elefltirisine Katkbachn yapt karma imkn vermiyor. Buna ramen bir snflandrmaya gretam karflt bir noktada olmasna ramen mile Durkheim de dinin kkeniyle ilgiliayn cesur yaklaflm paylaflyor. Dinin sosyolojik ifllevlerine dikkat eken alflma-laryla din sosyolojisinin tartflmasz en nemli isimlerinden olan Durkheimin di-nin kkenine girerken sosyolojinin bilimsel snrlarn zorlamak durumunda kald-n kaydetmek gerekiyor. Din hayatn ilk biimlerini anlamay hedeflerken bu ilkbiimleri nereden bulaca ister istemez akla geliyor. nk insanlk tarihinin okeski olduu gerei gz nnde bulundurulduunda en temel biimlerin de bu eneski toplumlarda olaca da kabul edilir. Oysa Durkheim en eski toplumlarn a-mzda Avustralyann balta girmemifl ormanlarnda yeterince temsil ediliyor oldu-unu dflnmfl ve bu kabileleri incelediinde sanki binlerce yl nceki ilk insantoplumlarn da incelemifl olacan varsaymfltr. Binlerce yl nceki ilk toplulukla-rn nasl olduu bile tartflma konusuyken ve o toplumlara dair elimizde hibir ko-nuda kesin bilgiler yokken bugn yaflamakta olan bir kabilenin onlar temsil edi-yor olabileceini dflnmek, dorusu bilimsel adan ciddi skntldr. Durkheimin alflmalarna yn veren varsaymlar flyle sralanabilir. 1. Dinin enilkel toplumlarda da bulunan temel bir flekli vardr ve ilk ortaya ktnda nasl isebu flekil bugnk ilkel kabilelerde de ayn flekliyle bulunabilir. O yzden de Avus-tralya kabileleri arasnda yaflamakta olan din binlerce yl nce dinin ilk ortaya k-tnda yaflayan dinle ayndr. 2. Din toplumlarn geliflmesine paralel olarak basit-ten karmafla, ok tanrllktan tek tanrcla doru bir evrim geirir/geirmifltir. 3.Din, basite insan tarafndan ve toplumsal bir ifllevi yerine getirmek zere uydu-rulmufltur. Durkheim, her toplumda bulunuyor olmasndan hareketle bu ifllevintoplum iin ok nemli ve evrensel nitelikli olduunu kabul eder. Ancak bu ka-bul, dinin sonuta uydurulmufl olduunu dflnmesine engel deildir. Aslnda bu-rada Durkheimin dinin kkenine dair yaklaflm dier pozitivist gelenekten gelenann dflnr ve sosyologlarnkini tekrarlamaktadr. Durkheimin da Marxn da gzlemini yapmakta olduklar dinsel olgularn ifllev-leri hakknda sylediklerine ilk anda itiraz edilmeyebilir. nk kendi teorik yak-laflmlarn dorulayacak kadar ampirik veriye dayanabilirler. Dinin belli pratikler-de gerekten iktidarlar meflrulafltran bir ideolojik ara olarak kullanm da yaygn-dr. Ayrca dinin toplumsal btnl salamak gibi baz ifllevlerine deinilebilir.stelik baz rneklerde belli dinsel inanlarn uydurulmasna da tank olunabilir.Oysa btn bunlar dinin ilk kkeninin ne olduuna dair bu kadar kesin konuflma-ya imkn vermez. nk din fikrinin ilk defa btn insanln aklna nasl gelmiflolduunu bugnden bilimsel bir yolla tespit etmenin imkn yoktur. Bugn baz il-kel kabilelerde dinin yaflanma biimi dinin gemiflteki btn rneklerde byle ya-flanmfl veya byle domufl olmasn da gstermez. Nasl bugn ilkel kabilelerle efl-zamanl olarak alabildiine geliflmifl medeniyetler rneklerini beraber sergiliyorlar-sa gemiflte de en ilkel sanlan dinsel biimlerle efl zamanl olarak daha medeni ve-ya karmaflk versiyonlar da ortaya konulmufl. Dahas ok ilkel saylabilecek baztoplumlarda yine tek tanrl dinsel inanlarn varl da gsterilebilir. Tek tanrldinsel pratiin tarihi de ok eski zamanlara gtrlebilecei gibi baz tektanrldinlerin ksa bir sre iinde pagan bir kltre doru farkl bir deiflim yafladklarda grlmfltr. rnein, Hristiyanlk ilk ortaya ktnda tam ikonoklazmik (putkrcl, heykel karfltl) bir vurguya sahip olduu hlde ksa bir sre iinde n-ce teslis inanc arkasndan da kutsallafltrlmfl saysz figrn yeflermesine imknveren bir genifllii benimsemifltir. Demek ki dinlerin kkeninin ok tanrl olduuve dinlerin tek tanrl bir dine doru bir evrim geiriyor olduu dflncesi basit bir64 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlarevrimci tarih anlayfln temel almaktan kaynaklanmaktadr. Oysa bu temel varsay-mn kendisi sorunludur. lk dinsel tecrbenin nasl yaflanmfl olabileceine dairgzlem ve deneye dayal modern bilimin syleyebilecei fazla bir fley yoktur.Dinin ilk kez ortaya kt zamanlar veya nedenleri bugnk ilkel rneklerden yola ka-rak ne lde bilebiliriz?Din Sosyolojisi ve Din Sosyoloji FarkDin sosyolojisi, dinin bir toplumsal kurum olarak toplumdaki roln ve etkisini in-celemeye alflan bir bilim daldr. Dinin sosyolojik bir kurum olduu yani dnya-nn her yanndaki btn toplumlarda mutlaka var olduu zerinde uzlafllmfl birtespittir. Dinin flu veya bu flekilde olmas, flu veya bu ierie sahip olmas buradanemli deildir. Toplumlarda paylafllan belli bir kutsallk inanc ve bu kutsallk et-rafnda paylafllmfl bir uygulamalar alan varsa sosyoloji iin ilgiye veya kayda de-er bir din olgusu da var demektir. Sosyolojinin grevi paylafllan bu kutsallklarntoplumda ne lde etkili olduu, toplumu bir arada tutma veya baflka toplumla-ra dair ne tr alglar rettii ve bu alglardan ne tr toplumsal dayanflma veya a-tflmalarn ortaya ktn tespit etmeye alflmaktr. Bunun yan sra, din sosyolo-jisinin grevi bu asgari hliyle tespit edilen din olgusunun dier sosyolojik kurum-larla olan etkileflimlerini de incelemektedir. Din inan veya davranfllar ekonomi-ye nasl etki eder? Ekonomik geliflmeye etkileri olumlu mu yoksa olumsuz mudur?etki eder. Ekonomik iliflkilerde Protestanlkta veya Yahudilikte olduu gibi rasyo-nel davranfl besleyerek sermaye birikimine mi yol aar, yoksa tamamen irrasyo-nel bir flekilde insanlar her trl dnyevi etkinlikten uzak durmaya m yneltir?Dahas ekonomik iliflkiler mi kendine zg bir dinsellik yaratr yoksa din mi eko-nomik iliflkilere gerek anlamda yn verir? Yan sra bir sosyolojik kurum olarakne tr bir ailenin oluflumuna ne lde yn verir? Aile toplumun biyolojik yenidenretimini salayan temel bir sosyolojik kurumdur. Bu kurumu ayakta tutan, flekil-lendiren deerlerin oluflumunda dinin etkisi nedir veya din inanlarn nesildennesile aktarlmasnda aile kurumunun rol nedir? Dier sosyolojik kurumlardan si-yasetle din arasndaki iliflki de her zaman din sosyolojisinin nemli konularndanbirisi olmufltur. Teokrasi, laiklik veya din devlet iliflkilerine dair dier kombinas-yonlar da din sosyolojisinin nemli konularndandr. Demokratik siyasete katlm-da bulunan vatandafllarn davranfllarnda din inan veya cemaatleflmelerinin etki-si de din sosyolojisi asndan her zaman nemsenen konulardan olmufltur. Birbaflka sosyolojik kurum olarak eitim ile din arasndaki iliflkiden de din sosyoloji-sinin ilgilenecei bir dizi soru retilebilir. Dinin kendisinin eitim rol veya eitimihtiyac olduu aktr. Hem dinin yeni nesillere geleneksel bilginin aktarlmasndaoynad rol hem de dinin kendi srekliliini salayabilmek iin ierdii eitim bo-yutu din sosyolojisinin nemli konularndandr.Btn bu sorular bir sosyolojik kurum olarak dinin dier sosyolojik kurumlar-la (ekonomi, aile, siyaset, eitim) olan iliflkilerine dair sorulardr. Din sosyolojisi,din kurumunun dier sosyolojik kurumlarla olan iliflkisini, dinsel davranflla diersosyolojik davranfllar arasndaki iliflkiyi anlamaya ve aklamaya alflan sosyoloji-nin bir alt disiplinidir. Btn bu aklamalar yaparken din sosyolojisi inceledii di-n davranfln doruluu veya yanlfll hakknda bir yargda bulunmaz. Amachangi dinsel davranfln doru veya hangisinin yanlfl olduunu anlatmak deil,belli dinsel anlayfllar ile belli sosyal geliflmeler arasnda ne trden bir iliflki oldu-unu bulmaya alflmaktr. 653. nite - DinS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T2Oysa din sosyoloji, sosyolojiyi dinin veya belli bir dinin perspektifinden ele al-maktr. Buna gre sz konusu dinin nasl bir toplum yaps nerdii, kurumlar ara-sndaki iliflkilerin nasl olmas gerektiine dair tespitlerinden ziyade nerileri te-mellendirilmeye alfllr. Burada sz konusu dinin iinden, o dinin hakikat iddiala-rna inanlmfl olarak yola klr. Hristiyan teolojisi ile sosyoloji arasnda, byle biriliflki olmufltur. Kilise; Hristiyanln gl, ahlakl ve Hristiyan bir toplum olufl-turma konusunda sosyolojinin verilerinden nasl yararlanlabileceini arafltrr. Ay-n zamanda Hristiyanln referans kaynaklarnda nasl bir toplum ve toplumsaldeiflim modelinin karsanabileceine dair baz arafltrmalar da yaplmfltr. Hris-tiyanln toplumsal btnl, dayanflmay ve barfl salama konusunda ierdiiahlaki unsurlara vurgu yaplr. Hristiyanln nemsedii aile kurumunun toplum-daki olumlu ifllevlerine vurgu yaplmas ayn zamanda din bir sosyolojinin de te-mel ncelikleri arasndadr. Protestanln ekonomik bir geliflme olarak kapitaliz-min gelifliminde oynad role dikkat ekilmesi bir tr Protestanlk gzellemesi ola-rak okunmufltur. Benzer bir tartflma slam sosyolojisi iin de geerlidir. Kuran- Kerimde top-lumsal deiflimin tarzna ve kurallarna dair ok nemli tespitler vardr. Bu tespit-lerden yola klarak slamn toplumsal deiflim iin kendine zg bir teorisininbulunduu zerinde durulmufltur. bn Haldun (1332-1406), Kurandaki bu tarztespitlerden yola karak toplumsal deiflimi modellemifltir. Kuflkusuz o daKurandaki verileri temel, tartflmasz gerek veriler olarak almfltr, ancak o verile-rin anlafllmas ve yeniden yorumlanmas hususunda kendine zg bir kuramsal-lafltrma yapmfltr. O, sadece Kurandan okuduunu yaln hliyle aktarmamfl, ay-n zamanda onlar ok derin tarihsel gzlemlerinden derledii verilerle bir aradadflnp karmlara varmfltr. bn Haldunun Mukaddime isimli kitab aslnda bir bretler Kitab olarak tasar-lad tarihin yntem bilgisini ieren giriflidir. Bu kitap tarihte en erken sosyolojikmetinler arasnda yer almakla birlikte hareket noktas byk lde slam dinin-den esinlenmifl temel kabullerdir. Bu durumda din sosyolojisi ile din sosyoloji ara-sndaki ayrmn da yaplmasnn kolay olmad gl rneklerin olduunun ennemli kantn oluflturuyor. 66 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 3.5bn Haldun, Tunusta domufl ve hayat boyunca Fas,Grnata, Cezayir, Msrda deiflik devlet grevlerindebulunmufl ve bu grevleri dolaysyla devlet hakkndagl gzlemler yapmfl bir tarihi. Sosyolojinin birdisiplin olarak adnn bile konmad bir tarihte yaflamflolsa da tarihi yapma tarz dolaysyla dnyadaki ilksosyolog olarak nitelenmeyi hak etmektedir. Gerekten debaflta temel eseri Mukaddime olmak zere dierkitaplarnda da gelifltirdii yaklaflmlar bugn detoplumsal deiflimi anlamak iin nemli bir erevesunmaktadr.Dinin Sosyolojik ncelemesi: Metodoloji TartflmasMetodoloji her zaman bir fleyin aslna en uygun bilgiyi elde etmenin yolunu ifadeeder. Sosyolojik metodolojide, din olgusunun toplumdaki etkilerini, insanlar iinanlamn geree en yakn flekilde zmlemek hedeflenir. Metodoloji elefltirisi debelli bir yntemin bize belirli bir konudaki bilgiyi yeterince verip verememesiyle il-gilenir. Bir anket sorusuna verilen cevaplar grnflte sosyolojik bir zmlemeiin bir veri salar, ancak ankette yanlfl sorulmufl bir soru yanlfl ynlendirerek yan-lfl cevaplarn ortaya kmasna da yol aabilir. Ayrca arafltrlan konuyla ilgili ola-rak anketin uygun bir veri salamayaca da dflnlebilir. Derinlemesine mlakat,odak grup alflmalar, katlmc gzlem gibi yollar din sosyolojisi alflmalar iinoka baflvurulmas gereken yollardr. Din ile belli sosyal olgular arasndaki iliflki-leri anlamak nemli olduundan dinin etkisinin nasl ortaya ktn tespit etmekok nemlidir. Bu da insanlarn olaylara hangi anlam kodlaryla baktklarn tespitetmekle bafllar. Yani insanlarn zihinlerinde yafladklar olaylarla ilgili anlam kodla-rnn ne olduu ve hangi duygularla ne tr davranfllar yapmaya yneldiklerini tes-pit etmek nemlidir. Bu da tmdengelimsel baz yarglarla insanlarn davranfllarhakknda karar vermekten ziyade insanlarn zihinlerini anlamay gerektiriyor.Pozitivist yaklaflmlar din hakknda nceden baz yarglara sahiptir. Dinin kke-ni ve toplumdaki ifllevine dair nceden benimsenmifl yaklaflmlardan yola karakbtn dinler hakknda aklamalar yapmaya giriflildiinde insanlarn zihinlerindenneyi ne flekilde tasarladklaryla ilgilenmenin gerei olmuyor. Marksist bir bakflasndansa, din bir styap kurumu olduu iin onu anlamak iin ona bakmak bi-le gereksizdir. Varolan retim ve paylaflm iliflkilerine bakarak bu iliflkilerin naslbir din kurumu gerektirdii karsanabilir. fiu veya bu retim sistemi iinde varo-lan din kurumunun da naslsa o retim sistemiyle uyumlu ve onun bir sonucu ol-duu varsaymyla dine dair doru drst bir merak bile gereksiz grlebilir. Ak-tr ki, bu da bir metodoloji sorunudur. Dine belli teorik varsaymlardan hareketleaklamac bir yolla yaklaflrken aktrlerin kendi eylemleri hakkndaki niyetleri ve-ya anlam kodlar genellikle ihmal edilir. Oysa bu niyetler ve aklamalar ok nem-lidir ve insanlarn belli olaylara katlrken hangi niyet ve motivasyonla hareket et-tiklerini gsterir. Sonuta din olgusunun arln ve etkisini teflhis ve tespit etme-nin yolu budur. Dini incelemenin bir yolu olarak bir din cemaatinin referans ald metinleri in-celemek de ska baflvurulan bir yoldur. Oysa bu yol o dinin teorik veya doktrintemelini verse de iflin sosyolojik yansmalar hususunda her zaman salkl bir so-nu vermez. Bir dinin referans metnini insanlarn sosyolog gibi anlamalarnn nebir zorunluluu ne de bir garantisi vardr. Ayrca bir dine mensup olan insanlar herzaman o referansa mracaat etmiyor olabilir, edince de farkl yorumluyor olabilir-ler. O yzden bir din cemaatinin mensuplar ayn kitab yorumlarken ok farkl yo-rumlarla birbirlerinden farkl pratikler ortaya koyabilir. Bu durumda dinin referanskitabndan yola karak o dinin sosyolojisi yaplamaz. Kuflkusuz dinin referans ki-tab o dine mensup olanlarn o referans kitabndan en kadar etkilendii hususun-da da bir fikir verebilir, ama Sosyoloji referans alnan kitaplar zerinde bir incele-meden ziyade o dine mensup olan insanlarn zihinlerinde her fleyi nasl alglaypyorumladklaryla ilgilenir. Bu alg ve yoruma referans alnan kitap hakkndaki ba-kfllar da dahildir. Dine mensup olanlar arasnda o referans metinler hakknda dafarkl alg, yorum veya ilgi olabilir. Sosyoloji, rnein slama iliflkin bir sosyolojiyaparken slam dininin temel metinlerinde neyin nasl tanmlandndan ziyade,673. nite - Dinbu tanmlarn insanlar tarafndan ne lde benimsendii ve baz eylemleri ne l-de belirlediinden hareket eder. O yzden sosyolojinin doru slam veya s-lamn dorusu gibi bir endiflesi yoktur. Bu sosyoloji yapan birinin ayn zamandabyle bir endiflesi olamayacan gstermez. Sadece yntemsel olarak iki ifli birbi-rinden ayrt etmenin gerekliliini syler. Ksacas dinin sosyolojik incelemesi yap-lrken aslolan o dinin belli bir dnemde belli insanlar tarafndan nasl anlafllp oanlama fleklinden nasl bir pratik ortaya ktdr.Bir Sosyal Aktr Olarak Din ve Din nanlarSosyoloji sosyal aktrlerin, yani insanlarn birbirleriyle etkileflimlerini, bu etkile-flimler sonucunda ortaya kardklar sosyal olay ve olgular ele alr. Bir kiflininkendi baflna yapt ve sadece kendisini ilgilendiren, kendi bireyselliiyle snrlakalan bir davranfl genellikle sosyal bir davranfl olarak nitelenmez. O davranflnsosyal saylabilmesi iin baflka birinin davranflna ynelmesi ve baflka insanlarlabir etkileflim iinde olmas gerekli grlr. Bu konuda tartflmalar var olsa da sos-yolojik davranfln kabaca snrlarn bu esas erevesinde grebiliriz. Bu durumdabir kiflinin hi kimseyi ilgilendirmeyen bir biimde kendi baflna dua etmesinin nelde sosyal bir eylem olduu sorulabilir. Tamamen bireysel snrlarda kalan budavranfln sosyolojinin konusu olmas iin ya o duann baflkalaryla da paylafllanbir ortak inanc aa karmas ya da bu dua eyleminin bir araya getirdii insan-larda yaratt sosyalleflmeyi iflaret etmesi gerekiyor. Her iki durumda insanlar ara-snda iflleyen ortak anlayfl bir dnya kurma srecini de barndrr. Dua eylemininbir anlam olduu ve bu eylem yoluyla dnyaya bir etkide bulunulabilecei ortakanlayflnn kendisi dnyaya bir etkide bulunuyordur. Topluca yaplan duann dn-yann alglanmasnda ve inflasnda zel bir etkisi vardr. Sosyal eylem sadece eylemi fiziksel olarak yapt grlen bir insan mdr, yok-sa insann infla ettii bir alan olarak kutsallklarn da bu eyleme bir katklar varsa-ylabilir mi? Bu soru aslnda daha tede Allah iin de sorulabilir. Sosyolojinin bir ko-nusu olarak sosyal eylem iin eylemi yapann ynelmesi gereken baflka bir insaneylemi gerekiyorsa insann Tanr ile kurduu iliflki sosyal bir eylem saylamaz m?Dahas insann etkisine inand ve bu yolla etkisine cevap verdii bir inan konu-su olarak Tanr sosyolojik anlamda bir sosyal aktr saylabilir mi? Allaha inanan birinsan iin kuflkusuz bu soru anlamsz hatta yanlfl bir sorudur. Allah tabii ki her fle-yi belirliyordur ve her fleyin mutlak failidir. Ancak burada bahsettiimiz bu deil,sosyolojik bir arafltrmada tespit edilmek zere, Allahn eylemidir. Marksist adanbakldnda Allah veya genel olarak din inan ve tasavvurlarn insan eylemi ze-rinde bir etkisi vardr ama bu etki zaten ekonomik retim iliflkilerinin bir trevi ola-68 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 3.6Topluca yaplanduann dnyannalglanmasndazel bir etkisivardr.rak styapsal bir etkidir. Yani insan zaten kendi yaratmfl olduu tanrnn etkisi al-tna girer. nsan retimi olan bir fleyin (emek veya dflncenin) insan etkileyecekbir noktaya gelmesi yabanclaflmann bir baflka rneini ortaya koyar.Dorusu sosyolojik anlamda farkl Allah d-flncelerinin insanlarn hayatlar zerindefarkl etkileri oluyor. Farkl din inanlar fark-l eylem tarzlarn ortaya karabiliyor. Bu di-n inancn insan hayat zerindeki etkisinigsteriyor. Sonuta din inanc benimseyerekinsanlar kendileri aktif bir tercih yapyor ola-bilir. Ancak ortalkta fiziksel olarak bulunma-yan ama varl insanlarn benimsedikleriinanla flekillenen tanr, tam da benimsenenflekline uygun olarak da insanlar etkisi altnaalr. rnein, dnyada olup biten her fleyi in-sana hi bir seme gc vermeksizin Tan-rnn yarattn dflnen insanlarda bir trkaderci, muhafazakar ve sac davranfl tarzhakim olur. nk olup bitenlerde naslsa biretkileri olmayacaklarn dflndklerinden,olup biten her fleyin tanrnn bir takdiri olduu inancyla hi bir fleye itiraz etme-meyi doru sayarlar. Oysa Allahn insanlara hem seme gc vermifl olduunu veyaplan her fleyden de sorumlu tutacan, bu sorumluluu yerine getirmeyenleride cezalandracan dflnenlerden sosyal hayata daha aktif bir katlm beklene-bilir. Baz toplumlarn geliflmifllik seviyesi o yzden dorudan tanr veya din anla-yfllarna balanabiliyor. Bugn Trkiyenin kendine zg bir slam anlayflnn olduu ve bunun slam dnyasnda-ki dier lkelere nazaran onu daha avantajl kldn ne lde syleyebiliriz?KLASK SOSYOLOJ TEORLERNDE DN Klasik sosyoloji teorisyenleri iin dinin yeri, ifllevi ve konumu konusu ok zel biryere sahiptir. Yukarda dinin kkenine dair aklamalaryla bu dflnrlerin ak-lamalarnn sadece bir ynne iflaret etmifl olduk. Oysa bu dflnrlerin din hak-kndaki grflleri dinin kkenini aklamaktan ibaret olmamfltr. Sonuta dinintoplumsal hayatta oynad role dair bu dflnrlerin her biri kendine zg teori-leri iinde bir aklamaya sahiptir. Klasik sosyologlardan bahsederken sosyolojininbir disiplin olarak teflekkl ettii anlardan itibaren, her biri kendi sosyolojik ere-velerini oluflturmufl sosyologlardan bahsediyoruz. Yoksa bilmemiz gerekir ki Ay-dnlanma Dnemi dflnrlerinin hemen hepsinin dine dair bir bakfllar vardr.Toplum filozoflarndan Jean-Jacques Rousseau, John Locke ve Thomas HobbesdanMontesquieu ve Alexis de Tacquevilleye ve Vico, Newton, Hume, Spinoza, Leib-niz, Kant ve Hegele kadar btn byk felsefecilerin dine dair aklamalar olmufl-tur. Burada dinin btn bu felsefeciler iin ne anlam ifade ettiinden ziyade bir di-siplin olarak din sosyolojisini flekillendiren sosyologlarn grfllerini baz alyoruz. 693. nite - DinResim 3.7Tanr veya dinsonuta insannzihninde veyakalbinde olan birkonu olsa da insandavranfllarzerinde enazndan bu yollada olsa bir aktrolarak etkidebulunmaktadr.S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T3Auguste Comte: Bir Hurafe Olarak Dinden Evrensel BilimDinine Comteun din hakkndaki grflleri ok karmaflktr. Dinsel dflnceyi ilkel zaman-lardaki insanlk durumuna zg bir cehalete balamfl ve bilgi seviyesinin artflorannda afllacak bir evre olarak grmfl olduu hlde Comteun kendisinin bilim-sel dnemlere zg bir din infla etme yoluna gitmifl olmas da ilgintir. Bu yollaComte, aslnda dinin bir hurafe ve uydurma olduunu dflnse de bunun ayn za-manda toplum iin ifllevsel ynleri olan bir gereklilik olduunu da kabul etmiflolur. Comte bu dflnceden hareketle bilimsel bir ada, toplum iin daha fayda-l, an ruhuna uygun bir din gelifltirme yolunu deneyerek bir insanlk dini ta-sarlad. Gelifltirdii dinin terminolojisi aslnda Hristiyanln kavramlarn taklitediyordu. Yce Varlk, Byk Fetifl ve Byk Orta fleklinde ifade ettii bir tr tes-lis dflncesi gelifltirdi. Bilimsel dflnceye dayal olaca olduu iin evrenselliive kesinlii ispatlanmfl olaca beklenen bu insanlk dinine bir de ilmihl yazd. Aslnda Comteun bu din kurma giriflimi ile din hakkndaki genel grfllerini birarada almak lazm. Bu durumda Comteun dinin toplumda oynad olumlu ifllev-lerine inand ama bu ifllevine ramen dinin insan zihni tarafndan uydurulmufl birhurafe olduu inancnda olduunu gsteriyor. Gemiflte uydurulmufl ve olumsuzifllevleri de olan dinlere karfllk, gelecein bilim insanna hizmet edecek, onundnyasna denk dflecek uygun bir din gelifltirmek pekla iyi olabilirdi. Bu dininkiliseleri niversiteler ve okullar, rahipleri ise bilim adamlar olacakt. Karl Marx: Bir Yanlfl Bilin ve Kalpsiz Bir Dnyann KalbiOlarak Din Marxn din hakkndaki grflleri onun toplumsal yap hakkndaki genel grflle-riyle tutarl bir grnm sergiler. Bu grfle gre dinin gerek bir varl yoktur, ol-sa olsa maddi dnyann arptlmfl bir yansmasdr ve toplumdaki ifllevi de bu te-mel varsayma gre deerlendirilmelidir. Toplumsal yapnn temeline retim iliflki-lerini, yani maddi-ekonomik altyapy koyunca dinin de bunun bir trevi olan di-er birok styapsal kurumlarn yan sra bir baml deiflken gibi deerlendiril-mesi kanlmaz olmufltur. Ancak muhtemelen dier styapsal kurumlardan birazdaha farkl olarak din hakkndaki temel varsaym, yukarda da belirttiimiz gibi,dine iliflkin her fleyin tamamen insan zihninin bir rn olduudur. O yzden He-gelin Hukuk Felsefesini Elefltiriye Katk isimli meflhur eserinde din elefltirisinin Al-manyada tamamlanmfl ve geride kalmfl olduunu sylemiflse de o bu elefltiriyidaha da ileriye gtrmfltr. Almanyadaki din elefltirisinden kast Ludwing Feuer-bachn din elefltirisidir. Feuerbach da dinin insan zihninin bir rn olduunu sa-vunmufl ama bu retimin insann yaflad tarihsel flartlarda kendisine teselli hattag veren bir imge olarak yani bir bakma toplumsal hayatta bir ifllevsellii olmakzere dini yaratmfl olduunu anlatmflt. Buraya kadar, yani dinin insan zihnininbir tasarm olduu dflncesi Marxa yeter grnmfl, sonrasnda bu retimin ma-hiyeti zerine kendi elefltirisini katmfltr. Bu dorultuda Marx, dinin bireysel deil toplumsal bir rn olduunu ve burnn de yanlfl ve aldatc bir dnya oluflturduunu anlatr. Bu yanlfl ve aldatcdnya tpk ideoloji gibi egemenlerin karna hizmet eder, egemenlerin kurduudnyann yeniden retilmesine katkda bulunur. Bu yanyla din egemen dzeninsrdrlebilmesi iin gerekli ideolojik destei, bu dzenin yaralad ve konumla-r gerei isyan noktasna gelebilecek insanlara gerekli teselliyi ve huzuru yatfltr-70 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlarc bir afyonla, yani aldatarak verir. inde bulunulan gerek dnyadan farkl fan-tastik bir dnya kurarak yanlfl bir dnya bilinci kurar. Bu hliyle arpk da olsagerekliin rettii bir yansmadr din. Ama Marxa gre dine karfl mcadeleyidorudan dine yneltmek de gereksizdir. nk aslolan onu bu hliyle yanstma-sn salayan maddi gereklii, yani retim iliflkilerini deifltirmektir. Altyapy de-ifltirmeden sadece styap zerinde yaplacak bir deiflikliin kalc olma flansyoktur.Ksacas Marx, dine hem bir styap kurumu olarak hem de ideoloji olarak yak-laflmfl, her iki yaklaflmnda da dinin bir insan kuruntusu olduunda srar etmifltir.Tamamen kuruntu olan bir inan ve ideoloji zamanla insanlar nasl bu kadar etkisialtna alabilir? Marx, dinin insan zihninden yola karak zamanla insanlar etkisi alt-na almasn yabanclaflma teorisine uygun olarak aklar. Nasl insan emei kapitaliz-me art-deeri taflyarak kendine yabanclaflan ve kendisini ezen-smren bir sistemkuruyorsa din de benzer bir yabanclaflma srecinin sonucunda insan kuflatr.Marxn dini bir afyon olarak niteleyen szleri 20. yzylda dindar marksistlerarasnda farkl yorumlara almfltr. zellikle Latin Amerika ve talyadaki Hristi-yan-Marksist ittifaklar bu tr yorumlara yklenmifltir. Bu hareketler iin dine okak cephe almfl olan Marxn szlerinin elveriflli bir yorumu zorlamalardan kurtu-lamamfl, nihayetinde Marxn dine atfettii afyon nitelemesinin bir metafor olarakayn zamanda tedavi edici anlamna dikkat ekilmifltir. Buna gre afyon niteleme-si dini aflalayan bir fley deil aksine rahatlatan, tedavi eden bir ila boyutuna vur-gu yapan bir niteleme olarak anlafllabilir ki Marxn zamannda afyonun bu anla-mnn daha baskn olduu bile dflnlmfltr. Oysa Marxn dinle ilgili teorik yak-laflmlar dinin kkenine dair kesin bir yarg ierdiinden, hem dindar hem Marxistolmann yolu Marxn bu yaklaflmlaryla daha elefltirel bir hesaplaflmadan gemekzorundadr. Marxn din konusundaki yaklaflmlar din sosyolojisinin ihtiyalarntam olarak karfllamaktan uzak olmufltur. Dini hayatn baz rneklerini kuflkusuzaklamakta, hatta anlamakta yardmc olsa da btn din olgusunu anlamamzsalayacak bir teorik ereve sunamamfltr. Din egemen snflara hizmet eden bir ideoloji midir yoksa yoksul kitlelerin duygularn veisyanlarn dillendirmenin bir arac mdr? Gncel rneklerle aklaynz.mile Durkheim: Toplumsal Yapfltrc Olarak DinDin sosyolojisinin gerek anlamda erevesi belirlenmifl bir disiplin olarak ilk de-fa Durkheim tarafndan uygulanmfl olduu rahatlkla sylenebilir. ncelikle dinolgusunu btn boyutlaryla anlamaya alflmfl ve onun toplumdaki roln, ifllevi-ni ampirik yntemlere dayanan yaklaflmyla aklamaya alflmfltr. Dinin ifllevihakknda alabildiine nesnel gzlemlere dayanarak karmlarda bulunmaya alfl-mflsa da bu onun dine olan ilgisinin tamamen deerlerden bamsz olduu anla-mna gelmez. Durkheim, zelde Fransada ve genelde Avrupada yaflanmakta olan713. nite - DinKarl Marx (1818-1883) Almanyada, avukat bir babann olu olarak dodu. 1841dedoktorasn tamamlad. Sonraki yllarda Brksel, Kln ve Paris de bulunan Marx Pa-riste Friedreich Engels ile devrimci gruplara katld, burada 1848 ylnda meflhur Ko-mnist Manifestosunu yazd. En nemli eseri ise Kapitaldir. Marxn din konusun-daki alflmalar flu kitaplarnda arlkl olarak yer almfltr: Hegelin Hukuk Felsefe-sini Elefltiriye Katk, Alman deolojisi, Feuerbach zerine Tezler ve KapitalS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T4byk paralanma dnemini kendilerine dert edinen ve bu paralanmadan bir b-tnleflme forml veya harc retmeye alflan toplum dflnrleri evresinde ye-tiflmifltir. Durkheimn din alflmalar o yzden toplumsal btnl hedefleyenarasalc bir yaklaflm da iinde barndrr. Yani dini toplumsal btnln salan-masnda ve srdrlmesinde en gl yapfltrc (tutkal veya imento) olarak g-ryor ve bu ifllevinin srdrlmesine olumlu bakyordu. Dinin bu olumlu ifllevineolan inanc, yukarda da belirttiimiz gibi, dier pozitivist adafllar gibi dinin so-nuta insan zihninin bir rn olduu dflncesinden de alkoymuyordu. HattaDurkheim btn dinlerin kkeninin bir olduunu ve dnyada var olan btn din-lerin belli bir tarihsel geliflimin deiflik evrelerine gre flekillendiini dflnd. Bu noktada Comteun evrimci dflncesini dinin tarihi iin paylaflt ve dinlerinbasit mekanik toplumdan karmaflk organik topluma doru evrildike paralel ola-rak karmaflklaflp gelifltiini dflnd. Ancak modern dnyada organik yapya do-ru gelifltike farkllaflan ve giderek paralanma eilimine giren toplumsal yapy birarada tutan dinde de kayg verici bir gevfleme bafl gstermifltir. Bu da dinin eskidenolduu gibi toplumu bir arada tutan bir tutkal ifllevini yerine getirmeyi zorlafltrmfl-tr. Sanayi toplumu farkl kltrlere ve inanlara sahip bir ok insan bir araya getir-mifltir. Daha nce homojen bir evrede yaflamakta olan ve bundan dolay beraberyaflad insanlarla ayn anlam dnyasn paylaflan modern insan flehirde kendiinancn hi tanmayan, o inanlara karfl tamamen kaytsz insanlarla karfllafltkakendi inanlarna olan ballnda bir gvensizlik hissi oluflmaya bafllamfltr. Durk-heimin anomie dedii bu oluflum sanayi sonucu oluflan kentlerin tipik zelliidir.Bu ortam paylafllan normlarn zayflamas anlamna gelir. Bireyleflme ve ortak de-erlere ballktaki gevfleme toplumda ciddi sorunlara yol amaktadr. Durkheiminmeflhur eseri ntihar, dini inanlarn bu flekilde zayflamas ile intihar oranlarnn ar-tfl arasnda da anlaml bir iliflkinin var olduunu vulgular. Ayn flekilde grece bi-reysellii teflvik eden bir din olarak Protestanlarn daha fazla yaflad lkelerde decemaat deerlerini daha fazla nemseyen Katoliklie nazaran daha fazla intihar va-kasnn yaflandn tespit eder. O yzden Durkheimin dinle ilgili alflmalar da tp-k intihar ile ilgili alflmalar gibi toplumsal btnlk ve dzen gibi pratik sorunla-ra bir zm arayflnca ynlendirilmifltir. Kuru akademik alflmalar olmaktan te,gerek bir sorunun zmne odaklanan alflmalardr. Yapsalc-ifllevselci dflncenin en nemli ismi saylan Durkheim, toplumu birorganizma olarak dflnmfl ve her toplumsal kurum veya birimin bu yapda birifllevi yerine getirdiini belirtmifltir. Dinin de ifllevi toplumu bir arada tutmak, top-lumu kaynafltrmaktr. Bu ifllev iin imento veya tutkal gibi metaforlar kullanlmfl-tr. Ancak Durkheim sonras ifllevselciler dinin grd bu ifllevin ne trden bir ifl-lev olduu konusunda Durkheim kadar emin olamamfltr. Robert K. Merton, rne-in, bir ifllevi yerine getiren herhangi bir kurum veya birimin bunu hangi lekte-ki bir toplum iin yerine getirdiini sormufltur. zellikle din sz konusu olduun-da belli lekteki bir toplumsal oluflum iin tutkal veya yapfltrc ifllevini yerinegetirdii hlde bir baflka lekteki bir toplumsal oluflumda toplumsal gruplar bir-biriyle atfltran ve o toplumu bir arada tutmak yerine blen bir etki yapabilmek-tedir. O durumda dinin ifllevsel deil ifllev-bozma (disfunctional) etkisi daha arbasmaktadr. Yine de bu atflma ortamnda bile dinin belli lekteki grubu bir ara-da tutma ifllevi daha fazla alflmaktadr. nk grup atflmalar grubun dayanfl-masn ve grup bilincini canl tutar. 72 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarMax Weber: Anlaml Sosyal Eylem ve Motivasyon OlarakDinYorumlamac sosyolojinin ilk ve en nemli ismi olan Weberin din sosyolojisi ileilgili ok zel ve gl alflmalar vardr. Onun dine dair yaklaflm sosyal eylemhakkndaki tanmyla tutarldr. Sosyolojinin bafllca roln sosyal eylemin yorum-lanmas ve anlafllmas olduunu syleyen Webere gre sosyal eylem de anlam-l eylemden ibarettir. nsan btn eylemlerini bir anlam atfederek yapan bir varlk-tr. O yzden yemek yemek, imek gibi en temel befleri hareketlerini bile hayvan-lardan farkl olarak kendi kltrel farklln, yani anlamn atfederek yapar. Oyzden yemek yeme adab veya davranfllar her kltrde deiflir. Byle oluncasosyolojinin de temel grevi eylemleri yapan insanlarn kendi yaptklar hareketle-ri hakkndaki niyetlerini, anlamlarn veya tanmlarn renmeden onlar hakkndabaz teorilerden yola karak aklama yapamayz. Bu elefltiri aklamac sosyolo-ji ile anlamac sosyoloji arasndaki bir ayrmn netleflmesine yol aarken We-berin birinci nceliinin eylemin aktrn anlamak olduu grlr.Weberin bu yaklaflmn uygulad meflhur alflmas Protestan Ahlak ve Kapi-talizmin Ruhunda Marksistlere gre basite ekonomik flartlarn bir sonucu veya t-revi olmaktan ibaret olan Protestan hareketin, aksine kapitalizmin ortaya kmasn-da etkili olan bir alflma ve ifl ahlak motivasyonu saladn keflfeder. Bu sonucaWeber kapitalizmin ilk ortaya kt yerlerin Protestanlarn youn olarak yafladyerler olduundan hareketle varr. O Protestanlarn dnyay ve kendi eylemlerininasl yorumladklarna, bizzat onlar dinleyerek kendi sosyolojik yaklaflmnn fark-n ortaya koyar. Dorusu kendisi de bir Protestan olduu iin Protestanlarn anlamdnyasn zaten yeterince tanyordur. nsanlarn doufltan gnahkr olduuna ina-nlan Hristiyanlkta bu gnahn yknden kurtulmann bir yolu olarak dnya zevk-lerine mesafeli, ileci bir hayat nerilir. Protestanlk ise bu ileyi dnya iin pozitifbir deere dnfltrmfl ve ile ekercesine ok alflmay bu ilenin bir kefaretiolarak alr. Bu anlayfln harcamakszn ok alflmay ve bu yzden bir maddi biri-kimi rettiini keffleden Weber bylece bir zihniyet dnyasnn kapitalizm gibiznde maddi veya ekonomik olan bir geliflmeye etki ettiini syler. Bylece Mark-sizmde ihmal edilen ve maddi flartlarn bir sonucu olarak geliflen zihniyet dnyas-n sosyolojik arafltrmann merkezine koyar. Weber bu yaklaflm altnda dnya din-lerini ve dinlerin farkl stat veya snflar arasndaki flekilleniflini de inceler. OnunProtestan Ahlak ve Kapitalizmin Ruhu isimli kitabnn dflnda ayr bir Din Sosyolo-jisi ve Din Sosyolojisi zerine Makalelerinin derlendii kitaplar da vardr. Bugn din arafltrmalarnn bir ou Weberin yorumlamac sosyolojisinin etki-si altnda daha kolay yaplmaktadr. Aslnda sadece din arafltrmalar iin deil, hereflit kltr arafltrmas iin Weberin bu yaklaflm olduka verimli bir erevesunmaktadr. nk insan varlyla doal olarak oluflan kltr bir anlam sistemi-dir ve bu anlam bireysel veya kolektif olarak insanlarn zihinlerinde yer almakta-dr. Onu ortaya karmak iin bizzat eylemi yapan insanlar dinleyip anlamaktanbaflka bir yol da yoktur. 733. nite - Din74 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarDinin genel geer tanmnn tesinde sosyolojiktanmn saptamak.Sosyoloji belirli bir dinin kendini veya genel ola-rak dini tanmlayflyla yetinemez. Sosyolojik ba-kfl dinsel olarak teflhis edilen davranfllarn neolduu ve bu davranfllarn bir toplumun ekono-mik, siyasi, ailevi, eitimsel ve sosyal tabakalafl-ma rntlerine nasl bir etkide bulunduu, top-lumun genel flekillenmesine, meflruiyet dzenle-rinin oluflumuna nasl bir katkda bulunduu ko-nusuyla ilgilenir. Durkheimin tanmyla din:Kutsal fleylere, yani bir kenara ayrlmfl ve ya-saklanmfl fleylere iliflkin inan ve uygulamalarnbirleflik bir sistemi olarak tanmlanabilir. Din ve Toplum iliflkisini, dinin dier toplumsalkurumlarla iliflkisini aklamak.Din kurumu dier baz toplumsal kurumlarla ol-duka iliflkilidir. Siyaset bir dnyay ve toplumuinfla giriflimi olduundan din ile yolu akflr, zi-ra genellikle dinin de byle bir iddias vardr. Di-nin iddias ile siyasetilerin iddiasnn paralel git-tii durumlarda toplum, siyasetin dinin etkisi al-tnda olduu rnekler ortaya karr. Bir doalbirlik olarak aile dinden bamsz olarak vardrancak hem aile dini etkilemifl hem de din aile-den etkilenmifltir. Dinlerin mevcut ekonomikpaylaflm iliflkilerini olduklar gibi meflrulafltrmakgibi bir ifllevi de olabilmektedir. Ayrca dinin ta-rihsel sreklilii mutlaka belli eitim rntleri-nin de ifllemesiyle salanr. Dinlerin varl glbir eitim mekanizmasnn iflleyifline dayanr.Din sosyolojisinin ortaya kfln ve dinin kke-nine dair sosyolojik teorileri aklamak ve dinsosyolojisi ile din sosyoloji arasndaki fark ayrtetmek.Din sosyolojisinin ortaya kfl genel olarak sos-yolojinin ortaya kfl ve geliflimiyle afla yukarayn tarihe sahiptir. O yzden sosyolojik bilgininkkenini bir disiplin olarak flekillenmeye baflla-d 19. yzyln ikinci yarsndan ok daha geri-lere gtrebildiimiz gibi dine ynelik sosyolojikilginin tarihini de paralel olarak ok daha eskile-re gtrebiliriz. Din sosyolojisi, dinin bir toplum-sal kurum olarak toplumdaki roln ve etkisiniincelemeye alflan bir bilim daldr. Oysa dinsosyoloji, sosyolojiyi dinin veya belli bir dininperspektifinden ele almaktr. Burada dinin iin-den, yani o dinin hakikat iddialarna inanlmflolarak yola klr.Klasik sosyolojik teorilerde dinin nasl ele alnd-n zetlemek.Klasik sosyoloji teorisyenleri iin dinin yeri, iflle-vi ve konumu konusu ok zel bir yere sahiptir.Bu dflnrlerin din hakkndaki grflleri dininkkenini aklamaktan ibaret olmamfltr. Sonu-ta dinin toplumsal hayatta oynad role dair budflnrlerin her biri kendine zg teorileri iin-de bir aklamaya sahiptir. Klasik sosyologlar-dan bahsederken sosyolojinin bir disiplin olarakteflekkl ettii anlardan itibaren, her biri kendisosyolojik erevelerini oluflturmufl Comte,Durkheim, Marx ve Weber gibi sosyologlardanbahsediyoruz. zet1NA M A 2NA M A 3NA M A 4NA M A 753. nite - Din1. Afladaki cmlelerden hangisi dinin sosyolojik y-nne vurgu yapmaz?a. Din, toplumlarn ortak bir davranfl rntsdr.b. Din, toplumun siyasi, ekonomik, eitimsel ve s-nfsal rntlerine etkide bulunabilirc. Din, meflruiyet dzeninin oluflumuna katkdabulunabilir.d. Din insanlarn bu dnya ve te dnyalar iinbir klavuzdur.e. Bireyleri bir tek ahlaki toplulukta birlefltireninan ve topluluklar dinin bir unsurudur.2. Afladakilerden hangisi Durkheimn din tanmnnunsurlar arasnda yer almaz?a. Cemaatb. Kilisec. Kutsald. Birleflik inanlar ve davranfllare. Doyumluluk3. Din bir toplumsal birlefltirici olarak ifl grebildiihalde farkl dinler arasnda bir atflma etkeni olarakalflabiliyor ifadesi dinin hangi kurumla iliflkisinin birtezahrdr?a. Din-Aile liflkisib. Din-Siyaset liflkisic. Din-Ekonomi liflkisid. Din-Eitim liflkisie. Din-Hukuk liflkisi4. Dinin kkeni hakknda sunulan grfller ereve-sinde afladaki hangi efllefltirme yanlfl yaplmfltr?a. A. Comte - Din tamamen insann kendi uydur-masyla ortaya kmfltr.b. K. Marx - Din, bir styap kurumu olarak insan-larca yaratlmfl bir olgudur.c. Durkheim - Din basite insan tarafndan ve top-lumsal bir ifllevi yerine getirmek zere uydurul-mufltur.d. F. Engels - nsan, dini infla eder.e. L. Feuerbach - Tanr, bir ihtiya olarak insan ta-rafndan yaratlmfltr.5. Din ve dini inanlar bir sosyal aktr olarak nasl te-zahr eder?a. Bir dindar insann yatana yatarken dua oku-mas fleklindeb. Bir Hristiyann gnah karmas fleklindec. Bir Yahudinin alama duvarndaki ayini fleklinded. Yarn lecekmifl gibi vecd ile ibadet etmekfleklindee. Hi lmeyecekmifl gibi dnya iin alflmakfleklinde6. Afladakilerden hangisi Karl Marxn din hakknda-ki grflleri arasnda yer almaz?a. Din, sosyal olaylara etki eden bir anlam sistemidir.b. Din, maddi dnyann arptlmfl bir yansmasdr.c. Din maddi retim flekillerinin bir sonucu olarakflekillenmifltir.d. Din, halklarn afyonudur.e. Dinin insanlar etkisi altna almas yabanclafl-ma ile olmufltur.7. Afladaki nermelerden hangisi mile Durkhemindin grfl ile badaflmaktadr?a. Din, kkeni bilinemeyen bir olgudur.b. Din olgusu, herhangi bir metodoloji ile akla-namaz.c. Din, sosyolojik deil psikolojik bir olgudur.d. Din toplumsal btnleflme iin bir yapfltrcdr.e. Dinin kkenleri ve ifllevleri birbirinden farkldr.8. Dini, anlaml bir sosyal eylem ve motivasyon olarakaklayan Weberin din teorisi dikkate alndnda afla-daki nermelerden hangisi yanlfltr?a. Davranfllarn arkasnda yatan niyet ve anlamlarbir sosyolojik arafltrma iin esastr.b. Kapitalizmin geliflmesi Protestanln ortaya k-masn salamfltr.c. Maddi flartlarn oluflturduu zihniyet dnyassosyolojik arafltrmann merkezinde yer alr.d. Protestan Hareket, ifl ahlak motivasyonu salar.e. Protestan Ahlak, kapitalizmin ortaya kmasn-da etkilidir.Kendimizi Snayalm76 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlar9. Afladakilerden hangisi dinin, tarihsel sre ierisindeevrilerek gelifltiini ve ok tanrl dinlerden tek tanrl din-lere doru bir geliflme kaydettiini dflnmektedir?a. Tom Bottomore b. bni Haldun c. Platon d. Auguste Comte e. Pitrim Sorokin10. Dinin sosyoloji iin bir arafltrma konusu olmasnnnedenlerinden biri afladakilerden hangisidir?a. Dinin metafizik gereklerinin yaygn bir merakkonusu olmas b. Cehalete karfl korunmas iin dinin dorusunuortaya koymak c. Dinin bireyin isel dnyasyla ilgili sergilediiperformans d. Dinin bilimsel bir ierikle deerlendirilememesi e. Bireyin inan dnyasnn sosyal yaflamn etkilemesi Din SosyolojisiBundan otuz yl nce, ne sosyologlar tarafndan dininsosyal yaflamda nemli bir etken olduuna gerekennem veriliyor, ne de dinin ok byk nem taflddflnlyordu. Antropolog Anthony Wallace (1966:265) dnemin geerli anlayfln, daha sonralar flu flekil-de zetlemifltir: Dinin, evrimsel gelecei, onun sonaermesidir. Doa kanunlarna bal olmakszn doayflekillendiren doast varlk ve glere inanfl yprana-cak ve sadece ilgin bir tarih hatra haline gelecektir.Bilimsel bilginin insanlar iin giderek daha yeterli halegelmesi ve yaylmas sonucu doast glere inanflyavafl yavafl yok olmaya mahkmdur. Fakat daha son-raki on yllarda ifller nemli lde deiflmifltir. ncekidnemin seklerlii en iyi anlatan kuramclarndan biriolan Peter Berger, artk dinin krizinden, seklerliinkrizine doru bir geifl yaflandndan ve gerileyenseklerlikten bahsetmektedir (Berger, 1983, 1996). Ber-ger, ayrca, gncel olaylara iliflkin analizlerinde dinigz ard edenlerin, byk bir tehlikede olduklar so-nucuna varmaktadr (Berger, 1996: 12).Sosyologlarn, dine sosyal bir etken olarak yaklaflmadayeniden artan ilgisinin temel nedeni, onun hayat ne-mini vurgulayan kresel geliflmelerdir. Dinin akademikynden ihmal edildii dnem boyunca sosyal yaflamdasregelen toplumsal nemini gstererek sekin bilim-sel alflmalar ortaya koyan sosyologlar bulunmaktayd.Bunlara ramen, bilim dnyasnn hayrette kalp eskiseklerleflme paradigmasndan uyanmas, ancak ulusla-raras arenada yaflanan siyasi olaylarla mmkn olmufl-tur. Buradaki kritik seneler ise 1979 ve 1980dir. 1979da,Mslman militanlar fiah rann devirmifl, Ortadou veOrtadounun da tesinde pek ok blgede, militan s-lami hareketlerin yaylmasn da beraberinde getirecekolan, slami bir cumhuriyet kurmufllardr. Ayn zaman-da, kendilerini Hristiyan fundamentalistler olarak ta-nmlayan Hristiyan Sandan bir kesim Amerikan siya-setine ynelmifl -bu kifliler yarm yzyl boyunca siyasiarenada grnmemifl ve sekler hmanizm glerinekarfl ahlakl bir ounluu harekete geirme ve busuretle de yeniden bir Hristiyan Amerika oluflturma ni-yetlerini aka ilan etmifllerdir. Daha sonra 1980de,Salvador-Roma Katolik Baflpiskoposu Oscar Romero,blge kilisesini giderek artan sosyal eylemcilik ve ba-zen de yoksullarn adna baflkaldrc isyanlara teflvikeden, Latin Amerika zgrlk dini hareketindeki et-kinlii nedeniyle, suikast dzenlenerek ldrlmfltr;Okuma Paras 773. nite - DinRomero hadisesi 1970lerde karlan, iflkence edilen veldrlen on binlerce Latin Amerikal Hristiyan sosyaleylemci ierisinde sadece en ok bilinenidir... Takipeden yllar, dnyann pek ok farkl kflesinde nemlidin-temelli bir dizi hareketin ortaya kflna tank ola-caktr: Gney Afrikadaki imtiyaz-karflt hareket, DouAlmayada komnizm-karflt hareket, Birleflik Devlet-lerdeki Orta Amerika barfl hareketi. Dinin toplumsalve siyasal nemine farkl bir bakfl asyla yaklaflan sos-yologlar, ayn zamanda giderek artan bir flekilde LatinAmerikada yaylmakta olan Pentakostalizm, Dou As-yann baz blgelerinde yaylan Hristiyanlk, yeni gdalgalar ile Amerikada dinlerin ok daha btnlk ka-zanan yaps, eski-komnist Avrupann baz yerlerindeyeniden dirilen dini kimlikler vs. gibi geliflmelerin yo-unluk kazandnn da farkna varmfllardr. 1990larile birlikte, Virginia niversitesinden James D. Hunter(1991) Amerikada din temelli bir kltrler savafl ol-duunu aklyor ve Harvard niversitesinden SamuelHuntington (1996) dinsel farkllklardan kaynaklanankresel bir medeniyetler atflmasnn yaflanaca ng-rsnde bulunuyordu. Bunlar abartl saylabilirse de,temel nokta deiflmez: Din geri dnmfltr.Christian Smith - Robert D. Woodberry, Sociology of Religion,The Blackwell Companion to Sociology, Edited by Judith R.Blau, Blackwell Publishers, 2001, s. 100-114. (Kaynak: AFD 47 (2006), Say 2, s. 215-216, eviren: h-san apolu) [Yaznn tamamn http://dergiler.anka-ra.edu.tr/dergiler/37/59/568.pdf adresinden eriflerek okuya-bilirsiniz]1. d Yantnz yanlfl ise Din Nedir ve Dinin Sosyolo-jik Tanm konusunu yeniden gzden geiriniz.2. e Yantnz yanlfl ise Dinin Sosyolojik Tanmkonusunu yeniden gzden geiriniz.3. b Yantnz yanlfl ise Dinin Dier Sosyolojik Ku-rumlarla iliflkisi konusunu yeniden gzdengeiriniz.4. d Yantnz yanlfl ise Dinin Kkenine Dair Sos-yolojik Yaklaflmlar konusunu yeniden gzdengeiriniz.5. e Yantnz yanlfl ise Bir Sosyal Aktr Olarak Dinve Dini nanlar konusunu yeniden gzdengeiriniz.6. a Yantnz yanlfl ise Klasik Sosyoloji Teorile-rinde Din: Marx konusunu yeniden gzdengeiriniz.7. d Yantnz yanlfl ise Klasik Sosyoloji Teorilerin-de Din: Durkheim konusunu yeniden gzdengeiriniz.8. b Yantnz yanlfl ise Klasik Sosyoloji Teorile-rinde Din: Weber konusunu yeniden gzdengeiriniz.9. d Yantnz yanlfl ise Auguste Comte: Bir HurafeOlarak Dinden Evrensel Bilim Dinine konusu-nu yeniden gzden geiriniz.10. e Yantnz yanlfl ise Din ve Toplum liflkisi leDinin Sosyolojik ncelemesi konusunu yeni-den gzden geiriniz.Kendimizi Snayalm Yant Anahtar78 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarSra Sizde 1Toplum sosyolojik (toplumsal) kurumlardan oluflur. Bukurumlar dnyann her tarafnda bulunan ekonomi, ai-le, siyaset, din, eitim ve bofl zamanlar gibi davranflrntlerinden oluflur. Farkl toplumlarda bu kurumla-rn bazlar dierlerinden daha nde, daha belirleyiciolabilir, ama btn toplumlarda bu kurumlarn hepsibulunur. Bir bakma toplumlarn karakterini oluflturankonulardan biri de bu kurumlardan hangisinin ne l-de belirleyici olduudur. Dinin btn toplumlarda di-er kurumlar zerinde ayn etkiye sahip olduu syle-nemez. Bu konuda farkl rnekler zerinde durulabilir.Marx, Durkheim ve Weberin her birinin sosyolojik ku-rumlar kendilerine zg bir snflandrmas var ve herbirinin hangi kurumun daha belirleyici olduuna dairkendilerine zg grflleri vardr. Marx, rnein, eko-nominin btn dier kurumlar zerinde belirleyici ol-duunu ve her fleyin ona gre flekillendiini sylerkendinin de ekonominin bir sonucu olduunu sylemiflolur. Sra Sizde 2Bugnk ilkel saylan kabilelerin kadim zamanlarda ya-flamfl olan insanlara benzedii dflncesi ampirik veri-lere dayanmyor. Bu yaklaflm biraz da mantksal veyateorik bir faraziyeye dayanyor. lk dnem hakkndakibilgiler ampirik deil mantksal olarak temellendirilir. Omantn temeli de a. Btn toplumlarn ayn sreler-den getii, b. Bu srecin basitten karmafla, zel ml-kiyetin yokluundan mlkiyetli topluma ve ailenin demlkiyetin bir paras olduu, c. Bugnn ilkel kabile-lerinde (naslsa geliflimini tamamlamamfl toplumlar ol-mas dolaysyla) eski toplumun grlebilecei gibi altvarsaymlara dayanyor. Oysa bilinen en ilkel insan top-luluklarnda bile tevhid dflncesi ve uygulamas ilepaganist, totemist veya animist uygulamalar efl zamanlolarak bulunmufltur. En ilkel topluluklarn pagan veyatotemist olduu dflncesi dinin kayna hakknda dabir hkm vermifl oluyor.Sra Sizde 3Trkiyenin baflka slam lkelerinden farknn onunfarkl slam yorumuna veya anlayflna balanmas szkonusu edilebiliyor. rnein, Trkiye slamnn Hane-fi-Maturidi olduu iin daha radikal, rnein Taliban s-lamndan daha lml ve daha geliflmelere ak olduusylenir. Oysa bu yorumun gz ard ettii bir gerekTalibann gl olduu Afganistanda da Hanefiliinyaygn olduu ve Talibann da Hanefi olduudur. Dinanlayflnn farkl davranfl tarzlarna yol at dflnce-si Max Weberin Protestan Ahlak teziyle rneklenebilir,ancak bu karfllafltrmalar daha sosyolojik-siyasal ne-denleri grmezden gelmemize yol amamaldr. Sonu-ta btn dinler btn toplumlarda ayn etkiyi yapp ay-n sonular dourmazlar.Sra Sizde 4Din tarih boyunca Marxn tespitlerine hakllk verecekflekilde egemen snflara hizmet eden saysz rnekleriolmufltur ama her zaman bu ynyle ortaya kmfl de-il. ou zaman din yoksullarn, ezilmifllerin, stelik buezilmifllii baflka bir dini anlayflla isellefltirmifl olanla-rn baflkaldrfln da salamfltr. Esasen tek tanrl di-nin her birinin ortaya kflnda bunu grmek mmkn-dr. Yahudilik Hz. Musann srailoullarn kleliktenkarmak zere yapt uzun yolculuk, Hristiyanlk isebir rkn stnlne ve bir oligarflinin paras hlinegelmifl olan Yahudi din kurumuna bir itiraz, slamiyetise bafltan itibaren Mekkedeki egemenlerin adaletsiz-liklerine, klelie ve kadnlarn ezilmesine karfl glbir itiraz olarak ortaya kmfltr.Sra Sizde Yant Anahtar793. nite - DinAktay, Yasin ve M. Emin Kktafl (1998). Din Sosyolo-jisi, Ankara: Vadi Yaynlar.Aktay, Yasin (1999). Trk Dininin Sosyolojik mk-n, stanbul: letiflim Yaynlar.Aydn, Mustafa (1997). Kurumlar Sosyolojisi, Ankara:Vadi Yaynlar. Berger, Peter L. (1967). The Social Reality of Religi-on, Londra, 1969; ilk basks The Sacred Canopyadyla, Garden City, New York, 1967 (Trkesi iinbkz, Dinin Sosyal Gereklii, ev. Ali Coflkun,1993, stanbul: nsan Yaynlar).Comte, Auguste (1952). Pozitivizmin lmihali, ev.Peyami Erman, Ankara: MEB Yaynevi.Durkheim mile (1961). The Elementary Forms ofReligious Life (ev. J. Swain), New York, 1961 Feuerbach, Ludwing (1841). The Essence of Christia-nity (ev. George Eliot), New York, 1957, ilk bask-s 1841.Fuseth, Inger ve Pal Repset (2011). Din SosyolojisineGirifl: Klasik ve adafl Kuramlar, ev. hsan a-polu ve Halil Aydnalp, Ankara: Birleflik Yaynlar.Hume, David (1945) Dinin Doas, ev.Selmin Evrim,Ankara: MEB Yaynevibn Haldun (1986). Mukaddime, 2 cilt, ev. SleymanUluda, stanbul: Dergah Yaynlar. bn Hazmn el-Fasl fil-Milel ve Ehvai ven-NihalMarx, Karl (1971). Theses on Feuerbach, K. Marx ve F.Engelsin On Religion, Moskova,.Marx, Karl (1999). Hegelin Hukuk Felsefesini Elefl-tiriye Katk (Yasin Aktay ve M. Emin Kktafl der.)Seme metinler, Ankara: Vadi Yaynlar)fiehristaninin el-Milel ven-Nihal: stanbul: Litera Ya-ynclk (Dinler ve Heretik Gruplar).Turner, Bryan S (1997). Max Weber ve slam: Eleflti-rel Bir Yaklaflm, Ankara: Vadi Yaynlar.Turner, Bryan S. (1994). Religion and Social Theory,Second edition, London: Sage.Weber, Max (1930). The Protestant Ethic and the Spi-rit of Capitalism, trans. by Talcott Porsons, Lon-don: Allen & Unwin.Weber, Max (1965). The Sociology of Religion (ev.Eprahim Fischoff), Londra.Yararlanlan ve BaflvurulabilecekKaynaklarBu niteyi tamamladktan sonra;Aile kurumuna iliflkin farkl yaklaflmlar aklayabilecek,Toplumsal cinsiyet kavramn tanmlayabilecek,Ataerkillik kavramn aklayabilecek ve farkl grnmlerini ayrt edebilecek,Eflitlik ve cinsiyet eflitlii kavramlarn tanmlayabilecek, cinsiyet rolleri ilecinsiyet eflitsizliini iliflkilendirebilecek,Cinsiyete dayal ayrmcln tanmn yapabilecek ve ayrmc tutumlara iliflkinfarkndalk gelifltirebileceksiniz.indekiler Aile Toplumsal Cinsiyet Cinsiyet zellikleri Cinsiyet Kalplar Ataerkillik Cinsiyet Eflitlii Cinsiyete Dayal Ayrmclk Cinsiyet EflitliiAnahtar KavramlarAmalarmzNNNNNSosyal BilimlerdeTemel KavramlarAile, Ataerkillik veToplumsal Cinsiyet GRfi ALE TOPLUMSAL CNSYET ATAERK (PATRARKA) TOPLUMSAL CNSYET ROLLER VEEfiTSZLK CNSYETE DAYALI AYRIMCILIK4SOSYAL BLMLERDE TEMEL KAVRAMLARGRfiToplumsal cinsiyet ve toplumsal cinsiyet eflitlii/eflitsizlii, sadece gndelik yafla-mmzda ve siyasal alanda deil, sosyal bilimlerde de giderek daha genifl yer kap-layan kavramlar hline geldi. Bu geliflme, bizim aile konusunu da yeni bir flk al-tnda ele almamza neden oluyor. Aileyi eliflkisiz ve tutarl bir btn olarak gr-mek yerine, yeleri arasndaki iliflkileri eflitlik ve adalet kavramlar erevesindeele alabildiimiz bir kurum olarak deerlendiriyoruz. Aile iinde bafllayan cinsiyeteflitsizlii, toplumun eflitli kurumlarnda ve alanlarnda devam ederek sistematikbir rnt hline geliyor. Bylece, toplumsal cinsiyet ve cinsiyet eflitlii kavram-larnn sadece kadn haklar ile deil, toplumun anlafllmas ile de ilgili olduu so-nucuna varabiliyoruz.ALEAile, birbirlerine dorudan akrabalk balaryla bal olan, eriflkin yelerin ocuk-lara bakma sorumluluunu stlendii bir insan topluluudur. Akrabalk, bireylerarasnda kan ya da evlilik ba ile oluflturulan soy izgilerine iflaret eder. ou top-lulukta ocuklarn toplumsallaflmasnn temel kurumu da ailedir. Ailenin birincilifllevi, biyolojik ve kltrel yeniden retimdir; yani, ocuklarn dnyaya getirilme-si ve bytlmesidir.Aile ile hane halk, birbirlerine benzeyen ama ayr iki kavramdr. Aile, ortakmekndan ok, iliflkileri vurgulayan bir kavramdr. Aile yeleri ayn evde oturabi-lecekleri gibi, farkl meknlarda da yaflayabilirler. rnein, bir ailenin baflka flehir-de okuyan ocuu, aile yesi olarak kabul edilir.Hane halk ise, asl olarak meknsal birliktelii vurgular. Ayn kazandan ye-mek olarak da tarif edilen bu iliflki, aralarnda akrabalk ba olmad halde aynevde yaflayan kiflilere iflaret eder. rnein, bir grup niversite rencisi ailelerin-den uzakta bir kentte birlikte yaflyorlarsa bunlar bir hane halk olufltururlar amaaile deildirler.Aile, Ataerkillik veToplumsal Cinsiyetrnt: Franszca patronkelimesinden gelen rnt(pattern), meydana gelenolaylar ya da nesnelereiliflkin belirli bir iliflkimodeline iflaret eder. Buolay ya da nesneler,ngrlebilir bir flekildetekrarlanr, aralarndadzenli ve sistematikiliflkiler vardr.Toplumsallaflma, bireyintopluluun deerlerini venormlarn renme veisellefltirme srecidir.Birincil toplumsallaflma,ailede ve yzyze iliflkileriinde olur. ocuk, baflta dilolmak zere, iine doduutopluluun kltrnrenir. kinciltoplumsallaflma, eitimkurumlar, medya gibikurumsal araclarlagerekleflir.Aileye Farkl YaklaflmlarAile kurumu, farkl sosyolojik yaklaflmlar tarafndan farkl biimlerde ve dzey-lerde kavramsallafltrlmfltr. Biz burada makro dzeydeki temel yaklaflmdansz edeceiz: fllevselci yaklaflm, atflmac yaklaflm ve feminist yaklaflm. Aile-yi mezo (orta) ve mikro (kk) lekte ele alan ok sayda yaklaflm da mev-cuttur. Bu yaklaflmlar, sosyal psikoloji, psikoloji ve psikiyatri disiplinlerinden debeslenmifllerdir.Aileye makro yaklaflmlarn en yaygn olan ve en bilineni, ifllevselcilik okulu-dur. fllevselcilik okulunun sosyolojik yaklaflm, toplumsal sreklilii ve oydaflma-y odaa alr; onlara gre her toplumsal kurum, belirli ifllevleri yerine getirmekzere varln srdrr. Aile de bu toplumsal kurumlardan biri olarak farkl tarih-sel dnemlerde farkl ifllevler stlenmifltir. Tarmsal retimin yaygn olduu d-nemde ailenin biyolojik ve toplumsal yeniden retim ifllevinin yan sra, retim ifl-levi de vard. Modern sanayi toplumlarnda ise ev ile ifl yerinin ayrflmas sonucun-da ailenin retim ifllevi gerilemifl, buna karfllk tketici ifllevi arlk kazanmfltr.Bir baflka deyiflle aile artk retim deil, tketim ve yeniden retim birimidir.fllevselci okulun en nemli ismi Talcott Parsons, ailenin asl olarak iki ifllevi ol-duunu syler: Birincil toplumsallaflma ve kifliliin dengelenmesi. Birincil toplum-sallaflma (toplumsal yeniden retim), bebeklerin iine doduklar kltrn deer-lerini renmesidir. Kifliliin dengelenmesi ise eriflkinlerin duygusal ve maddi des-tek bulmalaryla mmkn olur. Aile, yetiflkin yelerine de destek vermeyi srd-rerek onlarn kendilerini gvende hissetmelerine katkda bulunur.fllevselci okul, sosyoloji iinde yaygnln kaybederken aileye iliflkin grflle-ri de elefltirilmifltir. Kadnlarn evde, erkeklerin dflarda alflmas biimindeki mo-dern aile idealinin zayflamasyla birlikte, Parsonsun aile kuram da gzden dfl-mfltr. Bu yaklaflma ynelik elefltirilerin baflnda, aileyi iinde bulunduu top-lumsal balamdan ayr olarak ele almas gelir. Bu elefltirilere gre, ailenin toplu-mun hangi kesiminden olduu, onun yapsn byk lde belirleyecektir. Birbaflka elefltiri, Parsonsun modern aile idealini norm olarak kabul ettii ve byle-ce farkl aile biimlerini birer sapmaymfl gibi ele alddr. Yani, dflarda alflanbir baba, ev kadn olan bir anne ve bunlarn ocuklarndan oluflan Bat tipi ortasnf ailesini evrensel bir norm olarak grmektedir. Aile iindeki rol dalmn sor-gulamadan kabul etmesi de elefltiri noktalarndan biridir.Aileye iliflkin makro yaklaflmlardan ikincisi, atflmac okulun yaklaflmdr. Bu-na gre aile kurumu, zel mlkiyetin ortaya kmasyla birlikte, mirasn gvence-ye alnmas amacyla oluflmufltur. Kapitalist toplumlarda ise ailenin ifllevi, emeki-lerin biyolojik ve toplumsal yeniden retimlerinin ok dflk maliyetle salanma-sdr. Ayn zamanda aile, toplumsal atflmalarn hafifletilmesinde de nemli rol oy-nar. atflmac yaklaflmlara ynelik elefltiri, asl olarak feminist sosyologlardan gel-mifltir. Kadnlarn ev iindeki emeinin grlmeyip yalnzca cretli emee katlma-lar durumunda emeki olarak adlandrlmalar ve bakm ifllerinin deersiz kln-mas, bu elefltirilerin en nemlileridir.82 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarAileye iliflkin nc makro dzey sosyolojik yaklaflm, feminist yaklaflmdr.Bu yazarlar, aileyi toplumsal ifllevi asndan deil, aile iindeki iliflkiler ve eflitsiz-likler asndan ele alrlar. Bylece geleneksel sosyolojinin aileyi bir btn olarakalan yaklaflmn kkten deifltirirler. Ayn zamanda, aileyi iinde bulunduu top-lumsal balam erevesinde ele alarak yoksulluk ve tek ebeveynlilik arasndakiiliflkileri de analiz ederler.fllevselci yaklaflm ile feminist yaklaflm arasndaki en nemli farkllk nedir?Farkl Aile BiimleriAile, farkl kltrlerde ve toplumlarda farkl biimlerde tanmlanabilir ve farkl bi-leflenlerden oluflabilir. Modern toplumlarda en sk rastlanlan aile biimi, ekirdekailedir. ekirdek aile, birbirleriyle evlilik bayla bal iki yetiflkin ile ocuklarn-dan oluflur. Genifl aile ise ikiden fazla kuflan oluflturduu bir aile trdr. Bura-da evli olan ocuklar da kendi ocuklaryla birlikte, anne ve babalarnn olufltur-duu haneye dhil olurlar.Benzer biimde, ok efllilik gnmz modern toplumlarnda yasal deildir an-cak hem tarihte hem de gnmzde, ok eflli evliliklere rastlanmaktadr. Bir erkekve birden fazla kadn ve bunlarn ocuklarndan oluflan aileler de genifl aile biim-lerinden biridir.Modern ekirdek aileler genellikle anne, baba ve ortak ocuklarndan oluflsalarda farkl biimler alabilirler. rnein, dnyann pek ok yerinde, yalnzca anne ileocuklarndan oluflan tek ebeveynli aileler vardr. Ayn cinsiyetten bireyler arasn-da evliliin yasal kabul edildii toplumlarda, iki kadn ya da iki erkek ve edinilmiflocuklarndan oluflan aileler de ekirdek ailenin farkl bir biimine iflaret ederler.Toplumsal Deiflim ve AileToplumsal deiflimin dorudan etkiledii (ve ondan etkilendii) aile, gnmz sos-yolojisinin temel konularndan biri hline gelmifltir. Gen kuflaklarda evlilie ve anababala iliflkin tutumlarn deiflmesi, boflanma oranlarndaki artfl, kadnlarn artanoranda ev dflnda alflmaya bafllamas gibi deiflimler, aile kurumunu nemli l-834. nite - A i le , Ataerk i l l ik ve Toplumsal CinsiyetResim 4.1Yirminci yzylnAmerikan ailesine iliflkin ennemli analizlerden biri,Christopher Laschtarafndan yaplmflt.Haven in the HeartlessWorld (Kaplsiz BirDnyada Snak) isimliok ses getiren kitabnda,ailenin toplumsalbtnleflmeyi saladn veeflitsizlikleri hafifleterekatflmay engellediinisylemiflti.Kaynak: https://picasaweb.google.com/lh/photo/iJMmDBc9pC1nONfO4OAPNA?feat=embedwebsite S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T1de deifltirmifltir. Daha nce yaygn olmayan baz kavramlar, 1970ler sonrasndasosyoloji literatrne girmifltir. Bunlar arasnda tek ebeveynli aile, aile ii fliddet,olmayan baba, alflan anne, birlikte yaflama, rklar aras evlilikler ve eflcinsel ev-lilikler vardr. Ayn flekilde, ocuklara verilmek istenen deerlerin de zaman iin-de dnflt gzlenmifltir. rnein idem Katbafl, fark blgelerde ve fark-l sosyal snflardan aileler iinde yapt arafltrma sonucunda, orta snf ailelerdeocuklara zerk davranma alflkanl ve zgven kazandrmann nemli olmas-na karfllk, daha alt snflarda itaat ve uyum salamaya nem verildiini ortayakoymufltur.Ailenin deiflimine iliflkin tartflmalar, aile deerlerinin ortadan kalkmas ve bununda toplumsal kaosa yol amas korkusundan beslenir. Bir baflka grfl ise aile deer-lerinin ortadan kalkmad, sadece biim deifltirdii ve eflitlendii yolundadr.TOPLUMSAL CNSYETCinsiyet, doufltan getirdiimiz zelliklerimiz kadar hatta ondan ok daha fazla,dnyada baflmza gelen fleylerle iliflkilidir. Daha biz domadan ailemizin beklen-tileriyle bafllar hikyemiz: Ah derler, bir olan olsa!... Olan bulana kadar o-cuk yapmaya devam etmek ya da sohbetlerde uzayan bir sessizlik olduunda kzdodu galiba flakas yapmak ender grdmz fleyler deillerdir. Sonra sra isimkoymaya gelir. simler, ailemizin bizden beklentilerini ve bizimle ilgili umutlarnyanstrlar; bu beklenti ve umutlar yaflammz boyunca taflrz, bazen benimserizbazen bize yk gelir; ama taflrz. simler, sadece ailemizin beklenti ve umutlarndeil, iinde yafladmz toplumda deer verilen fleyleri de gsterir.iekleri de azmi de seviyoruz, birini kadnda, dierini erkekte! Dnyaya geli-flimiz muhtemelen ailemize sevin verir ama bazlarmzn gelifli biraz daha fazla:Olan annesi olmak, pek ok yerde gen gelinin aile iindeki statsn ykseltir;tabii erkek adamn erkek evlad olur ayn zamanda...Kz Olaniek ArslanGl ParsYaprak YlmazDuygu SavaflSevgi HncalGnl ZekiKader YamanDnd (artk olan istiyoruz!) Hakan84 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarToplumsallaflma Srecinde Cinsiyetin nflasocuklar, ok erken yafltan itibaren etraf keflfetmeyi, kk maceralar yaflamay,dfle kalka renmeyi severler. Arafltrmalar gsteriyor ki erken ocukluk evresin-de ailelerin kz ve erkeklere davranfllarnda belirgin bir farkllk var: Kzlara dahakoruyucu, erkeklere daha cesaretlendiricidirler (ona bofluna koymamfltk Yamanismini zaten, deil mi?!). Minik kzlarn ve minik olanlarn oyuncaklar da birbirin-den farkldr: Bebekler, plastik fincanlar, mutfak eflyalar bir yanda; arabalar, ta-bancalar, toplar dier yanda.Okul ana gelen bir ocuk, artk cinsiyet kimliini kazanmfltr ama yine de iflisk tutar, eitimine devam ederiz: Olan dn dernek snnet ederiz, bylece er-kekliiyle gurur duymay renir (ve erkek olmann bir bedeli olduunu!). Kznkadnla geifli byle trenle olmaz, bedenin geliflimi onun iin doal bir fleydir.Sessizce, utan ve skntyla geer o, hatta bazen annesinden bir tokat yiyerek (ka-dnln bedeli yle bir seferde denip bitmez!).Okul; ocuklar ve ergenler iin renme kadar toplumsallaflma yeridir. Baba-nn gazete okuduu, annenin mutfakta alflt kitaplardan hayat renirken -retmenlerin ounun kadn ama mdrn neredeyse hep erkek olduunu da zih-ninin bir kflesine yazar. Olanlarn terbiyesizliklerinin normal karfllandn hattabyk altndan glndn, kzlarn snrlar ihlal etme giriflimlerine ise hem aile-lerinin hem de retmenlerinin dehfletle baktn fark eder. Birinin hayat bilgisi-nin kendini gsterme, cesaret, g ile dierininkinin itaat, yumuflaklk ve idare et-me ile iliflkili olduunu sezer.Medyann Toplumsal Cinsiyetin nflasndaki RolGnmzde medya, okul kadar belki ondan da daha etkili bir renme aracdr.ocukluun ilk dnemlerinden bafllayarak medyann etkisi altnda sosyallefliriz.Haberlerden reklamlara, dizilerden elence programlarna kadar cinsiyet rollerineiliflkin mesaj bombardmanna tutuluruz. Bu mesajlar bize birka hikye (klifle) an-latr: Kadnlar kurbandr, erkekler canavar, bu kliflelerden biridir. Aile ii fliddethaberlerinde sklkla karflmza kan klifle budur. Bylece kadna acrken bir yan-dan da onun edilgenliini onaylamfl oluruz. Erkek canavardr ama znedir de ay-n zamanda. Bir baflkas, kadnlar fettandr, erkekler saf kliflesidir. Bu kliflenin ka-854. nite - A i le , Ataerk i l l ik ve Toplumsal Cinsiyetzne: nsan bilimlerinintemel kavramlarndanbiridir. Toplumsalgerekliin oluflumunda vesrdrlmesinde etkinolarak rol oynayan bireylerya da birey gruplarna atftabulunur. zneliivurgulamak, bireylerin ya dabirey gruplarnn kendilerinisaran toplumsal gerekliinrn deil, bu gerekliinkurucular olduuna iflaretetmek anlamna gelir.Erkein ve Kadnn Toplumsal DeeriBedevilerin kadnlardan ok erkeklere deer verdiklerinin nemli bir ifadesi, olan-lar kzlara tercih etmeleridir. Erkeklerin de kadnlarn da azlarndan erkekler o-lan yapmak iin kadnlarla evlenirler. Kz ocuklar bir ifle yaramazlar gibi laflarkar. (...) nsanlar, olanlara kzlardan daha ok sevinirler. Ebelik gnlerini ananyafll bir kadn, ayn gn iinde iki olan ocuu dourttuunu gururla anlatmflt:Olan dourmak daha hayrldr. Herkes dn bayram eder. Babasna koflup o-lunun olduunu sylerler. Eer kzsa, onu douran, doumda hazr bulunanlar,herkes zlr. Gidip erkeklere haber vermezler. Yemek yenmez. Hatta adr yasa bo-ulur. Eer olansa adr mutludur, baba mutludur, amcalar mutludurlar ve anne-onun ne kadar mutlu olduunu anlatamam! (Lila Abu-Lughod, Peeli Duygular,2004)dn zne olmay becerebilmifltir ama gcn ktye kullanmakta erkeklerin haya-tn mahvetmektedir. Buradaki erkee de acrz ama onun gln bir yan da var-dr: Erkeklikle edilgenlik bir arada olmaz nk!.. Tabii en ok da flu klifleleri du-yarz: Mutlu, gzel, baflarl kadnlar bizim deterjan kullanrlar... Kadnlarn ba-yldklar erkeklerin altnda, bizim arabamz vardr...Bylesine bir bombardmandan sa salim kmak zordur: Kadn ve erkekle-rin nasl olduklar (ve ayn zamanda nasl olmalar gerektii) hakknda kkleflmiflkanaatler ediniriz. Bu kanaatler, lmcl sonulara yol aabilir: Kadnlarn ince,ok ince, ok ok ince olmalar gerektiini dinleyen kk kzlar, yeme bozuklu-u hastalklarna yakalanrlar rnein. Erkeklerin sert, ok sert, ok ok sert olma-lar gerektiini dinleyen delikanllar, bir bakarsnz snf arkadafln baklayvermifl.Yeme bozukluklaryla cinsiyet kalplar arasnda nasl bir balant vardr?Cinsiyet zellikleriHepimiz dnyaya kz ya da olan bebekler olarak geliriz. Bu bizim setiimiz bir fleydeildir. Hangi kltrde, ada yaflarsak yaflayalm, kz ya da olan olarak domak,tpk lml olmak gibi biyolojik varlmzn bir niteliidir. Byle olduu iin ze-rinde dflnmeye gerek duymayz: yle ya nasl mavi gzl, uzun boylu yahut si-yah sal olmak doal durumlarsa kadn ya da erkek olmak da yledir. Oysa birazdaha yakndan baktmzda, cinsiyetin yalnzca biyolojik varlmzn bir nitelii ol-makla kalmadn, toplumsal konumumuzu da derinden etkilediini grebiliriz.Yani, cinsiyetimiz, yalnzca biyolojik bir nitelik olmakla kalmaz, bizim toplum-sal varlmzn da en nemli bileflenlerinden biridir. Kadn ve erkekler iin uygungrlen baz nitelikler vardr: Cesaret, zgven, g gibi nitelikler erkeklere, yu-muflaklk, fedakrlk, ekingenlik gibi nitelikler ise kadnlara atfedilir. Peki nedir bu cinsiyet zellikleri dediimiz fley?86 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarYeme Bozukluklar: Bireyinzihinsel ve fiziksel salntehlikeye atacak niteliktekiyeme alflkanlklardr.Bunlar, aflr yemek ya dayetersiz beslenmekbiiminde ortaya kabilir.Sklkla gen kadnlardagrlmekle birlikte sonyllarda kz ve erkekergenlerde rastlanmaktadr.Bu trden bozukluklarndayaygn beden imajlarnnolumsuz etkisi olduudflnlmektedir.S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T2Resim 4.2Simone deBeauvoir, Kadndoulmaz, kadnolunur diyerekcinsiyetintoplumsalboyutunun altnizmifltir. Kaynak:http://www.listal.com/viewimage/1454686hCinsiyet zelliklerinden hangilerinin biyolojik olduunu dflnyorsunuz? Hangileriiine doduumuz kltrn bize rettii nitelikler?Cinsiyete gre datlan bu nitelikler, bizim biyolojik varlmzla iliflkilendirilir:Yani cinsiyetin, anatomik ve hormonal yap tarafndan belirlendii dflnlr. r-nein, kadnlar anne olduklar iin erkeklere gre daha yumuflaktr denir. Cinsi-yetimiz ile biyolojimizi birbirine en kolay balayabileceimiz nokta budur nk:Annelik. Kadnlarn annelik potansiyelleri nedeniyle kadns davrandklar syle-nir. Oysa bu potansiyelin tamamen baflka trl toplumsal niteliklere kaynaklk et-mesi mmkndr: Bir kadn, anne olduu iin daha yrtc, daha korumac ve sertde olabilir. Baz kltrlerde bunun rneklerine de rastlarz; rnein, ocuklarnatalarn ruhlarnn yeniden cisimleflmesi olduklarna inanan topluluklar, ocuk ba-kmn da topluluun ortak ifli olarak tanmlarlar; bu durumda annelik ve babalkrolleri bizim doal kabul ettiimizden ok farkl biimlenir. Bizim annelik ile kadnslk arasnda kurduumuz ba, gerekte biyolojidenok, cinsiyete iliflkin inan ve deerlerimizden kaynaklanr. Bir baflka deyiflle ka-dnlar anne olduklar iin fedakr deiller, kadnlarn fedakr olmalar beklendiiiin annelik de fedakrlkla tanmlanyor.Biyoloji ile kltrn birbirlerine karflt iki alan olarak grlmesinin kendisi, tartfllmayamuhta bir yaklaflmdr. Antropoloji disiplininin bize rettii bir gerek, insan biyolojisiile insan kltr arasnda yakn bir etkileflim olduudur.Kadn ErkekDourabilir Zihinsel yaratcl yksektirSevecen ve fedakrdr Sorumluluk duygusu gldrSessizdir Ynetmeyi bilirAyrntcdr Soyut dflnme yetenei geliflkindirDuygusaldr RasyoneldirTek efllilie yatkndr Bir iekle bahar olmaz der.Dikkati insanlar ve iliflkilere yneliktirDuygular ve iliflkilerden ok, teknolojiye venesnelere ilgi duyarDedikoducudur Saldrgandr874. nite - A i le , Ataerk i l l ik ve Toplumsal CinsiyetS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T3Avustralya yerlilerinde annelik ve babalk temelde biyolojik olmayan, zellikletoplumsal kavramlar olarak grlr. Anne ile ocuk arasnda da kan ba olduu-na iliflkin bir fikir yoktur- ayn flekilde, baba ile ocuk arasnda da. Bu geree peknem verilmez... Bizim inan sistemimiz bize bir ocuun kendisini taflyan kadnnyumurtasnn dllenmesinin rn olduunu syler -fizyolojik annelik- ama Abor-jinler arasnda kadn ile ondan kan ocuk arasnda bu trden temel bir fizyolo-jik iliflki bilinmez. Kadndan doan ocuun, o srada kabilede yaflayan herkestendaha yafll olduuna, nk atalardan birinin ya da bir bilgenin dnyaya yenidengeldiine inanlr; bu nedenle de bebek, kabileye doduu ya da yeniden dnyayageldii zamandaki herhangi bir fizyolojik nedenden kken olarak tamamen bam-sz bir varlk olarak kabul edilir (Ashley-Montagu, Coming into Being among theAustralian Aborigines, 1974).S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E Tdeal Annelik: Her kltre,dnemine gre deiflebilenideal bir annelik modelihakimdir. Bilerek ya dabilmeyerek btn kadnlarbu modelden etkilenir. Onuolduu gibi kabul edebilir yada etrafndandolanabilirsiniz; mzakereedebilir ya dareddedebilirsiniz ama sonkertede kendinizi hep bumodele gre belirlersiniz.Elisabeth Badintern Kadnlk m Annelik mi (letiflim Yaynlar, 2011) bafllkl kitab,ideal anneliin deiflimi zerine genifl bir perspektif sunmaktadr.Cinsiyet zelliklerinin Kltrel nflasKadnlk ve erkekliin toplumda nasl algland, bunlara hangi anlamlarn yk-lendiini bize gsteren pek ok fley olabilir: Deyimler, ataszleri, halk hikyelerigibi... Bunlar yalnzca bizim iinde yafladmz (ya da arafltrdmz) toplumunzelliklerini anlamamz salamakla kalmaz, ayn zamanda kadnlar ve erkeklerolarak belirli rol kalplarna girmemizi de salar. rnein, elinin hamuruyla erkekifline karflma! deyiflinin iki farkl ifllevi olabilir: Birincisi, bu deyiflin geerli oldu-u bir toplumda, kadnlarn ikincil sayldklarn, erkek ifli olarak tanmlanan ka-rar verme ifllerinin dflnda brakldklarn gsterir. kincisi, kadnlara yerlerinihatrlatr: Hamur yourmak ve erkek ifllerine karflmamak. Geleneksel ifadeler, modern toplumlarda etkisini yitirmifl ve gszleflmifl gibigrnseler de farkl biimlerde varlklarn srdrrler. Kadnn yumuflak erkein-se sert olduu yolundaki eski inanfl, gnmzde bir madencilik teriminde varl-n srdrmektedir rnein: Kolay ifllenen madenlere difli, ifllenmesi g olanlar-na ise erkek denir.Modern toplumlarda erkeklik ve kadnlk kalplarna iliflkin hangi rnekleri verebilir-siniz? Cinsiyet zelliklerinin anlamlar gz nne alndnda, kadn ve erkek, cin-siyetlerin isimleri olduklar kadar, o cinsiyetten olan insanlara uygun grlen sfat-lardr da. Biyolojimiz, basite bizi kadnlar ve erkekler olarak ikiye ayrmakla kal-maz, uymamz gereken kurallarn, iine smamz gereken kalplarn ve bize uy-gun grlen sfatlarn olduu bir dnyaya da sokar bizi. Artk burada biyolojidendeil, toplumdan ve kltrden sz etmeye bafllamamz gerekir.88 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 4.3deal annelikkavram, cinsiyetkalplarnn engllerindenbirine iflaret eder.Kaynak:http://www.formeo.com.tr/anne-cocuk-tum/4.html S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T4Cinsiyet KalplarCinsiyetle ilgili isimlendirmeler, beklentiler, onaylamalar ya da cezalandrmalar,ocuklarn ok kk yafltan itibaren birtakm kalplara uygun biimlenmelerinisalar. Kz kalplar ya da erkek kalplar diyebiliriz bunlara. Ancak, hatrlatmak gerekir ki btn kzlar ya da btn erkekler iin tek bir ka-lp yoktur: Yaflanan yere, ailenin durumuna, zengin ya da yoksul olmaya... Pekok fleye gre farkllaflan kalplar vardr. rnein, zmirde yaflayan bir ortaokulrencisi kzn iine smas gereken kalpla Afyonun bir kynde yaflayan kzn-ki ayn deildir. Bu kalplarn hem biimleri hem de genifllikleri farkldr: Kimisi okadar genifl olabilir ki, iine girmek hi sorun olmaz ve varl fark edilmez; kimi-si de o kadar dardr ki iinde soluk alamayan kz kendini can havliyle dflar atar...Bu kalplar, ocuklukta bizi flekillendirmekle kalmaz, hayatmz boyunca deifl-seler de varlklarn korurlar: ffetli gen kz kalb, uysal gelin kalb, fedakr annekalb, cad kaynana kalb... Kimimiz, eflitli nedenlerle bu kalplara smakta di-erlerinden daha fazla zorluk ekeriz: Hayallerimiz vardr, yeteneklerimiz, arzula-rmz... Ya da bazen hayatmzda yle bir fley olur ki artk orada duramaz hle ge-liriz: Biz fedakr anne/iffetli efl kalbna uyduumuz hlde kocamz evi geindi-ren/aileye kol kanat geren adam kalbna uymamfltr mesela. Yahut komflunun k-z niversiteye gitmeyi baflarmfltr ve onu grdke artk evde eyiz hazrlamak bi-ze daha zor gelir.Cinsiyet kalplar o kalba uymakta glk eken bireyler tarafndan deifltirilebilir mi?Elbette ki sadece kadnlar iin deil, erkekler iin de byle rseleyici, daraltckalplar vardr. Onlarnki hemen her durumda daha genifltir- ne de olsa erkektir!Ama her zaman gl olmak, her zaman kararlar vermek, sorumluluk taflmak, na-mus bekilii yapmak... ok kolay olmasa gerektir. Erkeklerin kadnlardan dahagl olduklar bir toplumsal dzende, erkeklik kalbnn erkeklere nasl zarar ver-diini grmek daha gtr.G, sorumluluk getirir. Erkekler iin de gl cins olmann ar bir bedeli da-ha vardr: Gl olmaya devam etme gerilimi! Erkeklerin strese bal hastalklaradaha sk yakalanmalar, erken teflhis edilmesi gereken hastalklardan lm oranla-rnn daha yksek olmas, bu bedelin paralardr. Erkek adam alamaz diye bafl-layan hikye, hastalklarn geifltirilmesi, gerektiinde yardm istenememesi, stres-le bafla kmann becerilememesi ile devam eder.Bunlar kadar yaflamsal grnmeyen ama belki de birden fazla kufla etkileme-si bakmndan zerinde daha fazla durulmay hak eden bir baflka yk, duygulardnyasna uzaklktan kaynaklanr. nsan trnn her iki cinsinde de benzer biim-de yaflanan duygular, kadnlar iin serbestken erkekler iin yasaktr. ocuunasevgisini gstermemeyi babaln bir paras sanan erkek kuflaklar sandmz ka-dar geride kalmad!Cinsiyet Kalplarnn Yeniden retilmesi ve DeiflmesiCinsiyet kalplar, baflka toplumsal deer ve normlar gibi toplumu oluflturan birey-ler tarafndan yeniden retilir, tekrarlanarak oaltlr. Bu sre, genellikle farkn-da olunmadan yaflanr. nk uygun davranfllar kuflaktan kuflaa aktarlr, -renme srelerinde pekifltirilir. Bylece, komflunun gelini alflyor diye dedikoduyapmak ya da kzn okula gndermemek gibi gndelik davranfllar, varolan kalp-larn yeniden retilmesini salarlar.894. nite - A i le , Ataerk i l l ik ve Toplumsal CinsiyetKalp tip: belirli zellikleresahip en genel modelanlamna gelir. Btnmodeller gibi, kalp tiplerinde gereklikte birebirkarfllklar yoktur, ancakgereklii anlamak iin sonderece elveriflli aralardr.S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T5Bir yandan da ayn kadn ve erkekler, bu kalplarn esnemesi, deiflmesi iinabalarlar. Bu aba her zaman dorudan bir karfl kfl niteliinde deildir; tpkkalplarn yeniden retiminde olduu gibi, bunlarn deifliminde de gndelik dav-ranfl ve tutumlar belirleyici bir rol oynarlar. rnein, kadnlarn alflmasnn uy-gun bulunmad bir toplumsal evrede dedikodulara kulak vermeden alflmayagitmek ya da kz ocuklarnn okutulmad bir yerde okuma hakkn elde edebil-mek iin yetkililere mektup yazmak gibi davranfllar, yalnzca belirli bir bireyinhayatnda deifliklik yaratmakla kalmaz, cinsiyet kalplarnn deifliminde de etki-li olur. Cinsiyet kalplar sadece insanlarn onlar deifltirmesiyle deil, toplumsal ko-flullara bal olarak da deiflir. rnein otuz yl nce ok gl bir ideal olarak i-zilen ev hanml, artk yeni yetiflen gen kadnlar iin arzu edilen bir fley deil-dir; onlar meslek sahibi olmay hayal ederler. nk en azndan belirli sektrleriin kadn ifl gcne talep vardr, eitimli kadnlar piyasaya ekmek daha uygungrnmektedir.Medyann Cinsiyet Kalplarnn Yeniden retiminde ve Deiflimindeki RolMedya, cinsiyet kalplarnn retilmesinde ve deiflmesinde nemli bir etkendir:deal tipler yaratarak baz tipleri komiklefltirerek hatta bazlarn sulu/fleytan gs-tererek bunu yapar. Reklamlar, dizi filmler, nc sayfa haberleri... Bu gzle ba-kldnda, belirli bir toplumda revata olan kadn ve erkek kalplarnn hangileriolduuna iliflkin ok fazla ipucu verirler.90 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarTrkiyede kadnlar ve medyaTrkiyede kadnlar bir yandan geliflmifl Bat lkelerinde yaflanan kadn sorunlar-nn birou ile gerek zel gerek kamusal hayatlarnda youn biimde karfllaflmaktate yandan da kltr ve gelenein arlafltrd baflka trl basklarla mcadele et-mektedirler. Genifl bir kadn nfusu, kadn erkek iliflkileri sz konusu olduunda,kendilerine sz ve yaflam hakk tanmayan bir gelenein ve trelerin basks altnda-dr. Baflbakanlk nsan Haklar Baflkanl tarafndan Haziran 2008de aklananTre ve Namus Cinayeti Raporuna gre; son befl ylda namus nedeniyle ifllenen ci-nayetlerin says bini gemifltir. Raporda 2002 ylnda 150 olan tre cinayeti says-nn 2007 ylnda 220ye ykseldii belirtilmektedir. Cinayetlerin fail ve madurlar-nn says eitim seviyesi dfltke artmakta ve bu cinayetlerin %9unu ocuklar iflle-mektedir. Rapora gre tre ve namus cinayetlerinin ifllendii yerlerin baflnda bykiller gelmektedir. Sadece stanbulda her hafta en az bir kadn tre cinayetine kur-ban gitmektedir (Radikal, 20 Haziran 2008). Ksacas, Trkiyede medyada kadnntemsiliyle iliflkili sorun, eflitliki bir temsil sorunu olmann tesine geer; kadnlarnyaflam hakkn ve kadn cinselliini yok sayan bir gelenek ve kltrn medyada na-sl yeniden retildii ya da pekifltirildii sorununa dnflr.Trkiyedeki kadn rgtleri televizyon haberlerindeki zensiz dil kullanm veyacanlandrmalar ile gelenek, tre, namus saikiyle ifllenen cinayetlere deta meflruiyetatfedildiini sklkla dile getirmektedir. rnein, namus cinayeti teriminin yanlfl-lna birok kadn rgt dikkat ektii hlde, bu tr meflrulafltrc ifadeler med-yada sklkla yer alabilmektedir. Benzeri bir zensizlik kskanlk nedeniyle ifllenencinayetlerle ilgili haberlerde de karflmza kmaktadr. Sz gelimi, getiimiz gn-lerde popler bir gazete, karsn ve karsnn sevgilisini ldren kskan kocayla Cinsiyete Dayal fl BlmKadn ve erkeklere atfedilen nitelikler yalnzca onlarn kendilerine ve birbirlerinebakfllarn belirlemez, ayn zamanda yaflamlarn, etkinliklerini de biimlendirir.Dnyann her yerinde ve bildiimiz btn kltrlerde, kadnlarla erkekler, herfleyden nce yaptklar ifllerle birbirlerinden ayrlr. Cinsiyetlerden beklentiler bir-birinden ok farkl olabilir, rnein kimi kltrlerde erkekler fliirle ve estetikle u-raflrken kaba ifller kadnlar tarafndan yaplr ya da kadnlarn savafl zellikleriniycelten toplumlar vardr. Ama cinsiyetlerin yaptklar ifllerle ayrlmas, yani cinsi-yete dayal ifl blm, btn toplumlarn ortak bir zelliidir (bilebildiimiz btnkltrlerde kadnlarn ikincil olduunu da buna eklemeliyiz).Bizim toplumumuzda, kadnlarla erkeklerin yaptklar ifller yafladklar ortamagre deiflse de genel kalp ayndr: Kadnlar evle ve eve yakn olan ifllerle ura-flrlar, erkeklerse toplulukla ve evin dflndaki ifllerle.914. nite - A i le , Ataerk i l l ik ve Toplumsal Cinsiyetilgili haberi flu bafllk altnda vermiflti; fettan kadn iki erkei birden yakt. Bu rnek-te hemen her zaman olduu gibi, sadece len sevgili ile hapse giden koca kurban ola-rak grlyor ve kadnn da ldrlmfl olduu gerei bsbtn gzard ediliyordu.stelik btn su da bu fettan kadna ykleniyordu. Kadnlarla ilgili bu tr haberle-re televizyonda da sklkla rastlanmaktadr. Bunun gibi tecavz olaylarnda da teca-vz ya da saldrya urayan kadnlarla ilgili haberlerde, cmlelerin baflna gece e-lencesinden dnen kadn veya alkoll gen kz gibi tanmlamalar yerlefltirilerek, bukadnlarn adeta kendilerine yaplan saldrlar kflkrttklar ya da bunu hak ettikleriima edilmektedir. Tecavz haberlerinde madur kadnlarn sulu gibi sunulduu ko-nusu kadn rgtlerinin mtemadiyen dikkat ektii bir konudur. Kasm 2008demedyaya bir ar yapan Kadnlarn Medya zleme Grubu (MEDZ), zensiz bir haber-ciliin tecavz suuna ifltirak etmek anlamna geldiinin altn izmifl ve tecavz ha-berleri ile iliflkili olarak flu konulara dikkat edilmesi gerektiini belirtmifltir.Sevilay elenk, Kadnlarn Medyada Temsili ve Etik Sorunlar, TelevizyonHaberciliinde Etik Sorunlar inde, s. 232-233.Resim 4.4Kadnlar,dnyadaki tarmsalretimin %75inigereklefltirirler.Ancak tarmdakilek bymesi vemakineleflmeylebirlikte kadnlarnretimdeki pay dadflmektedir.Kaynak:http://static.panoramio.com/photos/original/15328108Cinsiyete dayal ifl blmne rnekler dflnelim: Kadnlar ev ifllerini yapar, o-cuklara bakar. Ev dflnda cretli alflyor bile olsalar, asli iflleri her zaman evle il-gili olanlardr. Ne de olsa, yuvay difli kufl yapar.Erkekler ise asl olarak ailenin geimini salamakla ykmldr. Eflin ve o-cuklarn maddi ihtiyalarnn karfllanmas, onlarn sorumluluundadr. Bunun iinev dflnda alflr.Bu temel ifl blm, hayatn pek ok alannda tekrarlanr. rnein tarm kesi-minde, kadn iflleri ve erkek ifllerine baktmzda, ayn ayrm grrz: Bahecilik,hayvanlarn bakm gibi emek youn ve eve yakn ifllerde kadnlar, makineli tarm-da ise erkekler alflrlar. ocuklarn terbiyesi ve temizliinden anne, okula gide-bilmesinden baba sorumludur.Kadnlarn bilinen btn kltrlerde erkeklere gre ikincil oluflu, yani cinsiyeteflitsizlii, genellikle cinsiyete dayal ifl blmnn bir sonucu olarak grlr. Ya-ni kadnlarn ve erkeklerin yaptklar ifllerin farkllaflmas, bu farkl ifllere farkl de-erler yklenmesi, cinsiyet eflitsizliinin de temelidir.Btn kadnlar ve btn erkekler ayn iflleri mi yaparlar?Delikli Tafl Yerde, Gelinlik Kz Evde Kalmaz- Geleneksel DeyimKadnlk, baflka fleylerin yannda alflma ile belirlenir. Tpk bulgur tmeyeyarayan delikli bir tafln ifllevsellii nedeniyle sahiplenilmesi gibi, gelinlik kz da ai-leye getirecei emek gc yznden, evde kalmaz. Bu geleneksel deyim, sade-ce krsal retim iin deil, toplumun farkl kesimlerinden kadnlar iin farkl biim-lerde geerlidir.Kadnlar ne yapar? Erkekler ne yapar?alflr Kadnlarn birincil alflma alanlar, evdir. Evifli, maddi karfll, mesai saati, sigortas veemeklilii olmayan bir alflmadr. Yapld-nda deil de yaplmadnda fark edilir. Bubakmdan, ggrrnnmmeeyyeenn bbiirr eemmeekkttiirr. Kadn-larn evde yaptklar ifl gnde 18 saatlik biralflma anlamna gelse bile, sevgi emeiolarak grlr ve kadnln doal bir para-s gibi alglanr.alflr Erkeklerin alflma alanlar, evin dfldr. Genel-likle cret karfll alflrlar. Ekonomik krizlerebal olarak alflma koflullar arlaflsa bile sigor-ta ve emeklilik haklar vardr. Ayrca, alflanbir insan olarak toplumsal stat de kazanrlar.Bu stat, erkeklerin aile iindeki konumlarnpekifltirir. Ancak ayn zamanda byk bir risk detaflr: Erkeklik evin geindirilme sorumluluu iletanmland srece, iflsizlik yalnzca yoksullafl-ma deil, erkekler asndan kimlik kayb ve bu-na bal gszleflme anlamna da gelir.alflr Kadnlar iflgc piyasasnda da alflrlar. Ta-rmsal iflgcne byk bir katklar vardr.Gda, tekstil gibi sektrlerde kadn emeiarlkldr. Kayt dfl ekonomide byk l-de kadnlar istihdam edilir. Bu istihdamgrnmez olduu iin bu kadnlar da istatis-tiklerde ev hanm olarak grlrler.liflkiler kurar Erkekler, toplumsal hayata katlmak iin eflitlikanallara sahiptir. Bu kanallarn baflnda, alfl-mak gelir. Erkekler, ifli, memur ya da esnaf ola-rak toplumun retici emeinin bir parasdrlarve bu onlara toplumsal bir kimlik salar. Bu kim-liin bir paras olarak sendika, meslek rgtya da odas trnden rgtlere katlrlar.Kahvehaneler ve stadyumlar, erkeklerin kendiaralarndaki toplumsallaflmann meknlardrlar.92 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T6Kadnn grnmeyen emei:Bu kavram, kadnlarn eviinde harcadklar vekarfllnda herhangi bircret almadklar iinalflma saylmayanemee iflaret etmek zerekullanlr. ATAERK (PATRARKA)Ataerkillik, bir sosyal sistemdir. Bu sistemde erkeklerin temel otorite figr rolleri,toplumsal rgtlenmenin merkezinde durur ve babalar, kadnlar, ocuklar ve ml-kiyet zerinde egemendirler. Ataerkillik, erkeklerin egemen ve ayrcalkl oldukla-r kurumlara ve kadnlarn itaatine iflaret eder. Ataerkil toplumlarn ou, ayn za-manda baba soyludur. Ataerkillik, tarihsel olarak ok farkl kltrlerde toplumsal,alflr Kadnlar, sosyal hizmet uzmanlar ve hemflire-lerdir. Ailedeki engelli ve yaflllara, hastalaraonlar bakarlar. Bunu yaparken genellikle des-tek grmezler. Ama yapmadklarnda kadn-lktan uzak olmakla sulanrlar.Siyasetle uraflr Trkiyede siyasal rgtlerin tamamnda er-kekler yer alrlar. Merkez ve yerel siyasetinaktrleri onlardr. Belediye meclislerinden par-lmentoya, parti delegeliine kadar her aflama-da erkekler byk bir arl olufltururlar. alflr Kadnlar, halkla iliflkiler uzmandrlar. Konukomfluyla akrabalarla grflmeleri, iliflkileriayarlar, evlilikleri dzenlerler. Yl dnmlerinihatrlar, hediyeleri dflnrler.Karar verir Yalnzca siyasal diyebileceklerimiz deil,gndelik yaflammz etkileyen pek ok konu-da erkekler karar verirler. Aile bireyleri hangisaatlerde evden kacaklar, gidebilecekleri vegidemeyecekleri yerler nerelerdir, kimlerlegrflebilirler, kimlerle grflemezler...alflr Kadnlar, diplomattrlar. Babayla ocuklar,kendi aileleri ve kocalarnn ailesi arasndakiiliflkileri ustalkla yrtmek zorundadrlar.Kim, ne sklkla ziyaret edilecek? Kime ne ka-dar hizmet edilecek? Hangi konular teki ta-raf bilmese daha iyi olur? Hangi selamlar ileti-lecek, hangi haberler iletilmeyecek? Hangi du-rumda ocuklar idare edilecek, hangi du-rumlarn babaya bildirilmesi gerekir?Sanatla ve bilimle uraflr Sanat ve bilim, insan trnn gelifliminde te-mel nemde faaliyet alanlardr ve bu iki alan,pek az saydaki istisnalar dflnda, erkeklerintekelindedir.Gndelik yaflamn siyasetini yrtr Kadnlarn yrttkleri halkla iliflkiler ve dip-lomasi iflleri, sadece alflma deil, ayn zaman-da onlar iin bir glenme kaynadr da. Gn-delik yaflamn dzenlenmesine iliflkin kararla-rn alnmas, bu kararlara iliflkin rza retimi,kadnlara nemli bir hareket ve g alan aar.Sanatla ve bilimle uraflr Kadnlarn estetik ve bilgiyle iliflkileri, kurum-sallaflmfl bilim ve sanatn dflnda kurulur. On-lar, gndelik deneyimin bilgisini biriktirirler.Bu bilginin yaflamn devamnda byk bir rololmasna karfln, deersiz kabul edilir. Benzerbiimde, gndelik yaflam estetize etme aba-lar da genellikle grmezden gelinir.Bu izelgeye sizin ekleyebileceiniz faaliyetler var m?934. nite - A i le , Ataerk i l l ik ve Toplumsal CinsiyetBaba soyluluk: Soyun babatarafndan takip edildii,mlkiyetin ve nvanlarn dababadan oula getii soysistemidir.yasal, siyasal ve ekonomik rgtlenmelerde kendini ortaya koyar. Ayn zamanda,pek ok kltr daha eflitliki sosyal sistemlere gemekte ise de ataerkilliin etkisi-ni modern uygarlkta da grrz.Bireysel Yaflamlardan Toplumsal rgtlenmeyeToplumsal cinsiyet, cinsiyet kalplar ve cinsiyete dayal ifl blm bafllklar altn-da grdmz gibi cinsiyet farkllnn kiflisel yaflamlarmz zerinde son derecenemli etkileri vardr. Bu etkiler, basite bir farkllk deildir, kaynaklardan ya-rarlanma ve frsat eflitlii anlamnda da dikkate alnmas gereken sonular dourur.Eitim, salk, siyasal katlm, istihdam gibi temel alanlardaki cinsiyete gre ay-rfltrlmfl istatistikler, bize kadnlarla erkekler arasndaki farkllklarn toplum-sal sonularn gsterir. flte bu sonularn domasna yol aan, iinde yafladmzsosyal sistem ataerkilliktir.Yani, toplumsal cinsiyet ile ataerkillik arasnda dorudan bir balant vardr;ataerkil bir sosyal sistem iinde yafladmz iin toplumsal cinsiyetler arasndakieflitsizlikler ortaya kmaktadr. Birincisi kiflisel dzeydeki iliflkilerimize iflaret eder-ken ikincisi toplumsal ve genel dzeydeki iliflki rntlerine odaklanr. Cinsiyete gre ayrfltrlmfl ve gncel istatistikler iin www.ksgm.gov sitesini ziyaret ede-bilirsiniz.Ataerkillik le Modernlik Arasndaki liflkiAtaerkillik ile ilgili sklkla tekrarlanan bir yanlg, bunun gemiflte kalmfl bir sis-tem olduudur. Bu yanlfl kavrayfla gre, gnmzde baz ataerkil kalntlarlakarfllaflsak bile gerekte bunlar ancak gemiflin miras olarak deerlendirilebilir.Oysa daha nce de belirttiimiz gibi modern toplumsal kurumlar da ataerkilli-in farkl biimlere brnmesini, yeni koflullara uyarlanmfl biimde varln sr-drmesini salarlar.rnein, modern eitimin cinsiyet asndan eflitliki olduunu, dahas, top-lumsal eflitlii salamakta ifllevsel olduunu dflnebiliriz. Trkiyede ve dnyadayaplan pek ok arafltrma, bize bunun doru olmadn gsterir. Ataerkilliin ge-leneksel biiminden modern biimine geilirken kadnlk ve erkeklik modelle-rinde (kalplarnda) deiflim olmakla birlikte, kadnlarla erkekler arasndaki eflitsiz-lik varln srdrmfltr. Kz ve erkeklerin eitimden yararlanabilmekteki eflitsiz-likleri ile birlikte eitim kurumlarnn yapsnda ve eitimin ieriinde de eflitlieaykr pek ok ge vardr. Ders kitaplarnda annenin mutfakta, babann salondatemsil edilmesinden eitim sektr alflanlarnn neredeyse yar yarya kadn veerkeklerden oluflmasna karfln, okul mdrlerinin ve yneticilerin arlkla erkek-ler olmasna kadar pek ok fley, modern eitim kurumlarnn eflitsizlii pekifltiricietkileri olduuna iflaret eder.Konuyla ilgili daha ayrntl bilgi iin Firdevs Helvacolunun (1996) Ders KitaplarndaCinsiyetilik 1928-1995, (Kaynak Yaynlar, 1996) kitabn okuyabilirsiniz.Klasik ataerkillik, babann otoritesinin sarslmaz ve tartfllmaz olduu, kadn-larn ve genlerin bu otoriteye tabiyetlerinin namus kodlaryla dzenlendii birtoplumsal sisteme iflaret eder. Bu sistem, modern dnemin ekonomik, siyasal vekltrel deiflimleri karflsnda varln olduu gibi srdrememifltir. Siyasal olarakmutlak monarkta temsil edilen patriark modeli, toplumsal dzeyde de aile reis-94 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarCinsiyete gre ayrfltrlmflistatistikler: eflitlidzeylerde istatistiki veritoplanrken veri toplamaaflamasndan ham verininifllenmesi ve analiziaflamalarna kadar,cinsiyete gre ayrfltrmaiflleminin yaplmas sonderece nemlidir. Byleliklekadn ve erkekler arasndakifarklln toplumsalsonularna iliflkin veriyedayal bir bilgi edinmekmmkn olur. Trkiyestatistik Kurumu bafltaolmak zere, istatistiki veritoplayan kurulufllarnynelimi, verinin cinsiyetegre ayrfltrlmas olmaklabirlikte, bu konuda henzpek ok eksiklik mevcuttur.S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TKlasik Ataerkillik: DenizKandiyoti, klasikataerkillik kavramnmodern ncesi Orta Dou veAkdeniz toplumlar iinkullanr. lerinde karflln bulur. Siyasal dzeydeki modernleflme monarklar yerlerindenederken sosyal dzeyde de aile reislerinin otoritesinin sarsldn grrz. Ancak,yafll reislerin otoritesi sarslr ve genifl haneler zlrken yeni, modern ailenin debir reisi vardr: Erkek. Trkiyede yasal olarak 2002 ylna kadar devam eden aile reislii kavram,gnmzde de fiilen srmektedir.TOPLUMSAL CNSYET ROLLER VE EfiTSZLKEflitlik, bilindii gibi, Fransz Devriminin ilkesinden biriydi: Eflitlik, zgrlk,Kardefllik. Bu ilkeler, modern toplumun kurucu ilkeleri oldu. nsanlarn doufltangetirdikleri baz nitelikleri sebebiyle dierlerinden daha stn ya da afla olmaya-can teminat altna alan eflitlik ideali, insanlarn birlikte yaflamalarnn kurallar-n belirleyen Toplum Szleflmesinde de yepyeni bir dneme iflaret ediyordu. Eflitlik ilkesi hibir zaman insanlarn birbirlerinin ayn olmas anlamna gelme-di. Elbette ki yalnzca cinsiyetimiz deil, baflka pek ok niteliimiz nedeniyle debirbirimizden farklyz ve toplumu toplum yapan da btn bu farkllklarn getirdi-i zenginliktir. Ancak, btn bu niteliklerimizin bizim dierlerinden daha fazla (yada daha az) frsata sahip olmamza, seeneklerimizin bu niteliklere bal olarak ge-nifllemesi ya da daralmasna neden olmamas, eflitliki bir toplumun vazgeilmezkofluludur. Yani bir insann iine doduu ailenin diyelim bir ayakkabc ya da ift-i ailesi olmas, o insann zorunlu olarak ayakkabcl ya da iftilii srdreceianlamna gelmez. Bunun gibi, kadnlarn da doufltan getirdikleri nitelikler nedeniyle erkeklerdendaha stn ya da daha afla bir konuma yerlefltirilmesi, erkeklere tannan frsatlar-dan yararlanamamas, engellenmesi, ayrmclktr ve eflitlie aykrdr.Eflitlik Fikrinin GeliflmesiBir ideal olarak eflitlik yaygnlkla benimsense de gereklefltirilmesinin ok kolayolmad ortadadr. Doufltan eflit haklara sahip olmak ve kanun nnde eflitlikson derece nemli kazanmlardr ancak bu kazanmlarn fiilen eflitlii salamasiin baz ek nlemler gerekir.nk fiilen eflit olmayanlara eflit muamele, varolan eflitsizliklerin srdrlme-sini salar. rnein, anne ve babas okur yazar olmayan, kendisi de alt yaflndanitibaren tarlada alflmaya bafllamfl bir ocukla kentli ve eitimli bir ailenin ocu-unun eflit frsatlara sahip olmas iin temel eitim herkes iin zorunlu ve parasz-dr hkm yeterli olabilir mi? Yoksul olan ocuk alflmad zamanlarda okula gi-debilse bile alaca eitimin onu dieriyle eflit klmas mmkn mdr?Bunun gibi, kadnlarn erkeklerle eflitliinin salanmas iin de her fleyden n-ce eflitli alanlardaki eflitsizliklerin farkna varlmas, bunlarn kabul edilmesi, son-ra da bu eflitsizlikleri gidermek iin nlemler alnmas gerekir.flte, geici zel nlemler, byle bir mantkla gelifltirilmifltir. rnein; HaydiKzlar Okula Kampanyas, yalnzca ideolojik ve politik bir kampanya deil, aynzamanda yoksul kyl kzlarnn eitim haklarndan yararlanabilmesini salamayadnk bir geici zel nlemdir. nk bilinmektedir ki bu kzlar, erkek yafltla-rnn yaflad engellenmelere ek olarak bir de cinsiyetleri nedeniyle okuma hak-kndan mahrum kalmaktadr.Kadnlarn siyasette erkeklerle eflit biimde varolabilmeleri iin gelifltirilmifl ko-ta gibi geici zel nlemler de benzer biimde, eflitsiz koflullarda bafllayan bir ya-rfln daha eflit hle getirilebilmesini salamay amalar. Kadnlarn kendilerini sis-954. nite - A i le , Ataerk i l l ik ve Toplumsal Cinsiyettematik olarak dfllayan bir mekanizmaya girebilmelerini mmkn klar, bylecedaha fazla sayda kadnn siyasette varolmas yoluyla cinsiyet eflitsizliklerine siya-sal zmlerin salanmasnn kolaylaflacan ngrr.Cinsiyet Eflitlii Ne Demektir?Cinsiyet eflitlii, en genifl anlamyla kadnlarla erkeklerin eflit haklara ve sorumlu-luklara sahip olmalar anlamna gelir. Trkiye Cumhuriyeti, kuruluflundan bu ya-na, kadn erkek eflitliini ve kadnlarn toplumun her alannda hibir kstlama veayrmcla uramakszn var olmalarn tartfllmaz ilkeler olarak kabul etmifltir.Yasalar nndeki eflitlik, yani yasalarda cinsiyet ayrmclnn yaplmamasnneflitlii salamaya yeterli olmad, zellikle son otuz ylda, btn dnyada okfarkl kesimler tarafndan dile getirilmektedir. Fiilen eflit olmayanlara eflit muame-le yapmak, eflitsizliklerin ortadan kalkmasn salamaz. Bunun yerine eflitsizliklerigren, dikkate alan ve dzeltmeye alflan bir bakfl asna ihtiya vardr.rnein, Trkiyede kadnlar 1934ten beri seme ve seilme hakkna sahipler.Bu hakk dnyann baflka pek ok lkesindeki hemcinslerinden nce kazandlar.Bu hakk kazandktan sonraki ilk seimlerde, Atatrkn de mdahalesi ile Meclis-te %4.2 orannda temsil edildiler. Aradan geen yetmifl ylda bu oran deiflmedi.Bugn Mecliste kadn milletvekili oran % 9.1.Demek ki fiilen eflitsiz olanlarn yasa nnde eflit olmas, eflitsizliin ortadankalkmasn salamyor. O hlde, eflitsizlii ortadan kaldrmak iin zel politikalara,nlemlere ihtiya var. Atatrkn bundan yetmifl yl nce grmfl olduu bu ger-ei bugn hl gremeyenler olsa da zellikle son yirmi ylda, eflitlik ynndeciddi admlarn atldn syleyebiliriz.96 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 4.5Atatrk veretmenlerkadn erkekeflitliinigereklefltirmek iinbyk admlaratmflt. Kzocuklarnneitimine byknem vermesi,eflitliin ancakeitimlegerekleflebileceineinanmasndand.Kaynak:http://nkfu.comKadn ve erkee atfedilen nitelikler kltrden kltre ve tarih iinde deiflim-ler gsterse de baz unsurlarn deiflmediini syleyebiliriz. Bunlardan biri, kadn-larn doaya erkeklerden daha yakn olduklar fikridir. Annelie ve lmeden ka-nama yeteneine bal olarak kadnlarn erkeklerden daha doal olduklar var-saylr. Bu nedenle rktc, anlafllmas zor, gizemli grnrler. Tam da bu nok-tada, cinsiyet eflitlii ile cinsiyet kalplar arasndaki balant berraklaflr: Kendile-rinden korkulan cinsiyet olarak kadnlar, farkl kltrlerde ve tarih boyunca, ikin-cillefltirilmifllerdir.974. nite - A i le , Ataerk i l l ik ve Toplumsal CinsiyetOkuma ParasTrkiye Cumhuriyeti, varlnn ilk yllarndan itibaren adafl anlamda kadn-er-kek eflitliine ok olumlu bir anlam yklemifl, hatta o dnemde birok Bat lkesinekyasla ok daha radikal dzenlemeler ve uygulamalar gereklefltirmifltir. Bu duru-mun en bilinen rneklerinden bir tanesi, kadnlarn gerek vatandafllar olarak ta-nnmasnda nemli bir adm olan kadnlara seme ve seilme hakknn Trkiyedekadnlara hayli erken bir dnemde (1934) tannmfl olmasdr. Ancak, kadn-erkekeflitlii alannda Cumhuriyet mirasnn z, kanmca, eflit vatandafllk tanm ieri-sinde kadnlarn yalnzca kamusal alanda eflitlii ilkesini deil, ayn zamanda zelalana ynelik eflitlik ve hak tanmlarnn da yer almfl olmasdr. Cumhuriyet reform-larnn ok efllilii kaldrmas ve evlilik kurumu balamnda kadn-erkek eflitliiningrmesi, dnemin koflullar gz nne alndnda, bu reformlarn ne denli radi-kal olduunu ortaya koymaktadr. Nitekim, Cumhuriyetin adafl medeniyetler se-viyesine kma sylemi ve bu ynde benimsedii politikalar, Trkiyede kadnlarnnemli bir kesiminin toplumdaki konumunu kkten deifltirmifl ve lkemizde kadn-erkek eflitlii alannda ok ciddi bir srama kaydedilmesinde etken olmufltur. Laikdevlet yaps ve Cumhuriyetle benimsenen tekil hukuk sistemi, gnmze kadar ge-len kadn-erkek eflitliine ynelik olumlu yasal ereveyi mmkn klmfltr.Uluslararas deneyimin iflaret ettii bir gerek, oklu hukuk sistemlerinin uyguland- toplumlarda flahs hukuku ve zel alan iliflkilerinin (kadn haklar ve evlilik, bo-flanma, miras vb. konularn) daima din hukuk ya da rf det hukukuna tabi ola-rak kalddr. Bu durumlarda da kadn-erkek eflitliinde yol alnmasnn neredeyseimknsz olduu aktr. Buna karfllk aklc yaklaflm ve pozitif hukukun tek yasaldzenleme erevesi olduu devletlerde cinsiyet ayrmn gzetmeyen, eflitliki birdzene ynelik admlarn ok daha kolay atlabildii malumdur. Nitekim, Trki-yede durum byle olmufltur.Cumhuriyet reformlar bir yandan kadnlarn kamu alanna almasnn nndekiok sayda engeli ortadan kaldrrken bir yandan da toplumda kadn-erkek eflitliifikrine olumlu bir ideolojik anlam yklemifl ve bu ideolojiyi benimseyen kadn ve er-kek yeni kuflaklar ve kadrolar yaratmaya alflmfltr.Feride Acar, Kadn Haklar/Uluslararas Hukuk ve Uygulama Bu varsaymn bir sonucu, kltrn ve uygarln erkeklere, doann ise kadn-lara ait olduu fikridir. Gerekten de eski Yunandan bafllayarak Bat felsefesininnemli temsilcileri (Aristotales, Pythagoras, Heiddegger, Nietzsche...) uygarlnbir erkek rn olduunu ne srmfllerdi. Kadnlarn korkulacak varlklar oldu-una iliflkin szlerdeyse karflmza kadn dflmanl (misogyny) kar: Evrende,dzeni, fl ve erkei yaratan iyi bir geyle karflkl, karanl ve kadn yara-tan kt bir ge vardr (Pythagoras).Dzen ve flk kadar karanln da insanlara zg bir nitelik olduunu hatrmz-dan karmadan, cinsiyetlere atfedilen zelliklerin gerekten cinsiyetle iliflkili olupolmadn sorabiliriz: Nezaket, bilgelik, adalet duygusu, zgrlk arzusu... Bunla-rn biyolojiyle ya da anatomiyle bir iliflkisi var m? Ya hesaplk dzenbazlk yahutkabaln? reme organlarndaki ve hormonlarndaki hangi nitelik insan yalancyahut drst yapar?nsan trne ait niteliklerin ve potansiyellerin her birimizde farkl derecelerdebulunduunu syleyebiliriz. Bazen hayatmzn sonuna kadar bu nitelik ve potan-siyelleri ortaya karmaya, hatta fark etmeye imkn bulamayz. Tpk olaanstresim yeteneini keflfedemeden yafllanan bir kyl gibi. Daha sk yafladmz du-rum, baz niteliklerimizin desteklenip yeflertilirken bazlarnn bastrlmasdr. Kzve erkek ocuklar yetifltirirken sistematik olarak kimi niteliklerini destekler, kimi-lerini cezalandrrz: Ne iflin var kz baflna senin orda? Erkek adam alamaz!Hadi hanm kzm, aabeyine su ver, olum, kardefline sahip k... Sonra dakadnlar ekingen, erkekler duygularn gstermeyi bilmez gibi yarglara kolay-ca varrz. Kendi yaptmz fleyi doaya ykleriz yani!Kadnlarn erkeksi nitelikleri benimsemesi, byle zellikler gstermesi, belir-li snrlar iinde hoflgrlebilir: Erkek gibi kadn! bir vgdr. Kadnn cinsiyetin-den beklenmeyecek bir cesaret ya da mertlik gsterdiini ifade etmifl oluruz bunusyleyerek. Oysa bir erkee kadn gibi demek, yaplabilecek en byk hakaret-lerden biridir. Neden byle dersiniz?98 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 4.6nsanolununbilin dflnkeflfeden Freud,kadnlar karanlkbir ktayabenzetmifl vesormufltu: Kadnlarne ister?! Kaynak:http://www.mammakaze.com/wp-content/gallery/mammakazipics/freud-final.jpgCinsiyet Rolleri ve Cinsiyet EflitsizliiKadnlarla erkeklerin yaptklar ifllerin farkll, onlarn eflitsizliinin de temel kay-nadr. Cinsiyete dayal ifl blm, basite kadnlarla erkekleri farkllafltrmaz, ay-n zamanda, onlar eflitsiz de klar. Kadnlarn yaptklar ifllerle erkeklerinkiler arasndaki farklara baktmzda bueflitsizlii grmemiz kolaylaflr. Farkllklarn baflnda, emein karfllnn olup ol-mamas gelir. Erkekler, alflmalarnn karfllnda genellikle maddi bir kazan sa-larken kadn ifllerinin karfll, ancak manevi olabilir. Bunun sonucunu mlkiyetve gelire iliflkin rakamlarda grmek ok kolaydr: Btn dnyada zel mlkiyetin%1i, gelirin ise %10u kadnlarndr. Rakamlar, onlarn daha az alfltn deil,emeklerinin karflln almadklarn gsterir.Kadnlarn yaptklar ifllerin byk blm, ailenin ve evin evrilmesine iliflkin-dir. Dolaysyla, ifl olarak grlmeyen, yapldnda deil ancak yaplmadndafarkna varlan byk bir ifl yn, ev kadn rolnn arkasnda gizlidir. Kadnla-rn kendileri bile kendilerini alflmyor olarak grrler nk yaptklar fley gnbe gn tekrarlanmas gereken, karfll olmayan, grnmeyen bir fleydir.Bir baflka farkllk, yaplan ifllerin niteliine iliflkindir. Btn bir ailenin gnde n doyurulmas, evin temizlenmesi, amaflrlarn ykanmas, alflveriflin yapl-mas... Btn bu ifller, son derece rutin, bezdirici, kendini tekrarlayan ifllerdir ve in-sann kendini gelifltirmesine bir katklar yoktur. stelik tam da masalda dendii gi-bi, ev kadn da az gider, uz gider, dere tepe dz gider, bir de dnp arkasna ba-kar ki bir arpa boyu yol gitmifl! Arkasna dnp baktnda iflte bunu da ben yap-tm diyebilecei somut bir rn yoktur.Toplumsal stat ve gelir getirmeyen, stelik pek ok durumda varl bile farkedilmeyen bir alflma alannda mr tketmeleri, kadnlarn erkeklerle eflit olma-snn nndeki en byk engeldir.Yine buna bal olarak cretli alflmaya katldklarnda, ailenin geiminden so-rumlu olmadklar, sadece muavin ve mflavir addedildikleri iin daha dflk c-retlere raz olurlar. Kamu kesiminde, yani eflit ifle eflit cret ilkesinin en gl uy-guland yerde bile, kadnlarn ve erkeklerin kazandklar cretler arasnda nem-li farkllklar vardr.2002 ylnda yaplan Medeni Kanun deiflikliklerinden nce, evlilik birliinde kar ve ko-cann rolleri tanmlanrken kocann aile birliinin reisi, kadnn ise onun muavin vemflaviri olduu ifade ediliyordu. 2002 ylnda bu tanmlamalar kaldrld.Kadnlar, asl olarak aile ve evle tanmlandklar iin toplumsal sorunlarla ilgi-lenmeleri, siyaset yapmalar hofl karfllanmaz. Elinin hamuruyla erkek ifline karfl-ma sz, bunun bir ifadesidir. Byle olduu iin de yafladklar sorunlar dile ge-tirmeleri, zm nerileri gelifltirmeleri mmkn olmaz. Bu nedenle rnein aileii fliddet gibi ok nemli bir toplumsal sorunun ailenin kendi ifli olarak grl-mekten kp kamusal zmler retilmesi gereken bir konu olarak grlmesi, an-cak son yirmi ylda mmkn olmufltur.Hareket alanlar evle ve mahalleyle, grfltkleri kifliler ise akraba ve komflu-larla snrlandrlmfl kadnlarn var olan haklarn bilmeleri, kullanmalar da mm-kn olmaz. Eitim ve salk hizmetlerinden yararlanmalarnn nndeki engeller-den biri budur. Byle bir kstlanma, sadece kadnlar deil, erkekleri ve btn birtoplumu da gsz dflrr. nk nfusun yars, retim gcn, yaratc kapa-sitesini yeterince kullanamamaktadr.994. nite - A i le , Ataerk i l l ik ve Toplumsal CinsiyetS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TBtn bunlar, cinsiyete dayal ifl blmnn basit bir alanlarn ayrlmas me-selesi olmadn, hem cinsiyet eflitsizliine hem de toplumsal gszle kaynak-lk ettiini gsterir.CNSYETE DAYALI AYRIMCILIKnyarglar, bir gruba ya da grup yelerine karfl olumsuz bir deerlendirme ve tu-tumdur. Bu deerlendirme ve tutumlar, bireysel varolufllardan ok, ait olunan gru-bu hedef alrlar. rnein, belirli bir Trk vatandaflna ynelik olarak bu aidiyetin-den tr bir nyarg, Btn Trkler... biimindeki bir deerlendirmeden kay-naklanr. nyarglarn davranfllara dnflmesine, ayrmclk ad verilir. Ayrmclk,kimi durumda, yneldii grupla her trl iliflkinin kesilmesi anlamna gelir ama da-ha sk rastlanan ayrmclk biimi, sosyal farkllaflma yaratmaya yneliktir. rnein,Yahudilerin gettolarda yaflamak zorunda kaldklar dnemler, ayrmcln fizikselyaltm biiminde kt bir rnektir. Buna karfllk, kadnlara ynelik ayrmclk,onlarn fiziksel olarak yaltlmalarna deil, belirli sosyal ifllevlerle snrlandrlmala-rn amalar.Ayrmclk, sosyal gerekliin kabaca flematize edilmesini salar, bylece karfl-lafltmz durumlar ya da kiflileri gereklikte olduklar gibi deil, nceden olufl-mufl yarglarmz dorultusunda deerlendiririz. Bu deerlendirme, biz/onlar ayr-mn pekifltirdii gibi onlar olarak adlandrdmz grubu da trdeflmifl gibi alg-lamamza neden olur.100 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarGetto: Bir kentin herhangibir aznlka yerleflilenblmne verilen addr. Ortaa Avrupasnda Yahudilerve yabanclar, siyasal vesosyal haklardan mahrumolarak kentin eperlerindekimahallelerde yaflyorlard.Bugn de getto szc,gmenlerin ve aznlklarnyafladklar ve kt koflullarasahip mahalleler iinkullanlr.Resim 4.7Cinsiyetlere dayalnyarglar veayrmclk, karflcinsin tekiolarak alglanmas,ok kk yafllardabafllayabilir. Buizimde, byle birfarkllaflmayaelefltirel bakfln daok kk yafllardammknolabildiinigryoruz.Kaynak:http://www.childrenslibraryorg/library/reviews/Grace_YR2-4-3-05-Friends.web.jpgCinsiyetilik ya da cinsiyete dayal ayrmclk, bir kiflinin cinsiyetle ilgili olma-yan alanlardaki yeteneklerinin ve kapasitesinin cinsiyetiyle iliflkili olduunu varsa-yan yanlfl inanlara iflaret eder. Geleneksel cinsiyet kalplar ve cinsiyet rollerinedayal nyarglardan kaynaklanr. Cinsiyetilik terimi, daha ok kadnlara ynelikcinsiyet ayrmcl durumlarnda kullanlr.Cinsiyetilik, belirli bir cinsiyete ynelik nefret veya ayrmclktr; genellikle be-lirli bir cinsiyetin stnl inancyla beslenir.Kadnlara Karfl Her Trl Ayrmcln nlenmesi Uluslararas Szleflmesi (CEDAW)Trkiyenin de 1985 ylnda baz ekincelerle imzalayp 2000 ylnda tm ekince-leri kaldrarak tam taraf olduu Kadnlara Karfl Her Trl Ayrmcln nlenme-si Uluslararas Szleflmesi (CEDAW), taraf devletlere cinsiyet ayrmclnn her d-zeyde ortadan kaldrlmas iin eflitli grevler yklemektedir. Bu szleflmenin bi-rinci maddesi, kadnlara karfl ayrmcl flyle tanmlar: flbu szleflmeye gre,kadnlara karfl ayrm deyimi kadnlarn, medeni durumlarna baklmakszn vekadn ile erkek eflitliine dayal olarak politik, ekonomik, sosyal, kltrel, medeniveya dier sahalardaki insan haklar ve temel zgrlklerinin tannmasn, kullanl-masn ve bunlardan yararlanlmasn engelleyen veya ortadan kaldran veya bunuamalayan ve cinsiyete bal olarak yaplan herhangi bir ayrm, mahrumiyet veyakstlama anlamna gelecektir.Bu szleflme, taraf devletlerin cinsiyete dayal ayrmclk ieren her trl yasaldzenlemeyi ve kurumsal uygulamay deifltirmesini ve ayrmcl nlemeye da-yal somut nlemler almasn gerektirmektedir.Konuyla ilgili daha ayrntl bilgi iin Gkeiek Ayata, Sevin Erylmaz Dilek ve Bertil Em-rah Oderin Kadn Haklar. Uluslararas Hukuk ve Uygulama (Bilgi niversitesi Yaynla-r, 2010) kitabna bakabilirsiniz.Cinsel Ynelim ve Cinsel Ynelim AyrmclCinsiyete dayal ayrmcln zel bir tr, cinsel ynelim ayrmcl adn alr. He-teroseksel olmayan bireylere ynelik her trl nyarg ve kalp tiplefltirme, cinselynelim ayrmclna temel oluflturur. 1014. nite - A i le , Ataerk i l l ik ve Toplumsal CinsiyetS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TBedensel cinsiyetimiz doufltan belirlenir. Hepimiz kadn ya da erkek cinsel organ-lar ile doarz. Tek istisna nadir grlen hermafroditlerdir. lk ocukluk yafllarndacinsel kimliimiz geliflir, Ben kadnm ya da Ben erkeim duygumuz oluflur.Bunun istisnas da gene nadir olan cinsel kimlik farkllklardr. Ergenlikten itibarende cinsel ynelimimiz belirginleflir. Kendimize kendi cinsimizden birini cinsel eflolarak istiyorsak eflcinsel, karfl cinsten birini istiyorsak heteroseksel, her ikisini deistiyorsak biseksel oluruz. Bu cinsel ynelim de birbirine efldeerdir ve hibiri psi-kiyatride, en az 30 yldr hastalk ya da bozukluk olarak kabul edilmiyor. Ayrca cin-sellikle ilgili bu temel kavram, bedensel cinsiyet, cinsel kimlik ve cinsel ynelim, ki-flilerin istemli olarak setikleri deil, karfl karflya kaldklar durumlardr. Hibirimizkadn ya da erkek olarak domay seemeyeceimiz gibi, cinsel ynelimimizi de se-emeyiz. Eflcinsel ynelim, keyf, ahlaki veya istemli bir seim deildir, aynen hetero-seksel ynelim gibi bir durumdur.Kadna Ynelik fiiddetAyrmcln ve eflitsizliin sonularndan biri, kadnlara ynelik fliddettir. Kadnla-ra ve kz ocuklarna ynelik fliddet, en yaygn insan hakk ihlalidir. Bu fiziksel,cinsel, psikolojik ya da ekonomik fliddet olabilir. Genellikle fliddet trlerinden birivarsa dierlerinden biri ya da bir kann da bulunduu dflnlr. Ulusal ve kl-trel snrlar aflan, her rk ve her snfta yaflanan bir sorundur. 20. yzyln son ey-reine gelininceye kadar kadnlara ynelik ev ii fliddet, yasal bir dzenlemeye ko-nu olmamfltr. nk aile iinde yaflanan atflmalarn ve sorunlar kamusal bir so-run olarak grlmemifltir. Bylelikle, kadnlarn evde uradklar her trl fliddet,ailenin i sorunu olarak yasal ve kurumsal dzenlemelerin dflnda braklmfltr.Aile ii fliddet, bebeklerin cinsiyetinin nceden tahmin edilebilmesi ve kz be-beklerin daha domadan hamilelie son verilmesinden namus cinayetlerine, zorlaalfltrmaya ve tecavze kadar, yaflamn her safhasnda karfllafllabilen bir insanhakk ihlalidir.Birleflmifl Milletler tarafndan 20 Aralk 1993 tarihinde kabul edilen KadnlaraYnelik fiiddetin Ortadan Kaldrlmasna Dair Bildirgenin ikinci maddesi, kadn-lara ynelik fliddeti flu flekilde tanmlar:102 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlarnyarglar DeifltirmekToplumsal nyarglar, zellikle cinsellikle ilgili olanlar, doru bilgilendirme olsa bi-le,ok yavafl ve g deiflir. stelik yanlfl bilgilerle pekiflmesi ne yazk ki daha yaygn-dr. Homofobiyi, eflcinsellie, eflcinsellere karfl yanlfl ve eksik bilgilenmeden kaynak-lanan, genellemelere dayanan, yeni bilgi ve anlayfllarla karfllaflldnda deiflmeyeak olmayan, olumsuz veya dflmanca tutum, bir nyarg olarak tanmlayabiliriz.Cinsel ynelim nedeniyle ayrmc davranfllarn temelinde homofobik inanfllar, n-yarglar vardr. Homofobik inanfllar da tm nyarglar gibi toplumun her kesiminde,retmenlerde, psikologlarda, doktorlarda, psikiyatristlerde, medya yelerinde, hu-kukularda, politikaclarda yaygndr ve deiflime direnlidir. Mesleimiz ve cinsel y-nelimimiz ne olursa olsun, hepimiz az ya da ok homofobiiz. nk hepimiz eflcin-sellie karfl olumsuz deer yarglarnn yaygn olduu bir toplumda yetifltik. Hepimizbu homofobinin izlerini dflncelerimizden, duygularmzdan ve belki de en nemli-si dilimizden temizlemek zorundayz. Toplumun bilgilenmesinde rol oynayan tmprofesyoneller bu ifllevi yerine getirirken doru bilgiler vererek nyarglarn krlmas-na yardm edebilecei gibi, yanlfl bilgiler vererek ya da farknda olmadan verdiiyanlfl mesajlarla, nyarglarn pekiflmesine, srmesine de neden olabilir. Oysa, eflcin-sel/biseksel bireylerin sorunlar, eflcinsel olmalarndan deil, eflcinsellii normalizeedemeyen, tekilefltiren bir sistem iinde yaflyor olmalarndan kaynaklanr. Dr. Nesrin YetkinCETAD: Cinsel Eitim, Tedavi ve Arafltrma Dernei Kaynak: www.cetad.org.trMadde 2: Kadnlara ynelik fliddetin, bunlarla snrl olmakszn afladakileri ierirbiimde anlafllmas gerekir:a) Dayak ve hrpalama, ev halkna dhil olan kz ocuklarnn cinsel suistimali, dra-homa balantl fliddet, evlilik ii tecavz, kadn cinsel organn sakatlama veya ka-dna zarar veren dier geleneksel uygulamalar, efl haricinde (ev halkna dhil) kifli-lerce uygulanan fliddet, smryle balantl fliddet dhil olmak zere aile iindemeydana gelen fiziksel, cinsel veya psikolojik fliddet;Kadnlara ynelik fliddetin eitimsizlikten, alkol ya da uyuflturucu gibi baml-lklardan ya da ruh hastalndan kaynakland sylense de fliddet uygulayanlarzerinde yaplan arafltrmalar, durumun byle olmadn gstermektedir. Her ei-tim dzeyinden, her toplumsal kesimden erkek, kadnlara karfl fliddet uygulaya-bilmektedir. Bu davranfl, kadn denetleme arzusundan ve kadnlarn ikincil cinsi-yet olduklarna duyulan inantan kaynaklanr. Yani erkekler, kadnlarn dvlebi-lir olduu bilgisi nedeniyle fliddet uygularlar. Bu nedenle, kadn erkek eflitliininsalanmas, fliddetin ortadan kaldrlmas, en azndan azaltlmas iin son derecenemli bir hedeftir.Dnyada ve Trkiyede fliddete urayan kadnlarn baflvurabilecei telefon hat-lar, snaklar, danflma merkezleri bulunmaktadr. 1034. nite - A i le , Ataerk i l l ik ve Toplumsal Cinsiyetb) Tecavz, cinsel suistimal, ifl yerinde, eitim kurumlarnda ya da dier yerlerdemeydana gelen cinsel taciz ve sindirme, kadn ticareti ve fahiflelie zorlama dhil ol-mak zere genel olarak toplum iinde meydana gelen fliddet;c) Nerede olursa olsun devlet tarafndan ifllenen veya gz yumulan fiziksel, cinsel ve-ya psikolojik fliddet.Resim 4.8fiiddete uramak,bireylerinkapasitesiniazaltan,kifliliklerinirseleyen bir etkiyapar. Bu nedenle,fliddet grmflbireylerin salklbir yaflamadnebilmeleri iinfliddetin etkileriniazaltacak birtedavi srecindengemeleri gerekir.104 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarAile kurumuna iliflkin farkl yaklaflmlar ak-lamak.Aile kurumuna makro dzeyde temel sosyo-lojik yaklaflm vardr: fllevselci yaklaflm, atfl-mac yaklaflm, feminist yaklaflm. Bunlarn de ailenin toplumsal organizasyonundaki yerineiliflkin makro dzeyde analizler yaparlar. fllevselci yaklaflm, ailenin ifllevlerine odaklanrve bunlarn tarihsel olarak nasl deifltiini tart-flr. Modern ncesi dnemde soyun yeniden re-timi ve retim arlkl olan bu ifllevin modernlefl-me ile birlikte soyun yeniden retimi ve tketimolarak belirdiini ne srer. atflmac yaklaflm,ailenin zel mlkiyetin miras braklmasn garan-ti altna almak zere ortaya kan bir kurum oldu-unu iddia eder. Bu yaklaflma gre, kapitalistdzende ailenin rol, eflitsizlikleri hafifletmek,emek gcnn yeniden retimini salamaktr. Fe-minist yaklaflmn dierlerinden temel fark, aileyibir btn olarak ele almayp iindeki iliflkilere,eflitsizliklere ve atflmalara odaklanmasdr.Toplumsal cinsiyet kavramn tanmlamak.Toplumsal cinsiyet, kadn olmann ve erkek ol-mann toplumsal inflasna iflaret eden bir kavram-dr. Buna gre, ailedeki birincil toplumsallaflma-dan bafllayarak kltr, eitim ve medya gibi ku-rumlar araclyla ikincil toplumsallaflma sre-cinde de devam eden bu infla, bireylerin belirlicinsiyet kalplarna uygun olarak biimlenmeleri-ni salar. Yani toplumsal cinsiyet, doufltan geti-rilen biyolojik zelliklere deil, toplumsal iliflki-ler iinde kurulan cinsiyet kimliklerine odakla-nan bir kavramdr.Ataerkillik kavramn aklamak ve farkl gr-nmlerini ayrt etmek.Ataerkillik, erkeklerin temel otorite figr olduk-lar bir sosyal sistemdir. Ataerkil toplumlar ge-nellikle baba soyludur. Erkeklerin egemenliininsonular, mlkiyet, siyaset, sosyal yaflam ve kl-trde grlebilir. Modern toplumlarda ataerkillikyeni biimler alarak kendini srdrr. Klasik ata-erkillikte yaflllarn ve erkeklerin egemenlii ge-leneksel kltrn kalplaryla desteklenirken mo-dern olanlarda yafll egemenlii sarslmfltr vemodern kltrn kalplar daha byk nem ta-flmaya bafllamfltr.Eflitlik ve cinsiyet eflitlii kavramlarn tanmla-mak ve cinsiyet rolleri ile cinsiyet eflitsizliini ilifl-kilendirmek.Eflitlik, insanlarn birbirinin ayn olmas deil,kaynaklardan ve frsatlardan eflit oranda yararla-nabilmesi anlamna gelir. Cinsiyet eflitlii de ka-dnlarla erkeklerin eflit hak ve sorumluluklarasahip olmalar demektir. Yasalar nnde eflitlik,eflit hak ve sorumluluklar gvence altna alma-ya yetmez. Bu nedenle, eflitsizliklerin ortadankaldrlmasn salamak zere geici zel n-lem ad altndaki eflitlik politikalarnn uygulan-mas gerekir. Ayrmcln tanmn yapmak ve ayrmc tutum-lara iliflkin farkndalk gelifltirmek .Ayrmclk, nyarglarn davranfla dnflmesidir.nyarglar, bir gruba ya da grup yelerine karflolumsuz deerlendirme ve tutumlardr. Ayrmc-lk, toplumsal gerekliin kabaca flematize edil-mesini salad iin ok kolay yaylabilen ve ko-lay benimsenen bir tutumdur. Kadnlarla ilgili ka-lp yarglar ve nyarglar, onlarn cinsiyetleriyleilgili olmayan alanlardaki yeteneklerinin de cin-siyetleriyle iliflkili olduunu varsaymaya nedenolur. Cinsiyete dayal ayrmcln bir biimi decinsel ynelim ayrmcldr. Heteroseksel ol-mayan bireylere ynelik her trl ayrmclk vefliddet, bu erevede dflnlmelidir. Kadnlaraynelik fliddet de ayrmcln sonularndan bi-ridir. Kadnlara ynelik ayrmcln ortadan kal-drlmasn salamak zere bir uluslararas sz-leflme imzalanmfl ve taraf devletlerin yasal vekurumsal dzenlemelerle ayrmcl ortadan kal-drmalar hedeflenmifltir.zet1NA M A 2NA M A 3NA M A 4NA M A 5NA M A 1054. nite - A i le , Ataerk i l l ik ve Toplumsal Cinsiyet1. Aile ile hane halk arasndaki fark nedir?a. Aile iinde sevgi ve sayg vardr, hane halkndayoktur.b. Aile iliflkilere, hane halk mekna iflaret eder.c. Aile ile hane halk ayn fleydir.d. Aile daha genifl, hane halk daha dardr.e. Aile daha dar, hane halk daha genifltir.2. Afladakilerden hangisi atflmac aile yaklaflmlar-na ait bir grfl olabilir?a. Aile ii kavgalar normaldir.b. Aile, zel mlkiyetin kuflaktan kuflaa aktarl-masn salar.c. Aile iindeki sorunlarn aile iinde kalmas ge-rekir.d. Modern dnemde ailelerin tketim ifllevlerinem kazanmfltr.e. nemli olan, ailenin kendi iindeki eflitsizliklerve atflmalardr.3. Toplumsal cinsiyetin oluflumunda afladakilerdenhangisi etkilidir?a. Ailemizin beklentilerib. Bize konan isimlerc. Eitim sistemid. Medyadaki rol modellerie. Hepsi4. Cinsiyet kalb ne demektir?a. Kadnlarn kendilerini belirli modellere gre bi-imlendirmesib. Kadnln ve erkekliin biimlenmesini sala-yan inan, deer ve tutumlarc. Erkeklerin nyarglard. Kadn erkek eflitsizliie. Namus anlayfllar5. Afladakilerden hangisi cinsiyete dayal ifl blmiin sylenemez?a. Btn kadnlarn benzer iflleri yapmasdr.b. Farkl toplumsal kesimlerde cinsiyete dayal ifl-blm farkllaflr.c. Zaman iinde cinsiyete dayal ifl blm farkl-laflr.d. Eitim sistemi, cinsiyete dayal ifl blm pekifl-tirir.e. Kr ya da kentte yaflamak, cinsiyete dayal ifl b-lmn etkiler.6. Kadnn grnmeyen emei ne demektir?a. ocuk dourma gibi bedensel ve mahrem fley-lerdir.b. Kadnlarn kadn olduklar iin doal olarakyaptklar ifllerdir.c. Kadn iflilerin fabrikada alflmas ama emekle-rinin karflln alamamalardr.d. Kadn kuflaklar arasnda aktarlan baz gizli be-cerilerdir.e. Kadnlarn kapatlmasdr.7. Ataerkillik afladaki toplumlardan hangisinde g-rlmez?a. Geleneksel toplumlardab. Modern toplumlardac. Kapitalist toplumlardad. Sanayi sonras toplumlardae. Hepsinde grlr8. Cinsiyet eflitlii ne anlama gelir?a. Kadnlarn haklarnn verilmesib. Erkek imtiyazlarnn ortadan kaldrlmasc. Kadn ve erkeklerin eflit hak ve sorumluluklarasahip olmalard. Yasalar nnde herkesin eflit olmase. Kadnlarn da erkekler gibi olmalar9. CEDAW, afladakilerden hangisini amalamaktadr?a. Btn dnyada kadn okumaz yazmazlnn s-fra indirilmesib. Kadnlara ynelik fliddetin sona erdirilmesic. Kadnlara ynelik her trl ayrmcln sona er-dirilmesid. Kadnlarn temiz ime suyuna kavuflma haklar-nn salanmase. Erkeklerin eflitlik konusunda eitilmeleri10. Kadnlara ynelik fliddet konusunda afladakiler-den hangisi sylenebilir?a. Kadna fliddet uygulayanlar, ruh hastasdr.b. Bir tokat yahut fiske gibi fleyler fliddet saylmazc. Kadnlarn ikincillii ile fliddet arasnda balantvardrd. Ekonomik zgrln elde etmifl bir kadn flid-dete uramaze. Kadnlar fliddete urasalar bile yuvalarn dat-mamaldrlarKendimizi Snayalm106 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarSen olmak isterdimAdam, kadna ona nasl ilham verdiini anlatr. Ne flan-l bir tanra olduunu. Dnyasn kadnn dndrd-n. Filmlerini ona yaptn, yazd ne varsa ona yaz-dn... Hep yle olacan, o olmadan yazamayaca-n, bir kare bile film ekemeyeceini. leceini, yokolacan... Kadndan ona doru akan fliir olmazsa klolacan, bir hi olacan... Ve kadn konuflur: Senin yerinde olmak isterdim. Sekiz Buukun Eksik YarsBu, gsterime yeni giren Dokuz filminden bir sahne.Federico Fellininin Sekiz Buuk filminin eksik kalanyarsn, yani ynetmenin yaratrkenki yarsn anla-tyor. Yaratan erkein hayat nasl, gryorsunuz...Nasl diyeyim? Nasl hizmeti kadnlarla dolu yaratanerkein hayat, onu gryorsunuz. Anne, metres, efl,dost, ilham perisi, cilveli hayran... Nihayet, bir erkek,btn o kadnlar bir araya gelince var olabiliyor. Erkek patronunuza bakn. Onun hayatnda sizin bu rol-lerden hangisini stlendiinize, bir erkein var olmasiin ne ok kadnn abaladna bakn. stelik o ka-dnlar hep bir araya geliyorlar, erkee hizmet etmekiin. Neleri var neleri yoksa vermek iin hep oradalar.Bu yzden iflte filmde kendisine ilham perisi olarak v-gler dzlen Nicole Kidman, Fellininin ilham perisiClaudiay canlandrrken byle diyor:Senin yerinde olmak isterdim. Ben de!Ben de isterdim! Yaratan erkeklerin duygusal olarak bireli yada bir eli balda lksn, hi deilse bir kez ol-sun... Ne bileyim iflte... Filmi izlerken aklma bir baflka film geldi. Rodinin aflkve kendisi de en az Rodin kadar arpc bir heykeltraflolan Camille Claudelin hayatnn anlatld filmi hatr-ladm. Sanrm yaratan erkek ile yaratan kadnn hayat-lar arasndaki trajik fark grmek iin iki filmi art ardaizlemek iyi bir ders olacaktr. Kendisine fliir yazlmasnadeil fliiri kendisi yazmaya karar vermifl kadnlarn ba-flna ne tr fenalklar gelebileceini grmek iin... Pekitemel fark nerede? Bu tr bir duygusal bolluun sadeceerkeklere ait olmasnn nedeni ne?Yaratan Erkein KrallBir sr fley sralayabilirsiniz. Erkek egemenlii vesai-re vesaire... Ama esasnda fludur sorun: Kadnlar, duygu hizmetisi istemiyorlar. Egolar bu-nun iin yaplandrlmamfl. Bu her fley dahil servisonlarn ruhuna iyi gelmiyor. Erkeklerin iinde ok ra-hat hissettii bu flmarklk saraynda onlar ireti duru-yorlar. Yaratan erkekler tanr-kral tahtnda, o taht hakettiklerinden btnyle emin, rahat oturabiliyor. Amayaratan kadnlar o tanra-kralie tahtnda bir trl...Anlarsnz. Onlar baflka bir fley istiyorlar. Baflka bir fleyiflte... Erkein ocukluk HakkiNiye peki? nk yaratan erkeklere btn dnya ola-rak biz ocuk kalma hakkn veriyoruz. Daha da beteri,tpk her ocuk gibi istedikleri her fleyi hak ettikleri duy-gusunu yaflama hakkn veriyoruz. Elde edemediklerin-de de varoluflsal kvranfllar ad altnda flmarklk et-melerini hofl gryoruz. Hatta bu yetmiyor, onlarn der-diyle dertleniyoruz. Ah! Ne ok ac ekiyorlar! Ama ka-dnlar... Onlar, yetiflkin. Her fleyi hak ettii bysnekaptramyorlar kendilerini. Elde edemedii fleyler y-znden flmarklk yapma hakk olmadn bilen yetifl-kinler... Ne Halt Edecekler?Bu yzden yaratan kadnlar, yaratclklarnn onlara ve-rebilecei flmarklk hakkn kullanamadan ve kimse-den duygusal hizmet talep etmeden yaflamak zorundakalyorlar. Nedir yani sonu olarak? Kadnlar, yetenek-lerini hayatlarn kolaylafltran bir hediye olarak deil,srtlarnda bir yk olarak yaflyorlar. nk... fiiir yazan bir erkek tm dnyay, tm dnya kadnlar-n tavlayabilir. Ama fliir yazan bir kadn... Erkeklerinbucak bucak kat fley budur. Neden? Kadnlar n-k, dinlemeyi bilirler, severler. Ama erkekler mikrofonkendilerinde olmadnda... Bilirsiniz, ou ne halt ede-ceklerini kestiremezler.Ece TemelkuranHaber Trk Gazetesi, 6 Mart 2010Yaflamn inden1074. nite - A i le , Ataerk i l l ik ve Toplumsal Cinsiyet1. b Yantnz yanlfl ise, Aile konusunu yenidengzden geiriniz.2. b Yantnz yanlfl ise, Aileye farkl yaklaflmlarkonusunu yeniden gzden geiriniz.3. e Yantnz yanlfl ise, Toplumsallaflma srecindecinsiyetin inflas konusunu yeniden gzden ge-iriniz.4. b Yantnz yanlfl ise, Cinsiyet kalplar konusu-nu yeniden gzden geiriniz.5. a Yantnz yanlfl ise, Cinsiyete dayal ifl bl-m konusunu yeniden gzden geiriniz.6. b Yantnz yanlfl ise, Cinsiyete dayal ifl bl-m konusunu yeniden gzden geiriniz.7. e Yantnz yanlfl ise, Ataerkillik ile modernlikarasndaki iliflki konusunu yeniden gzden ge-iriniz.8. c Yantnz yanlfl ise, Cinsiyet eflitlii ne demek-tir? konusunu yeniden gzden geiriniz.9. c Yantnz yanlfl ise, Kadnlara Karfl Her TrlAyrmcln nlenmesi Szleflmesi konusunuyeniden gzden geiriniz.10. c Yantnz yanlfl ise, Kadna ynelik fliddet ko-nusunu yeniden gzden geiriniz.Sra Sizde Yant AnahtarSra Sizde 1fllevselci yaklaflm aileyi bir btn olarak alarak top-lumsal ifllevini analiz ederken feminist yaklaflm, aileiindeki eflitsizlik ve atflma noktalarna odaklanr. Bubakmdan, ifllevselci yaklaflm atflmay deil uzlaflma-y, deiflimi deil, sreklilii anlamaya alflr. Ailedekideiflimlere dikkat ettiinde de bunlarn toplumsal de-iflimlerden kaynaklandn ileri srer; feminist yakla-flmlar ise toplumsal deiflimlerle ailedeki deiflimlerarasndaki etkileflimi dorudan bir yansma olarak de-il, karfllkl bir deiflim biiminde kavramaya alflr.Sra Sizde 2Cinsiyet kalplar, toplumdan topluma ve zaman iindedeiflir. Gnmzde, orta snftan kentli gen kadnlariin bedensel imaj son derece nemlidir nk bedeninforma sokulmas, kadn-bireylerin en nemli sorumlu-luklarndan biri olarak grlmektedir. Medyada ok za-yf modellerin cinsel cazibe rnekleri olarak sunulmas,bu kalbn dflndakiler iin baflarszlk duygusunu g-lendirici bir etki yapmaktadr. Yaplan arafltrmalar, ortasnftan ergen kzlarn ok kk yafllardan itibarenlmcl diyetler yaptklarn ve beden imajlarnn ar-plmfl olduunu ortaya koymaktadr.Sra Sizde 3Biyoloji ile kltr arasnda bir karfltlk iliflkisi kurmakve kltrn doaya ramen gelifltirilen bir insan et-kinlii olduunu ileri srmek, modern toplumlara zgbir anlayfltr. Oysa biyoloji ile kltr arasnda bu tr-den bir karfltlk yoktur ve biyolojik niteliklerimizin pekou, kltr tarafndan biimlendirilir. Tpk yemek ye-menin sadece karnmz doyurmak anlamna gelmeme-si gibi biyolojimizle ilgili olduunu dflndmz tu-tumlarmzn ou da kltr iinde flekillenmifltir. Bunedenle cinsiyet zelliklerinden bazlarnn biyolojikbazlarnn kltrel olduunu ileri srmek, mmkndeildir.Sra Sizde 4Modern toplumlarda erkeklik ve kadnlk kalplar kl-tre, snfa ve yafla gre farkllk gsterir. Bat toplum-larnda orta snf kadnlar ve erkekler iin geerli olankalplar, alt snftakiler iin geerli olmayabilir. Ancakunutmamak gerekir ki orta snflar, toplumsal normlarnve kalplarn oluflumunda dierlerinden daha etkilidir-ler. Bu nedenle, cretli alflmaya katlmaktan baflka se-enei olmayan alt snftan bir kadn iin de orta snfev kadnnn difli kufl kalb nemli ve etkilidir. Aynflekilde, kentli gen erkekler iin bir stat sembol olanotomobili satn alma gc olmasa da borlanarak alanerkek, gl ve paral erkek kalbna uymaya alfl-maktadr.Sra Sizde 5Cinsiyet kalplarna eflitli nedenlerle uyum salayama-yabiliriz. Yukarda belirtilen alt snftan kadnn orta s-nf ev kadn kalbna uymakta glk ekeceini kesti-rebiliriz rnein. nk onun orta snf ev kadn kadarzaman ve maddi imkn olmayabilir. Bu nedenle, kal-b biraz esnetmek, mutfakta harcayaca zaman azalta-cak yollar aramak gibi davranfllar benimseyebilir. Butrden abalar zaman iinde kalplarn deiflmesini sa-layabilir ancak bu deiflimin snrlar olduunu unutma-mak gerekir. rnein, hl annesinin yan kullanma-yan meslek sahibi gen kadnlar da tpk anneleri gibiailenin beslenmesinin birincil sorumlusudurlar.Kendimizi Snayalm Yant Anahtar108 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarSra Sizde 6Cinsiyete dayal ifl blm, kltrel ve snfsal farkllk-lar gsterir. Bu nedenle, btn erkekler ve btn ka-dnlar ayn iflleri yapmazlar. Ancak, cinsiyete gre iflblmnn snflar ve kltrleri aflan genel rntleriyine de vardr. rnein, kadnlarn ev ifllerinden so-rumlu olmas, baz kadnlarn evin btn iflini yapmas,bazlarnn ise bu ifli yapacak bir baflka kadna cretdemesi biiminde gerekleflir. Bu fark, sorumluluunkadnda olduu gereini deifltirmez. Yararlanlan ve BaflvurulabilecekKaynaklarAyata, Gkeiek vd. (2010). Kadn Haklar ve Ulus-lararas Hukuk ve Uygulama. Bilgi niversitesiYaynlar: stanbul. Badinter, Elisabeth (2011). Kadnlk m, Annelik mi.letiflim Yaynlar: Ankara.Bek, Mine Gencel ve Mutlu Binark (2000). Medya veCinsiyetilik. A Kasaum Yayn: Ankara.h t t p : / / k a s a u m . a n k a r a . e d u . t r / g o r s e l / d o s -ya/1215414832MedyaveCinsiyetcilik.pdfBora, Aksu (2008). Sivil Toplum Kurulufllar inToplumsal Cinsiyet Rehberi. STGM Yayn: An-kara.Bora, Aksu (2009). Yerel Kalknma ve Cinsiyet Eflit-lii. Ka-Der Yayn: Ankara.Bora, Aksu (2010). Kadnlarla Grup alflmas inRehber. Ka-Der Yayn: AnkaraFenstermaker, Sarah ve Candace West (2002) DoingGender, Doing Difference. Routledge: New York.Giddens, Anthony (2005). Sosyoloji. Ayra Yaynevi:Ankara.Gmflolu, Firdevs (eriflim tarihi: 10 Aralk 2011) http://www.huksam.hacettepe.edu.tr/Turkce/Sayfa-Dosya/ders_kitaplarindaki_cinsiyetcilik.pdfKardam, Filiz vd. (2008). Trkiyede Kadna YnelikAile i fiiddet Arafltrmas. HNE Raporu.KSGM (2011). Toplumsal Cinsiyet Gstergeleri.www.ksgm.gov.trUNIFEM (2011). Progress of Worlds Women.http://progress.unwomen.org/Bu niteyi tamamladktan sonra;Siyaset ve siyasal faaliyetin ne olduu hakkndaki farkl grflleri aklayabi-lecek, Siyaset bilimi disiplininin temel kavramlarn tanmlayabilecek, deoloji kavram ile birlikte belli bafll siyasal ideolojileri zetleyebilecek,Liberal demokrasi kavramn deerlendirebilecek,Demokratik rejimlerde siyasal kurumlarn neler olduklar ile birlikte, bu ku-rumlarn iflleyifl mekanizmalar hakknda temel bilgileri zetleyebileceksiniz.indekiler Siyaset Uzlaflma atflma deolojiler Liberal DemokrasiAnahtar KavramlarAmalarmzNNNNNSosyal BilimlerdeTemel KavramlarSiyaset SYASET NEDR? SYASET BLMNN TEMELKAVRAMLARI SYASAL DEOLOJLER DEMOKRATK REJMLERDESYASAL KURUMLAR, DEVLET-TOPLUM LfiKLER VE SYASALHAYAT 5SOSYAL BLMLERDE TEMEL KAVRAMLARSYASET NEDR? nsanlar ancak toplum iinde yaflayabilirler. Yunanl dflnr Aristoteles, toplumdflnda yaflayabilen kiflilerin ya Tanr ya da ucube olmalar gerektiini belirt-mifltir (Aristoteles, 1948). Toplum iinde yaflamak demek, herkesi balayan bir ara-da yaflamay mmkn klan ortak kurallar ve ortak karar alma mekanizmalarngerekli klar. flte siyaset en genifl anlamyla bu ortak kurallar ve karar alma meka-nizmalaryla ilgilenen sosyal bilim daldr. Kimlerin topluma ait saylacaklar ya datoplumun snrlarnn ne olaca, kimlerin nasl ynetici olabilecekleri, yneticile-rin ynetilenlerle iliflkilerinin nasl dzenlenecei bu kurallarn baflnda gelir. Siyaset sadece ortak yaflam mmkn klan kurallarla ilgilenmez, ayn zamandatoplum hlinde yaflamann gerektirdii kolektif kararlar (ve karar alma sreleri)ile de ilgilenir. Kimlerden ne kadar vergi alnaca, bu vergilerin ne kadarnn yol,su, elektrik gibi altyap hizmetlerine ne kadarnn sosyal harcamalara, ne kadarnneitime ve ne kadarnn da savunmaya harcanaca, eitimin ieriinin ne olaca,kamu yatrmlarnda nceliin hangi alanlara ve hangi blgelere verilecei siyase-tin ilgilendii gnlk kolektif kararlarn baflnda gelir. Toplumsal yaflam srdke bu hayatn devamnn mmkn klan ortak kurallarve ortak sorunlar hakknda karar alma sreci de olacaktr. Bu nedenle siyasetsizbir toplumsal hayat dflnebilmek mmkn deildir. Siyaset bir kez olup biten birdurumdan ziyade bir sretir. Ortak kurallar bir kez koyduktan sonra sre sonaermez. Bu kurallar deiflen siyasal g dengeleri ve toplumsal flartlara uygun birbiimde deifltirmek gerekebilir. Kolektif karar alma sreci de ayn flekilde toplumvarln devam ettirdike var olacaktr.nsanlarn ortak kurallara ve bu kurallara uyulup uyulmadn gzetecek ku-rumlara ihtiya duymasnn temel sebebi kurallar olmazsa insanlar arasndaki a-tflmalarn kontrolden kmas, gl olann yeni bir gl gelene kadar hakim ol-mas ihtimalini nleme arzusudur. nsanlar arasndaki atflmalarn bir ksm farkl-lktan kaynaklanr. nsanlar baflta cinsiyet, miza, alflkanlklar, dflnceler, arzu veisteklerin mahiyeti asndan olmak zere birok adan birbirlerinden farkldr.kinci bir sebep ise kaynak problemidir. Bir toplumdaki kaynaklar da snrldr.Herkesin yeme ime, barnma, gvenlik ve soyunu srdrme arzusu gibi maddi ni-telikli isteklerini doyurabilecek bir bolluk toplumu hi bir zaman sz konusu ol-mamfltr. Tatmin edilen isteklerin yerini hemen bir yenisi almaktadr. Maddi istek-lerin tatmini bir yana, beenilme, takdir edilme, deer verilme gibi kiflinin baflka-Siyasetlarnn gzndeki yeri ile ilgili manevi ya da duygusal ihtiyalarn tatmini maddi ih-tiyalarn tatmininden daha zordur. Dolaysyla toplum hlinde bir arada yaflayan insanlardan bahsettiimizde, bir-birinden ok farkl, kt olan maddi kaynaklar yannda, manevi, duygusal ya da sta-tye iliflkin deerler iin de birbirleriyle mcadele eden insanlar akla gelmektedir.Eer mcadele srecinde herkesin uymas gereken ortak kurallar olmazsa glolann hi bir snr tanmadan gsz ezdii bir kaos ve kargafla hli sz konusuolur. Siyaset felsefecisi Thomas Hobbes insan insann kurdudur diyerek bu du-rumu anlatmak istemifltir (Hobbes, 1968: 185). Toplumsal kurallar bu ihtimali nle-mek iin vardr. Her toplumsal kural si-yasetle ilgili deildir. Ahlak ve rf vedet kurallarnn ihlali hlinde devreyebir otorite girmez, toplumsal baskyagvenilir. Siyaset, ahlk ve rf det ku-rallaryla deil kalabalk yn ya da in-san kmesini toplum hline getiren,onu dier toplumlardan ayran, ortakkurallar belirleme ve gerektiinde zorkullanarak uygulama yetkisine sahip olan siyasi/merkez iktidarn ortaya kfl vevarln srdrmesi ile ilgilidir. Toplumsal hayatn doasnda atflma olgusu yatar. Siyaset bu atflmay kon-trol altnda tutmaya, dzenlemeye ve ehlilefltirmeye gayret gsterir. Bu, bizi siya-setin bir dier ayrlmaz unsuru, uzlaflma ya da anlaflma boyutuna getirir. Ortakkurallardan bahsetmek, siyasi birimin tamamn ilgilendiren kararlardan bahset-mek uzlaflmay ierir. Uzlaflma farkllklarn ortadan kaldrlmas ya da atflmannebediyen sonlandrlmas anlamna gelmemektedir. Taraflar, atflma noktalarnortadan kaldrmadan bir sre iinde olsa ortak noktalar vurgulamakta ve bu or-taklklar zerinden yeni diyalog frsatlar yaratmaktadrlar. Hi bir atflma sonsu-za kadar srmez. Hatta atflmann en sert hli olan savafl durumunda bile bellikurallara -ki bu asgari bir uzlaflmann varlna iflaret eder- riayet edilir. Toplum-lar srekli deifltikleri iin, atflmalarn ierii ve atflan taraflar da srekli dei-flirler. Bu deiflim srecinde atflmalardan daha ok diyaloun srdrlmesi veuzlaflma noktalarnn vurgulanmas hayati neme haizdir. Siyaset, srekli yenile-nen ittifaklar yapma sanatdr.Kimi dflnrler, siyasetin kanlmaz bir zorunluluk olduu gereini belirttik-ten sonra, bu kanlmazln insann insanlaflmasna yapt olumlu katklar davurgulamfltr. rnein; Aristotelese gre, siyasal faaliyetlere katlm yoluyla insan-lar, dflnme, fikir yrtme, kendilerini ifade etme, baflkalarn etkileme gibi siya-set olmasayd kazanlmas kolay olmayan yetenekler kazanabilmifltir. Keza, insannkendi hayatn ilgilendiren konularda sz sahibi olduunu dflnebilmesinin dezgveni artrc, insann kendini deerli hissetmesine yol aan bir faktr olduuvurgulanmfltr. Siyasetsiz bir toplum hayal edebilmek mmkn mdr? 112 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 5.1Siyaset felsefecisiThomas Hobbesa(1588-1679) greinsan insannkurdudur. S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T1SYASET BLMNN TEMEL KAVRAMLARI ktidar, Devlet, Egemenlik, MeflruiyetHerkesi ilgilendiren kurallar ve herkesi ilgilendiren kararlar alma anlamnda siya-setten bahsedildiinde, merkez iktidar ya da ou zaman onunla efl anlaml ola-rak kullanlan devlet kurumundan bahsetmek gerekir. Merkez iktidar tanmlama-dan nce iktidar kavram zerinde duralm. ktidar kavram iktidara sahip olan veiktidara tabi olan arasndaki bir iliflkiyi belirtir. Bir kifli bir baflkasna normalde yap-mayaca bir fleyi yaptrabiliyorsa o kifli dieri zerinde bir iktidara sahiptir. kti-dar, bir kimsenin kendi istediini bu talebe ynelik muhalefetin varlna ramenyaptrabilme gcn ifade eder (Weber, 1970: 181). ktidar iliflkilerinin znde zorkullanma tehdidi yatar. Bir kifli gerekte istemedii bir eylemi, eylemi yapmasnisteyen kifliyi ok sevdii iin ya da kendisi de bu eylemden yarar greceine inan-d iin yapabilir. Ancak ou zaman iktidar iliflkilerinde karfllkllk ya da sevgiyerine zor kullanma tehdidinin ne ktn grrz. Her iktidar kendisini meflru gstermek zorundadr. Osmanlca kkenli mefl-ruiyet kelimesi fler kknden gelir ve temel yasa olan fieriata uygunluu ifadeeder. Bir eylemin ya da durumun meflru olmas demek onun dierleri tarafndannormal, akla ya da geleneklere uygun, ahlken kabul edilebilir olarak grlmesianlamna gelir. Meflruiyet arayfl yaplan eylemin veya uyulmas istenen kuralnkeyf olmadn, eylemi yapann iradesinden bamsz bir dayana olduunu di-le getirir. Bu dayanak, dinsel olabilecei gibi, doal hukuk kavramnda olduu gi-bi din dfl da olabilir. Meflrulafltrmak demek, iktidara itaat etmeyi normal, olaan, olmas gereken bireylem olarak gsterebilmek demektir. Bir iktidar kendisini ne kadar ok meflrulafl-trrsa o kadar az zor kullanr. Bir iktidarn meflruiyeti ne kadar az ise o kadar okzor kullanmaya baflvurmak zorunda kalacaktr. Merkez siyasal iktidar ya da devlet dediimiz zaman, belli bir corafya zerin-deki iktidar tekeline almfl bir kurum akla gelir. Devlet belli bir corafi alan ve alanzerinde yaflayan nfus zerinde fliddet kullanma tekeline sahip olduunu iddiaeden hiyerarflik bir rgtler btndr (Weber, 1947: 154). Devlet, devletin ku-rumlarnn baflnda olan kiflilerden bamsz olarak varln devam ettiren bir tzelkifliliktir. Devlet, sadece kendisinin kulland fliddetin meflru olduunu, dier kifli,grup ya da rgtlerin ise meflru mdafaa hli dflnda fliddet kullanamayacaklarniddia eder. Kendisi dflndaki fliddet kullananlar cezalandrr. Devlet; blnmez, devredilemez bir g olarak egemen olma iddiasndadr.Hukuki anlamda egemenlik ve lke snrlar iinde hakim olan kendisinde baflkasnrlama kabul etmeyen herkesi balayan kararlar alan en stn gcn devlet ol-duunu ifade eder. Egemenlik siyasal gc ifade etmeye yarayan bir soyutlamadr.Egemenlik millete aittir denildiinde, siyasal sistemin en stn gcnn bir baflkasoyutlama olan millet olduunu ifade ederiz. Egemenlik Krala aittir dediimizdeise Kraln asl g oda olduu iddiasn dile getiririz. Egemen g olarak devletortak kurallar herkes eflit bir biimde uygulama iddiasndadr. Geleneksel toplumlarda egemenlik iddia eden krallar kendilerine itaat edilme-sini isterlerken ya dinsel/geleneksel meflrulafltrma tezlerini dile getirirler ya kendi-lerinin karizmatik ynlerini ne karrlar. Keza, itaat edilmesini istedikleri toplu-mun varln srdrmesine yardm etmek, onu dierlerinden korumak, lke iin-de dzeni salamak gibi modern iddialar da kullanlmfltr. 1135. nite - S iyasetUlus-Devlet ve KreselleflmeModern toplumlarda devlet, ulus-devlet olarak da nitelendirilir. Modern devletler,genellikle kendilerini bir ulus ile zdefllefltirirler. Devlet, ulusun egemenliinin so-mut tezahr olarak grlr. Modern devletlerde, din/geleneksel meflrulafltrmabiimleri etkisini yitirmifl ve onun yerine Max Weberin, yasal/aklc dedii -brok-rasinin modern hayatn devam iin ne kadar merkez olduunu vurgulayan- mefl-rulafltrma biimleri arlk kazanmfltr. Devlet mekanizmasna hakim olmak, onun kararlarn etkilemeye alflmak yada devlete karfl koymak siyasal faaliyet ve siyaset yapma srecinin z ve temeli-ni oluflturur. Ancak, siyaset sadece devlet dediimiz kurumu etkilemeye ynelikolarak yaplan bir faaliyet deildir. Kendi iyi toplum anlayflnz sizden farkl olandierlerine anlatmak, farkl kifli ya da gruplarla ittifaklar ifl birlikleri iine girmek desiyasetin ayrlmaz bir parasdr. Gndelik hayatta, zel kifli ya da gruplar kendigeleceklerine iliflkin planlarn da siyaset kelimesini de kullanarak ifade edebil-mektedirler. Modern dnya ulus-devletlerden oluflmakta, ulus devletler uluslararas siyase-tin temel aktr olmaya devam etmektedir. Kreselleflmenin ulus-devletin sonunugetirecei iddia edilmiflti. En basit anlamyla kreselleflme mal, insan, sermaye vefikirlerin dnya zerinde her zaman olduundan ok daha hzl biimde hareketetmeleri olgusunu ifade eder. Kreselleflme lkeler arasndaki iliflkileri ve karfllk-l bamllklar artrr. Snrlar bulanklaflr. Dnyann bir blgesinde olan bir olaydierini de yakndan etkiler (Stiglitz, 2002: 9). Kreselleflme yeni bir olgu deildir. Siyasi fetih ve kr amacyla Batl devletle-rin ve giriflimcilerin dnyann Avrupa dflnda kalan dier blgelerine ulaflma aba-lar 17. yzyldan itibaren hz kazanmfltr. Teknolojinin geliflimi kreselleflmeninhzn etkileyen esas dinamik hviyetindedir. Hava ve deniz yoluyla ulaflmn ko-laylaflmas, uzun menzilli silahlarn keflfi, iletiflimin kolaylaflmas insan, mal, hiz-met, bilgi ve parann dnya zerinde hareket edebilmesini, yzyl nce hayal bileedilemeyecek llerde hzlandrmfltr. Kreselleflme sermayenin de ok kolaylkla lkeler arasnda hareket edebil-mesi anlamna geldiinden devletlerin sermayeyi vergilendirme kapasitelerinindflmesi anlamna gelmifl, bu da refah devleti uygulamalarn srdrmeyi zor-lafltrmfltr. Dier bir deyiflle, ulus-devletlerin kaynak datma yoluyla meflruiyet salamaifllevleri zorlaflmfltr. Ulus-devletlerin vatandafllarnn fikirlerini biimlendirme a-balar da kreselleflme ile byk yara almfltr. nternet ve uydu televizyonlar saye-sinde, devletler, istemedikleri fikirleri lke dflnda tutma konusunda, hi olmadk-lar kadar gsz bir hldedirler. Tm bu geliflmelerin ulus-devletleri zayflattklar bir gerektir. Ancak ulus-dev-letin bittiini sylemek ise abartl olacaktr. Bir rgtlenme biimi olarak ulus-dev-letlerin gereki bir alternatifi bulunmamaktadr. Kreselleflme olgusu ulus devlet-leri eflit olmayan biimlerde etkilemektedir. Baz ulus-devletler kreselleflmedenolumlu etkilenir ve glenirlerken dierleri zayflamaktadr. Bu nedenle de genel-lemelerden kanmak gerekir. 114 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarRefah Devleti: Bireylerinhayat, hrriyet ve mlkiyethaklarn koruma ileberaber, belli bir sosyo-ekonomik dzeydeyaflamalarn da amalayandevlet tr. Refah devletlerigelir eflitsizliklerinigidermeye alflr, iflsizlik,hastalk gibi hllerdevatandafl korumaya gayretgsterirler. Refahdevletlerinde salk veeitim harcamalarnnnemli bir ksm devlettarafndan karfllanr. SYASAL DEOLOJLER deoloji KavramSiyasal ideolojiler, bireylerin siyasal dnyay yorumlama ve aklamalarna yardmettii gibi daha iyi bir dnyann nasl kurulacan gstererek insanlar siyasal ey-leme davet eden bir lde sistematik ve kendi iinde tutarl dflnceler demeti-dir. deoloji kelimesi ilk kez Fransz Destutt de Tracy (1754-1836) tarafndan d-flnceleri inceleyen bilim anlamnda kullanlmfltr. Daha sonralar, ideoloji yanl,arpk, arptlmfl dflnceleri ifade etmek iin kullanlr olmufltur. Karl Marx, ide-olojiyi snf ve smr gerekliini gizlemek iin egemenler tarafndan oluflturulupsrdrlen dflnceler anlamnda kullanmfltr. Dier bir deyiflle ideoloji, doruyuve gerei temsil eden bilimsel dflncenin zttdr, bilimsel olmayandr. 1950li yl-larda Marksist olmayan Amerikal sosyal bilimciler de benzeri bir anlayfltan yanaolmufllardr. Ancak bu sefer, sosyalist ve faflist fikir sistemleri, bilimsel olmayan ka-t ideoloji olarak grlmfl ve ideoloji toplumsal hayatn tm vehelerine nfuz et-meyi amalayan totaliter devlet ile zdefllefltirilmifltir. Bilim ile ideolojinin birbirinden nasl ayrlaca konusu uzun yllar tartfllmfltr,halen de tartfllmaktadr. Gelinen noktada, bilim ile ideoloji arasnda, daha nce-leri dflnld gibi, kat bir ayrm yapmann imknsz olduu grfl hakim ol-maya bafllamfltr. Bilimi ideolojiden ayrmamza yardm edebilecek mkemmel l-tlere sahip deiliz. Bu, ideolojik denilerek kmsenen bakfl afllarndan ken-dini kurtarabilmenin hi de kolay olmadn da gsteriyor (Hoffman ve Graham,2009: 172). deoloji, doruyu ve gerei temsil eden bilimsel dflncenin ztt, yani basite bilimsel ol-mayan deildir. Bugn bilim ile ideoloji arasnda net bir ayrm yapmak imknsz olarakgrlmektedir.deolojiler karmaflk gereklii basite indirgeyerek dnyay anlamamza yar-dmc olurlar. nsanlar sadece maddi gereksinimleri tarafndan ynlendirilen varlk-lar deillerdir. Yaptmz ifllere, hayatmza, bir anlam da yklemek zorundayz.deolojiler bize anlam sistemleri salarlar. Bize neyin nemli neyin nemsiz oldu-unu ifade ederler, karmaflk sosyal olgular iinden elemeyi mmkn klan yol ha-ritalar sunarlar. Bir insana liberal, sosyalist ya da muhafazakr dediimizde o in-sann siyasi duruflu hakknda belli arflmlar uyanr. deolojiler, toplumsal yaflam-da hep var olan su, adaletsizlik, eflitsizlik, yoksulluk gibi olgularn sebeplerininneler olduunu, bunlarn nereden kaynaklandklarn basite ifade ederler. deolojinin ikinci ifllevi insanlara, anlaml yaflamn mmkn olduu iyi top-lumun nasl bir toplum olaca, nasl iflleyebileceini gstermektir. Her ne kadarbir ideoloji var olan dzeni meflrulafltrmaya ve onun kurulabilecek en iyi dzenolduunu iddia etmeye alflabilirse de ideolojiler genellikle dzeni elefltirip kklya da kk deiflikliklerle daha iyi bir dzen hline getirmeye/ deifltirmeye y-nelik arayfllar ifade ederler. deolojiler, insanlar siyasal eyleme dier bir ifadeyle siyasete katlmaya arr-lar. Esasen, ideolojinin asli ifllevlerinden biri soukkanl, objektif analiz ya da ak-lama ve neriler sunmaktan ziyade, ksa basit, anlafllr bir biimde sradan insan-larn duygularna hitap etmektir. deolojiler, st dzey siyasal aktrlerin sradan in-sanlar siyasete ekebilmelerini kolaylafltrrlar.1155. nite - S iyasetTotalitaryanizm: Farkllk veoulculuu redderekhakikatin ne olduunubildiini iddia eden sekinkadronun tartfllmaznderliinde toplumsalyapnn her alanna nfuzetmeyi amalayan siyasianlayfl. Nazi Almanyas veStalin dnemi Rusyastotaliter ideolojinin hayatageirilmeye alflld iki oknemli rnektir. S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TSiyasal ideolojiler hakknda daha detayl bilgi iin Andrew Heywoodun Siyasal deoloji-ler, (Anahtar Yaynlar, 2007) kitabn okuyabilirsiniz. Liberalizm Bir ideoloji olarak liberalizm, insan ne karan, akl ve bilim yoluyla insann do-a ve kendi hayat zerinde kontrol kurabileceini ve insanln srekli daha iyi-ye doru ilerledii varsaymlarna dayal aydnlanma geleneinin bir parasdr.Ancak liberal ideoloji bnyesinde gl bir aydnlanma elefltirisi de barndrr. Li-beral gelenek iinde aklcl ve ilerlemeyi ne karan izgi ile akln nemiylebirlikte ilerleme dflncesini de sorgulayan izgi arasnda bir mcadele vardr.Esasen bu zellik, farkl liberalizmlerin ortaya kflnda etkili olan en nemli fak-trlerden biridir.Liberal ideolojinin ne kard temel deer birey ve bireyin zgrldr(Yayla, 1993: 137). nsanlar srf insan olmalar dolaysyla baflka hi bir flarta gerekkalmadan, renk, rk, dil, din, soy gibi farkllklar bir kenara brakarak belli hakla-ra sahip olmaldr. Liberaller zgrl bireyin herhangi bir snrlamaya tabi olma-dan ve dier bireylerin zgrlne zarar vermeden istedii flekilde hareket ede-bilmesi olarak tanmlar. Bir birey ya da kurum, bir dier bireyi herhangi bir biim-de dflnmeye ya da davranmaya zorlayamaz. Bireyler kendileri iin neyin iyi ol-duunu bilme ve seme potansiyeline sahiptir. Bu zgrlk anlayflna negatif z-grlk de denilir. Liberal toplum, her bireyin kendi hayat anlayfln zgrce see-bildii, bir kiflinin zgrlklerinin snrnn dierinin zgrlkleri olduu bir top-lumdur. zgrlk, baflkasna zarar vermedike dilediini yapabilmektir. Bu ilkeyezarar ilkesi de denilir. Liberalizme gre, birey zgrlne en byk tehdit devletten gelir. Ancak li-beralizm devletsiz bir toplum dflnmez. Liberaller iin devlet gerekli fleytandr.Bir bireyin dieri zerinde bask yapmasn (zor kullanmasn) nlemek iindevlete ihtiya vardr. Devlet; hayat, hrriyet ve mlkiyet haklarn koruyacaktr.Ayrca devlet, toplumu dier devletlere karfl koruduu gibi, lke iinde szleflme-lerin yerine getirilmesini de garanti altna alr. Ancak liberaller, bireyi dier birey-lere karfl koruyan devletin kendisinin de zgrlklere bir tehdit oluflturabilecei-nin farkndadr. Bu nedenle, gl ve fakat snrl bir devletten yanadr. Devlet;hayat, hrriyet ve mlkiyeti koruyacak btn bireylerin birbirlerine zarar verme-den dilediklerince yaflamalarn mmkn klan genel hukuk kurallarn herkese eflitflekilde uygulayacak, bunun dflnda bireylere herhangi bir doktrin afllamaya alfl-mayacaktr. Liberalizm, ortak iyi ya da kamu kar kavramnn kapsamn olabildiince da-raltmaktan yanadr. Liberalizmin ortak iyisi, her bir bireye en ok negatif zgrlkalan tanyan bir toplumsal/siyasal rgtlenmenin kurulmasdr. Bunun tesindebireyleri ortak amalar dorultusunda ynlendirmeye ya da flekillendirmeye yne-lik politikalardan kanlmas gerektiini savunur. Liberaller, ortak iyi adna hare-ket ettiini iddia eden kamusal otoritelerin gerekte belli zel karlar ortak iyimaskesi altnda savunduklarn dflnr ve devlet mdahaleciliinin en aza indiril-mesi gerektiini ifade eder.Liberaller, bireylerin sahip olduklar mallar ve sunabildikleri hizmetlerin karfl-lkl kar temelinde deifltirilmesine dayal piyasa ekonomisinden yanadr. Arz vetalebe gre belirlenen fiyatlar, hi kimsenin tekelinde olmayan bilgileri uzun d-nemde herkesin yararna olacak flekilde toplumun menfaatleri iin kullanlmasn116 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TGerekli fieytan: Hiarzulanmayan amakanlmaz olarak katlanlankifliler ya da kurumlar iinngilizce de kullanlan birdeyimdir .salar. Bir mal ve hizmetin fiyatnn dflk olmas, onun beenilmediini gsterirve reticileri daha iyi mal retmeye ya da piyasadan tamamen ekilmeye zorlar.Yksek fiyatlar ise, talebin okluunu gsterir ve yeni oyuncularn ayn mal ve hiz-meti retmelerini teflvik eder. Belli bir doygunluk noktasnda fiyatlar yeniden d-fler ve bylece ihtiyalar merkez planlamann beceremeyecei bir biimde karfl-lanmfl olur. Piyasa ekonomisi salad sinyallerle, birbirinden habersiz milyonlar-ca farkl bireyin arzu ve taleplerini birbiriyle buluflturan bir ara olarak grlr. Liberallerin piyasa savunusu, piyasann alternatifinin olmadna inanmalar ka-dar, zgrlk idealinin de piyasalara asgari mdahaleyi gerektirdiini dflnmele-riyle balantldr. Dier bir deyiflle iktisadi hayatn devlet kontrol altna girmesiya da devletin arlnn artmas temel hak ve hrriyetlerin korunmasn da zorlafl-trr. Gndelik hayatlarn srdrmek iin flu ya da bu flekilde devlete baml olaninsanlar, zgrlklerine ynelik bir tehdit hlinde devlete karfl gl bir biimdehareket edemez. Liberalizm ile demokrasi birbirinden farkldr. Demokrasi, siyasal karar almamekanizmalarnda ounluun ya da ounluun temsilcilerinin olabildiince yeralmas gerektiini savunur. Demokrasi, liberalizm ya da dier ideolojiler gibi kap-saml bir insan ve toplum anlayflna sahip deildir. Liberaller asndan demokra-si, yneticileri kansz bir biimde iflbaflndan uzaklafltrmaya yarayan vazgeilemezbir aratr (Popper, 1945: 123). Siyasal katlm ya da daha fazla demokrasi her zaman en iyi sonular dour-maz. Demokratik ounluklar, ounluun tiranl da denilen, birey zgrlkleri-ne tehdit oluflturma potansiyeline sahiptirler. Bireylerin hibir demokratik oun-luun dokunmamas gereken hak ve hrriyetleri vardr. Keza, demokratik oun-luk iktisadi srelere mdahale edilmesini de arzu eder. Bu da piyasada oluflmuflbulunan dengeyi bozma potansiyeline sahiptir. Liberalizm kaynak dalmnn pi-yasa tarafndan gereklefltirilmesini savunur. Siyasal sre kaynak dalmna m-dahaleden olabildiince kanmaldr. Tm bu elefltirilere ramen liberaller demokrasiden vazgemez. Zira hayat,hrriyet ve mlkiyet haklarn koruyan bir diktatrn var olabileceine inanmakhayatn olaan akflna aykrdr. Demokrasi, liberaller asndan temel deer olanhayat, hrriyet ve mlkiyet haklarn tehlikeye dflrebilir ancak faydas potansiyelzararlarndan daha fazladr. Demokrasinin alternatifi yoktur. Liberalizme ynelik elefltirilerin baflnda, liberallerin bireyin arzu ettiklerini ger-eklefltirebilme potansiyeline -literatrde buna pozitif zgrlk de denilir- sahipolup olmad sorusuna dikkat etmedikleri gelir. Liberaller, bireylerin pozitif z-grlklerini artrmaya ynelik nlemlerin, dier bireylerin negatif zgrlklerinizedeleyebileceini iddia eder. Liberalizm her bir bireyin farkl olduunu, farkl bi-reyleri ortak payda da eflitlemeye alflmann hem mmkn olmadn hem de ba-z bireylerin zgrlklerini zedelediine inanr. Liberalizmin refah devleti karfltl-nn arka plannda yatan gerekelerden biri de budur. Bir dier elefltiri, liberalizm ve liberal deerlerin evrensel olmayp Bat kltr-nn bir rn olduu bu nedenle de Bat dfl kltrler iin fazlaca bir anlam ifa-de etmediidir. Liberaller insana verilen deer, iktidarlarn keyfiliklerinin snrlan-drlmas gibi iki temel liberal deerin sadece bat kltrne zg olmayp baflkakltrlerde de bulunabildiini belirtir. Bir ideolojinin deerinin onun nerede kt-ndan bamsz olarak deerlendirilmelidir fleklinde bir baflka cevap da verilir. 1175. nite - S iyasetSosyalizmSosyalizm sosyo-ekonomik eflitlik, paylaflma, kardefllik, topluluk ve kolektif ml-kiyet gibi deerleri ne karan bir ideolojidir (Heywood 1998: 105-116). Tpk li-beralizm gibi sosyalizm de aydnlanma dflncesinin bir rndr. nsann hemdoaya hem de sosyal dnyaya hakim olabileceine inanr. Sosyo-ekonomik eflit-liin zlenilir olmad gibi, gereklefltirilemeyeceine de inanan liberallerdenfarkl olarak sosyalistler, hem zgrlk hem de eflitliin saland bir dzeninmmkn ve kurulabilir olduunu belirtmifllerdir. Sosyalist dflnce, bireylerin tekbafllarna yaflayamayacaklarn belirterek beraberce retmenin ve paylaflmannnemli olduunu vurgular. Tarih boyunca sosyo-ekonomik eflitsizliklerin elefltirisihep var olmufltur. Bu anlamda sosyalist dflncenin kkleri ok gerilere gtrle-bilir. Dier yandan, toplumu deifltirmeye ynelik kapsaml bir ideoloji olarak sos-yalizmin ortaya kfl Avrupada Endstri Devriminin yaratt ifli snfnn dou-flu ile paralel seyretmifltir. Karl Marx (1818-1883) sosyalizmin tarihinde bir dnm noktasdr. Marxtannce kaynaklarn eflit bir biimde dald, eflitsizliklerin olmad bir toplum ha-yalini kuran topyac sosyalistler vard. Bu isimler, eflitsizliklerin kaynaklar konu-sunda kapsaml bir aklama getirmedikleri gibi bu ideal toplumun nasl kurulabi-lecei konusunda da gereki neriler getir(e)mediler. Kendi yaklaflmn bilimsel,dierlerininkiniyse topik ya da ideolojik olarak nitelendiren Marx, etkileyici birkapitalizm elefltirisiyle birlikte sosyalizmin kapitalizmin krizlerinin kanlmaz birneticesi olarak kurulabileceini ileri srd. Rus Marksisti Vladimir lyi Lenin(1870-1924) sosyalist devrimin geliflmiflkapitalist lkelerde gereklefleceini ile-ri sren Marxn teorilerini gelifltirerekdevrimin emperyalizmin en zayf halka-snda gerekleflebileceini savundu. Rus-yada 1917 Ekim Devrimi ile iktidar elealan Lenin ve arkadafllar sosyalist toplu-mu infla etmeye soyundu. Bundan sonrada baflta Dou Avrupa lkeleri ve inolmak zere dnyann birok yresindesosyalizmi amalayan yeni rejimler ku-ruldu. Bylece insanlk tarihinin en b-yk sosyal mhendislik tecrbesi baflla-mfl oldu. Kendilerine sosyalist adn veren bu lkelerde altyap yatrmlar gerek-lefltirildi, belli bir iktisadi geliflme saland, okuryazarlk ile kadn/erkek eflitlii gi-bi konular olumlu geliflmeler gzlendi. Dier taraftan, reel sosyalist rejimlerde insan hak ve hrriyetleri byk ldeihlal edildi. fli snfnn tamamn temsil etme iddiasyla devleti snrlandran me-kanizmalar reddeden sosyalist devletler, komnist parti mensuplarnn ayrcalklbir snf oluflturduu dierlerininse yoksullukta eflitlendii yeni baskc rejimlerinkoruyucusu hviyetine brndler. Sosyalist rejimler iktisadi kalknma srecininksmen kolay ilk aflamalarnda gsterdikleri baflarlar tketim mallar retimindegsteremediler. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birlii (SSCB) 1991 ylnda dald.Dier byk lke in ise sosyalizm sylemini koruyarak hzla kapitalist bir siste-me doru evrilmeye devam etti. 118 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 5.2Karl Marx (1818-1883)Reel sosyalizmin kfl sosyalizm ideolojisinde de byk bir arayfl srecinitetikledi. Bir ksm sosyalistler, sosyalizmin Marx tarafndan ifade edilen teorisindebir sorun olmadn meselenin uygulamadan ve Marxn yanlfl anlafllmasndan-kaynaklandn ifade etti. Bu grfl savunanlar, semen dzeyinde anlaml birbaflarya ulaflamad. Dier bir kesim ise, zellikle erken dnem sosyalistlerinin k-msedii temel hak ve hrriyetlerin sosyalist devlete karfl da korunmas gerekti-i fikrini reddetmeyecek bir sosyalizm arayfl iine girdi (nsel, 2010). Merkezplanlamaya dayal bir iktisadi sistemin belli bafll temel ihtiya maddelerini ancakksmen retebilecei, hibir zaman kapitalist sistemin sahip olduu verimlilik, es-neklik ya da rn eflitliliini salayamayacan iddia eden liberal tezleri ciddiyealan baz sosyalistler piyasa sosyalizmi kavramn tartflmaya bafllad. Tartflmalar daha uzunca bir sre devam edecee benziyor. Sosyalist olmannne anlama geldiinin yeniden tanmland bir dnemde olduumuz sylenebilir.Gnmzde kendilerini sosyalist olarak nitelendirenlerin nemli bir ounluu,kapitalist sistemi btnyle reddetmeden daha fazla sosyo-ekonomik eflitlii sa-lamaya ynelik nerilerle geliyor, refah devletini koruma ve glendirmeyle bera-ber, kapitalizmin elefltirdikleri ynlerini de trplemeye alflyorlar. Sosyalistler,eski snf siyasetini sorguluyor, evreci, etnik ve cinsiyet temelli siyasi hareketlereynelik daha hassas tutum ve davranfllar, daha uluslararas bir ynelim sergiliyor.Kapitalist sisteme radikal bir meydan okuma olup olmad ok flpheli bu tutumve davranfln ne lde sosyalist olarak nitelendirilebilecei tartfllabilir. Biroksosyalist bunun sosyalizm deil, bilindik sosyal demokrat siyasal izginin devamolduunu sylyor. MuhafazakrlkMuhafazakrlk tanmlanmas en zor olan ideolojilerdendir. Var olan durumu ko-ruma eilimi olarak muhafazakrlk -Samuel Huntington buna durumsal muhafa-zakrlk der- insan doasnn temel zelliklerinden biri olduu gibi hemen herideolojide bulunan bir zelliktir (Huntington, 1957: 455-6). Bu anlamda sosyalistmuhafazakrlktan, brokratik muhafazakrlktan bahsedilebilir. Dier taraftan liberalizm ya da sosyalizm kadar net olmasa da kapsaml bir insanve toplum anlayflna dayal bir doktriner diyebileceimiz bir muhafazakrlk da szkonusudur. Muhafazakrlar, kendi yaklaflmlarn genellikle bir ideoloji olarak gr-mez. Muhafazakrlk olsa olsa ok temel bir iki deer/ilke dflnda olmazsa olmazla-r olmayan bir pozisyon alfltr. Onlara gre liberalizm, sosyalizm ve milliyetilik gibiideolojiler, akl yoluyla akln izdii plana gre toplumu deifltirmeye ynelen top-lumsal mhendislik projeleridir. Muhafazakrlk tam da soyut prensipler flndatoplumu deifltirmeyi amalayan bu tr projelere karfl olduu iin kendisinin birideoloji olmad iddiasn dile getirir. Soyut prensiplerden ziyade, somut durumungereklerine gre tutum ve davranfllar ayarlamak politikalar belirlemek gerekir. Fransz Devrimi ve onun arka planndaki Aydnlanma felsefesinin sorgulanma-s Avrupada muhafazakrln ortaya kfln tetikleyen temel siyasal olgudur (zi-pek, 2004: 5-6). Muhafazakrln babas saylan Edmund Burke, tezlerini FranszDevriminin elefltirisi zerinden aklamaya alflmfltr. Muhafazakr felsefe, FranszDevrimini nceleyen toplumun soyut ilkeler ve akl yoluyla flekillendirebilecei,toplumsal deiflimin hzlandrlabilecei dflncesini sorgular. Muhafazakrlara g-re, insan aklnn gc abartlmamaldr. nsan asla mkemmel olamayacak kusur-lu bir yaratktr, dolaysyla toplum da hibir zaman mkemmel ya da kusursuz ol-mayacaktr. 1195. nite - S iyasetMuhafazakrln bir ideoloji olarak nasl ortaya ktn ve ne olduunu kapsaml bir bi-imde ele alan Bekir Berat zipekin Muhafazakrlk: Akl, Toplum, Siyaset, (stanbul:Timafl Yaynlar 2011) alflmasna bakabilirsiniz. Muhafazakrlara gre toplumu akln bulduuilkelere gre yeniden flekillendirme giriflimi, b-yk bir baflarszlkla sonulanmaya mahkmdur.Hzl toplumsal deiflme ve hzl siyasal deiflme-nin bir rnei olarak devrim muhafazakrlarnhep elefltirdikleri bir olgudur. Keza muhafazakr-lar her zaman her yerde uygulanabilecek olan ku-rallarn var olduu dflncesini -evrenselcilii- sor-gular. Sosyal dnya karmaflktr, yerellik nemli-dir, bir toplum iin geerli olan fley dieri iin ge-erli olmayabilir. Bu nedenle muhafazakrlk hertoplumda ok farkl biimler alabilmekte; bu dagenel olarak muhafazakrlk zerine konuflmayglefltirmektedir. Muhafazakr felsefe, geleneksel deerleri ko-ruma hedefi urunda deiflimi durdurmay dene-meyi dflnmez, onun kanlmaz olduuna ina-nr. nemli olan deiflimin hzdr, madem deiflim kanlmazdr bu tedrici/lm-l/yavafl bir toplumsal deiflim olmaldr. Korumak iin deiflmek ya da deiflimekatlanmak birok muhafazakrn benimsedii bir slogandr. Tedrici dnflmlerekarfl klmamaldr aksi takdirde ok daha radikal ve hzl dnflmn nne ge-ilememifl olur. Muhafazakrlar, gideni yeniden geri getirmeyi, eskiyi geri getirme-yi amalayan reaksiyoner veya gerici gelenekten de ou zaman ayrlr. Geleneikoruyarak deiflmek temel muhafazakr slogandr. nsan aklna duyulan gvensizlik muhafazakrln temel kfle tafllarndan biri-sidir. Dolaysyla, insann kendi hline braklrsa en iyiyi seecei grfl de sor-gulanr. nsan ahlaken bozulmaya meyyal bir yaratktr. Muhafazakr felsefe din,ahlak, aile ve baz durumlarda devlet gibi kurumlarn sosyalleflme sreciyle sosyaldzenin srdrlmesinde aktif rol almalarn ister. Bu kurumlar, doalar itibarylayanlfl yapmaya meyyal bireyleri kontrol altnda tutmaya yardm edebilecek ku-rumlardr. Ne flekilde olursa olsun doruyu yanlfltan ayrmamz kolaylafltran birotorite flarttr. Bu otorite her fleyden nce ailedir. ocuk, nce aile iinde doruyu,yanlfl ve sayg, sevgi kendini kontrol etme gibi deerleri renir. Din kurumu daayn ifllevi yetiflkin hayatnda yerine getirir. Devlet tarafsz olamaz. Bu felsefenin arka plannda insanlarn eflit yaratlmadve buna uygun olarak da eflit muameleye tabii tutulmasn savunan hiyerarflik top-lum anlayfl yatar. Birok muhafazakr kanun nnde eflitlik ilkesini kabul eder.Ancak yine de bu ilkeye liberaller gibi yaklafltklarn sylemek zordur. Muhafaza-krlar, var olan geleneksel hiyerarflilerden, statlerden, rahatszlk duymaz. Herke-sin haklar ve sorumluluklar vardr. Bunlarn yeni kuflaklara retilmesi ve uyma-yanlarn uyarlmas gerekir. Gelenek, muhafazakrlar iin ok nemlidir zira yz-yllarn tecrbesi iinden szlp gelmifltir. Gelenee sayg, o tecrbenin kaybol-mamas ve yeni kuflaklara aktarlmasna yardmc olmaktadr.120 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TResim 5.3Muhafazakrlarn toplum anlayfl bir sreklilik ierir, toplum dn yaflamfl olanbugn yaflayan ve yarn da yaflayacak olan kuflaklar arasndaki bir badr ve tama-men aklc ve szleflmeci teoriler temelinde aklanamaz. nsann gemifli ve gele-cei olan kurallar bulunan bir toplulua ait olma ihtiyac vardr. Toplum yaflayanbir organizmadr, farkl gruplar birbirlerine ihtiya duyarlar; herkesin bu organiz-ma iinde belli bir yeri ile birlikte grev ve sorumluluklar da vardr. Bu noktadamuhafazakrlk milliyetilik ile benzer bir pozisyondadr. Ancak muhafazakrlarnnemli bir ounluu milliyetiliin de aklcla dayanan sosyal mhendislik ar-zusundan fazlaca etkilenebileceinden de korkarak milliyetilik ile araya belli birmesafeyi koymay arzularlar. Muhafazakr felsefe iin zel mlkiyet kutsal deildir fakat ok nemlidir. Ml-kiyet kiflinin kendisi ve ailesi iin kk ve zel bir dnya yaratmasn kolaylaflt-rr, gvenlik hissi verir, keyf siyasi mdahaleler sz konusu olduunda snlacakbir kale grevi grebilir. zel mlkiyet savunusu muhafazakrlarla liberalleri bir-birine yaklafltran bir ortak noktadr. Liberallerden farkl olarak muhafazakrlar, siyasi otorite ve devleti ok nem-ser, bunlar liberaller gibi gerekli fleytan olarak grmez ancak bu devlete mutlakgven anlamna da gelmez. Devlet ou zaman mistik anlamlar da yklenen birmekanizmadr. Devletin iktisadi hayata mdahalesi sz konusu olduunda libe-rallere gre ok daha devleti bir izgiden yanadr. Devlet, yoksullar korumal,sosyal harcamalar artrmaldr, yoksa zengin yoksul uurumu sistemin tamamntehdit edebilir. st snflarn da -haklar kadar- sorumluluklar vardr. Ancak bu,devletin iktisadi hayat kontrol etmesini talep etme aflamasna kadar gelmez.Liberal-Muhafazakrlk tutarsz bir ideolojik bileflim midir?MilliyetilikMilliyetilik; liberalizm, sosyalizm ya da muhafazakrlk gibi kapsaml bir insan, top-lum ve siyaset anlayflna dayal temel ideolojilerden biri deildir. Milli-devletlerinhakim siyasi rgtlenme biimi hline dnflmeleriyle beraber, her ideoloji flu ya dabu flekilde milliyetilik ideolojisi ile yaknlaflmak/hesaplaflmak durumunda kalmfl-tr. Milliyetilik de ayn flekilde, ok farkl ideolojilerle yan yana gelebilmifltir.Millet ya da ulus, kendisini dier milletlerden dil, soy, kltr, gelenek ve birlik-te yaflama iradesinin varl-yokluu asndan farkl gren kimselerin oluflturduubir btn olarak grlebilir. Milliyetilik bir bilin meselesidir. Eer insanlar, flu yada bu flekilde, bir milletin paras olduklarn iddia ediyorlarsa bu iddia hayata ge-irilebiliyorsa orada bir milletin var olduunu dflnmek yanlfl olmaz.deoloji olarak milliyetilik, her milletin kendi devletine sahip olmas gerektiiniifade eder. Devlet, hakim milleti temsil eden bir kurum olarak mill kimlik ile rtfl-melidir (Gellner 1991: 382). Milliyeti ideolojiye gre, devletlerin snrlar iindemmkn olduunca tek bir millet yaflamaldr. Millete balln dier tm ballk-larn zerinde olmas gerektii de milliyetiler tarafndan savunulur. Bir ideoloji ola-rak milliyetilik teorik tutarllk asndan en sorunlu olan ideolojilerden biridir. n-sanlar arasndaki din, cinsiyet, stat, sosyo-ekonomik kken gibi hayati farkllklarbir kenara iterek sadece bir hayal edilen bir cemaat olarak millete ait olanlar ile omilletin dflnda kalanlar ayrmna indirgeme eilimi iindedir. Keza, millet olma l-tlerinin ne olduu ile milletlerin kendi kaderlerini tayin etme hakknn hayata ge-irilmesi konusunda milliyetilik net ve tutarl aklamalar getirmekten uzaktr. Dn-yann mill devletler tarafndan paylaflld dflnldnde bir milletin kendi ka-1215. nite - S iyasetS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T2derini tayin hakk dier mill devletintoprak kayb anlamna gelmektedir. Buda atflmalar beslemektedir.Milliyetilik Fransz Devrimindensonra yaylmaya bafllamfltr. Mutlaki-yeti imparatorluklara karfl meydanokuyan yeni siyasi gler, egemenliinkrala ya da hanedana deil soyut birkavram olarak millete ait olmas gerek-tiini ifade etmifllerdir. Bu anlamda mil-liyetilik, anayasal idare ve insan hakve hrriyetlerinin tannmas talebini deiermekteydi. Erken dnem Avrupa milliyetilii ile liberal talepler arasnda nem-li bir yaknlaflma ve benzerlik vardr. Bu nedenle birok yorumcu buna liberal mil-liyetilik der. Ayn flekilde smrge ynetimlerine karfl ayaklanan mill bamsz-l savunan hareketler de liberal ideallerden esinlenmifllerdi. Yurtseverlik, bir kiflinin lke ya da yurduna duyduu sevgi ya da ballk anlam-na gelir. Yurtseverlik ile milliyetiliin ayn fley olduunu dflnenler yannda, insan-lardan ziyade corafyay ne karan yurtseverliin rkla meyletme potansiyeliyksek milliyetilikten daha liberal bir anlayfl temsil ettiini syleyenler de vardr.Dier taraftan milliyetilik, rahatlkla dfllayc, otoriter ve genifllemeci bir eilimiine de kolaylkla girebilmifltir. Milliyeti ideoloji, lke iindeki -sosyolojik anlam-da- hakim millete ait olmayanlara ynelik baskc politikalara ynelimi kolaylaflt-rabilmektedir. Milliyetiliin mill karlarn di-er btn deerlerin stnde tutulmas talebi,dili, dini, rengi, siyasi inanlar ne olursa olsuninsann hi bir biimde ihlal edilemeyecek te-mel hak ve hrriyetlere layk bir varlk olduudflncesinin sorgulanmasn kolaylafltrmakta-dr. Bizden olanlar ve olmayanlar ayrm bask-c politikalara temel oluflturabilmekte, bizdenolmayanlarn hayat hakknn olmad noktas-na kadar gidilebilmektedir. Milliyetiliin doa-s gerei yapmak zorunda olduu farkllafltrmadfllamaya dnflebilmektedir. Biz farklyz nok-tasndan biz stnz noktasna geifl zor deil-dir. Mill devlet iinde sosyolojik anlamda azn-lklara bask fleklinde tezahr edebilen bu ei-lim, uluslararas siyaset arenasnda yaylmaceilimleri glendirmektedir.Milliyetilik ve milliyetilik kuramlarna iliflkin elefltirel bir deerlendirme iin Umut z-krmlnn Milliyetilik Kuramlar: Elefltirel Bir Bakfl (Ankara: Dou-Bat Yaynlar,2008) kitabna bakabilirsiniz. 122 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 5.4Ressam EugneDelacroixunFransz Devriminitemsil eden yalboya tablosu(1830).S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TResim 5.5Sosyal Demokrasi Sosyal demokrasi, liberalizm, sosyalizm, muhafazakrlk gibi kapsaml bir insan vetoplum anlayflna dayal temel ideolojiler arasnda saylmaz. Sosyal demokrasi, ge-liflmifl kapitalist lkelerde 19. yzylda ortaya kan ve ifli snfnn kapitalist dze-ni devirmesini deil de sistem iinde kalarak demokratik mcadeleler yoluyla hak-lar elde etmesini savunan bir ideolojidir. Sosyal demokrasinin kaynanda sosya-lizme barfl parlmenter yollardan geme fikri yatar. Marksist toplumsal analizdenesinlenen ve kendilerini sosyalist diye tanmlayan ilk sosyal demokratlar, ifli sn-fnn oy hakknn genifllemesine paralel olarak en azndan Avrupada ifli snfnnparlmenter yollarla iktidara gelebilecei, sosyalizmin bu flekilde kurulabileceinisavundu. Ortodoks Marksistler Eduard Bernstein (1850-1932) ve Karl Kautsky(1854-1938) gibi ilk sosyal demokratlar revizyonist olmakla elefltirdi. Dnyann eneski partilerinden Alman Sosyal Demokrat Partisi kendisini sosyalist bir parti ola-rak nitelendiriyor, sosyalizmi amaladn belirtiyordu. ngiliz fli Partisi, keza,ierii bulank braklmfl bir sosyalizm hedefinden vazgememiflti.Her iki parti de iktidar olduklarnda yksek vergilendirme yoluyla toplumsaleflitsizlikleri gidermeye alflt, ifli ve cretli kesimin sosyal haklarn geniflletti, or-ta snflara da gvence salayan refah devleti kavramn gelifltirdi. Sosyal demok-ratlar, devletin aktif olarak retim faaliyeti iinde yer almasn savundu. Sosyalizmile kapitalizmin en iyi ynlerini verimlilik sayesinde artan retim ve artan zengin-liin piyasa mekanizmas tarafndan deil adil bir biimde paylafllmas- birlefltirmeiddias dile getirildi. Karma ekonomi sylemlerine ramen, kurulan dzen sosyalizm deildi, alt s-nflar lehine devlet mdahaleciliini ngren bir kapitalizmdi. Sosyalizmin gerekbir tehdit olarak algland souk savafl yllarnda burjuvazi ya da kapitalistler iflisnfn sistem iinde tutaca gerekesiyle yksek vergilere, sosyal devlete fazlacaitiraz etmedi. Sosyal demokrasi altn an savafl sonras iktisadi genifllemesine te-kabl eden 1950-1973 yllar arasnda yaflad. Petrol kriziyle birlikte Avrupannbelli bafll lkelerinde refah devleti uygulamalar ve ekonomiyi uyarmak iin kamuharcamalarnn artrlmasn savunan Keynezyen iktisat sorgulanmaya baflland. 1970lerin iktisadi krizinin etkisiyle devletin iktisadi alandan geri ekilmesini,ekonomilerin dfla almasn ve sermayenin serbeste dolaflmn salamay hedef-leyen neo-liberal iktisadi politikalar yeniden gndeme geldi. Bu politikalar, bafltangiltere ve ABD olmak zere birok lkede uygulanmaya baflland. Sosyalist sis-temlerin kfl ve sermayenin dolaflm nndeki engellerin azaltlmas, devletle-rin sermayeyi vergilendirme kapasitelerini de olduka azaltt. Zira ifli snf rejimebir tehdit olmaktan kmflt ve sermaye artk daha dflk maliyetli lkelere yatrmyapabiliyordu. Bu, bildiimiz anlamda sosyal demokrat politikalarn savunulmasve uygulanmasn da zorlafltrd. Anthony Giddens tarafndan gelifltirilen ve ngilizfli Partisince Tony Blair iktidarnda uygulanan nc yol siyaseti, sosyal de-mokrat ideolojiyi yeniden canlandrma abalarnn en nemli rnei oldu (Gid-dens, 1998). Ancak seim baflarlarna ramen nc yol siyaseti, birok kifli ta-rafndan kapitalizmin daha yumuflak bir biimde sunulmas olarak algland. Anthony Giddens tarafndan gelifltirilen nc yol siyaseti hakknda daha detayl bilgiiin kuramcnn nc Yol: Sosyal Demokrasinin Yeniden Dirilifli (Birey Yaynclk,2000) kitabna bakabilirsiniz. 1235. nite - S iyasetS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E Tfli snfnn nicel olarak zayflamas, kimliksiyasetlerinin ortaya kfl, devlet mdahalecili-inin yaratt iktisadi sorunlar, Asyann ykse-lifli vb. geliflmeler Avrupada bildiimiz anlamdasosyal demokrasinin geleceinin parlak olmad-n dflndryor. Ancak gnmzde neo-li-beral iktisadi politikalarn ok sorguland gznne alndnda, sosyal demokrat arayfllarnhlen nemini koruduu grlmektedir. FaflizmFaflizm, kitle mobilizasyonuna zel nem verenbelli bir ulus ya da rkn stnln vurgula-yan, devleti ne karan otoriter bir 20. yzylideolojisidir. Dflnceden ziyade eylemi vurgu-layan faflistler, sistematik bir ideolojik erevekaygs duymamfltr. Faflizm kendisini daha okkarfl olduu fleyle tanmlamaya alflan bir ideolojidir. Bu noktada, liberal deer-ler, demokrasi ve Aydnlanma dflncesi karfltl ne kar (Hoffman ve Graham,2009: 287-9). Bir siyasi hareket olarak faflizm, talya ve Almanya baflta olmak zere, 1930luyllarda doruk noktasna kmfl savafl sonrasnda ise ksmen marjinal bir hareketolarak devam etmifltir. stn bir ulus ya da rkn stn olmayan dier uluslar ze-rinde egemenlik hakk olduu fikri, flovenist milliyetilik ya da rkla dayal ya-ylmac ve saldrgan dfl politika anlayfl, bireyin tamamen stn liderin kifliliindesomutlaflan devlete tabi olmas, devlet dflndaki ara kurumlara izin verilmemesi,temel hak ve hrriyet kavram ile parlmenter demokrasinin reddi, fliddet, savafl vemilitarist deerleri ne karan bir kltr savunusu, komnizm ve sosyalizm kar-fltl, faflist ideolojilerin neredeyse ortak diyebileceimiz temel zelliklerindendir.Alman faflizmi, Yahudi aleyhtarln vurgular ve rk zellikler taflrken talyan fa-flizmi devlet kltne dayal olmufltur. Her ikisi de sorgulanmayan stn liderlerkavramlafltrmasndan yanadr. Faflizmi dier geleneksel otoriter rejimlerden ayrt eden bafllca zellik, kitleninradyo gibi dneminin adafl iletiflim aralar kullanlarak harekete geirilmesidir.Faflist hareketler, topluma nfuz etmeyi bir kitle temeli yaratmay amalamfllardr.Kesif propaganda ve ajitasyon faflizmin temel zelliklerindendir. Genellikle korku-larn kflkrtarak harekete geirdikleri sradan insanlar etkilemek iin, byk vegsteriflli mitingler, protestolar, yryfller yapmfllar, ifl yerleri ve okullarda rgt-lenmeye gitmifllerdir. Faflizm bazen asker rejimlerle birlikte, yaylmac ya da rk nitelii ne k-mamakla beraber aka otoriter olan dier rejimleri de ifade etmek iin de kul-lanlabilmektedir. Bu kullanm faflizmi, kendi aralarnda birok farkllk ve eflit-lilik gsteren otoriter rejimleri ifade eden genel bir kavram hline dnfltrdiin elefltirilmektedir. Faflizmin kendine has zelliklerinin gzden karld sy-lenmektedir. Gnmzde geliflmifl lkelerde, faflist hareketler daha ok rklk, yabanc dfl-manl ve slamofobi temelinde g toplamaya alflmaktadrlar. Aflr milliyetilik-le faflizm snrlarnda dolaflan yasal rgtlenmelerin g kazandklar hatta koalis-yon orta olarak hkmete girebildikleri grlebilmektedir. Keza, yabanclara y-124 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 5.6nelik dfllama, ayrmclk ve fiziksel fliddet hareketlerinin yaygnlaflt bir vakadr.Faflist hareketlerin gc iktidara gelme ihtimallerinden ziyade, yabanc karflt biratmosfer yaratarak merkez partileri bu konuda daha milliyeti bir izgi izlemeyezorlama gcne sahip olmalarnda yatar. FeminizmGenellikle klasik ideolojiler arasnda saylmayan feminizm, gnmz siyasal ve sos-yal dzeninin erkein lehine kadnn aleyhine iflledii dflncesinden yola kar.Geliflmifl lkelerde bile kadnlar nfusun yarsn oluflturmalarna ramen, toplumsalzenginliin ancak ufak bir ksmn kontrol etmektedir. Byk flirketlerde, siyasette,akademik dnyada st pozisyonlarda yer alan kadnlarn oran dflktr. Keza, ka-dnlar hem cinsel hem de cinsel kaynakl olmayan fliddete maruz kalmaktadr.Feminizmin ilk ortaya kfl, kadnlarn erkeklerle eflit siyasi haklara sahip ol-malar, yeni filizlenmekte olan kamusal alana girebilmeleri, erkeklerle eflit vatan-dafl olabilmeleri talepleriyle paralel geliflmifltir. lk dalga feminizmi ya da liberal fe-minizm denen bu eilim, kadnlarn kanun nnde eflitlik ilkesini zellikle de ka-dnlarn erkeklerle eflit seme ve seilme ve miras haklarna sahip olmalarn ama-lyordu. Bunun tesinde kadnlara ynelik pozitif ayrmclk talepleri sz konusudeildi (Heywood, 1998: 239-240). 1960lardan sonra ise ikinci dalga feminizmi diyebilece-imiz siyasal eilim gndeme geldi. Buna gre, kanun nn-de eflitlik yeterli deildi. Seme ve seilme haklarna sahipolmak, bir ilerlemeydi ancak bu kadnlar aleyhine iflleyenayrmclk dzenini deifltirmeye yetmiyordu. Liberallerinsoyut insan haklar savunusu, cinsiyet ayrmclna dayalfiil durumun gzden kamasna sebep oluyordu. kinci dalga feminizmi bnyesinde ok farkl eilimlerbarndrmaktayd. 1980lere kadar etkili olan sosyalist femi-nistler, kadnlarn yaflad sorunlarn kapitalist sistemin ge-reklerinden kaynakladn belirtiyordu. Onlara gre kapi-talist sistem ortadan kaldrlmadan bu sorunlarn dzelmesiimknszd, kurtulufl ancak sosyalizm ile mmkn olacakt.Sosyalist bloun kmesi ile sosyalist feminizm de ikinciplana dflt. Radikal feministler, liberal ve sosyalist feministlerin toplumsal cinsiyet (gen-der) kavramna gerekli nemi vermedikleri tespitiyle yola kt (Donovan, 2005:268 vd). Toplumsal cinsiyet kavramyla kadnlk ya da erkeklik gibi rollerin doalbiyolojik farkllklardan kaynaklanmayp erkeklerin egemenliini srdrmeye y-nelik olarak retildiklerini belirttiler. Kadnlk rol ve hllerinin tanmlanmas vebelirlenmesi erkekler tarafndan yrtld ve erkek egemen dzenin devamnaynelik olarak gelifltirildi. Radikal feministler, erkek egemen dzeni sembolize eden patriyarki (ataerkil-lik) kavram yardmyla kadn/erkek eflitsizliinin dier eflitsizliklerle benzer stat-ye sahip olmadn belirtti. Onlara gre, insanlk tarih patriyarkal kltrn yefler-mesi ve yerleflmesinin de tarihidir. Ekonomi, tarih, din, edebiyat, sanat gibi faali-yetler erkek-merkezli ve erkeklerin egemenliini yeniden retmeye ynelik bireilim iinde flekillenmifllerdir. Aile, ataerkil deerlerin yeniden retildii en nem-li kurumdur. Ataerkil dzenden hak talep etmek yetmez, onu tamamen dnfltr-mek gerekir. 1255. nite - S iyasetResim 5.7==Toplumsal cinsiyeteflitlii sembolFeminizm klasik siyasi ideolojilerin ihmal ettii nemli bir atflma ekseni olankadn/erkek eflitsizliini gndeme getirerek ok nemli bir hizmette bulunmufl-tur/bulunmaktadr. Farkl ideolojik geleneklerden beslenen farkl feminizmler, me-selenin deiflik boyutlarn ortaya koymufllardr. Feminizme ynelik elefltirilerinbaflnda, kadn/erkek farkllaflmas dflndaki alanlarda feministlerin sylebildikleri-nin snrl kald gelir. Kapsaml bir ideolojinin karmaflk atflma eksenlerini tekbir boyuta indirgememesi gerektii de ne srlr. evrecilik evrecilik ou zaman ekolojizm ile eflanlaml olarak kullanlr. Yeflil siyasetde her iki eilimi ifade etmek kullanlan bir dier kavramdr. evrecilik akmnntemel tezi, toplumsal siyasal hayat mmkn klan doal dnyann, insanlar ve in-sanlarn faaliyetleri neticesinde zarara urad, tahrip olduudur. Biyolojinin biralt dal olarak geliflen ekoloji bilimi, doadaki tm canllarn hayatlarn srdrme-lerini mmkn klan kendi kendini yeniden dzenleyen/reten bir doal meka-nizmann varln kabul eder. Ekolojizm bu mekanizmann insan mdahalesiylebozulduu varsaym zerinden flekillenir. Dnyann byle devam edemeyeceivurgulanr. evrecilik denilen genifl ideolojik ereve iinde iki farkl eilimden bahsedile-bilir. Birinci eilim, meseleyi teknik bir sorun olarak ele alr. evreyi korumak iin,hem evre duyarllnn artrlmas hem de evreyi kirleten faaliyetlerin azaltlma-s ve evreci teknolojilerin teflvik edilmesi merkezinde politikalar demeti nerilir.Sosyalist evreciler, evre sorunlarnn kaynanda kapitalizmin ve sistemin teflvikettii bitmek bilmez retim ve tketim lgnlnn yattn syler. Liberal evreci-ler, evreyi kirletmenin maliyetinin artrlmas ilkesine dayal serbest piyasa -zmleri nerir. Meselenin teknik boyutunu ne karanlar, glge ekolojist olmakla sulayanve derin ekoloji de denilen akm ise ok daha radikal ve kapsaml bir dnfl-mn peflindedir. Bu akma gre, son iki yzyldr btn siyasi ideolojiler antropo-santrik ya da insan merkezli olmufllardr (Heywood, 1998: 266-7). Bu, insann b-tn dnyann merkez ve efendisi olduu ve btn doal yaflamn da (tabiat vehayvanlarn) insana hizmet etmek iin var olduu anlayfldr. Derin ekolojistleregre bu anlayfl toptan reddedilip ekosantrik ya da doa-merkezli bir toplumsal si-yasal rgtlenmeye gidilmedike sorun zlmeyecektir. Doal dnyaya ve insan dflndaki dier canllara ve gelecek kuflaklara karfl so-rumluluklarmz vardr. Doa-merkezli bir siyasal rgtlenmeden ne anlaflld ko-nusunda da farkl grfller sz konusudur. Fakat derin ekoloji dediimiz akmlarnortak noktas srekli daha fazla tketimi teflvik eden kapitalist iktisadi dzenin red-dedilmesi ya da zararl olduuna inanlan ynleri kontrol altnda tutacak bir otori-te tarafndan kontrol edilmesidir. rnein; ekososyalistler, klasik sosyalist gelene-in retimin artrlmas hedefinden vazgeilmesi gerektiini belirterek doa-mer-kezli bir sosyalist anlayfl nerir. Ekofeministler ise kapitalizmle beraber patriyar-kinin de reddedilmesi gerektiini belirtir. lk ikisi kadar gl olmasa da endstrikapitalizmi ile byk flehir yaflamn reddeden basit, krsal hayat ile cemaati birtoplumsal yaplanmaya dnfl arzulayan dinsel renkler taflyan ekomuhafazakarbir izgi de sz konusudur. Derin ekolojistler, modern hayat mmkn klan teknolojileri ve onun gerisin-deki kapitalist sistemi reddettikleri iin gereki olmamakla elefltirir. Hangi eilimesahip olursa olsunlar, evreci tezlerin, klasik siyasal ideolojileri evre meselesini126 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlaryeniden ciddi bir biimde dflnmeye zorladklar bir vakadr. evre meselesininen ncelikli gndem meselesi olacandan ok az kimse kuflku duymaktadr. Bunedenle evreci dflnce geleneinin canlln srdreceini sylemek gerekir.evrecilik, klasik siyasal ideolojileri evre meselesini yeniden ciddi bir biimde dflnme-ye zorlamaktadrDEMOKRATK REJMLERDE SYASAL KURUMLAR(DEVLETN RGTLENMES), DEVLET-TOPLUM LfiKLER VE SYASAL HAYAT Demokrasi Nedir?Demokrasi modern devleti idare etmekte kullanlan siyasi rejim biimlerinden bi-ridir. Demokrasinin tanmlayc zellii nihai siyasi karar alclarn serbest seimler-le iktidara gelmeleri ve siyasi iktidarn snrlarnn hukuki normlarla belirtilmifl -butemel hak ve hrriyetlerinin demokratik olmayan rejimlere kyasla daha korunaklolmas anlamna gelir- olmasdr (Schmitter ve Karl, 1991: 76). Sosyo-ekonomikeflitlie ya da seimler dflnda yurttafl katlmna zel bir yer vermeyen bu kavram-lafltrmaya minimalist ya da liberal demokrasi de denilmektedir (Przeworski,1999: 23-55). Bu yaklaflmda, dolaysz demokrasi idealini ifade eden, Cumhuriyeti halknhalk tarafndan halk iin ynetimi anlayfl gereki bulunmaz, halkn, halkn se-tii -ve geri arabilecei- temsilciler tarafndan halk iin idaresi anlayfl savunu-lur. Demokrasi, asl deer olan zgrlkleri korumak iin bulunabilen en iyi sis-tem olmas hasebiyle deerlidir. Ynetilenlerin ynetime katlmlar, ynetilenlerin haklarnn tannmas, kanunnnde eflitlik ve siyasi eflitlik prensiplerinin kabul, zerk birey kavramyla bir-likte gnlllk temelinde rgtlenmelerin ne kmas, demokrasinin zellikle-rindendir. Demokratik rejimler, devlet aygtnn ve bir btn olarak tm ynetici-lerin hangi hllerde g kullanacan ve gcn snrlarnn ne olacan aka be-lirtmeyi amalarlar. Demokrasilerde asker/sivil brokrasi, seilmifl siyasiler tarafn-dan belirlenmifl politikalar uygulamakla mkelleftir. Seimler, seilmiflleri denetimaltnda tutmann temel aracdr. Ancak demokrasi sadece seimlerden ibaret deil-dir. Seilmifl otoriteler btn eylem ve ifllemlerinde hukuka uygun davranmaklaykmldr. Bamsz yarg, yurttafl giriflimleri, sivil toplum kurulufllar ve medyafleffafln salanmasnda hayati rol oynar. Demokrasiler, toplumlara damgasn vuran atflma ve farkllklar, iktidar iliflki-lerini ortadan kaldrma iddiasnda deildir. Sadece bu farkllk ve atflmalarla birarada yaflamaya, bunlar belli kurallara tabii tutarak, dzenlemeye gayret gsterir-ler (Mouffe, 1993:146). Siyasal mcadelede neyin yaplp neyin yaplamayacanbelirlemeye/snrlandrmaya alflarak siyasal hayata bir dzen vermek amalanr;siyasal mcadele ehlilefltirilmek istenir. Demokratik rejim hem temel hak ve hrriyetlerin daha iyi korunabilmesine im-kn verir, hem sosyo-ekonomik, kltrel, etnik ya da cinsiyet ayrmlarna dayaleflitsiz iliflkileri grnr klarak dzeltme ynnde admlar atlmasnn nn aar.Ayrca yneticilere deiflen derecelerde hesap sorabilmeyi de mmkn klar. De-mokrasi btn toplumsal ve siyasal atflmalar zecek sihirli bir anahtar olmad- gibi, bu sorunlar zlnce kurulabilecek bir siyasi rejim de deildir. Toplum-dan bahsetmek demek din, dil, rk, cinsiyet, stat ya da dflnce farkllklaryla kt1275. nite - S iyasetS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TCumhuriyetilik: Siyasigcn kaynanda hanedanya da monarflinin deil,halkn rzasnn olmasgerektiini syleyen siyasiilke. Cumhuriyetilik ilkeolarak liberal demokrasiyidfllamaz. Ancak birey deiltopluluk ne karlr. Bu ilkeayn zamanda, iyi vatandaflolmann haklar yanndasorumluluklar da yklediinibelirtir ve kamusal alannglendirilmesini savunur.kaynaklarn eflitsiz dalmndan kaynaklanan sorunlarn hep var olaca gereinikabul etmek demektir. Demokrasi, bizatihi sorunlarla bir arada yaflamann, onlarynetilebilir ve katlanlabilir hle getirmenin en nemli yollarndan biridir.Demokrasilerin dzeyi ya da kalitesi hakknda eflitli ltler kullanlarak snf-landrmalar yaplmaktadr (Munck, 2009). Bu snflandrmalar, oka tartfllsalarda, herhangi bir demokratik rejimin nasl algland konusunda fikir verirler. Enbasit anlatmyla demokrasiler, bireylerin hak ve hrriyetlerini devlet aygtna kar-fl koruyabildikleri, kamusal kararlara olabildiince katlm salayabildikleri ve ka-musal gc kullananlara hesap sorabildikleri lde yksek kaliteli bunlar ya-pamadklar lde de dflk kaliteli demokrasi olarak nitelendirilebilirler (Dia-mond ve Morlino, 2004). Hi bir demokrasi mkemmel olmad gibi yksek kali-teli demokrasilerin hep ayn dzeyi tutturabileceklerini dflnmemeliyiz. Demok-rasiler krlgan rejimlerdir.Demokrasiler, bireylerin hak ve hrriyetlerini devlet aygtna karfl koruyabildikleri, ka-musal kararlara olabildiince katlm salayabildikleri ve iktidar kullananlara hesap so-rabildikleri lde yksek kaliteli olur.Serbest piyasa ekonomisi olmadan liberal demokrasi olabilir mi? Seimler ve Yasama Organ Seimler demokratik rejimin olmazsa olmazdr. Seimler yoluyla halkn temsilcile-rini setii kabul edilir. Kimlerin oy kullanabileceine iliflkin rk, dil, din, mlkiyet,eitim dzeyi ya da cinsiyet temelinde oy hakk snrlamalar modern dnyada or-tadan kalkmfltr. Genellikle 18 yafl ve zerinde olma flart ile vatandafllk flart d-flnda baflka bir snrlama sz konusu deildir. Kimlerin temsilci olabilecekleri ko-nusunda da genellikle yafl ve vatandafllk snrlamalar dflnda herhangi bir snr-landrma getirilmez. Baz lkelerde kadn temsilci kotalar getirilmifltir. Temsilciler ile seenler arasndaki iliflki bir emredici veklet iliflkisi deildir. Se-ilenler, semenlerin taleplerini arzularn dikkate alacaklardr ancak temsilci se-menin taleplerini harfiyen yerine getirmesi beklenen bir kifli deildir. Zaten temsil-cilerin sadece seildikleri blgeyi deil, tm lkeyi temsil ettikleri parlmenter sis-temlerde zel olarak vurgulanr. Kullanlan oylarn parlmentoya nasl yansyacan seim sistemleri vastasylabuluruz. Seim sistemleri, kullanlan oylarla milletvekili saylar arasnda orantl birtemsili ngren nispi temsil sistemi ile en fazla oy alan parti ya da adaya avantajsalayan ounluk sistemi olmak zere ikiye ayrlr. Birinci sistem temsilde adale-ti ne karrken ikincisi hkmet kurabilecek ounlua sahip parlmento kom-pozisyonu yaratmay amalar. Seim sistemleri ou zaman her iki sistemden zel-likler taflr. Halkn setii temsilcilerin oluflturduu yasama organ ya da parlmento siya-sal gcn topland, millet egemenliinin tezahr ettii esas odak noktasdr. Ya-sama organlar tek ya da ift meclisli olabilir. ktidarn merkez hkmet ile yerelhkmet arasnda paylaflld federal sisteme sahip lkelerde genellikle ift mec-lis olur. Amerika Birleflik Devletleri ile Almanya buna rnektir. kinci meclisler ta-mamen sembolik de olabilir. Birleflik Krallk Lordlar Kamaras bunun bir rneidir.Yasama organlarnn ilk grevi -anayasa da dhil olmak zere- yasa yapmak, ya-salar kaldrmak ya da deifltirmektir. kinci bir grev ise yrtme organn denet-lemektir. Meclis arafltrmas, meclis soruflturmas, soru ve gensoru yollar denetimin128 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T3temel aralardr. Yasama organlar ayn zamanda halka ak lkenin btnn il-gilendiren sorunlarn tartflld bir platform hviyetindedir (Carey, 2006: 430-434). Parlmenter sistemlerde, baflbakan ve bakanlar kurulu parlmento yeleri ara-sndan seilirler ve parlmentonun gvenine mazhar olduklar mddete iktidardakalabilirler. Dier bir deyiflle parlmento gvensizlik oyu verirse herhangi bir h-kmeti iktidardan dflrebilir. Baflkann, yasama organndan ayr olarak seildiibaflkanlk sisteminde ise yasama organ yrtme organn gvensizlik oyu ile d-flremez. Baflkanlk sistemi ile parlmenter sistem arasndaki temel fark budur. Yrtme Organ ve BrokrasiYrtme, yasalarn ve alnan kararlarn hayata geirilmesinden sorumlu olan dev-let organdr. Yrtme devlet aygtnn ilk planda grnen yz, temeli ve merkezi-dir. Yrtme organ devleti temsil ettii gibi parlmenter sistemlerde yrtme or-gan bakan ve baflbakanlardan oluflan hkmet tarafndan oluflturulur. Buna ksa-ca kabine de denilir. Baflbakan hukuken dier bakanlardan farkl bir statde olma-sa da eflitler arasnda birinci konumundadr. Cumhurbaflkan ya da varsa Kral ya daKralie de yrtmenin sembolik bafldr. Ancak ad zerinde herhangi bir sorum-lulua sahip olmad iin kural olarak yetkisi de yoktur. Baflkanlk sisteminde ise belli bir sre iin seilen baflkann grevde kalmakiin meclisin onayna ihtiyac yoktur. Ancak yasa yapm ve yksek brokratlarnatanmalar srecinde baflkan meclisin desteine ihtiya duyar. Baflkan ile yasamaorgannn karfllkl olarak birbirlerini etkileme olaslklar bulunur. Baflkanlk siste-minin yaps piramide benzer. Baflkan yrtmenin asli unsurudur. Baflkan tarafn-dan atanan bakanlar sadece baflkana karfl sorumludur. Yar Baflkanlk sistemin-deyse Baflkanlk sisteminde olduu gibi baflkann yasama organndan ayr seildi-i ancak parlmentoya karfl sorumlu ve parlmento iinden gelmesi zorunlu birkabineyi de ngren karma bir sistem sz konusudur. Tipik rnei 1958 sonrasFransadr. Yrtme organ hkmetin gndelik iflleyiflinden sorumludur. Kriz ynetimi deyrtmenin sorumluluundadr. Yasama organlarndan farkl olarak yrtme or-ganlar ortaya kan kriz durumlarna karfl hzl ve kararl bir biimde mdahale et-me flansna sahiptir. Teorik olarak yrtme organ yasama tarafndan yaplan yasa-larn uygulanmasn gzetmekle sorumludur. Ancak disiplinli partiler sayesindeparlmenter sistemlerde yrtme organnn yasama organ zerindeki etkisinin art-t bir gerektir. zellikle de tek baflna iktidar olabilecek kadar bir ounlua sa-hip olan parti, yasama organna da hakim olacak, yasama neredeyse yrtme or-ganna tabi hle gelebilecektir. Byk Britanya ve 2007 seimleri sonras Trkiye,bu duruma rnektir. Yeni yasa nerilerinin byk bir ksm sradan milletvekille-rinden deil, hkmet tasars olarak meclise gelir ve tartfllr. Dolaysyla yrtmeorgannn yasa yapma konusunda da inisiyatifi ele alabildii bir gerektir. Devlet, hizmetlerini yerine getirmek iin srekli memurlara ihtiya duyar. vedfl gvenlikten sorumlu olan ordu ve polis teflkilat, vergi toplamadan sorumlumaliye teflkilat, yarg teflkilat brokrasinin temelini oluflturur. Brokrasi alnan ka-rarlar hayata geirir (Kettl, 2006: 366). Brokrasi kelime anlamyla brokratlarnidaresi anlamna gelir. Genifl anlamda yrtme denildiinde sadece hkmet, ka-bine ya da baflkan deil, brokrasi de anlafllr. Demokrasilerde brokratlar ya daatanmfllar seimlerle gelenlerin belirledii politikalar uygulamakla/hayata geir-mekle ykmldrler. Kendi bafllarna siyaset belirleyemezler. Zira semenlere he-sap vermek durumunda deillerdir. Ancak fiili durum ou zaman farkldr. 1295. nite - S iyasetBrokrasinin denetim ve kontrolnn ok zor olduu, brokrasinin belirlenenpolitikalar uygulamak yerine politikalarn biimlenmesinde merkez rol oynadelefltirileri sklkla dile getirilmektedir. Brokrasinin gcnn kaynanda brokra-tn hem kendi konusuna hkimiyeti hem de devletin iflleyifline iliflkin hukuki/tek-nik bilgiye sahip olmas nemli rol oynar. Brokrat, siyasetiyi nemsemeyen birsiyasi zihniyeti benimsemifl olabilir. Keza, brokrasi ii dayanflma da nemlidir.Seilmifl otoritelere bilgi salayanlar, uygulamaya iliflkin tavsiyeler de bulunanlarou zaman brokratlardr. Bu, brokratlarn beenmedikleri proje ve programla-rn hayata geirilmesine, eksik bilgi verme, hukuki engel yaratma, ifli uzatma gibiyollarla sekte vurabilmelerini kolaylafltrr. Brokrasiyi kontrol altnda tutabilmeninsihirli bir reetesi bulunmufl deildir. Demokratik rejimin istikrar asndan baflkanlk sistemi mi, parlmenter sistem mi tercihedilmeli? Siyasi Partiler ve Parti Sistemleri Siyasi partiler seimlerde halkn oylarn alarak iktidara gelme amacyla rgtlen-mifl, genellikle belli bir ideolojik uyum gsteren rgtlerdir (Heywood, 2007: 272).Siyasal partiler devlet ile toplum arasndaki temel balant noktalarndan birinitemsil ederler. Siyasal partileri bir sarka gibi dflnebilmek mmkndr (Schwartzand Lawson, 2005: 281). Partiler iktidara geldiklerinde devletin en st karar almamevkilerini iflgal etmifl olurlar. Muhalefette olduklarnda ise topluma yaknlaflrlar.Toplumsal taleplerin topland bir havuz olan siyasal partiler bu talepleri birbirle-riyle badafltrmay denerler. Siyasi partiler, eflitli kesimlerin arzu ve beklentilerini bir ayna gibi yanstmaz-lar. Toplumsal kesimlerle srekli bir biimde karfllkl etkileflim iindedirler. Ad-na toplumsal dediimiz talepler de bu karmaflk sre iinde flekil alr. Bu beklen-tiler partileri nasl flekillendirirse partilerin de bir lde bu talepleri ve daha geneldzlemde toplumsal tabanlarn biimlendirebilme gleri vardr. Siyasi partiler,gelecein siyasal elitinin de yetifltii yerlerdir. Siyasal Partiler, toplumsal talepleri dikkate alr, bunlar bir siyasi paket hline d-nfltrrler ve semenlerin karflsna karlar. ktidara gelmeleri hlinde, bu politikala-r uygulamaya alflrlar; durumun deiflen gereklerine gre deifliklikler de yaparlar. Geleneksel olarak siyasal partiler, kadro partileri ve kitle partileri olarak ikiyeayrlrlar. Kadro partileri, genellikle seim zamanlar aktif olan dar bir kadro ile fa-aliyet gsteren semen tabannn geniflletme ve dnfltrme ifllevine ncelik ver-meyen partilerdir. Kitle partileri ise ye saylarn artrmay ve yeleriyle her zamansk iliflki kurmay hedefleyen partilerdir. Bir baflka ayrm ise, ksmen net bir ide-olojiyi yaymaya, belirli bir toplumsal kesime hitap etmeye alflan ve uzun dnem-de iktidar olmay amalayan partilerle daha belirsiz esnek bir ideolojiye sahip oluptm toplumsal kesimlere hitap etmeyi amalayan hepsini yakala (catch all) par-tileri arasndadr. Liberal demokrasilerde partilerin birbirleriyle etkileflimini ifade eden parti sistem-leri de farkllklar gsterir. ki partili sistem, seimlerin iki parti arasnda getii ve birpartinin iktidarnn dierinin muhalefette olmas anlamna geldii sistemlerdir. Kaza-nan ve kaybedenler bellidir. Keza, partiler yaptklar ve yapamadklar iin sorumlututulurlar, sorumluluu koalisyon ortaklarna ykleyemezler. Ilml ok parti siste-minde, genellikle hibir parti tek baflna hkmet kuracak kadar oy alamaz ve koa-lisyonlar zorunluluk olur. Koalisyon iki ya da parti tarafndan kurulabilir. 130 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T4Eer iktidara gelebilmek iin ya da daha fazla partinin ifl birlii yapmas ge-rekli oluyorsa aflr ok partili sistemden sz etmek mmkn olacaktr. Koalisyon-lar zorunlu kld iin lml ya da aflr ok partili sistemlerin siyasal istikrar olum-suz etkiledikleri, her partinin baflary kendilerine baflarszl ise koalisyon ortak-larna mal etmelerine imkn verdii dflnlr. Dier taraftan, lml ya da aflr okpartili sistemlerin her siyasi grfl ve toplumsal taleplerin bir biimde iktidarda yeralmalarna imkn vererek siyasal btnleflmeye hizmet ettikleri de dile getirilmek-tedir. Parti sistemlerinin biimlenmesinde o lkenin siyasal atflma eksenleri roloynad gibi seim sistemleri de rol oynar. Gnmzde siyasal partilerin etkisinin azalmakta olduu gzlemlenmektedir.ye saylar azalmakta, partilere duyulan bamllk (partizanlk) dzeyinde de za-yflama olduu iddialar dile getirilmektedir. Siyasal hayatta grselliin ne kma-s kanlmaz olarak liderleri ne karmaktadr. z itibaryla brokratik bir yap-lanma olan siyasal partilerin bir siyaset snfnn karlarn gzettii, yeni gruplarave onlarn taleplerine yant vermedii elefltirileri de yaplmaktadr. Siyasi partilerinyeni siyaset yapma biimleri karflsnda yetersiz kalarak siyasetin odann siyasiparti karflt gruplar ve yeni sosyal hareketlere doru kayd da ifade edilmekte-dir. Keza sosyalist ideolojinin krizi, refah devleti uygulamalarnn eskisi gibi srd-rlemeyecei anlamna gelen dnya ekonomik sistemindeki deiflimler, partilerarasndaki ideolojik ve siyasi farkllklarn azalmasn gndeme getirmifl bu da par-ti ballklarn zayflatan bir dier etken olmufltur. Bask Gruplar ve Sivil Toplum Kurulufllar Bask gruplar belli kesim ya da gruplarn taleplerini siyasal alana taflmay ama-layan genellikle snrl ye saysna sahip rgtlerden oluflan siyasi aktrler olaraktanmlanabilirler. Ancak flekli olarak rgtlenmemifl daha ok klik hviyetini tafl-yan bask gruplar da sz konusu olabilir (Granados and Knoke, 2005: 287-289).Bask gruplarnn amac iktidara gelmek deil, kendilerini ilgilendiren konulardaiktidardakileri etkilemeye alflmaktr. Eer toplumlar ok farkl siyasi, ekonomik,kltrel karlar bnyelerinde barndryorlarsa bu farkl karlarn da temsil edil-meleri zlenilir. Siyasi partiler bu temsil iin ou zaman yeterli olmazlar. Buradadevreye bask gruplar girer. Bir grup ya da kesimin arlkl olarak maddi karlarn korumak ve genifllet-mek isteyen gruplara rnek olarak ifli ve iflveren rgtleri verilebilir. Bu trl r-gtler yelerinin ou zaman maddi menfaatlerini ne karrlar. Bir ideali, bir fik-ri yaymak iin kurulan bask gruplarna rnek olarak ise evre ya da hayvanlar ko-ruma gruplar ile beraber, herhangi bir dini ya da inanc yaymak iin kurulan grup-lar verilebilir. Keza hemflehri dernekleri ya da kadnlara ynelik fliddetin nlenme-si ya da yoksullara yardm etmeyi amac gden dayanflma alarn glendirmeyeynelik gruplar da bu ikinci gruba girerler.Siyaset bilimi literatrnde, bask gruplar yerine sivil toplum kurulufllar kavra-mnn giderek daha fazla kullanld grlmektedir. Sivil toplum kurulufllar dev-letten bamsz olarak kamusal alan etkilemek isteyen bireyler tarafndan olufltu-rulmufl, gnlllk esasna dayal rgtlenmeler olarak tanmlanabilirler. Her bas-k grubu ayn zamanda bir sivil toplum kurulufludur ya da bask gruplar sivil top-lumun vazgeilmez unsurlardr. Ancak sivil toplum kurulufllar denildii zamanok daha genifl bir yelpazeyi kapsayan rgtlenme alar akla gelir. rnein, camiyaptrma derneklerini ya da Anarflist Dflnce Topluluunu siyasi iktidar etkile-meye ynelik ve cretli alflan nfusun byk bir ksmn bnyesinde barndran1315. nite - S iyasetbyk ifli sendikalar ile ayn kefeye koyarak bask grubu olarak nitelendirmekyerinde olmayabilir. Ancak her ikisinin de sivil toplum kuruluflu olduklar tartflmagtrmez. Bask gruplar ya da sivil toplum kurulufllar, siyasal partiler tarafndan yeterin-ce temsil edil(e)meyen karlar siyasal sistemin merkezine taflma potansiyelinesahiptirler. Zira siyasi partiler, ok kk bir kesimi ilgilendiren ayrntl teknik me-seleleri gzden karabilir ya da bilerek bir kenara itebilirler. Bu gruplarn, siyasiiktidarlarn kendilerine ynelik uygulamalarna karfl ses karmalar, iktidarlar ze-rinde bir bask unsuru oluflturabilmektedir. Bask gruplar ve sivil toplum kurulufllar, devletin ezici gc ile kyaslandn-da zayf kalan bireylerin sadece kendi karlarn savunmalarna deil, kendilerinide devlete karfl daha iyi korumalarna da yardm ederler. rgtlenme dzeyi yk-sek bir toplumda devlet kaynakl hak ve hrriyet ihlallerine karfl tepki gstermekdaha kolaydr. Sendikal bir ifli, iflsizlik ihtimalinden daha az ekinir. flveren sen-dikasna ye bir iflveren, kendi iflletmesine ynelebilecek eflitli siyasi basklarakarfl daha gl bir biimde mcadele edebilir. rnekler oaltlabilir. Bask gruplar, devletin ezici gc karflsnda zayf kalan bireylerin hem kendi karlarnsavunmalarna hem de kendilerini devlete karfl daha iyi korumalarna yardm ederler. Bir lkede sivil toplum kurulufllarnn saysnn ya da genel olarak rgtlenmedzeyinin yksek olmasnn, yurttafllk deerlerinin de geliflimine olumlu katkdabulunduu genellikle kabul edilir. nsanlar, rgtler yoluyla siyasete katldka ta-hamml, baflkalarn anlama, sorunlar diyalog yoluyla zme gibi demokratik de-erleri isellefltirme ihtimalleri de artar. Dier taraftan rgtl ve ok kuvvetli bas-k gruplarnn zayf siyasi iktidarlar etkileri altna alarak kendi lehlerine ve fakatkamusal karlar aleyhine kararlar almaya zorlayabildikleri de bir vakadr.Kamuoyu ve Medya Kamuoyu kavram tartflmaldr. Kelime anlam olarak halkn kanaatleri anlamnagelir. Kamuoyu byle dflnyor denildiinde ortak, herkesi ilgilendiren, kamuyailiflkin meselelerde hakim olan fikirler akla gelir. Ancak, milyonlarca insann ben-zer fikirde olmas mmkn olmad gibi bir toplumda yaflayan herkesin o toplu-ma iliflkin sorunlarn tamam hakknda fikir sahibi olmasn beklemek de gerekideildir. O hlde kamuoyu, daha ok rgtl ve sesini duyurabilen kesimlerinnemli grdkleri meseleler hakknda oluflturduklar ve dierlerine benimsetmeyealfltklar fikirler btn olarak grlebilir. Bask gruplar, medya, siyasetiler ve hatta brokratlar nemli olduklarn dfln-dkleri meselelerde kamuoyu oluflturma abas iindedirler. Kamuoyu dediimizfley hi de yle nemli bir ounluun arzularnn yansmas olmayabilir. Her rgt-l aznlk kendi fikirlerini kamunun fikirleriymifl gibi sunma abas iine girecektir. Eer demokrasi halkn isteklerine uygun ynetim ise halk iradesinin yansttdflnlen bir olgu olarak kamuoyu da nemli olacaktr. Ancak hkmetlerin herzaman kamuoyunu ok ciddiye aldklarn sylemek kolay deildir. Hkmetler,kamuoyunun ounluun nemli bir ksmnn iradesini yanstmayabilecei ihtima-lini bilirler. Kamuoyunun hkmetin ne yapacan deil de neler yapamayaca-n daha fazla etkileme potansiyeline sahip olduu sylenmifltir. Dier bir deyifllekamuoyu kararlarn alnmasnda fazla etkili olmasa bile hkmetlerin neleri yapa-mayacaklarnn belirlenmesinde etkili olur (Qualter, 1991: 511).132 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TMedya, kamuoyu oluflturma faaliyetinin en nemli unsurlarndan biridir. Zira,arlkl olarak yazl ve szl medya araclyla insanlar gndemden haberdarolurlar. Sradan insan, lke ii ve dflnda neler olup bittiini arlkl olarak medyakanallaryla renmektedir. Medya, var olan sosyal siyasal gereklii bir ayna gibiyanstmaz; onu nemli llerde yeniden biimlendirir ve bizlere sunar. Bir szgeifllevi grr. Medya neyin nemli olup olmad, hangi meselenin tartfllp hangile-rinin tartfllmayaca konusunda ok etkili olabilecek bir gtr. Hangi haberin nezaman ve ne flekilde verileceini kararlafltrma gcnn nemi ihmal edilemez. deal olarak medyann demokrasilerde hkmet ile brokrasinin iktidarlarnktye kullanmalar ihtimallerine karfl bir denetim ve bask unsuru olabilecei d-flnlr. Medya, iktidarlarn bilinmesinin istemedikleri hak ihlallerini gndeme ta-flma potansiyeline sahiptir. Medya ayrca, kamusal meseleler hakknda anlaml veciddi bir tartflma platformu olma potansiyeline de sahiptir. Medyann ou zamandemokratik deerleri isellefltirme seviyesinin yksek olmamas, iktidarlarla kur-duklar zel iliflkiler ve medyann kendi iinde fleffaf olmaktan uzak olmas, bu ro-ln yerine getirilmesini glefltiren faktrler arasnda saylmaktadr. rnein; h-kmete destek olmay dflnen bir medya grubu, kt ekonomik haberleri gr-mezden gelir ya da ok az yer verir, hkmete ynelik flikyetlerden ya da protes-tolardan bahsetmeyebilir ya da tam tersi, hkmete sempatiyle bakmayan bir med-ya gurubu, olumlu geliflmeleri grmezden gelebilir, hkmete ynelik muhalefetigsteren haberleri ne karabilir. Byk ifl dnyasnn medyaya giderek daha fazla girmesi ile birlikte kr gd-snn ne kt, gazete yazar ve editrlerinin, ait olunan holdingin karlarn ze-deleyebilecek haberler yapmaktan kandklarna iliflkin elefltiriler giderek artmak-tadr. Medyann demokratikleflmeye hizmet eden bir yn olduu dflncesi de gi-derek daha az taraftar bulmaktadr (Dumitrescu ve Mughan, 2010: 490). Siyasi iktidarlarn medyaya ynelik ilgisi ise yeni deildir. Diktatrlkler, kendikontrollerindeki medyay etkin bir propaganda arac olarak kullanmfllardr. De-mokrasilerde de siyasi iktidarlar medya zerinde etkili olmaya alflmaktan vazge-emezler. Dier taraftan medyann gcnn abartlmamas gerektiini syleyenlerde vardr. nsanlarn zaten kendi grfllerine yakn olan grflleri dile getiren med-ya organlarn okuduklar ya da izledikleri, medyaya olan gvensizliin orada ifa-de edilenlere karfl kat bir gvensizlik yaratt, medyann maniplatif faaliyetleri-nin ters teptii gibi iddialar dile getirilmektedir. 1335. nite - S iyaset134 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarSiyaset ve siyasal faaliyetin ne olduu hakknda-ki farkl grflleri aklamak. nsanlar ancak toplum iinde yaflayabilir. Top-lum iinde bir arada yaflamak demek, herkesibalayan, bir arada yaflamay mmkn klan or-tak kurallar ve ortak kararlar alma mekanizma-larn gerekli klar. flte siyaset en genifl anlamy-la bu ortak kurallar ve karar alma mekanizmala-ryla ilgilenen sosyal bilim daldr. Siyaset bilimi disiplininin temel kavramlarn ta-nmlamak.ktidar, bir kimsenin kendi istediini bu talebeynelik muhalefetin varlna ramen yaptrabil-me gcn ifade eder. Devlet belli bir corafialan ve alan zerinde yaflayan nfus zerindefliddet kullanma tekeline sahip hiyerarflik bir r-gtler btndr. Modern devletler, genelliklekendilerini bir ulus ile zdefllefltirirler. Devlet,ulusun egemenliinin somut tezahr olarak g-rlr. Hukuki anlamda egemenlik ve lke snr-lar iinde hakim olan kendisinde baflka snrla-ma kabul etmeyen herkesi balayan kararlar alanen stn gcn devlet olduunu ifade eder. Ege-menlik siyasal gc ifade etmeye yarayan bir so-yutlamadr.deoloji kavram ile birlikte belli bafll siyasal ide-olojileri zetlemek.Siyasal ideolojiler, bireylerin siyasal dnyay yo-rumlama ve aklamalarna yardm ettii gibi da-ha iyi bir dnyann nasl kurulacan gstererekinsanlar siyasal eyleme davet eden bir ldesistematik ve kendi iinde tutarl dflnceler de-metidir. Liberal ideolojinin ne kard temeldeer birey ve bireyin zgrldr. nsan, srfinsan olmas dolaysyla baflka hi bir flarta gerekkalmadan renk rk, dil, din, soy gibi farkllklarbir kenara brakarak, belli haklara sahip olmal-dr. Sosyalistler ise hem zgrlk hem de eflitli-in saland bir dzenin mmkn ve kurulabi-lir olduunu belirtir. Muhafazakr felsefe, toplu-mun soyut ilkeler ve akl yoluyla flekillendirebi-lecei dflncesini sorgular. Muhafazakrlara g-re insan asla mkemmel olamayacak kusurlu birvarlktr dolaysyla toplum da hi bir zaman m-kemmel ya da kusursuz olmayacaktr. deolojiolarak milliyetilik, her milletin kendi devletinesahip olmas gerektiini ifade eder. Devlet, ha-kim milleti temsil eden bir kurum olarak millkimlik ile rtflmelidir. Milliyeti ideolojiye gredevletlerin snrlar iinde mmkn olduuncatek bir millet yaflamaldr. Faflizm, belli bir rk yada milletin stnln ne karan, fliddeti y-celten yaylmac bir otoriter ideolojidir. evreci-lik ve feminizm, geleneksel ideolojilerden farklolarak evre ve kadn/erkek eflitsizliini vurgula-yan ideolojilerdir. Liberal demokrasi kavramn deerlendirmek.Liberal demokrasinin tanmlayc zellii siyasikarar alclarn serbest seimlerle iktidara gelme-leri ve siyasi iktidarn snrlarnn hukuki norm-larla belirtilmifl olmasdr. Demokratik rejimler,devlet aygtnn ve bir btn olarak tm yneti-cilerin hangi hllerde g kullanacan ve g-cn snrlarnn ne olacan aka belirtmeyiamalarlar.Demokratik rejimlerde siyasal kurumlarn nelerolduklar ile birlikte bu kurumlarn nasl iflledi-ine iliflkin temel bilgileri zetlemek. Seimler demokratik rejimin olmazsa olmazdr.Seimler yoluyla halkn temsilcilerini setii kabuledilir. Seim sistemleri, kullanlan oylarla milletve-kili saylar arasnda orantl bir temsil ngrennispi temsil sistemi ile en fazla oy alan parti ya daadaya avantaj salayan ounluk sistemi olmakzere ikiye ayrlr. Halkn setii temsilcileri olufl-turduu yasama organ ya da parlmento siyasalgcn topland, millet egemenliinin tezahr et-tii esas odak noktasdr. Yasama organlarnn ilkgrevi -anayasa da dhil olmak zere- yasa yap-mak, yasalar kaldrmak ya da deifltirmektir. kin-ci bir grev ise yrtme organn denetlemektir.Yrtme, yasalarn ve alnan kararlarn hayata ge-irilmesinden sorumlu olan devlet organdr. Siya-si partiler seimlerde halkn oylarn alarak iktida-ra gelme amacyla rgtlenmifl, genellikle belli birideolojik uyum gsteren rgtlerdir. Siyasal parti-ler devlet ile toplum arasndaki temel balantnoktalarndan birini temsil ederler.zet1NA M A 2NA M A 3NA M A 4NA M A 5NA M A 1355. nite - S iyaset1. Afladakilerden hangisi ideolojilerin ifllevlerindenbiri deildir?a. Siyasal eyleme arb. Siyasal olaylar aklamac. Siyaseti anlamlandrma d. yi toplumun nasl olacan gstermee. Siyasal karlarn temsili2. Kamuoyu hakknda sylenilenlerin hangisi yanlfltr?a. Hkmetler kamuoyuna ters dflen bir biimdedavranamaz.b. Kamuoyu ounluun grfl anlamna gelmez.c. Kamuoyunun oluflumunda btn siyasi glereflit bir biimde yer almaz.d. Medya kamuoyu oluflturulmasnda etkili bir aratr.e. Hkmetler de kamuoyunu biimlendirmeye a-lflrlar.3. Afladakilerden hangisi siyasal partilerin grevlerin-den biri deildir?a. Siyaseti yetifltirmek.b. Farkl karlar temsil etmek.c. Kamusal meseleler hakknda grfl bildirmek.d. yelerinin siyasal sosyalleflmesine katkda bu-lunmak.e. yelerine maddi karlar salamak.4. Parti sistemleri hakknda afladaki ifadelerden han-gisi yanlfltr?a. Hkim parti sisteminde hr seimlere ramenayn parti seim kazanrb. Ilml ok partili sistemde hkmet kurmak iiniki ya da partili koalisyon gerekirc. ki partili sistemde kazanan ve kaybedenler bellidird. Aflr ok partili sistemlerde tek parti iktidar olabilir.e. ki partili sistemde koalisyon kurmak gerekli de-ildir.5. Feminizm ile ilgili olarak afladakilerden hangisidorudur?a. Liberal feminizm kadnlar ve erkeklerin kanunnnde eflitliklerini savunur.b. Btn feministler erkek dflmandr.c. Sosyalist feministler kapitalizmi sorgulamazlar.d. Radikal feminizm liberal feminizmi tamamenreddeder.e. Feminizm 20. yzylda ortaya kmfltr.6. Faflist ideoloji afladaki grfllerden hangisini be-nimser?a. Btn milletler eflittir.b. fiiddet kullanmak yanlfltr.c. Devlet gc kontrol altnda tutulmamaldr.d. Liderlik sorgulanmamaldr.e. Sosyalizm kabul edilebilir bir ideolojidir.7. Milliyeti ideoloji afladaki nermelerden hangisinisavunmaz?a. Her millet kendi devletine sahip olmaldr.b. Her devlet kendi milletini ynetmelidir.c. nsan haklar millet kavramndan nce gelir.d. Millet bir hayali cemaat deildir.e. Baz milletler dierlerinden stndr.8. Sosyalist ideoloji hakknda afladaki nermelerdenhangisi dorudur?a. Sosyalistler zgrlk istemezler.b. Sosyalistler her fleyin devlet kontrol altnda ol-masn isterler.c. Sosyalistler rahatlkla milliyeti olabilirler.d. Sosyalist ideoloji hem zgrlk hem eflitlik arzueder.e. Kadn/erkek eflitlii reddedilir.9. Afladakilerden hangisi sivil toplum kurulufllarnnzelliklerinden biri deildir?a. Gnlllkb. Devletten bamszlkc. Kamusal meselelere ilgi duymad. Siyasi iktidar etkilemeye alflmae. Siyasi iktidara gelmeyi hedefleme10. Afladakilerden hangisi liberal demokrasinin ol-mazsa olmazlarndan deildir? a. Serbest seimlerb. Bamsz yarg c. Baflkanlk sistemi d. Medyae. Yasama organKendimizi Snayalm136 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarDemokrasi zerine Bakfl AlarLiberaller, demokrasiyi, bireyci terimler erevesindeoy sandnda ifadesini bulan rza olarak grrler. Yanidemokrasi, dzenli ve rekabete ak seimler ile aynfleymifl gibi grlr. Demokrasi bir yandan iktidarn k-tye kullanmn engellemektir ama ounluun zorba-lnn engellenmesi adna, her zaman anayasal bir er-evede iflletilmelidir. Muhafazakrlar, liberal demokratik ynetimi benim-semektedirler ama bu demokrasi, mlkiyeti ve gelenek-sel kurumlar, terbiye grmemifl halk ynnn irade-sinden korunma ihtiyacn karfllayacak nitelikleri barn-drmaldr. Ancak yeni sa, temsili demokrasiyle aflrmdahaleci ynetim ve iktisadi durgunluk meseleleriarasnda iliflki kurmaktadr. Sosyalistler, geleneksel olarak, halkn katlmna daya-l radikal bir demokrasi fleklini benimserler. Kapitalistdemokrasi olduu gerekesiyle liberal demokrasiyi dfl-layan sosyalistler, iktisadi yaflam kamusal denetim alt-na alma arzusu taflrlar. Ancak, flimdisi modern sosyaldemokratlar, liberal demokratik yaplara sadk kalmadaflphe etmezler. Anarflistler, dorudan demokrasiyi savunurlar ve s-reklilik arz eden halk katlmla beraber radikal adem-imerkeziyetilik vurgusu yaparlar. Temsili demokrasi,sekin tahakkmn rtme ve kitleleri baskya boyunedirme teflebbslerini gizleyen sahte bir grntdenbaflka bir fley deildir. Ekolojistler, ounlukla radikal ya da katlmc de-mokrasiyi desteklerler. Koyu yefliller, zel bir temsilidemokrasi elefltirisi gelifltirmifllerdir. Bu elefltiri temsilidemokrasiyi , mevcut kuflan ( bu ynde oy hakk ol-makszn) karlarn gelecek kuflaklara, dier trlere vedoaya bir btn olarak dayatma arac gibi tanmlar.Faflistler, totaliter demokrasi dairesindeki fikirleri be-nimserler. Hakiki bir demokrasinin mutlak diktatrlkolduu dflncesini taflrlar. nk nder, ideolojikbilgelii tekeline alabilir ve yalnzca bu lider tek bir hal-kn gerek karlarn dillendirebilir. Bu yzden parti veseim rekabeti, yozlaflmfl ve kokuflmufltur...Devlet zerine Bakfl AlarLiberaller, devleti toplum iinde rekabet ve mcadeleeden snflar arasnda sosyal dzeni salamak iin gerek-li, tarafsz bir hakem olarak grrler. Klasik liberaller dev-leti gerekli bir ktlk olarak grrler ve minimal devle-ti verler, modern liberaller zgrl geniflleten ve frsateflitliini salayan devletin pozitif roln vurgularlar.Muhafazakarlar, devleti otorite ve disiplini salaya-rak, toplumu kaos ve dzensizlikten koruma ihtiyacy-la balantl olarak grdkleri iin geleneksel olarakgl bir devleti tercih ederler. Geleneksel muhafaza-krlar devlet ve sivil toplum arasnda pragmatik bir den-geyi desteklerken, neo-liberaller brokratik ifllemlerleekonomik baflary engelledii iin devletin etkisininafla ekilmesini benimserler.Sosyalistler, devletle ilgili birbiriyle atflan grfl a-larna sahip olmufllardr. Marksistler snflar arasndakimcadeleyi dzenleyen devlet ve snf sistemi arasn-daki mcadeleyi dzenleyen devlet ve snf sistemi ara-sndaki balanty vurgularlar. Dier sosyalistler devle-ti ortak faydann somutlaflmfl hali olarak grrler vebu yzden sosyalizmin hem sosyal demokrat hem dedevleti-kolektivist flekli, devletin mdahaleciliinionaylar.Feministler, devleti; kadnlar kamusal ve siyasal vehayattan dfllamaya veya bu alanda onlar ikincil konu-ma itmeye yarayan ataerkil devletin, erkek ihtiyacnnbir arac olarak grrler. Liberal feministler yine de dev-leti, seimlerde hayata geirilebilecek reformlarn birarac olarak grrler. Anarflistler, devletin gereksiz bir ktlk olduunukabul ederler. Devletin hakim, baskc ve zorlayc oto-ritesi gl, ayrcalkl sekinlerin basksndan daha azmas-um deildir. Devlet doal olarak baskc ve zalimolduu iin tm devletlerin ayn karakteri vardr.Faflistler, totalitarizme olan inanlarndan tr, zel-likle talyan geleneinde, devleti, ulusal topluluun b-tnln yansyan stn etik ideal olarak grrler.Naziler devleti iinde rk ya da ulus bulunan bir damarolarak grrler.Dini Fundamentalistler, sosyal, moral ve kltrel ye-nilenmeyi getirecek ara olarak grdkleri devleti pozi-tif olarak deerlendirirler. Dini fundamentalist devlet,dini otoritenin ve hikmetin siyasi manifestosu olarakkabul edilir.Kaynak: Andrew Heywood, Siyasi deolojiler, Anka-ra: Adres Yaynlar, 2007, s. 56 ve 238Okuma Paras1375. nite - S iyaset1. e Yantnz yanlfl ise Siyasi deolojiler konusu-nu yeniden gzden geiriniz.2. a Yantnz yanlfl ise Kamuoyu ve Medya konu-sunu yeniden gzden geiriniz.3. e Yantnz yanlfl ise Siyasi Partiler ve Parti Sis-temleri konusunu yeniden gzden geiriniz4. d Yantnz yanlfl ise Siyasi Partiler ve Parti Sis-temleri konusunu yeniden gzden geiriniz5. a Yantnz yanlfl ise Feminizm konusunu yeni-den gzden geiriniz6. d Yantnz yanlfl ise Faflizm konusunu yenidengzden geiriniz7. c Yantnz yanlfl ise Milliyetilik konusunu ye-niden gzden geiriniz8. d Yantnz yanlfl ise Sosyalizm konusunu yeni-den gzden geiriniz9. e Yantnz yanlfl ise Bask Gruplar ve Sivil Top-lum Kurulufllar konusunu yeniden gzden ge-iriniz10. c Yantnz yanlfl ise Demokrasi Nedir? konusu-nu yeniden gzden geirinizSra Sizde Yant AnahtarSra Sizde 1 Siyasetsiz bir toplum hayal edebilmek ancak insanlarnbirbirlerini tam olarak anlayabildikleri, birbirlerinin hakve sorumluluklarnn neler olduunu kendiliinden bi-lip buna uygun davranabildikleri bir toplumda dfln-lebilir. Bu toplumun dflman da olmamal ya da kendi-sini dierlerinden tamamen ayrabilmelidir. Tm bunlarda yetmez. Byle bir toplumun ktlk gibi bir sorun dayaflamamas gerekir. Ancak byle bir toplumda ortakkurallar ve kurallar uygulayacak bir mekanizmaya ge-rek kalmaz. Sra Sizde 2 Eer liberalizmden akl yoluyla insanln srekli dahaiyiye gideceini varsayan aydnlanmac liberalizm anla-fllyorsa bu trl bir liberalizmin muhafazakrlkla yanyana bulunmas mmkn deildir. Ancak post moderndflnce ikliminin de katksyla aydnlanmac liberaliz-min liberal gelenek iinde giderek g kaybettii deaktr. 20. yzyl liberalleri zellikle de Hayek, klasikmuhafazakr tezlerden yakndan etkilenmifllerdir. teyandan muhafazakrlarn nemli bir ksm da liberalle-rin bireysel zgrlk vurgusuna her zamankinden dahascak bakar hldedir. Bylece liberalizm ile muhafaza-krlk arasnda yaknlaflma platformu domufltur. Bumeyanda, liberal muhafazakrlk da daha az eliflkili birgrnm almfl gibidir. Sra Sizde 3 Serbest piyasa ekonomisi ve bu sistemin dayand zelmlkiyet rejimi olmadan liberal demokrasi de mmknolmaz. zel mlkiyetin tannmad rejimlerde, kamuotoritesine muhalif olabilmek ok zordur. Zira otoritey-le ters dfltnz anda iflinizi de kaybedersiniz. zelmlkiyet ve serbest teflebbsn varl sizin kamu oto-ritesine bamllk dzeyinizi dflrr. Piyasa ekonomi-si, muhaliflerin baflvurabilecei alternatif iktisadi godaklarnn var olmasna izin verir. Serbest piyasa eko-nomisi olmadan liberal demokrasi olmaz demek, ser-best piyasa ekonomisinin mutlaka liberal demokrasiyigerektirdii anlamna gelmez. Serbest piyasa ekonomi-si otoriter rejimlerle de uyum gsterebilir. Sra Sizde 4Siyaset bilimcilerin nemli bir ounluu demokratikrejimin istikrar asndan parlmenter sistemin tercihedilmesi gerektiini ileri srmfllerdi. Bu teze gre bafl-kanlk sistemi sadece ABDde de baflarl olmufl, uzlafl-ma kltrnn eksik olduu dier lkelerde sistemintkanmasna ve asker darbelere yol amfltr. Hkmet-lerin kolayca kurulmasna izin veren parlmenter reji-min sistem dfl arayfllar da frenleyecei, atflmalaryumuflatabilecei de sylenmifltir. Bu tez giderek dahafazla siyaset bilimci tarafndan sorgulanmaya bafllan-mfltr. Zira tek ya da saf bir baflkanlk ya da parlmentersistem tipi yoktur. ok farkl, ara renkler taflyan sistem-ler de sz konusudur. Ayrca demokratik rejimin istik-rarl olup olmamas etkileyen birok faktr vardr. Siya-sal rejim bunlardan sadece biridir. Kendimizi Snayalm Yant Anahtar138 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarAristotle (1948). Politics (yay. haz. E. Baker), Oxford:Clarendon.Carey, John M. (2006) Legislative Organization, TheOxford Handbook of Political Institutions (der.R.A.W. Rhodes, Sarah Binder, Bert A Rockman. Ox-ford), Oxford: University Press. Donovan, Josephine (2005). Feminist Teori (ev. Ak-su Bora ve dierler), stanbul: letiflim. Dumitrescu Delia ve Anthony Mugan (2010). Mass Me-dia and Democratic Politics, Handbook of Poli-tics -State and Society in Global Perspective,(der. Kevin T. Leicht ve J. Craig Jenkins), New York:Springer. Gellner, Ernst (1991). Nationalism, The BlackwellEncyclopedia of Political Science, (der. VernonBogdanor), Oxford: Blackwell. Giddens Anthony, (1998).Third Way: the Renewal ofSocial Democracy Cambridge: Polity.Granados Fransisco, J ve David Knoke (2005). Organi-zed Interest Groups and Policy Networks, TheHandbook of Political Sociology, (der. ThomasJanoski ve dierleri, Cambridge), Cambridge: Uni-versity Press, Heywood, Andrew (1998). Political Ideologies, NewYork, Palgrave.Heywood Andrew, (2007). Politics, New York: Pal-grave.Hobbes, Thomas, (1968). Leviathan, (yay. haz. Chris-topher B. Macpherson), London: Penguin. Hoffmann John ve Paul Graham (2009). Introductionto Political Theory, London: Longmann Pearson.Huntington, Samuel P. (1957). Conservatism as an Ideo-logy, American Political Science Review, 51, 2,s. 454-473. nsel, Ahmet (2010). Sosyalizm. Esasa, Ufka ve Bug-ne Dair, stanbul: BirikimKetll, Donald F (2006). Public Bureaucracies The Ox-ford Handbook of Political Institutions, (der.R.A.W. Rhodes, Sarah Binder, Bert A Rockman), Ox-ford: Oxford University Press.Mouffe, Chantal (2005). For an Agonistic public sphe-re, Radical Democracy, Politics Between Abun-dance and Back, (Der. Lars Tonder and Lassa Tho-massen, Manchester), Manchester: University Press.Munck, Gerardo L (2009). Measuring Democracy. ABridge Between Scholarship & Politics, Baltimo-re: The Johns Hopkins University Press.zipek, Bekir Berat (2004). Muhafazakrlk. Akl,Toplum, Siyaset, Ankara: Liberte.zkrml, Umut (2009). Milliyetilik Kuramlar. Elefl-tirel Bir Bakfl, Ankara: Dou Bat.Popper, Karl (1945). Open Society and Its Enemies,vol 1, Plato, London: Routledge and Paul.Przeworski, Adam (1999). Minimalist Conception ofDemocracy: A Defence, Democracys Value, (Der.Ian Shapiro & Casino Hacker Gordon, Cambridge),Cambridge: University Press. Qualter, Thomas H (1991). Public Opoinion TheBlackwell Encyclopedia of Political Science,(Der. Vernon Bogdanor), Oxford: Blackwell.Schmitter, C. Philippe ve Karl, Tery Lynn (1991). WhatDemocracy is and is not, Journal of Democracy,2, 3, 1991, Schwartz, Mildred A ve Kay Lawson, (2005). PoliticalParties: Social Bases, Organization, and Environ-ment, The Handbook of Political Sociology,(Der. Thomas Janoski ve dierleri, Cambridge),Cambridge: University Press. Stiglitz, Joseph E. (2002). Globalization and Its Dis-contents, New York: London, Norton.Weber, Max (1947). The Theory of Social and Eco-nomic Organization, (ev.: A.M Henderson veTalcott Parsons), New York: Oxford University PressWeber, Max, (1970). From Max Weber- Essays in So-ciology, (Der. H.H. Gerth ve C. Wright Mills), Ke-gan Paul, London: Routledge Yayla, Atilla, (1993). Liberalizm, Ankara: Turhan.Yararlanlan ve BaflvurulabilecekKaynaklarBu niteyi tamamladktan sonra;Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgularn ve onlarla ilgili kavramlar ta-nmlayabilecek,Tarih boyunca toplumsal tabakalaflma ve eflitsizliin deiflen biimlerini ak-layabilecek,Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunda farkl yaklaflmlar zetleye-bilecek,Gnmz toplumlarnda toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlie iliflkin yeni tar-tflmalar ve kuramlar aklayabileceksiniz.indekiler Toplumsal Tabakalaflma Toplumsal Eflitsizlik Sosyal Snf Sosyal Stat Toplumsal Hareketlilik Orta Snf Kltrel Dnfl Yaflam Tarz Yoksulluk ve Yeni YoksullukAnahtar KavramlarAmalarmzNNNNSosyal BilimlerdeTemel Kavramlar GRfi VE KAVRAMSAL EREVE TARH NDE TABAKALAfiMA TOPLUMSAL TABAKALAfiMAKURAMLARI TOPLUMSAL EfiTSZLK VETABAKALAfiMADA YENTARTIfiMALAR & KURAMLARToplumsalTabakalaflma veEflitsizlik6SOSYAL BLMLERDE TEMEL KAVRAMLARGRfi VE KAVRAMSAL EREVESosyolojide toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik kavramlar toplumda bireyler veyagruplar arasnda var olan eflitsizlikleri tanmlamak iin kullanlr. Genellikle bu eflit-sizliklerin kayna olarak ekonomik gelir ve mlkiyet farkllklar dflnlrse detoplumsal cinsiyet, yafl, farkl etnik kken ve inanlarda toplumsal eflitsizliklere ne-den olabilir.Toplumun yeleri arasnda ekonomik, siyasi ve sosyal frsatlara eriflim asn-dan bir farkllk bulunmad; kimsenin dierine gre daha az eflit olmad; sosyaladaletin tm bireyler arasnda tmyle saland eflitliki bir toplum daima eri-flilecek bir hedef olmufltur. te yandan en baflndan beri en basit rgtlenmifl olan-dan en geliflmifl rgtlle sahip toplumlara kadar tm toplumlarda toplumsaleflitsizliin farkl derece ve trlerine rastlamak mmkndr. Ancak toplumsal taba-kalaflma ve eflitsizlik kavramlarnda dnm noktas 1789 Fransz Devrimi ve kapi-talist toplumdur. Kapitalizm ncesi toplumlarda eflitsizlikler var olmakla beraberbu eflitsizlikler doal, kanlamaz ve mutlak olarak kabul edilmifltir. Krallarve din otoriteler gibi eflitli egemen gler bu dflnceyi desteklemektedir. 1789dailan edilen Fransa nsan ve Yurttafl Haklar Bildirisine gre nsanlarn eflit dodu-u ve eflit yaflamasnn gerekli olduu belirtilmifltir. Daha nceki egemenlerin nesrd dine ve soy sopa dayal eflitsizliklerin yerine Fransz Devriminin insanl-a sunduu zgrlk, eflitlik ve kardefllik ilkeleri evrenselleflmifl ve kaytsz flartszeflitlik ok nemli bir insanlk deeri olarak meflruiyet kazanmfltr. Modern toplumartk krallarn veya din otoritelerin ynlendirmesine bal olmayan, insann kendiakln kullanarak kendi kaderi ve gelecei zerine karar verebilecei bir toplum-dur. Bu toplumda insanlar arasndaki sosyal adaleti salamak iin eflitliin olabil-mesi ve bunun iin gerekli ekonomik, siyasal, sosyal yapsal mekanizmalarn ge-lifltirilmesi gerekmektedir. Eflitsizlikleri ortadan kaldrmak iin tm bireylerin eiti-me, ifl gcne, siyasi yaflama eflit bireyler olarak katlabilmeleri ve kendilerini sos-yokltrel dzlemde temsil edebilmeleri gereklidir. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunu daha iyi anlayabilmek iin baznemli kavramlarn iyi aklanmas gereklidir. Bu kavramlardan ilki farkllaflmadr.nsanlar ve gruplar arasnda fiziksel, biyolojik, psikolojik, ekonomik, kltrel vesosyal bir ok farkllk bulunmaktadr. Ancak ne zaman ki egemen deer yarglarve normlara gre bu olas farkllklar normal - anormal, iyi - kt, st - alt,gibi bir deerlendirmeye, sralamaya sokmaya veya deerlendirmeye bafllarz iflteToplumsalTabakalaflma ve Eflitsizliktoplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik o noktadan sonra bireyin yaflamna girer vetm yaflamn belirler. Sralama yapldnda baz farkllklar daha st bir deer alr-ken bazlar daha alt bir deer alrlar. rnein, toplumda varlkl olmak st bir de-er ve olanaklar salarken yoksul olmak alt bir deer alr ve olanaklar kstlar. Ei-timli olmak st bir deer alarak toplumda ykselmeye olanak tanrken eitimsizolmak alt bir deer alr ve bireyin toplumda ykselmesini olumsuz etkiler. Belli birgruba, snfa ait olmak daha st bir deer ve imtiyaz getirirken bir baflka bir gru-ba, snfa aidiyet alt bir deer ve imtiyazszlk olabilir. Dolaysyla toplumda dahaok yapsal olarak ortaya kan farkllklar bu anlam sistemi iinde bireyler vegruplar arasnda eflitli (ekonomik, siyasal, sosyal, kltrel) eflitsizliklere nedenolabilirler. Sosyolojide, toplumsal eflitsizliin sosyal snf, stat ve giktidara gretanmlanmas ve bunlarn neden ve sonularnn alfllmas en temel konulardanbiridir. Dier bir kavram ise imtiyaz kavramdr. mtiyaz toplumdaki insanlarn elde et-mek istedikleri, herkesin tercih edecei, zenilen ancak herkesin ulaflamayacafrsatlar anlatmak iin kullanlr. Ekonomik frsatlara ulaflabilen kifliler ayn zaman-da siyasi ve sosyal gce de ulaflabilir ve bu anlamda imtiyazl olabilir. Ancak pres-tij kavram toplumda nem verilen ve kltrel ve sosyal olarak anlaml zellikle-re iflaret etmektedir. nsanlarn yaflam stilleri, toplumsal konumlar, liderlik yetene-i, unvan, flan, fleref gibi zellikler prestij farkllklar yaratmaktadr. Bu anlamdaprestij daha ok subjektif ve deerler sistemine bal bir farkllktr. rnein, zen-ginlik bir imtiyaz olabilirken her zaman prestij salamayabilir (Haralambos ve Hol-born, 2004, s. 1). Bunlarn yan sra G ve ktidar kavram da eflitsizliin sosyolojik analizindenemli bir kavramdr. G ve iktidar bireylerin ve gruplarn kendi iradelerini ve is-teklerini baflkalarna, onlarn onaylar olsun veya olmasn, dayatabilmeleri anlam-na gelir. TARH NDE TABAKALAfiMA Toplumsal tabakalaflma insanlk tarihinin ilk aflamalarndan beri farkl formlardagrlen bir gerekliktir. Bu anlamda tarihte drt farkl toplumsal tabakalaflma sis-teminden bahsetmek mmkndr: Klelik sistemi Kast sistemi Feodalitede grlen toprak mlkiyetine dayal sistem Sosyal snflar Klelik Sistemi Klelik, bir insann dier insan zerindeki mlkiyet hakkn tanmlayan en aflreflitsizlik olarak kabul edilir. nsanln yerleflik dzene gemesi ve zellikle insanemeine dayal tarm topluluklarnn geliflmesi ile bafllayan tarihsel srete ortayakmfltr. Klelik daha ok doufltan belirlenen ve babadan oula geen bir stat-dr. Ancak tarmn temel retim olduu bu toplumlarda savaflta kaybeden taraftanolan kiflilerde klelefltirilerek tarm ifllerinde ve asker grevlerde kullanlrlar. Butoplumda insanlar ya kle olarak ya da kle sahibi olarak doar. Aristonun belirttii gibi klelerin de kle sahibi olanlarn da bu konumlarnnolmas gerektii gibi olduu dflnlr. Tarm iflinin yorucu ve hor grlen bir iflbiimi olarak kleler tarafndan yaplmas normal karfllanr. Kle sahipleri ise y-neticilik, sanat ve kltrel etkinlikler gibi daha zor ve toplumda daha st grlen142 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlargrevleri yerine getirmektedir. Buradan grlebilecei gibi beden ifli ile beyiniflinin toplumlarda farkl deerlendirilmeleri konusu ok eskilere dayanr. Klelikok kat kurallar olan bir sistemdir. Burada nemli bir farklla da deinirsek es-ki Yunanda gvenilir ve akll olduu grlen klelere bazen khyalk gibi grev-ler verildii, baz klelerin de sadakatlerini ispat ederlerse serbest brakldklar g-rlse de Gney Amerikada var olan klelik bundan ok daha katdr. Kast Sistemi Kast Orta ada, zellikle Hindistanda geerli olan ve Hindu felsefesi, din, tre,gelenek ve mesleki ayrmlara dayal bir tabakalaflma biimidir. Kast Hindistandanbaflka tm Uzak Dou toplumlarnda da grlebilen ve Asyann kolonileflmesi s-rasnda spanyol gemicilerin bu toplumsal kuruma verdikleri isimdir. spanyol-cada Kast tr veya akraba grubu anlamna gelir. Dier taraftan, HindistandaSanskrit dilinde Kast kelimesinin karfll varnadr ve renk anlamna gelir. Hindu toplumu drt temel Varna grubuna ayrlmfltr: Brahmin (din adamlar),Kashtriya (askerler), Vaishya (tccarlar) ve Shudra (ifliler). Buradan grlecei gi-bi Varna sistemi din ve geleneklerin yan sra toplumda bir ifl blm ve meslek b-lnmesine de dayanr. Her Varna grubuna yelik doufltan kazanlan, kaltsal birstatdr ve ortak bir soy ve bir atadan gelir. Kast konusunda eflitli tanmlar mev-cuttur. M.N. Srinivas, kast sistemini, herbir kast grubunun kendi iinde alt kastlarablnerek toplumu kesitlere ayran bir mekanizma olarak grr. Baileye gre kastyelerinin ortak bir meslek, sosyal ve dinsel yaflam ve ortak kltr takip etmelerigerekir. Bu da toplumda ok kat bir hiyerarfli ve paralanmfllk yaratr. Kast yele-rinin bal bulunduklar Kast grubunu deifltirmelerine olanak yoktur. Ancak Hin-du inanfllarna gre insanlar bu yaflamlarnda ait olduklar kast grubunun grevle-rini yerine getirdi ve kurallara harfiyen uydu ise ikinci defa dnyaya geldiklerindebir st kast yesi olarak doar ve bu flekilde dllendirilebilirler. Bu drt kast gru-bundan baflka birde herhangi bir kast yesi olamayan kastdfl (dokunulamayan)gruplar vardr. Bu gruplar toplumda hayvan bakcl ve temiz olmad kabul edi-len iflleri yaparlar. Kast yelerinin, zellikler Brahmin olanlarn, kastdfl gruptan bi-risinin sunduu bir hizmeti kullanmas veya temas etmesi yasaktr. Bu flekilde birtemas olursa kast yelerinin arnma treninden gemeleri gerekir. 1436. nite - Toplumsal Tabakalaflma ve Efli ts iz l ikResim 6.1Steven Spielberginynetmenliiniyapt ve konusuyaflanmfl gerek birolaya dayanan1997 tarihliAmistad filmi1839 ylnda siyahikleleri taflyanayn adl gemideklelerin kardisyan sonrasyaflananlar konuedilir.Feodalitede Grlen Toprak Mlkiyetine Dayal Sistem Feodalitede topraklar kral tarafndan soylular arasnda datlr. Bu topraklarn b-ykl ve kullanm haklar yasal olarak tanmlanr. Her toprak paras yasal hakve grevleri, yetkileri ve ykmllkleri ile birlikte bir soyluya verilir. Bu toprakda soylu derebeyi tarafndan zerinde yaflamakta olan serf aileleri arasnda topra-n ekilmesi amac ile datlr. Bu sistem 9. yzyldan 14 - 15. yzyla kadar bu fle-kilde devam eder. Ancak 15. yzyldan sonra feodalite eflitli faktrlere bal ola-rak zlmeye bafllar ve 18. yzyldan sonra Kapitalizme geifl ile beraber bu sis-tem sona erer. Bu sistem iinde temel grup; soylular, serfler ve din adamlardr. Soylular bu toprak paras zerindeki retimden, vergileri toplamaktan ve ge-rektiinde kraln hizmetine sunacaklar bir ordu yetifltirmekten sorumludur. Serflerise toprakta alflp vergilerini rn olarak vermek ve askerlik grevlerini yerinegetirmekle sorumludur. te yandan soylular serflerin doum, lm, pazar yeri gi-bi sosyal gereksinimlerini karfllamak ve bir kuraklk durumunda a brakmamak-tan sorumludur. Serfler ise kendi yaflamlarn srdrebilmek iin soylulardan ze-rinde retim yapabilecekleri bir toprak parasn alabilmek hakkna sahiptir.Feodal sistem, kral - soylular - serfler arasndaki karfllkl haklar ve sorumluluklara da-yanan bir sistemdir.Sosyal SnflarSosyal snflar dier tm toplumsal tabakalaflma sistemlerinden farkl olarak kiflininiine doduu mevkii/staty deifltirebilme zelliine sahip olduu, bunu dakendi yetenekleri ve kazanmlar ile yapabilecei iin deiflime ve dinamizme enak sistem olarak tanmlanr. Sosyal snf, ekonomik kaynaklara ayn uzaklkta veya yaknlkta olan, yeleri-nin siyasi g ve iktidara eriflebilirlii, toplumsal yaflam tarzlar ve tercihlerinin bir-birine benzedii, byk bir topluluk kesiti olarak tanmlayabiliriz. Sosyal snf kavram sosyolojik alflmalarda ok eflitli kuramlarla aklanmak-tadr. Bu kuramlara altta deineceiz. te yandan sosyal snf sisteminin dier sis-temlerden baz farklar vardr (Giddens, 2001: 282). Bunlar: 1. Sosyal snflar herhangi bir kanunla veya dinsel bir aklama ile yaplanmaz.Sosyal bir snfa ait olma durumu aileden miras alnan ve yasal veya geleneksel birtemele oturmaz. Farkl snflar aras evlilik daha yaygn ve herhangi bir resm veyadin kstlanma yoktur. 2. Bir kiflinin sosyal snf, yine iine doulan konum nemli olmakla beraber,bir lde de kazanlmfl bir konum olmaya izin verir. Tabakalar aras yukar veafla, dikey ve yatay toplumsal hareketlilik olasl vardr. 3. Sosyal snf kifliler arasnda zellikle maddi kaynaklarn mlkiyeti ve kontro-l gibi ekonomik temelli farkllklara dayanr. Ancak dier sistemlerde unvan, say-gnlk, geleneksel ve kltrel kurallar gibi ekonomik olmayan farkllklar dahanemlidir. 4. Sosyal snflar daha ok formal iliflkiler iinde belirlenir. rnein, alflmayaflamnda kifliler arasnda aldklar cret, alflma flartlar, bilgi ve becerileri,meslekleri asndan farkllklar vardr. Buradan anlafllaca gibi eflitli akla-malar olmakla beraber, sosyal snflar daha ok modern ve sanayileflmifl top-lumlarda ortaya kt kabul edilen bir eflitsizlik biimidir. Dier toplumsal ta-bakalaflma biimlerinde ise eflitsizlikler daha ok bireyler aras hak ve grev ilifl-144 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E Tkilerine dayanr (soylular ve serfler, veya kleler ve efendiler veya st alt kast-lara ait olan kifliler arasndaki gibi). Sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl toplumlarda genellikle sosyal s-nftan sz etmek mmkndr: st Snf - gayrimenkul ve menkul sahiplii, iflve-ren, sanayici veya st dzey ynetici konumunda toplumda kaynaklara sahip ve-ya kontrol edebilen grup; Orta Snf - beyaz yakal, masa bafl ifl yapan konumun-da alflanlar, profesyonel mesleklere sahip olanlar, devlet grevlileri; Alt Snf -mavi yakal, genellikle imalatta alflan ifliler, el emei ile alflanlar, devlet gre-vinde daha alt cretli ifllerde alflanlar. Bunlardan baflka sanayileflmekte olan vetarm sektrnn hlen gl olduu toplumlarda birde kyllerden bahsetmekgerekmektedir. Doal olarak kylln de kendi iinde toprak sahibi olup ol-mama, sahip olduu topran bykl, iflledii rn, pazarla btnleflmifl olupolmama, blgesel farkllk gibi birok nedene bal olarak kendi iinde farkllafl-tn da gz nnde bulundurmak gereklidir. Trkiyede sanayileflme srecindehzla geliflmekte olan toplumlardan olup kyllkle geinen kitleler giderek azal-makta ve kentlere byk oranlarda gle beraber kyler boflalmaktadr. Ancakhlen nfusun % 25i kylerde yaflamakta ve ky hem kentsel yaflam biimlerini,tercihleri, yaflam stratejilerini ve hem de deerleri, kltrel dnflmleri byk l-de etkilemektedir.Trkiyede snflarla ilgili olarak daha ayrntl bilgi iin Korkut Boratavn stanbul veAnadoludan Snf Profilleri (stanbul:Tarih Vakf Yurt Yaynlar, 1995, [nc bask2009]) kitabn okuyabilirsiniz.nsanlk tarihi iinde ka tabakalaflma sistemi sayabilirsiniz? TOPLUMSAL TABAKALAfiMA KURAMLARIKarl Marx (1818-1883) ve Max Weber (1864-1920) eflitsizlik zerine birbirlerininyazdklarndan etkilenmifller ancak kendi epistemolojik ve mantksal ereveleriiinde ok farkl sonulara ulaflmfllardr. Daha sonra 1950de Amerika BirleflikDevletlerinde ilk kez akademik sosyoloji iinde flekillenen Yapsal- fllevselci okulve atflma okulu iinde daha farkl ele alnmfltr. 1980 sonrasnda ki eflitsizlik tar-tflmalarnda ise sosyal snf kavramnn toplumdaki geliflmeleri, deiflmeyi ve or-taya kan yeni eflitsizlikleri anlamak iin yeterli bir kavram olmad kuvvetle id-dia edilmifltir. Artk toplumlarda toplumsal cinsiyet, etnik kken, rk, tketim fark-llklar gibi farkllklarn, salt ekonomik analize dayal sosyal snf farkllnn n-ne getii dflncesi nem kazanmfl ve eflitsizlie tketim farkllklar, tercihler,yaflam biimleri zerinden yaplan tartflmalar damgasn vurmufltur.Karl Marx Almanyada doup yaflamnn byk blmn ngilterede geirmesi Marx ngi-liz sanayileflmesini ve ifli snfnn douflunu izleme flans verilmifltir. Marx ayn za-manda o dnem ngiltere, Fransa ve Almanyada ekonomik geliflmelere paralelolarak yaflanan, liberalleflme ve bireysel zgrlk gibi konular zmeye alflan si-yasi hareketler ve dnflmlerin ounun iinde bizzat yer almfltr. Bu deneyim-lerine bal olarak Marx, alflmalarnda sosyal snflar ve toplumsal eflitsizlikkavramlarn kuramlarnn bel kemii olarak kullanmfltr. te yandan Marxn sos-yal snflar zerinde yazd bir eser veya blm yoktur. En byk eseri olan Ka-pitalin (Das Capital) nc cildi zerinde alflrken Sosyal snf nasl oluflur?1456. nite - Toplumsal Tabakalaflma ve Efli ts iz l ikS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T1S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E Tbafll atldktan sonra, eserin geri kalan ksm tamamlanamadan hayata veda et-mifltir (Marx, 1974). Dolaysyla sosyal snf kavramn nasl anlad, tm eserleri-nin okunmas ve incelenmesinden ortaya karlan bir analize dayaldr. Bu da e-flitli analistler arasnda tartflmaya yol aabilmektedir (Giddens, 2001: 284). Marxa gre eflitsizlik toplumda birbiriyle zt ve eliflkili karlara sahip iki sos-yal snf arasndaki kutuplaflmaya dayal olarak oluflur. te yandan, Marxa gre s-nf eflitsizliinin oluflmas toplumdaki snflar mcadelesi iinde anlafllmaldr. Ay-rca snflar kendi karlar iin dier snflara karfl mcadele verirken tarihi olufl-turan tarihsel aktrlerdir. Marxa gre sosyal snflar basite gelir farkllklarna,meslek gruplarna, veya prestij farkllaflmasna gre tanmlanmazlar. Tabakalaflmayaznnda sk kullanlan st snf, orta snf ve alt snf kavramlar Marxn s-nf tanm dflndadr. Bu tr tanmlar sadece bir tr kategorilefltirmedir. HlbukiMarxn tanmlad sosyal snflar sosyal ve ekonomik yapda ifl blmndeki eflit-sizliklere dayal oluflan gerek snflardr. Marx gerek snflar derken her snfnkendi flartlarnda bizzat yaflad deneyimleri kastetmektedir. Tarihsel srete snfkarlar mcadelesi iinde oluflan snflar bir yandan da kendi tarihlerini yazmak-ta ve kendi deneyimlerini yaflamaktadrlar. Bu deneyimler sayesinde snflar snfeliflkisini yaflarlar (Marx, 1974). Sosyal snflarn yapsal temelini mlkiyet iliflkileri oluflturur. Mlkiyet iliflkile-ri iinde retim aralarnn mlkiyetini ve kontroln elinde tutan ancak reticiolmayan snf giderek birikimini artrr ve zenginleflirken retim aralarnn mlki-yetinden dfllanan ancak retici olan snf srekli kaybeden ve ancak geimini sa-layabilen bir durumda kalmaktadr. Marx bir retim tarz iindeki sosyal snflar ta-nmlamak iin boyutun gerekli olduu syler. Ekonomik alt yap, yasal, hukuk-sal st yap ve snf bilinci. Bu dzey birbirleri ile diyalektik bir iliflki iindedir. retim iliflkileri kavram ise retim srecindeki ifl blmne dayal olarak yara-tc olan ve deer reten snf ile deerin retimine katk yapmayan, retmeyen an-cak retilen deere el koyan snf tanmlar. Tarih boyunca tm toplumsal aflama-larda retimdeki ifl blmne gre reten ve retmeyen iki temel snf vardr. Ta-rihteki aflamalarda temel snflar kle - efendi, soylu toprak sahibi - serf, sermayesahibi burjuva - emek gcn oluflturan proletaryadr. retim iliflkilerinin ve re-tim aralar sahipliinin birbirleri ile olan btnl o tarihsel aflamadaki retimtarzn belirler. Bu iki kavramn birbirleri ile olan eliflkisi ise toplumlardaki dn-flm belirleyen temel unsurdur. Ne zaman ki toplumda var olan retim iliflkileriretim aralarnn geliflmesine engel olur o zaman retim iliflkilerinin zlp ye-ni bir retim tarzna geifl gerekleflir (Marx, 1974). Max WeberMarx gibi Weberde Almanyada domufl, Almanyadaki gl Bismark dneminigrmfl ve Almanya tam kendi sanayileflme hamlelerini gereklefltirirken izlemekflansn bulmufltur. Ancak Almanyada sanayileflmeye karfl kan gl toprak sa-hiplerine karfln, sanayileflme devletin sanayicilere verdii destek ile gerekleflmifl-tir. Weberin tabakalaflma konusundaki grflleri de bu nedenle ekonomik temelideil st yapnn etkisini, yani siyasi erkin belirleyici gcn vurgular. Aslndakendinden nce Marxn yapt analizin etkisinde kalsa da her iki dflnrn ana-lize bafllama ncleri ok farkl olduundan, Weberin kuram Marxdan ok fark-l ve kendi yaflad deneyimleri daha iyi yanstr flekilde biimlenmifltir. Weberle Marx arasnda iki temel fark vardr. Birincisi, Weberde sosyal snfla-rn ounlukla ekonomik temeller zerinden belirlendiini kabul etmekle beraber,146 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarMlkiyet iliflkileri: Snflarnyaflamlar srdrmeleri iinretim yapabilmelerinisalayan retim aralarnnsahiplii ve kontrolne olanyaknlk ve uzakl belirtir. retim aralar: Sanayincesinde toprak vetopran ifllenmesi iinkullanlan aletler, kapitalistsanayileflme sonrasnda isetopraa ilaveten,fabrikalara, makineleresahip olan sermaye ve busermayenin kontrolnde olanemektir. ekonomik faktrlerin sadece retim aralarna uzaklk zerinden deil, vasfllkderecesi, kifliler arasndaki bilgi beceri farkllaflmas gibi ok eflitli faktrlere grede belirlendiini sylemektedir. kincisi ise Weber sosyal snflar tabakalaflmannsadece bir boyutu olarak grr. Dolaysyla Weberin toplumsal tabakalaflma kura-m boyut zerinden tanmlanmaktadr (Bendix ve Lipset,1967; Gerth veMills,1948). Bunlar sosyal snf, stat ve politik partidir (Kalaycolu, 2002: 300).Kuramsal olarak bu boyut birbirinden bamsz olarak belirlenir. Zengin olmakotomatik olarak kifliye yksek stat veya iktidar konumu salamaz. te yandan Weberin tabakalaflma kuramnda nemli olan kavram nemlidir:1. ktidar-G; 2. Egemen ve stn olma; 3. Toplumsal eylem. G bir grubun veyakiflinin iradesini dier kifli ve gruplara ramen gereklefltirebilmesi olarak tanmlanr.Gcn meflru olarak siyasi alanda kullanm otoriteyi oluflturur ve egemenlii salar.Toplumsal eylem ise bir konuda benzer dflnen kiflilerin beraber bir eylem ortayakoymalardr. Bu kavram tabakalaflmann boyutunun tanmnda kullanlacak-tr. rnein, stat gruplar toplumsal eylemin iinde olabilecekler, politik partiyeyelik egemenlik ve g getirebilecektir. Marxtan ok farkl olarak Weberde snfaait olma bir g veya siyasi egemenlik salamaz. Ancak bazen snf partileri veya sta-t partileri olabilir. Bu durumda gcn bir snf tarafndan kullanm olas olur. Sosyal Snf Weberin sosyal snf tanmnn nemli zellii vardr: 1. Ekonomik karlara ve zenginlie baldr.2. Sadece mal ve emein karfllkl deifliminin yer ald pazar iliflkileri iinde tanmlanr.3. Bireylerin yaflam frsatlarn (life chances) belirler. Webere gre, snf konu-mu bireylerin piyasadaki ekonomik konumudur. Bireylerin snf konumu biranlamda yaflam frsatlarn belirler.Mlkiyete sahip olmak temel snf farklldr. Mlkiyet ve mal sahiplerininemee sahip olanlara gre ak bir imtiyaz fark vardr. ki tr mal sahibi vardr: 1.Gayrimenkul sahiplii, rantiyer olmak ve sahip olduu toprak veya gayrimenkulnkirasna sahip olmak. 2. Mteflebbis olmak ve ticari yatrm sermayesine sahip ola-rak bu yatrmlarn karndan yararlanmak. Her iki mlkiyet sahiplii de mlk pa-raya dnfltrerek imtiyaz ve stnlk salayabilecek gce sahiptir. fl gc pazarna saladklar hizmet ile dhil olan ifliler mlk sahibi deildir,saladklar hizmet karfllnda cret kazanmlar vardr. fliler vasfl, yar-vasfl,vasfsz olarak hizmet sunarlar ancak bu gruplar arasnda imtiyaz fark vardr. c-retleri hizmetlerin deerine gre farkl olur. Her iki grubun kazanmlarna gre ya-flam standartlar ve yaflam frsatlar farkldr. Ayrca her iki grubun sadece birbirle-rine karfl deil kendi ilerinde de farkllklar vardr. rnein, mal sahibi olan grupkendi iinde sahibi olduu maln kullanm ve deiflim deerine gre daha st im-tiyazl veya alt imtiyazl gruplara ayrlrken iflilerde sunduklar hizmetin vasf d-zeyine ve cretlerine gre daha st veya alt imtiyaz gruplarna ayrlr. Hizmet su-nanlar mal sahiplerine gre daha az imtiyazl yaflam frsatlarna sahip olsalar da hergrup kendi iinde daha st veya daha alt imtiyazl ve ayrcalkl gruplara ayrlr.Weberin bu grfl, Marxn birbirine zt ve aralarnda snf eliflkisi bulunan iki te-mel snf anlayflndan farkl olarak oklu snf anlayfln temsil eder. Bu anlamdasnf deiflkendir ve snf eliflkisi yaratacak bir aidiyet iermez (Weber, 1947). 1476. nite - Toplumsal Tabakalaflma ve Efli ts iz l ikSosyal StatWeberin bu kavram toplumda flan, fleref, unvan gibi prestij faktrlerine gre ya-plan ayrflmaya karfllk tanmlanmfltr. Toplumlarda var olan kltrel kodlara g-re baz sosyal konumlara verilen deer ve tanma dier konumlardan stndr.rnein, eitimli olmak st bir deer iken eitimsizlik alt bir deerdir. Buna greeitimli olann toplumsal stats ve prestiji dierine gre daha stndr. Toplum-da dili kullanma, giyinme, davranma veya belli bir gruba ait olma gibi birok sta-t konumu olabilir. Var olan dilin kullanlan fliveleri arasnda bir prestij farkllolabilir. rnein; Trkiyede stanbul flivesi, ngilterede Oxford flivesi ile konufl-mak st bir stat kriteridir. Toplumlarda meslekler arasnda da mesleklere verilendeerler arasndaki farklara dayal olarak stat farkll belirlenir. Gnmzde enok tketim normlarna bal olarak bu tr stat farkllklar yaflanmaktadr. Yaflamtarzlar ve kltrel farkllklara atfedilen deerlere gre stat farklar ortaya k-maktadr. te yandan Weberde nemli bir nokta zenginlik veya mlkiyet her za-man yksek stat salayacak diye bir kuralda yoktur. Zira stat kuramsal olarakzenginlik veya ekonomik yaflam frsatlarndan bamsz belirlenir. Weberde sosyal snf objektif kriterlere gre ve ekonomik dzlemde belirlenir-ken sosyal stat subjektif kriterlere gre ve sosyal dzlemde ve tketim iinde be-lirlenir. Sosyal snf kifliye aidiyet salamaz iken kiflinin kendi stat grubuna aidi-yeti beklenir. Sosyal snflar toplumsal bir hareketin temelini oluflturamazken sta-tye bal toplumsal hareketler oluflabilir. rnein, tketiciler stat grubu olarakartan fiyatlara karfl karlar (Weber, 1947). Parti Weberde parti siyasi erke ve otorite konumlarna yaknlk ve uzakl belirler. Yi-ne snftan bamsz bir boyuttur. Toplumda herkesin bir partiye ye olmas dfl-nlmediinden bu boyut sadece parti yesi olanlar kapsar. Bir partiye veya sen-dikaya, dernee ye olmak ye olan kiflilere toplu olarak baz ayrcalklar salar.En azndan bu kifliler karar mekanizmalarna daha yakndrlar ve alnan kararlarkendi karlar iin etkileme flansna sahiptir.148 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 6.2fl gc pazarnasaladklar hizmetile dhil olan iflilermlk sahibideildir,saladklar hizmetkarfllnda cretkazanmlarvardr. cretlerihizmetlerindeerine gre farklolur.Weberin parti boyutu da bugn siyasi ynetimlerde ok sesli demokrasi kav-ram ile anlatlmak istenen ve toplumda ortak kar, deneyim ve ilgi alanlar olan ki-flilere seslerini duyurabilecekleri bir platform olabilme ayrcaln salad iin okkullanlan bir kavramdr. Dolaysyla bu tr bir parti, sendika veya dernek yesi ola-mama daha az siyasi ayrcalk anlamna gelmektedir (Kalaycolu, 2002: 301).Marksist ve Weberyan Snf grfllerini karfllafltrnz. Yapsal-fllevselci Okul-T. Parsons, K. Davis ve W.E. MooreEflitsizlii anlatmak iin toplumsal tabakalaflma kavramn kullanan ifllevselci oku-la gre toplum aynen jeolojide olduu gibi farkl katmanlara ayrlmfltr. Ancak bukatmanlar birbirleri ile etkileflime geen insan katmanlardr. Tabakalaflma grfleflitsizlii tarihsel balamndan bamsz sadece var olan toplumdaki bir farkllafl-ma olarak grr. Bu yzden tabakalaflma Marxtaki gibi dnflme neden olmaz.Dinamik deil statik bir bakfl as sz konusudur. Ayrca tabakalaflma gelir, ei-tim, prestij ve stat gibi kavramlar kullanarak alt snftan st snfa kadar toplumubaz katmanlara ayrr. fllevselci okulun toplum analizi toplumun gereksinimleri kavramndan bafl-lar. Toplumun gereksinimlerine gre de toplumdaki ifllevler belirlenir. fllevselciokula gre toplumsal tabakalaflma, toplumun gereksinimleri ile belirlenen ifllevlerarasndaki uyum ve bireylerin belirlenen ifllevler arasnda kendi yetenekleri ve ei-timlerine uygun olarak datlmas srecinde oluflur. Yapsal ifllevselci okul toplu-mu analiz ederken btn oluflturan paralardr mant ile hareket ettii iin buifllevlerin yerine getirilmesi ve gereksinimler arasndaki uyum ok nemlidir vetoplumda dzeni salar. Bu manta bal olarak toplumsal tabaklaflma toplumdaeflitsizlik deil doal ve kanlmaz olarak ele alnmas gerekli bir farkllaflmaortaya karr. Bu farkllk toplum iin olumlu ve gereklidir. Bu farkllaflma sayesin-de toplumda gerekli ifllevler liyakata (meritokrasi) dayal bir biimde yerine geti-rilir ve toplumda istikrar ile dzen salanr. Davis ve Moorea (1945) gre: Toplumlarda gereksinimlerin salanabilmesi, iflleyiflin dzenli olabilmesiiin her trl bilgi, beceri, vasf ve yetenee gereksinim vardr. Tm para-lar btn tamamlamak iin gereklidir. Ancak toplumdaki baz ifllevler dierlerinden daha nemlidir. nemi yk-sek olan bu ifllevler ya toplumun srdrlebilmesi iin byk nem taflrlarya da gereksinim duyduklar bilgi, beceri, vasf dzeyleri yksektir ve bubilgi becerilere sahip olabilen kifli says azdr. Dolaysyla tm bilgi ve be-ceriler toplumun ifllevsel nceliklerine gre bir sralamaya tabi tutulur. By-lece ortaya en stten en alta kadar toplumdaki ifllevleri ve karfllnda bek-lenen becerileri sralayan bir sistem kar. Toplumda herkesin farkl yetenekleri bulunur. Ancak toplumun ortaya -kan bu ifllevsel ncelikler sralamasna gre bu yeteneklerin ncelikle bireitimden geerek bilgi, beceri ve vasf niteliine dnflmesi gereklidir. Bu-na liyakat sistemi denir. Eitim ise kifli iin bir anlamda uzun sreli ve masrafl bir fedakrlk anla-mna gelir. Buna bal olarak kifliler bu uzun ve masrafl eitime ve fedakrla ancakbu konumlara daha yksek dller verilirse hevesli olabilirler. Bu masraf vefedakrl yapabilme durumuna gre kifliler toplumun kendilerine salad-1496. nite - Toplumsal Tabakalaflma ve Efli ts iz l ikS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T2Toplumun gereksinimleri: Otoplumdaki ekonomik,teknolojik, siyasi, sosyal vekltrel geliflme dzeyinebal olarak verili birzamanda, toplumun devamve dzenin salanmas iingerekli olan ifllevlerdir. frsatlardan ne kadar yararlanabileceklerine karar verirler. Sonunda herbirey kendi karar ve gerekli eitimi gereklefltirdii lde toplumda birkonuma sahip olur. rnein, lise mezunu olmak ile niversiteye gitmek ara-snda herkesin raz olamayaca veya karfllayamayaca ok uzun, pahal vefarkl yetenekler isteyen bir farkllk varsa bireyler kendi durumlarna grekarar vererek bu eitime devam eder. Ancak sonunda toplumda o eitiminsalayabilecei konuma ve bu konuma verilen dle raz olurlar. Bu yzden toplumlarda her toplumsal konumun eitim ve bilgi, beceri ge-reksinimine gre ve gerekli fedakrlk lsnde dller belirlenecei iintoplumda eflit olamayacak olan bir dllendirme sistemi olmak zorundadr. Bu dllendirme sistemi zerinde toplumun deerler sisteminde oluflmufl -herkesin farkl olduu ve herkesin ayn ifli yapamayaca zerine- bir uzlafl-ma (value consensus) vardr ve bu durum eflitsizlik olarak deil farkllk ve-ya ifllevsel bir tabakalaflma olarak alglanr. Bu durum bireylerde konumla-rna ynelik bir eliflki, memnuniyetsizlik duygusu deil tam tersine bir b-tnn paras olma, topluma yararl olma, toplumun devamn ve btnl-n salama gibi duygular yaratr. Dolaysyla Davis ve Moore toplumsal tabakalaflmann bu anlamda olumlu kat-klar olduunu ne srer. Onlar iin toplumsal tabakalaflma, toplumlarn devamve yeni konumlarn gereklerini yerine getirecek ama toplumlarda az bulunan ye-tenekli kiflilerin bu grevleri kabul edebilmesi iin gerekli ve kanlmazdr. Eertoplumlarda kilit konumunda olan ve byk sorumluluk isteyen grevleri doldu-racak doru insanlar zendirecek bir dl mekanizmas yoksa o toplumlarda is-tikrar ve salkl bir toplumsal dzen srdrlmesi olanakl deildir. Bu tartflmaTrkiyede cret ve maafllar arasndaki dengesizlik tartflmalarn veya ifle greadam deil, adama gre ifl uygulamas elefltirilerini akla getirmektedir. Ayrca bukurama gre kifliye eitim verilmeli ve bu kiflinin de fedakrlnn karflln al-mas salanmaldr. Yine bu nerme Trkiye iin zellikle niversiteyi bitirip iflsizkalan genler rneini hatrlatmaktadr. Davis ve Mooreun bu yaklaflmlar baz ynleri ile elefltiriye aktr. rnein;toplumda baz konumlarn dierlerinden nemli olduu fikrine, bu nem srasnnobjektif olarak yaplamayaca nedeni ile karfl klmaktadr. Ayrca, toplumdanemli konumlara uygun kifli saysnn az olduu dflncesine de belki daha faz-la sayda yetenekli kifli var ama ellerine frsat gemedii iin ortaya kamyorlardiyerek karfllk verilmektedir (Kalaycolu, 2002:310).E. O. Wright Yeni saylabilecek tartflmalardan olan 1980 sonras daha ok nem kazanan birbaflka grfl ise E. O. Wrightn sosyal snflarn gnmzde nasl alglanmas ge-rektii zerine yapt alflmalardan kmfltr. Wright ilk alflmasnda 1979daAmerikada tabaka/snf analizlerinde kuramn ihmal edildii ve Marxn snf ana-lizlerinin bugnn ekonomik ve teknolojik flartlarna uyarlanarak yeniden dfl-nlmesi gerektiini savunmufltur. Wright farkl snflar aralarndaki retim, kontrolve mlkiyet, otorite ve smr iliflkilerine gre tanmlayarak Amerika iin bir s-nf haritas ortaya karmakta ve bu kriterlerle her lke iin benzer bir alflmannyaplabileceini savunmaktadr (Wright, 1976; Wright, 1985). Wright, Marxn snfkuramn modern topluma uyarlarken ortaya kan ara katmanlar Marxtan farklolarak bir snf olarak grmektedir. rnein, Marxn iki snfl yapsna ilaveten,kk burjuva da kendi baflna snf olma zellii kazanmfltr. Ayrca Wright, bu150 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlarl snf yaps yan sra mlkiyet, ifl konumu ve otoriteye yaknlk gibi kriterleregre bu snflara katlamayacak ara snflardan da (contradictory class locations)bahsetmifltir. Toplumsal Hareketlilik Yapsal - ifllevci okul ve Weberyan okulun toplumsal tabakalaflma konusuna yap-tklar bir baflka katk da Toplumsal Hareketlilik kavramdr. Her iki kuramda ka-pitalist toplumlar inceledikleri, bu toplumlara zg oklu snf konumlarn kabulettikleri ve kapitalist toplumun tm bireylere eflitlik deilse bile frsat eflitlii su-nan ak toplumlar olduu fikrinden hareketle farkl toplumsal konumlar arasn-daki geiflkenlii, yer deifltirmeyi toplumsal hareketlilik olarak adlandrmfllardr. Toplumsal hareketlilik kavram bireylerin babadan oula olarak tanmlanan,kiflinin babasna gre toplumsal konumundaki deifliklikleri aklamak iin kulla-nlr. Toplumsal konum bireyin toplumda kendisine verilen frsatlar deerlendire-rek eitimle ve fedakrlkla kazand (ascriptive) konumdur. Kapitalist toplumlar-da bireyin bu kazanmlar ile babasndan (ailesinden) daha farkl ve tercihen dahast bir konuma gelecei varsaylr ve aradaki farka baklarak toplumdaki frsatlar-daki yaygnlk, toplumdaki geliflmifllik dzeyi llmeye alfllr. Toplumsal hare-ketlilikte iki olaslk vardr: Nesiller aras yukar dikey hareketlilik ve afla dikeyhareketlilik. Ekonomik, sosyal ve siyasi adan geliflmifl saylan bir toplumda tmbireylerin bir evvelki nesile gre yukar hareketlilik yapmalar beklenir. Aflayadoru hareketliliin daha yksek olmas ise o toplumda ekonomik geliflmenin ek-sik olduu, yeni frsatlarn yaratlmad, frsatlarn ak ve herkes tarafndan ulafl-lr olmad, demografik yap ile var olan toplumsal konumlar arasnda uyumsuz-luk olduu (nfus artfln karfllayacak sayda pozisyon olmamas, niversite me-zunu iflsizlerin yaygn olmas vb.), liyakat sisteminin (meritokrasinin) ifllemediiningstergesi olarak kabul edilir. Bunlara ilaveten, toplumsal hareketliliin iki farklformu vardr. 1. Bir kiflinin yaflam sresi boyunca nesil ii (intragenerational), ya-ni kendi ilk ifline baflladndan son ifline kadar yapt tm kazanmlar anlatan ha-reketlilik 2. Bir kiflinin kendi ailesine kyasla yapt kazanmlar anlatan, nesilleraras (intergenerational) hareketlilik.Toplumsal hareketlilik ile ilgili ilk alflmalar, ngilterede 1954te D.V. Glassnbafllatt ve bir hareketlilik analizi gelifltirme amacna ynelik olarak bafllayan a-lflmalardr (Glass ve Hall, 1963). Toplumsal hareketlilik alflmalarnda daha okWeberin stat, g ve iktidar kavramlar kullanlmaktadr. Buna gre beyaz yaka-l iflilik, masa bafl ifl, kol emei yerine kafa emei kullanan, creti daha yksek,temiz ifl ve stats daha yksek bir ifl konumu olarak yorumlanmfl, ayrca yne-tim ve karar verme kademelerine yaknl ile de kol emeinin nne gemifltir.Glass, ngilterede yukar hareketliliin orann dflk bulmufl, ayrca st tabakadanailelerin ocuklarn ayn konumda tutamadklarn ve bu ocuklarn yaklaflk %50sinin afla hareketlilik yaparak babalarna gre konum kaybettiklerini ortaya -karmfltr. Bunun nedeni kinci Dnya Savafl sonrasnda ortaya kan savafln eko-nomik etkilerinin insanlarn yaflamna ve kazanmlarna etkisidir. Daha sonra 1980de J. Goldthorpen Oxford Toplumsal Hareketlilik Projesindemeslee endeksli bir snf/tabaka alflmas yaplmfltr. Savafln etkileri getiindenve toplumda ekonomik geliflme salandndan kol emei ile alflan ve en alttakikategori olan hnersiz, yar-hnerli ifliliin ok azald, te yandan orta gruptakibeyaz yakal iflilik ve teknisyen grubunun ok artt grlmfltr (Goldthorpe,1980). Bu da o toplumdaki ekonomik, toplumsal, teknolojik geliflmelerin toplum1516. nite - Toplumsal Tabakalaflma ve Efli ts iz l ikkatmanlar zerinde etkisini gstermektedir. Mavi yakal babalarn oullar artkynetici kademelerine gelebilmektedir. Goldthorpe buradan devamla, zellikle ge-niflleyen orta snflarn/katmanlarn siyasi grfllerini, siyasi partilere ve sendikala-ra karfl tutumlarn inceleyerek 1980lerde Avrupadaki sa ve muhafazakr parti-lere yneliflin nedenlerini irdeler. Sonu olarak snf/tabakalaflma ve hareketlilik analizlerinde bugn gelinennoktada sadece meslek kategorilerinin kullanld grlmektedir. Meslee dayalstat endekslerine en ok yneltilen elefltiriler arasnda meslein kiflilerin ellerin-deki sermaye, mal ve taflnmazlara ait mlkiyet konumlarn belgelemekten uzakoluflu; toplumda her zaman aktif iflgc iinde yer almayan ancak potansiyel ifl g-cn oluflturan gruplar kapsam dfl brakmas; zellikle hane reisinin meslek sta-ts zerine younlaflp hanelerde artk giderek nemli bir gelir getiren kadnemeini yok saymasdr. Trkiyede toplumsal snflar/tabakalaflma konusunda yaplan alflmalarda da-ha ok 1960-70 dneminin zelliini yanstan tarihsel ve siyasi geliflmeler arbasmfltr. Bu alflmalar ncelikle Trkiyenin ifli snf tarihini yazmaya ynel-mifllerdir. 1970de Kray ve Hinderikin alflmas ukurovada drt ky tabaka-laflma asndan karfllafltrmaktadr. Trkiyenin tarmsal yapsna uygun olarakukurovadaki 4 kyde karfllafltrmal olarak tarmdaki toprak sahiplii, topranverimlilik dzeyi, ekip biilen rnler, kylerin pazara alp almad, kydeyaflayanlarn geimlerini kazanma biimleri (tarm iflisi veya kk toprak sahi-bi), kylerin suya ve yola yaknl uzakl gibi birok faktr kullanarak yaplanalflma drt kydeki farkl geliflme olanaklarna bal olan toplumsal tabakalafl-ma biimlerini anlatmaktadr. 1995te Boratavn alflmas 1991-1992 arasnda ge-liflen ekonomik koflullarn toplumsal snflar nasl etkiledii sorusundan yola -karak nce krda ve kentteki snflar tanmlamaktadr. Daha sonra bu snflarnekonomik koflullara karfl nasl savunma stratejileri gelifltirdiklerini irdelemifltir.Kentsel snflarn tanmlanmasnda en ok meslek ve meslekteki mevki, krsal s-nflarn tanmlanmasnda ise toprak mlkiyetlerinin flekli ve bykl ana kriter-leri oluflturmufltur. Boratavn alflmas lek gelifltirme ynnde ilk alflmadr(Kalaycolu, 2002: 313).TOPLUMSAL EfiTSZLK VE TABAKALAfiMADA YENTARTIfiMALAR VE KURAMLARSosyal Snf, Etnik Kken ve Toplumsal Cinsiyet KimlikleriArasndaki Kesiflme Modeli 1980lerin bafllarnda sosyal snf tartflmalarnda yeni bir evreye girildi. 1980lerlebirlikte alflma yaflamnn deiflmesi, fordist ifl srelerinin yerini fordizm sonras(post-fordist) ifl srelerine brakmas, emek gcnn becerisinin ve dolaysyla ifl-yerinde inisiyatifinin almas, kol emeinden kafa emeine geiflin gerekleflmesi,ifliler arasnda farkllaflmann oluflmas (Sennett, 1998) ve benzer flekilde ifl dn-yasnda ynetim ile mlkiyet arasnda bir blnme yaflanmas tartfllmaya bafllan-d (Harvey, 2000). te yandan, siyasi yaflamda sosyal refah devletinden vazgeil-mesi ve toplumda herkesin kimseden destek almadan artk kendi ayaklar zerin-de durabilecei ve refah demelerinin zaten ok fazla bymesi nedeniyle artkdevlet tarafndan karfllanamayaca savlar da nemli bir dnflme neden oldu. 152 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarArtk gnmzde zenginleflen, becerisi artan ve dolasyla yaflam standard yk-selen bir iflilik var ve bu iflilik Marxn zamannda bahsettii kol emeinden okfarkl zellikler taflyor. Bir kere bu iflilik artk tm zamanlarn ifl yerinde ve ifltensonra ifl arkadafllar ile geirmek istemiyor. Yeni iflilerin istedii ifl sonras vakitle-rini ailesi ile veya farkl kiflilerle geirmek ve baz yeni bofl zaman faaliyetlerine y-nelmek. Bu bofl zaman faaliyetlerinin daha ok yneldii alan ise tketim alan ol-mufltur. rnein, yeni markalar satn alarak giyim kuflamna dikkat etmek, salk-l yaflam iin spor yapp hep fit gzkmek, iyi bir restoranda yemee gitmek, eveflyalarn yenilemek ve genelde ifl yaflam dflndaki yaflama nem vermek tipikdavranfl rnekleridir. Bylece 1980 ncesinin ifl yaflam odakl iflilii gitmifl, yeri-ne tketim odakl bir yeni toplum gelmifltir. Bu yeni toplumda ise artk ekonomikyaflam, siyaset ve sosyal yaflam deiflmek zorundadr. Bu yeni toplumda eskidenolduu gibi ifl odakl bir snf kimlii insanlar arasndaki eflitsizlik ve farkllklar or-taya koymaya yeterli olmamaktadr. Bu nedenle sosyal snf kavramna iliflkin tar-tflmalarda bir dnflm geirmifl ve toplumsal cinsiyet, etnik veya rka dayal k-ken, yafl ve tketim normlarna dayal yeni kltrel kimlikler snf kimliinin yansra nem kazanmfltr. 1980ler sonrasnda sosyal snf kavram iliflkin tartflmalar bir dnflm geirmifl ve top-lumsal cinsiyet, etnik kken, yafl ve tketim normlarna dayal yeni kltrel kimlikler snfkimliinin yan sra nem kazanmfltr. Burada snf tartflmalarnda nemli bir tartflma ortaya kmfltr. Bir grup sosyalsnf kimliinin hlen geerli olduu ve terk edilmemesini savunurken dier birgrup ise snf kimlii kavramnn tabakalaflma tartflmalarnda yetersiz kaldndankarak toplumda daha ok nem kazanan yeni kltrel kimliklere dayal eflitsiz-likleri alflmaya ynelmifllerdir. Bir grup ise sosyal snf kimlii ile kltrel kimlik-lerin kesifltii iddias ile yeni tartflmalar yrtmfllerdir. 2000lere gelindiinde ar-tk sosyoloji eflitsizlik ve tabakalaflma alflmalarnda en ok arlk kazanan tartfl-malar sosyal snf, toplumsal cinsiyet ve etnik kken kimliklerinin kesiflmesi ile or-1536. nite - Toplumsal Tabakalaflma ve Efli ts iz l ikResim 6.3Gnmzde iflilikkol emeinden okbelirli vasf vebeceri gerektiriyor.S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E Ttaya kan eflitsizliklerdir. Burada nemli olan insanlarn yaflamnda bu kesiflmeninne gibi yeni eflitsizliklere neden olduunu anlamaktr. rnein, siyah bir kadnnifl yaflamnda kendi durumuna zg yaflad eflitsizliklerin sadece ifli olmaktandeil, kadn olmak ve siyah olmaktan da kaynakland ve hatta l bir etkiyarattnn yeni kavramlarla gzlenmesi daha olaslkl hle gelmifltir (Anthias,2005). Dier bir rnek, Avrupada gmen iflilerin sosyal yaflamdan dfllanmasnnve alflma yaflamnda en alt statde ifller almalarnn nedeni sadece ifli olmalarile deil, gmen ve farkl etnik kimliklerden olmalar ile anlafllmaldr (Kastorya-no, 2004). Buradan anlaflld gibi artk toplumsal eflitsizlik kavram sosyal snflaranlayfl ile herkesi homojen olduu varsaylan tek bir snfta toplamak yerine, da-ha rafine ve incelikli katmanlarda kadn/erkek olmann veya bir etnik kkene aitolmann sosyal snfn stne neler kattn grebilmemizi salamfltr. Belli birtoplumsal cinsiyet veya etnik veya rk kimlii insanlara var olan snf eflitsizlikleri-nin stnde ve onlarn etkisini katlayan, daha derin eflitsizlikler ortaya karmak-tadr. nsanlar toplumsal cinsiyet veya etnik kken kimlikleri ile dfllanmakta, top-lumdaki en alt statde, en alt cretli ve gvencesiz iflleri yapmakta en alttakiler ol-maktadr. Bu nedenle eflitsizlik tartflmalarnda toplumsal cinsiyete dayal eflitsizlik-ler ok nemli bir yer tutmaktadr. Toplumsal Tabakalaflmann Yeni Aktr: Orta Snf Tketim odakl yeni toplum biiminin ortaya kard baflka bir kavram ise iflili-in esas faktr olarak alflld dnemlerde fazla zerinde durulmayan ancak1980 sonras toplumda temel aktr olarak ne kan Orta Snftr. Orta snf, snfanalizlerinde kullanlan meslek sralamalarnda ve toplumsal tabakalaflma katego-rilerinde emee dayal olmayan iflleri yapanlar, kafa emei, ynetim ve bro ifl-lerini yapan beyaz yakallar (kol emeine mavi yakal dendii gibi) fleklinde adlan-drlr. 1980 sonras teknolojinin geliflmesi ile ortaya kan yeni ve profesyonelmeslek alanlar (enformasyon teknolojileri, iflletmecilik, yneticilik, reklamclk, ta-sarm ve grafik, medya ve iletiflim sektr vb.) eski beyaz yakal orta snftan okfarkl, st dzey eitimli, profesyonel, inisiyatifi yksek, otoriteye bal olmadanalflabilen, ok vasfl bir gruptur. Orta snf kendini ifli grmeyen, kendini ifliden farkllafltran bir gruptur. Or-ta snfn en nemli zellii ifli snfndan farkl olarak kendi iinde heterojen ol-masdr. Orta snf oluflturan bireyler ok farkl zelliklere sahiptir ve bu farkllk-larn da zellikle ne karmak yani bir birlerine benzememek isterler. Tketimodakl bir dnyada bu farkllklar zellikle tketimde farkl yaflam tarzlar, stiller,zevkler, marka kullanm olarak belirlenir. maj ve kiflinin kendine bir tarz edin-mesi gndelik yaflamda nemli bir faktr olur. fli snfnn hi bu flekilde bir dav-ranfl yok iken orta snf iin gndelik yaflamda en nemli konu bu farklln gs-terimidir. Toplumlarda yeni yaflam, yeni aktr orta snf tarafndan artk farkllkla-rn tasarland bir gsteri dnyas olarak yeniden yaplanmaktadr. Bu yeni top-lumsal aktrn eski siyasi ve sosyal snf rgtlenmelerine, toplu snf davranflla-rna, toplu kimliklere ve aidiyete karfl olan tutumu kendi snfnn zeliklerindenkaynaklanmaktadr. Zira orta snf heterojen yaps nedeniyle bir araya gelemeyen,tek tip olamayan hatta buna karfl olan, bireysel zelliklerin ve her trl bireyselzgrlk ve temsillerin nem kazand bir yeni snftr. 154 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarKltrel Dnfl Tartflmalar ve Toplumsal EflitsizlikGeleneksel snf teorilerini, eflitli alardan elefltiren ve snf analizlerinde kuram-sal ve kavramsal yeniliin gerekliliine ar yapan yeni yaklaflmlar sosyolojidekltrel dnfl (cultural turn) olarak isimlendirilmifltir. Bu yaklaflmlar, yukardaakladmz geleneksel snf teorilerine eflitli elefltiriler getirmektedirler. Bu yeniparadigmaya gre ncelikle geleneksel alflmalardaki kstllklar aflmak iin eko-nomik alan ile sosyal alann karfllkl kurduu iliflkiye odaklanarak kimliklerin vekiflilerin zel ilgilerinin, beenilerinin, farkllklarnn yakndan arafltrlmas gerek-mektedir. Ancak toplumsal eflitsizliklerin derinleflerek devam ettii bir dnemdesnf kimliklerinin net bir biimde gzlemlenemiyor oluflu, bu yeni yaklaflmn g-nmz toplumunu analizinde karfllaflt en temel sorun olarak gsterilmektedir.Savage`in ngiltere`de snf kimlii zerine yapt alflmalarndan kard sonu-larda snfn deiflen deneyimlenme biimine iflaret etmektedir. Savagea gre, n-gilterede, kolektif hareketlerde somutlaflan geleneksel snf tanmlaryla lld-nde snf farkndaln ve bilincini gzlemlemek mmkn deildir nk top-lumsal snflar kolektif hareketler ve kmelenmeler araclyla somutlaflamamak-tadr. Ancak grup aidiyetlerinin temel kayna olmaktan uzak ve salt balamsal birsnrllk iinde olsa bile bireylerin kendilerini bir snfa mensup olarak tanmladk-lar gzlemlenmifltir (Savage, 2000: 40).flte bu tartflma sonucunda Savage ve dier baz akademisyenler sosyal snfabal kolektif bir bilin oluflmuyorsa ve snf kendi baflna kolektif bir bilin yarat-myorsa niin hl snf `kltrel dnfl` paradigmas iin aklayc bir deiflkenolarak nemlidir? sorusunu sormaktadrlar. Yeni paradigmaya gre snflar arafltr-maclar tarafndan doldurulan nesnel ve bofl kategorilerden ziyade bireylerin sos-yal pratikleri ve sembolik aralar araclyla infla olunan bir deiflkendir. Bir bafl-ka deyiflle snfn izleri kolektif hareketlerde deil, gndelik yaflantmz, alflkanlk-larmz, deerlendirme flemalarmz ieren bireysel alanlarda aranmaldr. Bu ye-ni paradigma snf kimliklerini kolektif olarak tanmlamak yerine, bireysel kimlik-lerin snf sreleri ile nasl flekillendiini sorunsallafltrarak alflmalarn odak nok-tasn kolektif snf kimliklerinden snflaflan bireysel kimliklere taflmfltr.1556. nite - Toplumsal Tabakalaflma ve Efli ts iz l ikResim 6.4Orta snfoluflturan bireylerfarkllklarn nekarmak ister.Tketim odakl birdnyada bufarkllklar zellikletketimde farklyaflam tarzlar,stiller, zevkler vemarka kullanmolarak belirlenirPierre Bourdieu ve Yaflam Tarz Yukarda belirttiimiz gibi 1980 sonrasnda sosyal bilimlerde uzunca bir sre ihmaledilen tketime olan ilginin artmas, deiflen yaflam standartlar, teknoloji ve sana-yide ortaya kan yenilikler snf/tabaka terimlerinin ve tabakalaflma kavramnnyeniden ele alnmas tartflmalarn getirmifltir. Artk snf/tabaka terimlerinin sana-yi sonras toplumlardaki geliflmeleri aklamaktan yoksun olduu, bunun yanndaveya alternatif olarak yafl, toplumsal cinsiyet, rk veya etnik kimlik gibi deiflken-lerin aklayclna gereksinim olduu belirtilmektedir. Bu tartflmalara nemli birkuramsal katkda P. Bourdieuden (1989) gelmifltir. Bourdieu, gnmzde toplum-sal snflarn belirlenmesinde yaflam tarz, tketim, hobiler, bofl zaman alflkanlkla-r gibi farkl zevklere hitap edebilen konularn alfllmas gerektii zerinde dur-makta ve ekonomik sermaye (kiflinin elindeki maddi olanaklar); sosyal sermaye (ki-flinin sosyal iliflki alar); kltrel sermaye (kiflinin eriflebildii eitim, bilgi olanak-lar); sembolik sermaye (kifliyi etkileyen deerler, normlar) gibi drt yeni deiflke-nin eski snf analizlerindeki meslek, gelir, eitim deiflkenlerinin yerini almas ge-rektiini savunmaktadr. Toplumsal Tabakalaflma ve Yoksulluk Tabakalaflma alflmalar iinde yoksulluk konusu 1980 sonralarnda yer almayabafllamfltr. Dnyada giderek sanayileflmifl ve ekonomik olarak geliflmifl lkelerdebile sosyal devlet kavramndan vazgeilmesi, sanayileflmenin gerilemesi, iflsizliinartmas gibi nedenlerle yoksulluun nedenleri, boyutlar ve sonular kavramlafltrl-mak istenmifltir. Yoksullukla ilgili en tartflmal konu yoksulluun nasl tanmlanma-s gerektiine dairdir. Her alflma yoksulluu farkl tanm ve leklerle alflmakta-dr. Bunlardan en yaygn olan yoksulluu mutlak yoksulluk (absolute poverty) ve-ya greceli yoksulluk (relative poverty) gibi iki kategoriye ayrarak incelemektir. Mutlak yoksulluk hanelerin veya bireylerin asgari geim standardnn altnadflmesini ve hesaplanmfl yoksulluk snrnn altna dflenleri tanmlar. Mutlakyoksulluk daha ok refah devleti politikalarnda gelir dalm ve tketim harcama-lar hesaplamalarna dayal olarak somut ve llebilen kriterlerle tanmlanmaktave kullanlmaktadr. te yandan greceli yoksulluk daha ok bir kiflinin veya gru-bun yaflam dzeyini, kendisinden daha yksek yaflam standardna ve frsatlara sa-hip bir referans grubu ile karfllafltrmas sonucunda ortaya kan greceli mahru-miyet olgusudur. Greceli yoksulluu maddi kaynaklarn toplumda norm olmuflveya en azndan zendirilen ve onaylanan normal etkinliklere katlmn, konforave yaflam koflullarna sahip olmann olanaksz veya son derece kstl hle gelecekkadar yetersiz kalmas fleklinde tanmlamak da mmkndr. Greceli yoksullukmutlak temel ihtiyalarn karfllayabilen ancak frsat eflitsizlikleri yznden toplu-mun genel refah dzeyine, kaliteli eitime, insanca bir yaflam dzeyine ve toplum-daki sosyal temsile katlmann engellenmifl olmas durumunu iermektedir. Bu du-rumda daha yaygn kullanlan mutlak yoksulluk daha ok bireylerin fiziksel ya-flamlarn srdrebilme hedefine ynelikken greceli yoksulluk bireylerin dierkesimlere grece olarak yaflama standartlarn karfllafltrmaktadr. Eflitsizlik ve yoksulluk iliflkisini anlamak iin nemli olan bir baflka kavram isekent yoksullar kavramdr. Birleflmifl Milletler Habitat Raporunda (1996) nfusunkentlerde yaflayan bir kesiminin, eflitli nedenlerle tarihsel ve corafik olarak belir-lenmifl asgari bir geim standardn salayabilecek yeterli kaynaklara ve konutaulaflamamas, barnma yoksulluu ile beraber davranflsal ve toplumsal iliflkiler a-sndan sorunlara yol aabilecek bir konumda olmas durumunu anlatmaktadr. 156 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarGreceli mahrumiyet:(relative deprivation) Altgelir gruplarna aitkesimlerin daha stkonumda olann ok fazlagz nnde olan yaflambiimlerinden etkilenmesinive karfllafltrdnda kendinimahrum hissetmesiniaklayan bir kavramdr.Btn bu tanmlarn yan sra 1990 sonras literatre giren snf alt ya da snfdfl (underclass) kavram ise uzun sren iflsizlik eken ve ifl bulma olasl zayfveya artk alflamayacak durumda olan kesime iflaret eder. Formel sektrden dfl-lanmfl ancak marjinal - enformel sektr iflleri de kstlanmfl olan, toplumdan vevar olan kamusal veya sosyal olanaklardan dfllanmfl bir gruptur sz konusu olan.Yeni Yoksulluk ve Tketimden DfllanmfllkYoksulluk alflmalarnda yeni bir eilim tketim erevesinden sosyal yaflama ba-karak yeni toplumsal kimliklerin ve farkllklarn, eskisinden farkl olarak retimedayal toplumsal snf kimlii ile deil, bireylerin tketim alannda benimsedikleritarzlar, yaflam stilleri ve tketime iliflkin beenileriyle olufltuunu ne sren alfl-malardr. Kltrel ve sosyal pratikler araclyla snf srelerinin kimliklere naslrtl bir flekilde ifllendiini arafltran farkl lkelerde farkl yntemlerle yaplmflalflmalarn hepsine bu blmde deinmemiz alflmamzn snrlar asndanmmkn deildir. Ancak tketim ve yoksulluk arasndaki iliflkiye vurgu yapanZymaunt Baumandan (1998) burada bahsetmek gereklidir. Baumana gre iinde yafladmz toplumsal yapda kat modernlikten daha es-nek ve deiflken bir moderniteye geilmifltir. Bu yeni modernitede birey daha z-grdr. Bu zgrlk ise daha ok tercih yapabilme zgrl, satn alabilme zgr-l, tketim zgrl ve yaflamdan haz alma zgrl olarak tanmlanmakta-dr. Toplum, reticiler arlkl bir toplumdan tketici arlkl bir topluma evrilmifl-tir. Bireyleri yaflamlar da tketim toplumu iinde paral, esnek bir hl almaktadr.Bireylerin hzla deiflen srelere adaptasyon yetenei onlarn yaflamdaki baflars-n belirlenmektedir. Birey yeni koflullara uygun olarak srekli deiflen stratejiler ya-pabilmeli, belirsizlikler iinde srekli kayplarn ve kazanlarn hesap ederek ya-flamaldr. Birey, yaflamnn yegne sorumlusu olmufltur. Bireyin refahnda ve bafla-rsnda toplumun sorumluluu son derece azalmfl, birey ise tm yaflamnn sorum-luluunu stlenmifltir. Toplumda tam istihdam olsa bile alflan yoksullar olabilece-i, tm sosyal hastalklarn ilac olarak dflnlen ifl ve istihdamn aslnda yoksul-luk problemini tam da zmedii bilgisi hayal krklna neden olmufltur. Baumana gre yoksulluk sadece yokluk ve bedensel tehlike anlamna da gelme-mektedir. Yoksulluk ayn zamanda sosyal ve psikolojik bir durumdur. Toplumda ne-zih yaflam standard olarak kabul edilmifl ltlerde yaflayamamak bireyin z sayg-sn yitirmesine de sebep olur. Ayrca mutlu bir yaflam tketim toplumunda haya-tn sunduu frsatlardan yararlanma, zevk alma, yakalad frsatlar kamusal alandagsterebilen tketici bireyler olarak tanmlandnda, tketim toplumu yoksullarmutlu yaflam flyle dursun, normal yaflama bile eriflemeyen bireylerdir. Tketim top-lumu zevk ve haz zerinden tanmlad toplumsallk ile yoksullar sakat, arzal, ku-surlu, yetersiz olarak tanmlayarak dfllar. Bu yetersizlik ncelikle tketici olarak ye-tersizliktir. Toplumda tketici grevlerini yerine getirememenin gszl, onur k-rc durumdan tek kfl yolu tketici yetersizlii ile bafl etmektir. Baumann vurgu-lad gibi yeni yoksulluk anlayfl tketim toplumunda toplumda yaygn kabul g-ren ve gsterisel biimde tketemeyenin yoksulluu olarak tanmlanmaktadr. Grld gibi yoksulluk toplumsal tabakalaflma ile yakndan ilgilidir ve flu s-ralar tabakalaflmann en ok gndeme gelen konusudur. Toplumlarda ifl olanakla-r azaldka kitleler giderek beklentilerinin altna dfltke ve sosyal devletin sa-lad bir ok yardm kesildike bireylerin kamu harcamalarna katlmalar anlayflegemen olduka yoksulluun ve toplumdaki olumsuz etkilerinin artmasndan kor-kulmaktadr. Buna karfllk sivil toplum kurulufllar aracl ile bafllatlan birok si-vil inisiyatif bu noktada ok nem kazanmfltr. 1576. nite - Toplumsal Tabakalaflma ve Efli ts iz l ik158 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarToplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik olgularn veonlarla ilgili kavramlar tanmlamak.1789da ilan edilen Fransa nsan ve Yurttafl Hak-lar Bildirisine gre nsanlarn eflit doduu veeflit yaflamasnn gerekli olduu belirtilmifltir.Fransz Devriminin insanla sunduu zgrlk,eflitlik ve kardefllik ilkeleri evrenselleflmifl, kayt-sz flartsz eflitlik ok nemli bir insanlk deeriolarak meflruiyet kazanmfltr. Sosyolojide top-lumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusunu dahaiyi anlayabilmek iin nemli kavramlardan ilkifarkllaflmadr. Bu kavram insanlar ve gruplararasnda fiziksel, biyolojik, psikolojik, ekonomik,kltrel ve sosyal bir ok farklla iflaret eder.Ancak bu farkllklar toplumdaki egemen deeryarglar ve normlara gre, st - alt gibi bir de-erlendirmeye tabi tutulduklarnda toplumsal ta-bakalaflma ve eflitsizlik bireylerin yaflamndanem kazanmaya bafllar. Belli bir gruba, snfaait olmak daha st bir deer ve imtiyaz getirirkenbir baflka bir gruba, snfa aidiyet alt bir deer veimtiyazszlk olabilir. Toplumda daha ok yap-sal, ekonomik ve kltrel nedenlerle ortaya -kan farkllklar bireyler ve gruplar arasnda eflit-li eflitsizliklere neden olabilirler. Tarih boyunca toplumsal tabakalaflma ve eflitsiz-liin deiflen biimlerini aklamak.Tarihte drt farkl toplumsal tabakalaflma siste-minden bahsetmek mmkndr. Bunlar; 1. K-lelik sistemi 2. Kast sistemi 3. Feodalitede gr-len toprak mlkiyetine dayal sistem ve 4. Sosyalsnflar olarak kabul edilir. Klelik bir insann di-er insan zerindeki mlkiyet hakkn tanmla-yan en aflr eflitsizlik biimidir. Genelde doufl-tan kazanlan babadan oula geen bir statdr.Ancak savafllar sonunda da yenilen tarafn kle-lefltirilmesi mmkndr. Kast Orta ada, zel-likle Hindistanda geerli olan ve Hindu felsefe-si, din, tre, gelenek ve mesleki ayrmlara dayalbir tabakalaflma biimidir. Drt temel kast (Var-na) grubu vardr: Brahmin (din adamlar), Kash-triya (askerler), Vaishya (tccarlar) ve Shudra (ifl-iler). Bu gruplara yelik doufltan kazanlan ka-ltsal bir statdr ve kast yelerinin bal bulun-duklar kast grubunu deifltirmelerine olanakyoktur. Feodalitede topraklar kral tarafndan soy-lular arasnda datlr. Bu topraklarn byklve kullanm haklar yasal olarak tanmlanr. Busistem iinde temel grup soylular; serfler vedin adamlardr. Sosyal Snflar ise dier tm top-lumsal tabakalaflma sistemlerinden farkl olarakkiflinin iine doduu mevki/staty deifltire-bilme zelliine sahip olduu, bunu da kendiyetenekleri ve kazanmlar ile yapabilecei iindeiflime ve dinamizme en ak sistem olarak ta-nmlanr. Sosyal snfa aidiyet aileden miras aln-mad gibi yasal veya geleneksel bir temele deoturmaz. Toplumsal tabakalaflma ve eflitsizlik konusundafarkl yaklaflmlar zetlemek.Sosyolojide Karl Marx ve Max Weber eflitsizlikzerine birbirlerinin yazdklarndan etkilenmifllerancak kendi epistemolojik ve mantksal ereve-leri iinde ok farkl sonulara ulaflmfllardr. Da-ha sonra eflitsizlik 1950de ABDde ilk kez aka-demik sosyoloji iinde flekillenen Yapsal-fllev-selci okul ve atflma okulu iinde daha farkl elealnmfltr. 1980 sonrasndaki eflitsizlik tartflmala-rndaysa sosyal snf kavramnn toplumdaki ge-liflmeleri, deiflmeyi ve ortaya kan yeni eflitsiz-likleri anlamak iin yeterli bir kavram olmadyaygn bir flekilde iddia edilmifltir. Artk toplum-larda toplumsal cinsiyet, etnik kken, rk, tke-tim farkllklar gibi farkllklarn, salt ekonomikanalize dayal sosyal snf farkllnn nne ge-tii dflncesi nem kazanmfl ve eflitsizlie t-ketim farkllklar, tercihler, yaflam biimleri ze-rinden yaplan tartflmalar damgasn vurmufltur.Marxa gre eflitsizlik toplumda birbiriyle zt veeliflkili karlara sahip iki sosyal snf arasndakikutuplaflmaya dayal olarak oluflur. Ona gre s-nf eflitsizliinin oluflmas toplumdaki snflar m-cadelesi iinde anlafllmaldr. Weberin toplum-sal tabakalaflma kuramysa boyut zerindentanmlanmaktadr. Bunlar; sosyal snf, stat vepolitik partidir. Kuramsal olarak bu boyut bir-birinden bamsz olarak belirlenir. Yapsal-fl-levselci okula gre toplumsal tabakalaflma top-lumun gereksinimleri ile belirlenen ifllevler ara-sndaki uyum ve bireylerin belirlenen ifllevlerzet1NA M A 2NA M A 3NA M A 1596. nite - Toplumsal Tabakalaflma ve Efli ts iz l ik arasnda kendi yetenekleri ve eitimlerine uygunolarak datlmas srecinde oluflur. Bu dalmaliyakat kuralna gre olmaldr. 1980 sonrasndaE. O. Wright tabaka/snf analizlerinde Marxnsnf analizlerinin bugnn ekonomik ve tekno-lojik flartlarna uyarlanmasn savunmufltur. Gnmz toplumlarnda toplumsal tabakalafl-ma ve eflitsizlie iliflkin yeni tartflmalar ve ku-ramlar aklamak. 1980lerin bafllarnda sosyal snf tartflmalarndayeni bir evreye girildi. alflma yaflamnn deifl-tii, fordist ifl srelerinin yerini fordizm sonrasifl srelerine brakt, emek gcnn becerisi-nin artt, kol emeinden kafa emeine geiflingereklefltii, ifliler arasnda bir farkllaflma ya-fland, bofl zaman faaliyetlerinin ve tketim ala-nnn insanlarn yaflamnda daha ok yer tuttuubu yeni zamanlarda eflitsizlik tartflmalar da buyeni alanlarda oluflan eflitsizlikleri anlamaya do-ru evrildi. Sosyal snf kavramna iliflkin tartflma-lar da bir dnflm geirdi. Toplumsal cinsiyet,etnik veya rka dayal kken, yafl ve tketimnormlarna dayal yeni kltrel kimlikler snfkimliinin yan sra nem kazand. 1980 sonrastoplumda temel aktr olarak ne kan Orta S-nf, emee dayal olmayan iflleri yapanlar, kafaemei, ynetim ve bro ifllerini yapan beyaz ya-kallar (kol emeine mavi yakal dendii gibi) gi-bi ifl ve meslekleri temsil eder. 1980 sonras tek-nolojinin geliflmesi ile ortaya kan yeni ve pro-fesyonel meslekler (enformasyon teknolojileri,iflletmecilik, yneticilik, reklamclk, tasarm vegrafik, medya ve iletiflim sektr, vb.) ise eskibeyaz yakal orta snftan ok farkl, st dzeyeitimli, profesyonel, inisiyatifi yksek, otoriteyebal olmadan alflabilen, ok vasfl bir grupolarak yeni orta snf oluflturmaktadr. Orta sn-fn tketim odakl bir dnyada farkllklar zel-likle tketimde farkl yaflam tarzlar, stiller, zevk-ler, marka kullanm olarak belirlenir. Bu yenitoplumsal aktrn eski siyasi ve sosyal snf r-gtlenmelerine, toplu snf davranfllarna, toplukimliklere ve aidiyete karfl olan tutumu kendi s-nfnn zeliklerinden kaynaklanmaktadr. Ziraorta snf heterojen yaps nedeniyle bir araya ge-lemeyen, tek tip olamayan ve buna karfl kan,bireysel zelliklerin ve her trl bireysel zgr-lk ve temsillerin nem kazand bir yeni snf-tr. Tabakalaflma alflmalar iinde yoksulluk ko-nusu 1980 sonralarnda yer almaya bafllamfltr.Dnyada sanayileflmifl ve ekonomik olarak gelifl-mifl lkelerde bile sosyal devlet kavramndangiderek vazgeilmesi, sanayileflmenin gerileme-si, iflsizliin artmas gibi nedenlerle yoksulluunnedenleri, boyutlar ve sonular kavramlafltrl-mak istenmifltir. Yoksulluk ve eflitsizlik arasnda-ki iliflki mutlak yoksulluk, greceli yoksulluk,kent yoksullar ve snf alt gibi kavramlarlaanlatlmaktadr. 4NA M A 160 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlar1. Eflitsizlik kavramnn toplumda dikkat eken bir ko-numa gelmesi ve sorgulanmaya bafllanmas iin afladaverilen geliflmelerin hangisi en nemlidir?a. Kapitalizmin geliflmesib. Modern toplumc. Soy sopa bal eflitsizliklerin ortaya kmasd. 1789 Fransz Devrimie. 1789 Fransz nsan ve Yurttafl Haklar Bildirisi2. Afladakilerden hangisi bir toplumsal tabakalaflmasistemi deildir? a. Klelik sistemi b. Stat gruplarc. Kast Sistemi d. Sosyal snflar e. Feodalitede grlen toprak mlkiyetine dayalsistem 3. Tarihte klelik sisteminin en aflr eflitsizlik olarak ta-nmlanmasndaki temel neden afladakilerden hangisidir?a. Kleliin babadan oula gemesi.b. Kleliin bir insann dier insan zerindeki ml-kiyet hakk olmas.c. Klelerin en yorucu ifllerde alflmas.d. Klelerin zgrlklerinin olmamas.e. Kleliin kat kurallar olmas.4. Kast sistemi toplumda uzun seneler yaflayabilmesin te-melindeki meflruiyet afladakilerden hangisine dayanr?a. Hindu felsefesine ve ikinci hayat inanflna dayanrb. Toplumun farkl kast gruplarna blnmesinedayanrc. Farkl kastlar arasndaki ifl blmne dayanr. d. Toplumda kat bir hiyerarfli olmasna dayanre. Kast sistemi dflnda gruplar olmasna dayanr. 5. Sosyolojide Sosyal Snf kavram daha ok hangiamala kullanlr?a. Soy sopa dayal eflitsizlikleri ifade etmek iinkullanlrb. Miras yolu ile kiflilere geen varsllk- yoksullukkonumunu anlatrc. Toplumda kt bulunan maddi kaynaklarn ml-kiyetine ulaflabilme yetkisini ifade ederd. Kifliler arasndaki hak ve grev iliflkilerine dayanr.e. Modern toplumda alflma yaflamndaki iflbl-mnde kazanlmfl bir statnn paylaflld birgruba ait olma durumunu ifade eder. 6. K. Marx iin snf eliflkisi kavram nasl tanmlanr?a. Toplumsal sre iinde geicidirb. Snflar arasnda ztlklar oluflturur c. Toplumsal sre iinde kalc ve zlemezdird. Toplum dzeninin bozulmasdr. e. Toplumsal uzlaflma ile zlr.7. Afladakilerden hangisi Sosyal stat kavram iindoru bir ifadedir?a. T. Parsonsn ne srd bir kavramdrb. K. Marxn ne srd bir kavramdrc. Siyasi gc olan ile olmayan arasndaki farkll-a karfllk gelird. Toplumda fleref, flan, unvan farkllklar ile be-lirlenire. Toplumdaki ekonomik farkllklar ile belirlenir8. Toplumsal hareketlilik toplumda bireylerin toplum-sal konumlar arasnda yukar- afla dou hareketlilii-nin afladaki faktrlerden hangisine bal olduunaiflaret eder?a. Aile kkenine bal olduunu b. Bireyin doum yerine bal olduunuc. Eitim sistemine bal olduunu d. Toplumdaki liyakat mekanizmasna bal oldu-unue. Bireyin babasnn konumuna bal olduunuSyler. 9. Sosyal snf tartflmalarnda 1980 sonras en nemligeliflme nedir?a. Snf, toplumsal cinsiyet ve etnik kken gibi kimlik-ler arasnda kesiflme ile ortaya kan eflitsizliklerb. alflma yaflamndaki dnflmlerc. Toplumsal cinsiyet kimliinin toplumda nemkazanmasd. Yeni markalarn ortaya kmase Toplumda gvencesiz ifllerin artmas10. Greceli yoksulluk kavramna afladakilerden han-gisi karfllk gelir?a. Temel ihtiyalarn karfllayamayan gruplar b. Dflk cretlilerc. Yaflllar ve engellilerd. Dezavantajl gruplare. Genel refah dzeyine ve insanca bir yaflam d-zeyine eriflmesi engellenmifl olanlarKendimizi Snayalm1616. nite - Toplumsal Tabakalaflma ve Efli ts iz l ik Kentte Yeni Yoksulluk ve p nsanlar*Kreselleflme ve buna bal olarak yeni ekonomi poli-tikalarndaki (NEPs) yaylma, tabaka ve snf analizlerikonusunu revize etmemizi gerektirecek yeni analizlereihtiya duyurdu. 1980leri izleyen yllarda, ...kr/kentdengelerinde bozulmalar, kentsel yaplarda gerileme-ler, g, eitim sisteminde niteliin btnsel olarak azal-mas, yeni iflkollarnn ortaya kmas, kentlere farkl ta-bakalardan ve nedenlerden akan g ve gle birliktehareket eden iflgc, bu yeni durumun gstergeleri ola-rak kabul ediliyor (Payne & Payne& Hyde, 1996:1). Bugstergeler g, yoksulluk, krsal alan, kentselalanlar ve alflma zerinde yeniden dflnmemizigerektirdi. Bu dnflm Kreselleflme ve Post-For-dist retim sistemlerin yaygnlaflmas ve buna balolarak yoksulluun yaygnlaflmas ile birlikte alan g-rfller (Jessop, 1993); imalatn bu yolla nc dnya-ya yayldn ve bu nedenle yoksulluun arttn nesrenler (Brown & Scase, 1991) ve spesifik retim norm-larnn kapitalist pazar ekonomisini bu yolla yaygnlafl-trdn iddia edenler (Lipietz, 1992), meslektafllar ta-rafndan ekonomistik aklamalarla yetindikleri iinelefltirildiler (Burrows & Loader, 1994).Yeni iktisadi yaplanmalarn yaratt etkiyi en iyi yenikentsel iflkollar ve kentsel mekan dalmlar ile ze-bileceimiz aktr (Lash & Urry, 1994). Yeni kentsel s-nflarn ya da tabakalarn ortaya kmas, kentsel yeniyoksulluk kavramn da ortaya karmfltr. Kentsel ye-ni yoksulluk kavram, gerek zorunlu g kapsamndakibyk yer deifltirmelerin gerekse kreselleflmenin or-taya kard dflk nitelikli iflgcnn kentlere aks-nn bir kts olarak; yeni g ve yeni kentli analizlerin-de anahtar bir kavram olarak kullanlmaya bafllanmfltr(Bkz. Gven, (2000); Kaygalak (2001); Mingione(1996)).Marxn Yedek iflgc ordusu (Marx, 1962) ya da E.OWrightn Kapitalin bir fonksiyonu olarak snf kavram-larndan farkl bir yeni aklama gerektiren bu yeni ta-baka, gstergelerle urasan akademisyenler kadar, sos-yal hizmet uzmanlarnn da ilgi oda olmaktadr. Marxiin lmpen proleter:...tm su ve hrszlk trlerinebulaflmfl, toplumun krntlaryla yetinen, belirli bir ifli,balants, olmayan... ordu art askerler, hapishanekaknlar, kaak kleler, cepiler, tokatlar, trtk-lar, torbaclar, tombalaclar, kumarbazlar, genelev ka-pclar, anta taflyclar, cahiller, sokak algclar,ul-aput toplayanlar, bileyciler, tenekeciler, dilenci-ler...bu ayaktakm, sprnt, tm snflardan kovul-mufl artklardr (Marx, 1962:295).Yoksulluun bu tabakasnn Marxa gre tarifi moral birkavramlafltrma iermekteydi ve sonradan bu moral kav-ramsal analizle alflan birka sosyolog iin de anahtarolabildi. Ne yazk ki bu anahtar, yine moral bir tersineevirmeyle Yeni sa teorilerine, tehlikeli yeni snfn(Snf dflnn, istenmeyen ve tehlikeli olann) analizle-ri yapmada da nc olabilmifltir (Westergaard, 1992;Jenks & Peterson, 1991).Kentsel yeni yoksulluk tartflmalar; yoksulluun hangikategorilerle tanmlanaca, ayrca yeni iflkollarnnkentte yaratt yoksulluk ve yoksullukla birlikte yafla-ma biimlerine iliflkin alflmalarla birlikte ilerlemekte-dir. Kentsel iflgcnn yeni nitelikleri zerine alflma-lar, zellikle iflin ve alflmann yeni biimleri ve kent-sel meslek ve ifl dfl alanlara iliflkin aklamalar bu er-evede deerlendirilmektedir. Birleflmifl Milletler iinDezavantajl gruplar, Parkin iin non-labor, Myrdaliin underclass (snf dfl) kavramlaryla aklanan buyeni yzer-kategorileri tanmlamada; ncelikle ngilte-rede yaplan alflmalar etken olmufltur. Pahl(1984;1988), Payne (1987), Goldhorpe ve Marshall(1992) yeni retim sistematii ve kentsel snf analizle-rinde Halihazrdaki toplumda 2/3 istihdama karfllk1/3 iflsiz orann vurgulayarak, bunlarn belirgin yaflamstilleri ve tketim kalplar asndan ayrt edilebilecei-ni gsterdiler. Granovetter, gelir ve stat iliflkisini, kin-cil flgc Pazar kavramyla tartflt analizinde; bubalantnn basit bir korelasyona dayanmadn gste-rir (Granovetter, 1999). Ona gre nsan Kaynaklar Te-orisi, kendiliinden karn maksimize eden insantemelinde, stat ile ifl arasnda anlaml bir korelasyonolduunu iddia ederken, tamamyla sosyal ve sosyal-psikolojik eriflme ve edinme faktrlerini gz ard et-mektedir. te yandan Yeni Endstriyel Paradigma veKurumsal Ekonomi teorileri ise; analizlerinde cret ya-plarn ve ifl gc pazarn dorudan ekonomik pazarnbirer baml deiflkeni olarak almaktadr. Oysa derGranovetter, ...ikincil iflgc pazar aklamas, iflinsreklilii ve karakteristii; ifli yapan kiflinin bireyselkarakteristiklerini ve ayrca ifle eriflme yollarn; iflin sta-tsn ve iflinin buna bal statsn etkileyen aslfaktr olarak alr (Granovetter, 1999). Hareket kabili-yeti ve frsatn en az ele geirebilenler, yani ikincil iflgc pazarnn daimi oyuncular: kadnlar, siyahlar, kentyoksullar, 13-18 yas_ gruplardr. Parkin, non-laborunOkuma Paras162 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlar kategori ile belirlenebileceini belirtir: rk, cinsiyetve etnisite (Parkin, 2000). Treanor, yeni eflitsizlik kate-gorilerinin; salt etnisite, rk, gelir gibi eski kriterlerleaklanamayacak yeni bir kast sistemine doru evrildi-ine dikkati eker. Abelda (1999:725) yoksulluu, iflve kazan olanaklarna ve refahn istihdam, aile yaps,bakm sz ve kazan konusundaki ykmllklerineeriflmede yetersizlik hali olarak tanmlar.Ancak bu aklamalar, kentsel yeni yoksulluu yinede yapsalc aklama abalar olmakla elefltirildiler(Bauman (1998); Harris(1996); Scott(1994); Er-der(1996;1997)). Bu alflmada, kentsel bir yoksul tipiolarak p toplaycln bir ifl ya da meslek katego-risi olarak ele alnp alnamayaca tartfllacak; bu yol-la p insanlar arafltrmas, yeni yoksulluk kavram-n tartflmak iin arac klnacaktr. Bir yl arayla iki fle-hirde (Denizli ve Samsun) gereklefltirilen KentselKat Atk Projelerinde toplanan veriler flnda, yenikent yoksulu profili; ncelikle kresel ekonomininkentsel iflgc zerindeki mikro ve makro etkileriyle,ikinci olarak pn ekonomik ve ekolojik deerleriy-le birlikte ele alnacaktr. pte Yaflayanlar ve p-ten geinenler kategorileri, kentsel yeni yoksulu ta-nmlamada olduka elveriflli kavramlardr. Kentsel ye-ni yoksulluun, yoksulluun daha ileri ve ar bir bi-imi olduuna iliflin nermelerin tartfllmas ise sonksm oluflturacaktr.*"p nsanlar" terimi, kentsel alanda "Sokaktan ptoplayarak geinen," "pte alflan ve pte yaflayan"ya da gnlk deyimiyle "korsan p toplayclar"n ta-nmlamak iin retilmifl bir kavramdr. Trke dfln-daki karfll olan 'scavengers' ise, argoda 'lefl yiyen'anlamna gelmektedir.Kaynak: Nefle zgen, Kentte Yeni Yoksulluk ve pnsanlar, Toplum ve Bilim, Say: 89, s. 88-89. Makalenindevamn/tamamn http://www.neseozgen.net/tr/yayin-lar/7.pdf adresinden okuyabilirsiniz.1. e Yantnz yanlfl ise Girifl ve Kavramsal ere-ve konusunu yeniden gzden geiriniz.2. b Yantnz yanlfl ise Tarih inde Tabakalaflmakonusunu yeniden gzden geiriniz.3. b Yantnz yanlfl ise Tarih inde Tabakalaflmakonusunu yeniden gzden geiriniz.4. a Yantnz yanlfl ise Tarih inde Tabakalaflmakonusunu yeniden gzden geiriniz.5. e Yantnz yanlfl ise Tarih inde Tabakalafl-ma konusunu yeniden gzden geiriniz. 6. c Yantnz yanlfl ise Toplumsal Tabakalaflma Ku-ramlar konusunu yeniden gzden geiriniz.7. d Yantnz yanlfl ise Toplumsal TabakalaflmaKuramlar konusunun gzden geiriniz.8. d Yantnz yanlfl ise Toplumsal Hareketlilik ko-nusunun gzden geiriniz.9. a Yantnz yanlfl ise Toplumsal Eflitsizlik ve Ta-bakalaflmada Yeni Tartflmalar, Kuramlar ko-nusunu gzden geiriniz.10. e Yantnz yanlfl ise Toplumsal Tabakalaflma veYoksulluk konusunu gzden geiriniz.Sra Sizde Yant AnahtarSra Sizde 1 nsanlarn edindikleri eitim ve meslee dayal bir gelirelde etmeleri daha ok Weberci ve Yapsal fllevselcikuramlarn zerinde durduu doal, kanlmaz amatoplum iin geliflmeyi salayan bir eflitsizliktir. Webertoplumda snfa dayal eflitsizliklerin piyasa mekaniz-mas iinde ortaya ktn kabul ettii iin farkl mes-lek gruplarnn farkl eitim dzeylerine gereksinimleriolaca ve bu edinilen bilgi becerinin de ifliler arasn-da farkl gelir gruplar yaratacan grmek mmkn-dr. Ayrca Weber pazara mal sunanlar ile hizmet su-nanlar arasndaki temel eflitsizlii de yine gelir fark ola-rak anlar. Yapsal-ifllevsel okul ise toplumun gereksi-nimlerinden yola karken farkl meslekleri topluma ya-rarl farkl ifllevler olarak kabul edip bu yararl bilgi be-cerilerin elde edilme sresi (eitim) ve bu konuda ya-plan fedakrlklarn (zaman ve para harcama) ilerdefarkl gelir dzeyleri olarak bir dl sistemine dnfl-mesini ngrr. te yandan, her iki okulda kapitaliz-min ak bir toplum olarak insanlara eflit dzeyde fr-satlar sunduunu ama insanlarn bu frsatlardan yarar-lanmalarnn kendi kararlar olduunu syler. Liberalgrfln de temel fikri olan insan zgrl bu anlay-fln temel dayanadr. Ancak Marx kapitalist sistemininsanlara dayatt toplumsal ifl blm ile ortaya kanegemen snf ve tabi olan snf yapsnda byle ak birKendimizi Snayalm Yant Anahtar1636. nite - Toplumsal Tabakalaflma ve Efli ts iz l ik toplum olamayacan belirtir. nsanlar kendilerine da-yatlan ekonomik, siyasal ve sosyal konumlarnda ken-dileri semese de yaflamlarn srdrmek zorundadr.Bu anlamda, gnmzde kalknma dendiinde ekono-mistlerce ortaya atlan kavram geliri artrmak veya pas-tay bytmek olsa da sosyolojide ve eflitsizlik yaznn-da bu gelirin/pastann blflm veya bu sistem iindekimlerin kendi toplumsal konumlarn seme hakknane kadar sahip olabildikleri konusunda bir tartflma var-dr. Dolaysyla kalknmfl toplumlar bireylerinin kenditoplumsal konumlarn grece zgr ve kendi tercihle-ri dorultusunda belirleyebildikleri toplumlardr. Sra Sizde 2Toplumsal hareketlilik toplumdaki geliflmelerin birey-lerin refahna, gelirine, eitimine yansyarak daha ge-lifltirecei varsaymndan yola kar. Ayrca bu kavramdier tabakalaflma kavramlar iin olduu gibi eril birkavramdr. Yani erkekler iin tanmlanmfl, onlarn evdfl faaliyetleri zerinden tanmlanmfl bir kavramdr.Dolaysyla toplumsal cinsiyet kimliine gre ayrflmflbir toplumda bu varsaym tam da yerine gelmez. n-celikle toplumsal cinsiyet rollerinin retisi kadnla er-kein farkl rolleri olduunu, kadnlarn ev ii emekle-rinin daha nemli olduunu vurguladka kadnlar top-lumsal hareketlilikte bir konum almaktan geri brakt-rlmfl olurlar. Kadn ev dflnda bir eitim, kariyer edi-nebilecei bir ifl, toplumsal temsiliyet kazanamadn-dan ve srekli kocasna, babasna baml olarak yafla-mak zorunda kaldndan toplumsal statsnn yk-selmesi de olanaksz hle gelir. Erkek ise toplumsalkonumunu eitimi, ifl gcne katlm ve ykselen ka-riyeri ile srekli ykseltebilir. Ayrca, toplumsal hare-ketlilik kavramnn ngrd liyakat ve kazanlan top-lumsal konumlar, toplumsal cinsiyet rollerine bal ola-rak kadnlar iin geerli olmayan kavramlardr. oudurumda kadn ailesinin statsne bal kalarak liya-kat ilkesinden yararlanamamaktadr. Yararlanlan ve BaflvurulabilecekKaynaklarAnthias,F. (2005). Social Stratification and Social Ine-quality: Models of Intersectionality and Identityiinde Devine, F.; Savage, M.; Scott, J. ve Crompton,R., (Eds.) Rethinking Class, New York: PalgraveMacmillan.Bauman,Z. (1998). Work, Consumerism and the NewPoor, Buckingham/ Philadelphia: Open UniversityPress. Bendix, R. Ve Lipset,S.M., (ed.), (1967) Class, StatusAnd Power, Londra: Routledge. Boratav, K. (1995) stanbul ve Anadoludan Snf Pro-filleri, Trkiye Arafltrmalar, stanbul: Tarih VakfYurt Yaynlar.Bourdieu, P. (1989). Distinction : A Social Critiqueof Judgement of Taste, London: RoutledgeDavis, K. ve W.E. Moore (1945) Some principles ofStratification, American Sociological Review,cilt:10, syf. 242-249.Glass, D.V. ve Hall, J.R. (1963). Social Mobility inGreat Britain: A study of Intergeneration Changesin Status iinde Glass, D.V. (ed.) Social Mobility inGreat Britain, Londra: Taylor & FrancisGiddens, A. (2001). Sociology, 4. Bask, Oxford : PolityGerth, H. ve Mills, C.W. (1948). From Max Weber: Es-says in Sociology, Londra: Hutchinson. Goldthorpe, J. (1980). Social Mobility and Class Struc-ture in Modern Britain, (2. basm), Oxford: Clarendon Press.Haralambos, M. ve Holborn, M. (2004). Sociology: The-mes and Perspectives, 6. Bask, Londra : Collins.Harvey, D. (2000). From Fordism to Flexible Accumu-lation iinde Nash, K., Readings in Contempo-rary Political Sociology, Blackwell.Kalaycolu,S. (2002). Toplumsal Tabakalaflma, Sos-yolojiye Girifl, (ed. hsan Sezal), Ankara : Mart Ki-tap ve Yaynevi, s. 295-316.Kalaycolu, S. (2011). Toplumsal Eflitsizlikler, Snfve Yoksulluk Toplumsal Tabakalaflma ve Eflitsizlikkitab iinde, nite 7, T.C. Anadolu niversitesi Ya-yn No: 2415, Eskiflehir : Akgretim Fakltesi Ya-yn No: 1401. Kastoryano,R. (2004). Race and Ethnicity in France inDevine, F. ve Waters, M.C., (ed), Social Inequaliti-es in Comparative Perspective, Londra: Black-well, s. 66- 88. Kray, M. ve Hinderik, J. (1970). Social Stratification asan Obstacle to Development : A Study in FourTurkish Towns, New York : Praeger PublicationsSavage, Mike (2000). Class analysis and Social Trans-formation, Open University Press, Londra.Sennett, R. (1998). Corrosion of Character, New York:Norton Marx, K. (1974). Capital, Cilt: 3, Londra: Law-rence Wishart Walby, S. (1986). Gender, Class and Stratification iin-de Crompton,R. ve Mann, M. (eds.) Gender andStratification, Polity Press.Wacquant, L.J.D. (1996). The Red Belt, Black Belt : Ra-cial Division, Class Inequality and the State in theFrench Urban Periphery and the American Ghettoiinde Mingione,E. (ed.) Urban Poverty and TheUnderclass, Londra: Blackwell, s. 234-274. Weber, M. (1947). The Theory of Social and EconomicOrganization, NewYork: Oxford University PressWright, E.O. (1976). Class Boundaries in Advanced Ca-pitalist Societies, New Left Review, no. 98. Wright, E.O. (1985). Classes, London: VersoYuval-Davis, N. (2006). Intersectionality and FeministPolitics, European Journal of Womens Studies,13 (3): 193-290Bu niteyi tamamladktan sonra;Gnmzn nemli toplumsal kurumlarndan biri olan medyann nasl elealnmas gerektiini aklayabilecek,Medya arafltrmalarnn tarihsel olarak nasl dnemsellefltirdiini saptayabile-cek ve medya sosyolojisindeki egemen paradigmay tartflabilecek, adafl elefltirel yaklaflmlarn medyay nasl ele aldn analiz edebilecek, Medyaya ekonomi-politik yaklaflmlar ve dijital uurum tartflmasn zetle-yebilecek,Medya-kreselleflme iliflkisini deerlendirebilecek ve kreselleflme srecindeortaya kan a toplumu kavramn tanmlayarak yapsal zelliklerini ak-layabilecek,Kitle toplumundan a toplumuna geiflin tarihsel temellerini saptayabilecek vea toplumunun teknolojik, ekonomik, toplumsal niteliklerini tanmlayabilecek,Baflta nternet olmak zere yeni medyann ve sosyal medyann potansi-yelini deerlendirebilecek ve a toplumunda deiflen cemaat yaplarn vesanal cemaatler kavramn karfllafltrmal olarak aklayabileceksiniz. indekiler A Toplumu Enformasyon/Bilgi Toplumu Bilgisel Ekonomi Dijital Uurum-Dijital Blnme Etkileflimli Medya nternet zleyici Kreselleflme Medya Endstrisi Medya erii Medyann Almlanmas Medyann Ekonomi-Politik Yaps Sanal Cemaatler Sosyal Paylaflm Alar /SosyalMedya Yaknsama Yeni MedyaAnahtar KavramlarAmalarmzNNNNNNNMedya GRfi: NEML BR TOPLUMSAL KURUMOLARAK MEDYA MEDYA ARAfiTIRMALARININ TARHES VELK KURAMSAL YAKLAfiIMLAR MEDYAYA ADAfi ELEfiTRELYAKLAfiIMLAR MEDYANIN EKONOM-POLT VEEKONOM-POLTK YAKLAfiIM(LAR) ADAfi KRESELLEfiME SRECNDEMEDYA VE A TOPLUMU TARTIfiMALARI 7SOSYAL BLMLERDE TEMEL KAVRAMLARSosyal BilimlerdeTemel KavramlarGRfi: NEML BR TOPLUMSAL KURUM OLARAKMEDYAGnde ortalama ka saatinizi TV izlemek ya da baflta farkl sosyal alar olmak ze-re nternet baflnda geirdiinizi hi dflndnz m? Kabaca bir hesap yaptnz-da muhtemelen sizi bile rktecek ya da en azndan dflndrecek bir zaman di-liminde medya ile i ie olduunuzu fark edeceksiniz. Brakn on sene evvelinianmsamay, befl yl ncesini gz nne getirdiinizde bile, bugn medyann ha-yatnzda -dne kyasla- ne kadar ok yer aldna hayret edeceksiniz. 20. yzyl-dan itibaren, zellikle iinde yafladmz 21. yzyln en nemli toplumsal kurum-larndan biri hline gelen medyann kapsama alan hayal gcmz zorlayacakbir hzla genifllemifl durumdadr. Bu srete baflta nternet olmak zere yeni med-ya, dier iletiflim aralar ierisinde ne kt, sosyal alar ya da yaygn tabirle sos-yal medya hayatmzn her alann sarp sarmalad. Gnmzde milyarlarca insa-nn gnlk yaflamnn en nemli parasn artk medya oluflturuyor. Bireyler arasiletiflim bugne dek hi olmad kadar artk etkileflimsel mecralarda sosyal alar-da gereklefliyor. Sadece gnlk hayatmzda deil sosyal, kltrel, siyasal ve eko-nomik alanda da medyann ok nemli bir yeri olduu uzun zamandr tartflmaszkabul gryor. Toplumsal yaflamn, kltrel alann ve siyasi arenann nemli birgesi hline gelen medya artk hayatmzn merkezindedir. yle ki epeydir med-ya kltrn (Kellner, 1995) soluduumuzu syleyebiliriz. Medya, bugnn k-resel dnyasnda insann hayata, lkeye ve dnyaya dair imgelerinin yegne kay-na hline gelmifltir. Toplumsal/siyasal yaflamda gereklik(ler)in ne(ler) olduuartk nemli dzeyde medya dolaymyla infla edilmektedir.Medyann toplumsal, siyasal ve kltrel alanda bylesine kritik bir rol oynuyorolmas zerinde nemle durulmas gereken bir durumdur. nk nemi her ge-en gn artan bir toplumsal kurum olan medyann, eitim kurumu hari, diertoplumsal kurumlardan farkllaflt bir nokta sz konudur. Medya ayn zamandadevasa hacimde bir ekonomik sektrdr. Dier bir deyiflle gnmzde medya ku-rumlar kapitalist piyasa koflullarnda ve kr maksimizasyonu mant/hedefi ile fa-aliyet gsteren birer endstridirler. 1980lerde ivme kazanan neo-liberal politika-larla efl zamanl gerekleflen zellefltirme ve dereglasyon uygulamalaryla med-ya kurumlarnn yaps ve ifllevi farkllaflmfltr. Gnmzde medya kltrn solu-yan bireyler olan biteni anlama, toplumsal dnyay yorumlama srecinde byklde medyaya baml bir duruma gelmifl olduklarndan bu endstrilerinin kap-saml bir flekilde kavranmas hayati nem arz eder. MedyaYeni (etkileflimli) MedyaRadyo, gazete, dergi vetelevizyon gibi gelenekselmedyadan farkl olarakkullanclarna etkileflimliiletiflim imkn salayan ceptelefonlar, tablet ve avu iibilgisayarlar, oyun konsollarvb nternet eriflimli iletiflimve enformasyonteknolojilerinin genel addr.Sosyal A(lar) ya da sosyalpaylaflm alar,kullanclarn bir a ya dasite iinde btn nternetkullanclarna ak (isteegre yar ak veya kapal)bir profil oluflturmalarna,ayn a/site ierisindeiletiflim iinde olduklardier kullanclarnprofillerini karfllkletkileflim iinde takipetmelerini salayan webtabanl servislerdir.Modern kitle iletiflim kurumlarnn, yani medyann toplumsal ve ekonomik ya-flamdaki yerinin ve neminin genifllemesi, medyann daha ok mercek altna aln-masna neden olmufltur. Ayrca iletiflim ve enformasyon teknolojilerinde flahit ol-duumuz bafl dndrc geliflmeler medyaya iliflkin akademik tartflmalarda dayanklanmaktadr. kinci nesil nternet hizmetlerini, yani Web 2.0 tabanl etkileflimuygulamalarn, akll mobil (cep) telefonlar, akll TVleri, avu ii bilgisayarlar,tablet bilgisayarlar ve bu yeni iletiflim ve enformasyon teknolojileri arasnda ger-ekleflen yaknsamay gz nne aldmzda yaflanan srecin arpcln gre-biliriz. flte ikinci nesil nternet hizmetleri, akll TV ve mobil telefonlar ile bunlarbir arada kullanmamz mmkn klan yaknsama televizyon ve gazete gibi gele-neksel medyann ifllevlerini farkllafltrrken arafltrmaclar iin de yeni incelemealanlar oluflturmaktadr. Bylelikle medya sosyolojisi, medya alflmalar, kltrelalflmalar, sinema-televizyon, gazetecilik vb. ok farkl disiplinlerin bir araya gel-dii disiplinleraras, hatta disiplinler-st zellikler gsteren genifl kapsaml alfl-malar ortaya kmfltr.Medya Nedir? Medyay Nasl Ele Alabiliriz?Trkede kullandmz medya kavram ngilizcedeki mediann karfll olup La-tince ara, ortam, arac anlamlarna gelen mediumteriminin ouludur. Birbirleriy-le iletiflimi olmayan, iletiflim kuramayan iki dzlem ya da iki balam arasnda ile-tiflimi salayan aralar medya olarak tanmlanmaktadr. Burada dikkat edilmesi ge-reken nokta medya teriminin oul olarak bu iletiflimi mmkn klan aralara kar-fllk geldiidir. Dolaysyla szc tekil, yani tek bir ara olarak grerek farkl ile-tiflim aralarndan sz edilirken medyalar denilmesi yanlfl bir kullanmdr. Med-ya terimini karfllamak zere son dneme kadar kitle iletiflim aralar kavram kul-lanlmfl olsa da zellikle son 20 yldr medya szc yaygn olarak kullanlmak-tadr. Gnmzde kitle iletiflimi, kitle iletiflim aralar kavramlarnn yerine artk sa-dece medya kavram kullanlmaktadr. Bunun nedeni sadece medya kelimesinindaha popler olmas deil, yeni nesil nternet hizmetlerinin geliflmesiyle birliktekitle iletiflimi kavramnn karfllkl etkileflimin mmkn olduu iletiflim ortamla-rn yeterince tarif edemez hle gelmesidir. Peki ilk kullanmyla kitle iletiflim aralar ya da bugn kullandmz flekildemedya dediimizde hangi iletiflim aralarna iflaret ediyoruz? En genifl anlamyladflndmzde kitap, gazete, dergi, broflr, bildiri, funzin, billboard, telefon,mobil telefon, VCD, DVD, radyo, sinema, televizyon, nternet gibi iletiflim arala-rn bu kavramn snrlar iinde dflnebiliriz. Gnmzde toplumsal iletiflim b-yk lde bu amala gelifltirilmifl ileri teknoloji rn aralarla gereklefltirildiin-den bu nitede medya denildiinde ounlukla kitle medyas yani kitlesel d-zeyde eriflime ve/veya etkileflime olanak salayan aralar, zellikle radyo, gazete,televizyon ve nternet kast edilmektedir. Bir rpda saydmz iletiflim teknolojile-rinden sz ederken sadece teknik aralardan sz etmiyoruz elbette: Teknoloji on-lar ortaya karan bilgi, alg, tasavvur, retim, deerler balamnn tmne karfl-lk gelir. Alman filozof Martin Heideggerin (1889-1976) nl deyifliyle ifade eder-sek teknoloji hi teknik bir olgu deildir. Teknoloji, tekniklere dair bilgiyi ier-mekle birlikte asl bunlarn fikrini ve bu fikrin toplumsal meflruiyet kaynaklarnierir. Farkl bir ifadeyle teknoloji, ann ruhunu, toplumsal iliflkilerini ve bunla-ra hakim olan iktidar yaplarna iliflkin n-kabulleri de beraberinde getirir (Ergur,2011: 13) ki bu anlamda ideolojik bir olgudur. Kald ki iletiflimin [de] ncelikleteknik deil, kltrel ve politik bir olgu olduunu (Maigret, 2011:20) vurgulama-166 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarDereglasyon, her ne kadarkurallarn kaldrlmasdemek olsa da esas olarak1970lerden itibaren kamuyayncl tekellerininortadan kalkmas ve zelradyo/televizyonyaynclnn yaygnlaflmasynnde kurallarndeifltirilmesi srecinianlatmak iin kullanlr.Web 2.0: 2004 ylndagelifltirilen Web 2.0, ikincinesil nternet hizmetlerini,yani nternet kullanclarnnortaklafla ve paylaflarakyaratt sistemi tanmlarBaflta Facebook ve Twitterolmak zere dier sosyalalarnn kendi reticileriniyine tketicileri arasndanoluflturabilmesine imknveren nternet teknolojisinintemelinde Web 2.0 tabanl,etkileflimli uygulama yatar. Yaknsama: Farkl teknolojiksistemlerin benzer grevleriuyum iinde yerinegetirebilecek flekildegelifltirilmesidir.lyz. Teknolojinin ve iletiflimin ideolojik olduu vurgusu nitenin ilerleyen b-lmlerinde ayrntl olarak karflmza kacaktr.Kuramsal bir bakflla iletiflim srecini ve ortamn anlarken ncelikle medyannhitap ettii izler kitleden, yani izleyici/dinleyici/okuyuculardan; hitap ederken ak-tard ierikten ve sz konusu ierii nemli lde reten kurumsal yapdan szediyoruz. flte medyay ve medya-toplum iliflkisini anlamak iin bu boyutummkn olduunca birlikte dflnmemiz gerekir. Her ne kadar izlemek masta-r, seyretmeyi, grmeyi ifade etse de medya alflmalarnda izleyici ya da izlerkitle szc, btn medya tketicilerine karfllk gelecek flekilde kullanlmakta-dr. Peki izleyici olmak, medya ne aktaryorsa, ne gsteriyorsa onu olduu gibi al-mak, edilgin bir tutumla kabul etmek anlamna m geliyor? Peki medyann ifllevisadece bir noktadan dierine aktarlan ieriklerle mi snrldr? Yoksa bu ieriklerbireyin toplumsal iliflkilerine katkda bulunur mu? zleyicilerin toplumsal dnyayyorumlamalarnda medya nasl bir rol stlenir? Medya organlarnn genel olarakkr amacyla iflleyen kurulufllar olduunu ve byk sermayedarlarn elinde bulun-duunu dflndmzde medya ieriklerine sadece medya profesyonellerininkarar verdiini syleyebilir miyiz? Medyann ynetimi sadece ona sahip olanlarnkontrolnde midir? Devlet aygtnn ve siyasi iktidarlarn medya zerindeki ak yada rtk bask ve mdahalesi yok mudur? Son olarak Trkiyede RTK (Radyo-Te-levizyon st Kurulu) rneinde grdmz denetleme/dzenleme kurulufllarnnmedyaya ynelik ne gibi yaptrmlar sz konusudur? (Nalaolu, 2003: 43-55).fiimdilik cevaplardan ok sorular ne kmfl durumda olsa da ilerleyen blmler-de bu sorulara farkl yaklaflmlar ekseninde ok boyutlu bir tartflma iinde cevaparanacaktr. Bu niteyi okurken kavramakta zorlandnz ya da hakknda daha ayrntl bilgi almak is-tediiniz kavramlar iin Erol Mutlunun letiflim Szlne (Ankara: Ayra Yaynevi,2008) ve/veya Hseyin Ksenin letiflim Sosyolojisi: Temel Kavramlar Antolojisine (s-tanbul: Yirmi drt Yaynevi, 2006) baflvurabilirsiniz.MEDYA ARAfiTIRMALARININ TARHES VE LK KURAMSAL YAKLAfiIMLARKapitalist modernitenin geliflmesi, enformasyonun hzl ve etkili akfln, dier yan-dan kitlesel ve kamusal bir iletiflim ortamn gerekli klmfl, modern kitle iletiflimaralarnn ortaya kfl ile Bat toplumlarnda modernitenin belirmesi efl zamanlgerekleflmifltir. Modernitenin ortaya kard olgulardan birisi de kitle iletiflimi ol-mufl ve kitle medyasnn yaygnlaflmas sonucunda da kitle iletiflim (ya da medya)arafltrmalar 20. yzyln bafllarnda ortaya kmfltr. 20. yzyl baflndan 1940a kadar iki byk dnya savafl arasndaki yllar kap-sayan ilk dnemde medyann ok gl ve ikna edici bir etkisi olduuna dair or-tak bir grfl egemen olmufltur. Savafl atmosferinin ve kitle toplumu paradigmas-nn sz konusu olduu bu dneme, kitle iletiflim aralarnn ok gl propagan-da kurumlar olduklarna ve insanlarn bir anlamda beynini ykadna dair birmedya grfl damgasn vurmufltur. Bu dnemin hakim yaklaflm olan Hipoder-mik flrnga modeline gre medya mesajlar insanlarn beynine tpk bir flrngadanilacn zerk edilmesi gibi veriliyordu. Kitlelerin ok gl olduu kabul edilen med-ya tarafndan kolayca maniple edildii ve bylece kitle iletiflim aralarn elindebulunduran ve iyi kullananlarn kitlelere istediklerini yaptrabilecekleri varsaymbu dneme damgasn vurdu. Propaganda analizinde Harold Laswell, 1. Dnya1677. nite - MedyaS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TSavafl sonrasndaki olumsuz koflullarn, byk ekonomik bunalmn ve siyasal is-tikraszln insanlarn psikolojisini kt etkilediini ve medyann bir flrnga ine-si gibi insanlarn bilincine girip onlar maniple edebileceini belirtti. 19. yzyldaortaya kan propaganda olgusu yeni iletiflim teknolojileri sayesinde ok daha et-kili bir ifllev kazand. Kitle iletiflim aralarnn 1. Dnya Savafl srasnda propagan-da aralar olarak ok kritik bir rol oynadn grfl, 1930larda Avrupada faflizmve Sovyetlerde Stalinizm gibi totaliter rejimlerin ivme kazanmasyla zirveye trman-d. 2. Dnya Savafl srasnda ise kitle iletiflimi neredeyse propagandayla efl tutulu-yordu (Curran vd., 1982: 230; Williams, 2003:23-31, Mutman, 1995: 27).Kitle iletiflimi arafltrmalarnn 1940-60lar dnemini kapsayan ikinci evresindetotaliter tehlikenin ve beraberinde kitle toplumu paradigmasnn ortadan kalkma-syla ilk dneme damgasn vuran her fleye gc yeten medya anlayfl da geer-liliini nemli lde yitirdi. Pasif ve atomize olmufl bireylerden oluflan, iktidarntek bir merkezde bulunduu bir toplum tasavvuru yerine; zengin ve ok eflitlibalarla ii ie gemifl, dayanflmann egemen olduu, iktidarn tek bir merkezdeolmad ve farkl toplumsal gruplarn temsil edildii oulcu toplum grfl med-ya alflmalarnda da yank buldu. Ampirik alflmalar etrafnda flekillenen bu para-digmada medyann etkisi niceliksel bir arafltrma konusuna; neyin, kimin zerindene kadar etkili olduu sorunsalna dnfltrld. Ana akm ya da liberal/oulcuolarak adlandrlan alflmalarn yeflerdiibu dnemde, ABDde yaplan Etki Arafl-trmalar sonucunda medyann snrl biretkisi olduuna dair bambaflka bir yakla-flm ortaya kt. Bu dnemin en nemliisimlerinden Paul Lazarsfeld (1901-1976)ve arkadafllar 1940 ylnda ABDde yap-tklar arafltrmada kitle iletiflim aralar-nn etkisinin ok snrl olduu sonucu-na vard. Arafltrmaclara gre kitle ileti-flim aralar araclyla gerekleflen seimkampanyalar, semenlerin oy verme dav-ranfllar zerinde ok fazla bir etkiye yolamamflt. Arafltrmann sonunda kiflile-raras ve iki aflamal bir iletiflimin dahaok etkisi olduu, mesajlarn grup iinde-ki kanaat nderine ulaflt ve onlar ara-clyla toplulua aktarld vurguland. Eli-hu Katz ve Paul Lazarsfeldin Kiflisel Etki adl alflmalarnda yazdklar gibi kitle ile-tiflimi akflnda insanlarn oynad rol ile ilgiliydiler.Propagandann incelenmesinden vazgeen ve flrnga modelini ortadan kaldr-may hedefleyen bu yaklaflm genellikle kitle iletiflim aralarnn hangi koflullar al-tnda izlerkitlenin tutum ve davranfllarnda deifliklie yol atn anlamay ama-lamaktayd. letiflim aralarnn ieriinin sadece bireysel, llebilir, ksa vadeli vedavranflsal etkilerinin arafltrlmas hedeflendi. Sadece kampanya tr mesajlarabakan arafltrmaclara gre reklam ya da seim kampanyalar gzlemlenebilir dav-ranfllarda llebilir etki yaratmflsa medya etkilidir, yaratmamflsa etkili deildir.Bylece ounlukla medya endstrileri ya da hkmetlere yaplan profesyonelarafltrmalarda seim ve reklam kampanyalarnn etkisi llmeye alflld. Bu trkurumlarn kendi ynetsel amalar iin anlaml olabilecek ve bir kullanm deeri168 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarFotoraf 7.1Paul Lazarsfeldolabilecek bu bakfl asnn, medyann toplumsal anlamna dair sosyolojik bir de-erlendirmeye katks ise snrl olacaktr. Lazarsfeld ve Robert K. Mertonun bu s-nrlln farknda olmadklarn sylemek elbette hakszlk olur. Zira birlikte yaz-dklar flu satrlarda medyaya dair ok daha sofistike bir yaklaflmn ipucu vardr:Medyann gc sylediinden deil asl sylemediinden gelir nk bu aralarstatkoyu onaylamay srdrmekle kalmyor, ayn zamanda toplumun yapshakknda temel sorular sormay baflaramyor. (Akt, Mutman, 1995: 30). Sz konusu arafltrmaclar, elefltirel medya alflmalarnda byk lde kabulbyle bir argmana 1948 ylnda imza atmfl olsalar da bu grfl hem gelifltirme-mifller hem de alflmalarn bu yaklaflm erevesinde yapmamfllardr. Kendi dilegetirdikleri sorular cevapsz brakarak alfltklar kurumlarla uyum iinde, kendi-lerini televizyon flebekelerine, piyasa arafltrmas flirketlerine ve siyasal adaylarayararl hle getirmeyi tercih etmifllerdir (Gitlin, 1978: 21). Medyann iinde yer al-d kapitalist dinamikler ve devlet dzenlemelerinin denetiminde var olabilmesi,medyann mlkiyet yapsnn ve kontrolnn meflrulafltrlmasna da yol at. Ayr-ca mevcut kurumsal dzeni verili kabul ederek dikkati kitle iletiflim retiminin da-ha genel toplumsal anlamlarndan uzaklafltrd. Kitle iletiflim aralarnn etkisininok snrl olduu grfl iflte bu balam iinde dflnlmelidir. Yine de medyasosyolojisinde egemen paradigmann oluflmasnda olduka etkili olan Lazarsfeldve Merton kitle iletiflim aralarnn etkilerine ynelik olarak ne srdkleri uyufl-turma etkisi kavram ile izlerkitlenin toplumsal sorunlara tepki vermek ve mda-hale etmek yerine tepkisiz kalmasnn altn izmifllerdir. Arafltrmaclara gre budurumun sorumluluu kitle iletiflim aralardr (Gitlin, 1978; Mutman, 1995; Willi-ams, 2003; Curran vd., 1982; Mutlu, 1998).Medya sosyolojisi alannda paradigmatik nem kazanan bu ampirik arafltrmagelenei topluma dair birbiriyle iliflkili iki teorinin eflliinde geliflmifltir. Bunlar ifl-levselcilik ve oulculuktur. fllevselcilik ve oulculuk, topluma ve siyasete byklde elefltirel olmayan iki yaklaflmdr. fllevselcilik ve oulculua gre medya-1697. nite - MedyaFotoraf 7.2Elihu Katz: Kullanmlar ve Doyumlar YaklaflmSosyolog Elihu Katz (1926-), ifllevselci bir bakfl asyla gelifltirdi-i Kullanmlar ve Doyumlar yaklaflm ile izleyicilerin izlenilenmedya ieriklerini aktif bir flekilde deerlendirmelerinin ve med-yay farkl amalar iin kullanmalarnn mmkn olduunubelirtti. nsanlarn birey olarak ne gibi beklenti ve amalarlamedyay kullandnn gz ard edildiini ifade eden Katz, med-yann insanlara ne yaptn deil, insanlarn medyay ne ama-la kullandna baklmas gerektiini vurgulad. Medya izleyicisi-nin verileni olduu gibi alan pasif bir tketici konumunda ol-duu grflne karfl kt. Bu tespit, sonraki yllarda artan bir iv-meyle medya arafltrmalar iinde yer bulacaktr. Kullanmlarve Doyumlar yaklaflmna gre izleyiciler gnlk hayatn sknt-larndan uzaklaflma, elenme, yalnzlk duygularn hafifletme,gncel geliflmelerle ilgili bilgi edinme, dnya olaylarndan haber-dar olma gibi gereksinimlerini doyurmak amacyla medyay kul-lanrlar. zellikle 1960 ve 70li yllarda iletiflim alflmalarndaok etkili olan bu yaklaflm izleyicilerin medyay farkl flekillerdedeerlendirebilecei vurgusuyla nemli olsa da, iletiflim aralar-n ifllevsel bir etkene indirgemesi ve kitle iletiflim deneyimini do-yum anyla kstlamas nedeniyle elefltirilir (Mutlu, 1994:140-141den zetlenerek aktarlmfltr).nn temel rol ve ifllevi istikrarl bir toplumu koruyacak deerlerin aktarlmasdr.fllevselcilik, medyann demokrasinin ortak deerlerini insanlara zmseterek birgrfl birlii salamadaki rolne dikkat ekerken oulculuk, medyann toplum-daki farkl gruplarnn kendilerini duyurabilmesi iin gerekli olduunu vurgular.Toplumlar canllara ve toplumu oluflturan birimleri de canllarn organlarna ben-zeten, toplumun sal iin de btn organlarnn uyumlu bir biimde iflleme-si gerektiini ifade eden bu yaklaflma gre toplumsal dzen, bireyler birbirindenizole olduka bozulmakta ve kolektif bilinin kmesi toplumsal sorunlara ve fe-laketlere neden olmaktadr. fllevselci yaklaflm iflte bu balamda medyann sosyaldzen ve yapnn korunmasndaki rol zerine younlaflmfltr. fllevselci yaklafl-mn amaz ise bir ifllevin ne olduunun tamamen tanmlanamamas, hangi ve netr bir medya aktivitesinin toplum dzeni iin ifllevsel olup olmadnn belirli vesabit olmamasdr (Williams, 2003: 47-49).fllevselciliin siyasal manifestosu olarak grlebilecek oulculuk, toplumu,hibir grubun tam olarak egemenlik kuramad, birbiriyle srekli rekabet hlinde-ki gruplar ve karlar karmas olarak grr. Bat toplumlarnda g/iktidar, hibiritek baflna hakim olmayan eflitli gruplarn elindedir. Bu gruplar arasndaki reka-bet gcn/iktidarn tek bir merkezde toplanmadan dalmn salarken medya ku-rumlar da -gruplar aras bu rekabette hakem rolnde olarak grlen- devletten, si-yasal partilerden ve dier bask gruplarndan zerk bir yapya sahiptir. Medya, ya-sama, yrtme ve yarg glerine ek olarak drdnc g konumundadr (Curran,1990:330). Liberal-oulcu yaklaflma gre medya ieriini belirleyen, medyannmlkiyet sahipleri deil, tketiciler/izleyiciler ve onlarn istekleridir. Liberal de-mokrasi teorisinin merkezinde yer alan oulculuk, liberal demokrasinin bugn-den yarna var olabilmesi ve geliflmesi iin medyann olmazsa olmaz olduunuvurgular (Williams, 2003: 50-51). Liberal/oulcu yaklaflma gre medya kurumla-rnn topluma, haber medyas kurumlarnn da toplumsal gereklie ayna tutmasgerektiini ve istenirse ayna tutulabileceini belirtir. Demokratik sistemin salkliflleyebilmesi iin 4. G payesiyle haber medyas kurumlarna ok nemli birmisyon yklenir: Kamu, yani halk adna gzetim yapmak ve serbest dflnce pa-zar oluflturmak. nk yurttafllar oylaryla yasama, yarg ve yrtme gcn tes-lim ettikleri erk sahiplerinin sahip olduklar iktidar suiistimal edip etmediklerini,bu gc toplumun karlar lehine kullanp kullanmadklarn ancak -onlar adnabu g odaklarn gzetleme/denetleme grevi verilmifl olan- haber medyas saye-sinde renebilir. Bundan dolay haber medyas kurumlar, yani kamusal iletiflimzerinde dorudan ya da dolayl her trl hkmet ve/veya devlet sansr ve m-dahalesi olmamaldr. Ayrca, yurttafllarn doruyu ve gerei renebilmesi iin,haber medyas da yaynlarnda tarafsz ve nesnel olmaldr. Bu paradigmann epis-temolojik arka planna bakldnda ise ksaca pozitivist bir yaklaflm sz konusu-dur. Bu erevede dil, iinde yaflanlan dnyay, var olan dfl gereklii nesnel birbiimde yanstan/yanstabilen bir ara olarak grlr. Medyann topluma, habermedyasnn ise toplumsal gereklie ayna tutan bir ifllevle tanmlanyor olmas;medyann toplumsal/siyasal alann dflnda ve bu dflsal konumu nedeniyle de top-lumsal yanstabilen bir ara olarak kabul edilmesi ile i iedir. Ancak bu dflnce,haber medyasnn yanllna iliflkin gzlemlerle sarslp liberal/oulcu literatrdebile nce yanll sergileyen alflmalara, sonrasnda ise temsil kavram ile med-yay ele alan elefltirel arafltrmalara brakmfltr (Hall, 1997; Hackett, 1985; nal,1996; rvan, 1996; Gkalp, 2009). 170 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarMEDYAYA ADAfi ELEfiTREL YAKLAfiIMLARFrankfurt OkuluAmerikan medya sosyolojisinin hakim olduu snrl etkiler dneminde iki yak-laflm, egemen paradigmann yannda yeterince etkili olamad. Bu yaklaflmlar bir-birlerinden farkl olsalar da, her iki yaklaflmda Frankfurt Okulu olarak adlandr-lan adafl elefltirel gelenek bnyesindeki nemli kuramcdan gelir: Adorno,Horkheimer ve Benjamin. 1920lerin bafllarnda Frankfurt niversitesinde kurulanSosyal Arafltrmalar Enstits, sosyal bilim literatrnde ksaca Frankfurt Okuluolarak bilinmektedir. Frankfurt Okulu yaklaflm, literatrde yaygn olarak Elefltirelkuram ya da Elefltirel teori olarak da adlandrlr. zellikle Theodor W. Adorno(1903-1969), Max Horkheimer (1895-1973), Walter Benjamin (1892-1940), Leo Lo-wenthal (1900-1993) ve Herbert Marcuseun (1898-1979) kltr, ideoloji ve kitleiletiflim aralarna dair analizleri olduka nemlidir. Bu okulun temsilcileri 2. Dn-ya Savaflndan sonraki dnemde bilhassa faflizm, otorite, brokrasi, teknoloji, kit-le iletiflimi, kltr endstrisi ve sanat konularnda nemli alflmalar yapmfllardr. Adorno ve Horkheimer, sanayileflme sonras modernleflme srecinin 20. yzyl-da geldii noktay ve bu srete tank olduklar kltrel dnflm, kltr ends-trilerinin bir sonucu olarak analiz ettiler. Kuramclara gre kltr endstrilerininrettikleri kltr, kendiliinden geliflmeyen, en genifl kitlelere ulaflmay hedefle-yen, bu nedenle de standartlafltrlmfl ve metalafl-trlmfl bir kltrdr. Bu yapay ve doal olmak-tan uzak kltrn tketicisi ise kltr endstrile-rinin en sadk tketicisi olan modern bireydenbaflkas deildir. Kltrn temelsizleflmesi ve ba-sitleflmesi olarak tanmlanabilecek bu durum, ay-n zamanda kitle kltr olarak da adlandrlr.Kuramclara gre kltr endstrisi sayesinde kit-le kltrne indirgenen kltr rnleri rasyoneltekniklerle standartlafltrlp datlmakta, reklamendstrisi araclyla da bireylerin satn alma g-dleri harekete geirilip srekli olarak tketimeynlendirilmektedir. Ksaca, kltr endstrisikavram televizyon flebekeleri gibi nemli ldemodern kltr kontrol edip denetleyen rasyo-nel olarak rgtl-brokratik yaplara iflaret et-mektedir. Geliflmifl kapitalizmdeki kltrel reti-min yaplanmas her fleye damgasn vuran bir tekdzelilik sorunu yaratmfltr.Adorno ve Horkheimerin (1944:7) kendi szleriyle; Bugn kltr her fleyi birbi-rine benzetiyor. Filmler, radyo ve dergiler bir sistem oluflturuyor. Her alan kendiiinde ve dierleriyle bir sistem oluflturuyor. Bu dnflm srecinin dinamiklerinekreselleflme ve a toplumu tartflmalarnn yer ald blmnde yeniden dnece-iz. Ksaca, artk farkl corafyalarda yer alan modern toplumlar kltr endstrisi-nin szgecinden gemek zorunda braklmfltr. Adorno ve Horkheimerin bu yak-laflm ekseriyetle ilk dnem medya kuram iinde deerlendirildi. Onlara gremedya, birilerinin maniplasyonu ya da teknolojinin kendinden menkul gc so-nucu bireyleri etkilemesi sorunu deil, sitemin iflleyiflinin tam da kendisiydi (Ador-no ve Horkheimer,1944: Ritzer, 1996; Mutman, 1995). 1717. nite - MedyaFotoraf 7.3Theodor W. AdornoResm olarak hibir zaman Enstitnn yesi olmayan Walter Benjamin (1892-1940) zellikle Adorno ile dflnsel etkileflimi sonucu okulla iliflkili olmufl, erkenlmnden sonra da btn eserleri kurumun katklar ile yaynlanmfltr. Bundandolay Frankfurt Okulu kuramclaryla birlikteanlan Benjamin Mekanik Yeniden retim a-nda Sanat Yapt (1936) adl nemli makale-sinde, mevcut teknolojik yeniliklerin ve poplersanatn potansiyeli konusunda iyimser bir bakflas sergiler. Benjaminin alflmas, fotografikve sinematografik teknolojinin devreye girme-siyle algnn nasl deifltiini ortaya koymas a-sndan olduka nemlidir. Teknolojik geliflmeve mekanik yeniden retim yeni alg biimleri-ni beraberinde getirmifltir. Benjamin medyannetkili olup olmadndan ziyade fotografik ve si-nematografik alglama tarzlarnn nasl farkllafl-tn gstermifltir. Ona gre fotoraf ya da sine-ma basite birer kayt arac olmaktan ok dn-yay belli bir biimde alglama ve kurmay imaediyorlard. Ksaca, Benjamin medyay sorgula-maya ynelerek onu basite bir ara olarak deil,bafll baflna bir kltrel biim olarak gryordu. nl kltr kuramcs RaymondWilliams da (1921-1988) 1974 tarihli nemli alflmas Televizyon: Teknoloji ve Kl-trel Biim de teknolojiyi bir kltrel biim olarak ele almay nerecektir. Willi-amsa gre zellikle televizyon basite bir ara olmaktan ok toplumsal formasyo-nu belirleyen bir kltrel biimdir (Benjamin, 1936; Mutman, 1995).Medya, ktidar, deoloji 1950lerden 60lara kadar sregelen toplumsal istikrarn ve refah dneminin 60la-rn ikinci yars siyasal kargafla ve atflmalara brakmas, medya teorisinde Mark-sizmin glenmesine neden olmufltur. Klasik Marksist bakfl asna gre medyaegemen kapitalist snfn karlarn bugnden yarna koruyan, meflrulafltran vepekifltiren bir iflleve sahiptir. Medyada izlediklerimiz, okuduklarmz ve duydukla-rmz bizi iinde yafladmz toplumsal sistemin ve dnyann doal, normal ve ka-nlmaz olduuna ikna etmeye alflr. Neo-Marksist teoriler arasnda nemli fark-llklar olmasna ramen hepsinin ortak noktas, medyann hakim snfn grfln,karlarn ve gcn meflru klmak iin alflan ideolojik bir aygt olduudur. Tar-tflmalar ve grfl farkllklar ise medyann bunu nasl ve ne dzeyde gereklefltir-dii zerinedir. Yine de savafl sonras dnemde bu dflncenin ciddi deifliklieurad da unutulmaldr. zellikle, Marksn ideoloji ve kltr toplumun ekono-mik alt-yapsnn belirlediini sren klasik modelinden, ideolojinin grece zerkli-ini vurgulayan Yapsalc yaklaflmlara geilmesi nemlidir. Ekonomik belirlenim-ci bir yorumdan uzaklaflarak medyann belirli egemen grflleri nasl yeniden ret-tii sorusuna younlaflan kuramclardan birisi Louis Althusserdir (1918-1990). de-oloji ve Devletin deolojik Aygtlar (1970) adl alflmasnda Althusser, devletin bas-k aygtlar ve ideolojik aygtlar arasnda ayrm yapar. Ordu ve polis gibi fliddetkullanarak mdahalede bulunabilecek unsurlar devletin bask aygtlarn olufltu-rurken eitim, din ve medya gibi kurumlar devletin ideolojik aygtlardr. KlasikMarksist grflten farkl olarak Althusser, medyann -dier ideolojik aygtlarla bir-172 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarFotoraf 7.4Walter Benjaminlikte- egemen snfn dorudan kontrolnden grece zerk olduunu belirtir. Onagre medyann ideolojik roln oynayabilmesi ancak grece zerk ve bamszgrlmesi sayesindedir. Althusserin toplumsal faillere kendini zorla dayatan g-rnmez bir yap olarak kavrad ideoloji olgusunu yeniden deerlendirmesi oknemli bir uraktr (Williams, 2003:52-53).Antonio Gramscinin (1891-1937) ise zellikle hegemonya teorisi Britanya Kl-trel alflmalar Okulunun medya analizinde olduka nemlidir. Gramsci, egemensnfn kendisini sadece fliddet ve g kullanarak devam ettirmediini, egemen s-nfnn iktidarn bugnden yarna srdrebilmesinde ynetimin ikna ya da rzayadayandrmasnn da nemli olduunu belirtir. Hegemonya bu anlamda, bir rejim,sosyal sistem ya da siyasi iktidarn baskdan ok genifl toplum kesimlerinin ona r-za gstermesi sonucu ortaya kan egemenlik biimidir. Mevcut iktidar biimi i-sellefltiinde ve doal-normal grldnde tam bir hegemonyadan sz edilebilir.Ksaca hegemonya kavram, egemen snflarn baml snflar zerinde zor ve ik-na yntemleri kullanarak btnlkl bir otorite/egemenlik kurulmasn srecineiflaret eder. Rzann kazanlmas veya ounluun ikna edilmesi ise esas olarak ei-tim, aile, medya, din kurumlar vb. st-yap kurumlar araclyla gerekleflir. Busrecin sonunda, egemen snf(lar)n karlarn srdren ve meflrulafltran fikirlerve deerlerin nemli bir blm tarafsz, kanlmaz ya da evrensel fikirler vedeerler olarak kabul edilir. Ksaca kltrel alan olduka nemli bir hegemonikmcadele alandr. Medyann kltrel alan iindeki kapsama alan gz nne al-nrsa kitle iletiflim aralarnn hegemonik ifllevinin muazzam olduu kuflku gtr-mez (Edgar ve Sedgwick, 2007: 157; Smith, 2001:62-64; Edles, 2002: 50-52).Dorudan medya zerine alflmalar olmasa da Michael Foucault (1926-1984)zellikle iktidar olgusunu yeniden ele alfl ve sylem kavram ile dikkat ekmifltir.Post-yapsalc bir dflnr olarak grlen Foucault, bireyin bilincinin, dnya alg-snn biyolojik ya da snfsal faktrlere dayand grfln reddederek kendimizinve iinde yafladmz dnyaya bakflmzn sylemler tarafndan flekillendirildiinibelirtir. Marxa benzer flekilde bilgi ve ideolojinin toplum iindeki g/iktidar ilifl-kilerini yansttn syleyen Foucault, bunlarn ekonomik dinamiklerin kontrol-ne bal olduu grflne ise katlmaz. Bilginin kitleleri kontrol etmek iin bir ik-tidar biimi olarak kullanldn belirtir. (Stevenson, 2002: 233-235;Williams, 2003-60-61). Roland Barthes (1915-1980), ideolojinin yeniden retiminde medyann oy-nad roln anlafllmasna ynelik nemli bir dier kuramcdr. Dilbilimci Saussu-reden etkilenen Barthes, medyann bir ideolojiyi insanlara kabul ettirmede gster-gelerin, simgelerin ve mitlerin kullanmnn byk bir nemi olduunu belirtmifl-tir. adafl Sylenler (1957) adl kitabnda arkasnda kapitalist karlarn olduudflnme biimlerinin nasl mitler hline dnflerek doallafltn inceler. Barthes,mitleflerek doallaflan ve herkese aitmifl gibi gsterilen anlamlandrma biimleri sa-yesinde ideolojinin ifllediini belirtir. Britanya Kltrel alflmalar OkuluBirmingham niversitesinde kurulan adafl Kltrel Arafltrmalar Merkezi Bri-tanya Kltrel alflmalar Okulu olarak anld gibi ksaca Birmingham Okuluolarak da bilinir. Uzun yllar Stuart Hallun (1932- ) direktrln yapt bu oku-la gre iletiflim, anlamlandrma mekanizmas iinde alflr. Bundan dolay bumekanizmay zmlemek iin ideoloji, dil, anlam, temsil, iktidar olgular rerin-de durulmaldr. Bu yaklaflm nflac dil/temsil modeline dayanr. Bu modelde dil,kendi dflnda var olan anlamn fleffaf taflycs olan bir iletiflim aygt deildir, ak-sine anlam, dil iinde ve dil dolaymyla infla edilir. Nesnel, saf bir flekilde dfl dn-1737. nite - Medyayada duran bir toplumsal anlam yok-tur. Anlam, sabit ve verili deil, tersineoluflturulan bir fleyse bu durumda aynolaylara farkl anlamlar atfedilebilir. fl-te medya anlamn bu flekilde toplum-sal inflas srecinde nemli bir rol oy-nar. Yani medya, gereklii yalnzcayeniden retmemekte daha nemlisionu tanmlar. Medyann topluma, ha-yata ve dnyaya dair anlamn oluflma-snda rol oynamas onun ideolojik birifllevi yerine getirdiini gsterir. Medya; modern toplumlarda, egemen sylemleriinde dnyay snflandrmak gibi nemli bir ideolojik/hegemonik ifllevin yerinegetirilmesine hizmet eder (Hall, 1979; 1997; 1984; Hardt,1989). Hallun elefltirel medya alflmalarna nemli bir katks da medya metinlerininalmlanmasna, yani izleyiciler tarafndan nasl okunduuna iliflkindir. Medya ie-riklerini olduu gibi kabul eden pasif izleyici modelinden nemli bir kopufl ger-eklefltiren alflmasnda Hall, izleyicilerin farkl biimde medya ierikleriniokuyabileceini ne srmfltr. 1- Egemen okuma: Metinde oluflturulan anlam ka-bul ederek okumadr. Stevenson (2002: 77-78) der ki, haberlerde tm niversitehocalarnn maafllarnda bir kesintiye olaca syleniyor ve ikna oluyorsam bu ege-men bir okumadr. 2- Mzakereci okuma: zleyici/okuyucu burada metindeki an-lamn bir blmne ikna okurken bir blmne de olmaz. cret kesintisinin ola-bileceini ancak bir kere geerli olmak zere ve sadece yksek maafll hocalar ilesnrl kalmas gerektii dflnldnde bu mzakereli okumadr 3- Muhalif yada karflt okuma: Metindeki anlama tamamen karfl klarak okunmasdr. Yani,flayet niversite hocalarnn cretlerinde herhangi bir kesinti yaplmasn kabul edi-lemez gryorsam bu karflt bir okumadr. zleyicilerin medya metinlerini naslokuyacaklar/yorumlayacaklar yafl, toplumsal cinsiyet, snf, etnisite, eitim, siyasidflnce ve medya eitimi/okur-yazarl gibi deiflkenlere baldr. Ancak Hall(1980:135) metinde belirli anlam(lar)n oluflturulmasnn, okumalar snrlandrcbir etkiye sahip olduunu belirtmifltir (Gkalp, 2009).Feminist Yaklaflmlar Feminist yaklaflmlar, medya alflmalarnda ve medya sosyolojisi alannda da hergeen gn artan bir etkiye sahiptir. Farkl feminist yaklaflmlar olmakla birlikte,medyada kadnlarn eksik ve/veya sorunlu temsil edilmesi en temel elefltirinoktasdr. Ayrca medya, geleneksel toplumsal cinsiyet rollerini destekleyerek ata-erkillii yeniden retmekle sorumlu tutulur. Kimi feminist alflmalar, kadn soru-nuna yer vermeyen medya alflmalarndaki eksiklikler ve medyadaki kadn imaj-nn arpklklara dikkat eker. Medyadaki kadn imajnn ya da kadn temsillerinin,kadn bask altna tutan hayat pratikleriyle iliflkisi sorgulanr.Ksaca, feminist yak-laflm ataerkil hegemonyann bugnden yarna devamnda medyann nemini vur-gular. Mine Gencel Bek tarafndan 2006 ylnda Medya ve Toplumsal Katlm bafll-yla Trkiyede yaplan arafltrma sonularna gre kadnlar erkeklere oranla da-ha az temsil edilmekle beraber, btn tekiler arasnda teki olarak medyadaen fazla temsil edilenlerdir. Btn bu rakamlar kadnlarn toplumsal olarak ura-dklar ayrmclk ve eflitsizlerin medyada yeniden retildiini gstermektedir (Alan-kufl, 2007: 37-39).174 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarFotoraf 7.5Stuart HallPost-Modern YaklaflmPost-modern dflnce son dnemde medya alflmalarn da olduka etkilemifltir.Jean Baudrillard (1929-2007), medyann imge/gsterge ve gereklik arasndaki far-k siliklefltirdiini vurgulamaktadr. mgeler gerekten simgeledikleri fleylerden ay-rlmfl, post-modern dnemde imgenin gereklikle hibir ba kalmamfltr. Haberve elence arasndaki farkn belirsizleflmesi gibi medya ieriinde bir bulanklksz konusudur. Baudrillarda gre bireyler gnmzde bir imge/gsterge bombar-dman altnda olmas insanlarn gereklii deil, oradaki imgeyi grmesine ve he-men ardndan gelen yeni imgeyle bir ncekini unutmasna neden olmaktadr. S-radan insanlar medyann saysz ve anlamsz mesaj karflsnda pasif bir durumdaolsalar da bu durum izleyiciye, mesajlar reddetme ve zmsememe gc vermek-tedir (Williams, 2003-63-64).Baudrillard, McLuhann alflmalarndan etkilendiini her zaman dile getirmifl-tir. Marshall McLuhan (1911-1980), zellikle 1962de yaynlad The GutenbergGalaxy (Gtenberg Gkadas) bafllkl kitabnda iletiflim teknolojileri sayesinde in-sanlar ve toplumlar arasndaki zaman ve mekn engellerinin yok olduunu, fark-llklarn ortadan kalkt ve benzerliklerin ne kt kresel lekte bir ky olufl-tuunu belirtir. Kuramc, dier bir deyiflle baflta televizyon olmak zere elektronikmedyann dnyay kresel bir kye dnfltrdn ne srer. nl The Mediumis the Massage: An Inventory of Effects (Arac Masajdr: Etkiler Envanteri) adl kita-bnda (1967) ise bir szck oyunundan yola kan McLuhan mesaj ve masaj sz-ckleri arasndaki fonetik benzerlikten yararlanarak aracnn (medium, kitle ileti-flim arac) insan duyular zerinde masaj gibi bir etki yaptn belirtecektir. Byle-ce alglar dnfltrerek kendi varln meflrulafltrdn ne srer. Bundan dolaykitabn ad olan nerme (arac masajdr), yaygnlkla arac iletidir (medium is themessage) fleklinde benimsenmifltir. Medyann yayd iletilerin (mesaj), dflnld- gibi sadece anlam taflyc olan deer-yksz (ntr) aralar olmadn, tam ter-sine, aslnda tafld en nemli iletinin kendi meflruiyeti olduunu ifade etmektey-di. Bu bakfl as, iletinin anlamn zmeye ynelik abalar da byk oranda ge-ersiz klyordu nk asl anlam, mediumun kendisiydi (Williams, 2003:65-66; Er-gur, 2012). 1757. nite - MedyaFotoraf 7.6Marshall McLuhanMEDYANIN EKONOM-POLT VE EKONOM-POLTK YAKLAfiIM(LAR)Medya kurulufllarnn kapitalist piyasa koflullarnda faaliyet gstermesi, byk ser-mayenin mlkiyetinde olmas ve medya endstrisindeki tekelleflme eilimine ta-rihsel olarak zellikle ekonomi politik yaklaflmlar hassasiyet gstermifllerdir. Med-ya ieriklerinin/rnlerinin retimi flphesiz medya kurulufllarnn yaps ile yakn-dan iliflkilidir. Herman ve Chomsky (1988), propaganda modeli adn verdikleriyaklaflmlarnda devlet ve zel sektrn propaganda ifllevinin medyann btn hiz-metleri iinde ok nemli bir yer tuttuunu belirtirler ve zel mlkiyet altndakimedya kurumlarn snf tahakkmnn aralar olarak nitelendirirler. Egemen se-kinlerin mlkiyetinde olan medya dorudan onlar tarafnda kontrol edilmektedir.Bylelikle halkn neyi greceine, duyacana ve dflneceine karar verme vedzenli propaganda kampanyalaryla kamuoyunu ynetme gcne sahiptirler. Medyann mlkiyetine sahip olanlarn medya ve medya ierikleri zerinde do-rudan bir kontrole sahip olduunu belirten arasalc yaklaflmlar medyada mlki-yet ve ynetimin dorudan birbirine bal olduunu belirtirler. Medya patronlarhangi fikirlerin kitlelere ulafltrlaca konusunda tartflmasz sz sahibidir. Benzergelenek iindeki yapsal yaklaflma gre ise ekonomik yap, medya sahiplerinin,medya yneticilerinin ve alflanlarnn etkinliklerini flekillendirir. Ekonomik yap-nn basks maksimum kr iin hareket etmeyi ve bunun iin daha fazla rekabetigerektirdiinden, bu yaklaflma gre mlkiyet sahiplerinin niyetinden ok, medyaprofesyonellerine ynelik bu yapsal bask ve snrlamalar daha belirleyicidir (Wil-liams, 2003: 83-84). Medyann ardndaki kapitalist dinamikler ve ekonomik karlar ihmal edilerekanaliz edilemeyeceini vurgulayan elefltirel ekonomi politik yaklaflm, medya en-dstrilerinde grlen tekelleflme ve denetimin younlaflmasna odaklanr. PeterGolding ve Graham Murdock gibi bu yaklaflmn temsilcilerine gre medya ierik-leri, byk sermaye sahiplerinin karlarnn basit bir yansmas olarak grlme-melidir. Medyada bir dizi mesleki kodlar a iinde belirli kiflisel ve/veya toplum-sal amalar dorultusunda alflan medya profesyonellerinin tamamen olmasa dagrece zerklii vardr. Bu nedenle yukarda deinilen yaklaflmlar ksmen hak-l olsalar da sistemdeki eliflkileri gzden karr zira medya sahipleri her za-man dilediklerini yapamazlar (Golding ve Murdock, 1991: 55). Yine de medyasektrnde alann en by olan flirketlerin toplumsal, kltrel ve siyasal yaflamzerinde de kontrol gcne sahip olabilecekleri tehlikesine dikkat ekilir. Neo-li-beral politikalarn start ald 1980li yllarda bafllayan zellefltirme uygulamalarsonucunda bugn byk medya kurumlarnn tamam byk lde finans veendstriyel sermaye alanndaki byk holdingler tarafndan satn alnmfltr. Med-ya endstrilerindeki kapitalistleflme pazara girifli engellemekte ve egemen ekono-mik glerin ayrcalkl bir konuma sahip olmalarna neden olmaktadr. Mlkiyetyapsndaki deiflim ayrca medyann siyasi iktidarla da iliflkisini deifltirmifltir.Medya kurulufllarnn hkmetlerle kamu adna gzetim iliflkisi byk lde ken-di maddi karlarn koruma iliflkisine dnflmfltr. Artan zellefltirme politikalarsonucunda tekelleflme eilimi tek seslilii beraberinde getirmektedir (Murdock,1990:6-10). Sorun sadece sahip olduklar birok byk flirketle birlikte ok saydamedya kurumuna da sahip olan byk sermayedarlarn medya zerinde dorudandenetimleri deildir. Ayn zamanda reklam verenlerin, gerekirse reklam vermemeyoluyla medya ieriini dorudan etkileyebilme potansiyelleri sz konusudur ve176 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlarbu potansiyel, medya sahiplerinin reklam verenlerin beklentilerine ve (ideolojik) -karlarna uygun yayn politikalar ve bu ynde bir oto-kontrol gelifltirmelerine ne-den olabilir (Curran, 1992: 147-148,155-164, Gurevitch ve Blumler, 1990:215-216). Kapitalist endstrilerin genelinde olduu gibi medya endstrisindeki retim depiyasa koflullarnda gerekleflir ve kr merkezlidir. Daha ok kr iin daha ok rek-lam almak, daha ok reklam almak iin de daha ok izlenme oran ve/veya tirajasahip olmak gerekir. Gnmzde dnyann birok lkesinde olduu gibi, Trki-yede de byk bir reklam pastas vardr. 2011 ylnda Trkiyede reklam pasta-snn bykl yaklaflk T3.8 milyar (yaklaflk 2.2 milyar $) olmufltur. Medya ku-rumlar daha ok reklam geliri elde etmek iin kamusal fayda ve toplumsal sorum-luluk ilkelerinden syrlarak giderek elence medyas hline dnflmfltr. G-nmz medyasnn byk bir ksmn oluflturan elence medyas, yurttafllk er-demlerini gelifltirmekten ziyade zel zevkleri gelifltirmeye hizmet etmekte, insanla-ra yurttafl olarak seslenmekten ok tketici olarak seslenmeyi tercih etmekte olu-fludur (Golding ve Murdock, 1991:74; Gkalp, 2009)Trkiyede Medya Endstrisi ile ilgili daha ayrntl bilgi iin Glseren Adaklnn Trki-yede Medya Endstrisi: Neoliberalizm anda Mlkiyet ve Kontrol liflkileri, (Anka-ra: topya Yaynevi, 2006) kitabn, dnden bugne Trkiyede Medya sektrnn dnfl-myle ilgili de D. Beybin Kejanlolunun Trkiyede Medyann Dnflm (Ankara: m-ge Kitabevi, 2004) adl kitabn okuyabilirsiniz.letiflimin Yeni Snrlar: Dijital Uurumlar, BlnmelerElefltirel ekonomi politik yaklaflmn uzun yllar geleneksel medyaya dair dile ge-tirdii kayglar, yeni medyann yerkre zerinde beklenmedik bir hzla yaylmasy-la birlikte, bir lde bu teknolojiler iin de geerli hle geldi. Dnya zerinde di-jital teknolojilere ulaflacak maddi gce sahip olmayan, belirli bir medya okuryazar-l becerisi kazanamayan, dil, kltrel snrlar, sansr ve bask mekanizmalar gi-bi etkenler nedeniyle yeni medya zerinden zgr bir iletiflim kuramayan kesim-ler ile bu olana etkili biimde kullanabilen toplum kesimleri arasnda gn getik-e artan bir uurum gzlemlenir oldu. 1990larn sonunda ABDde Ulusal Teleko-mnikasyon ve Enformasyon daresi (NTIA), nternete eriflim ve kullanmda genelolarak toplumsal cinsiyete, yafla, gelire, rka ve konuma bal eflitsizliklerden szeden bir rapor hazrlad. Adan Dflmek bafllkl rapor, toplumun farkl kesimle-ri arasnda bir uurum oluflmaya baflladna dikkat ekiyor ve bu sorunu ilk kezdijital uurum (digital divide) ya da dijital blnme olarak tanmlyordu. Raporunhazrland 1990l yllarda ileri kapitalist lkeler birer bilgi toplumu olarak ne -karken dnya nfusunun % 80i yaflamlar boyunca bir kez bile herhangi bir tele-fondan evir sesi duymamflt. 1999 ylna gelindiinde Taylandda kullanlan mo-bil telefon says, btn Afrika ktasndaki mobil telefon saysndan fazlayd; ben-zer biimde ABDde de btn dnyadaki bilgisayarlardan fazlas bulunuyordu(Creeber ve Martin, 2009: 123-125). te yandan son on ylda yeni iletiflim teknolojilerindeki geliflmeler ve ucuzla-ma eilimi, dnyann en yoksul blgelerinde bile nternet, mobil telefon gibi tek-nolojilerin yaygnlaflmasna neden oldu. Gelinen durum, iletiflim teknolojilerineeriflim asndan dijital blnmenin giderek kapand ya da en azndan eskisi ka-dar byk bir sorun olmad izlenimi yaratabilir. Oysa dijital blnme teknoloji-ye dorudan eriflim olana bulanlar ile bu olanaktan yoksun olanlar arasnda-ki uurumdan ibaret deildir. Sz konusu blnmeyi besleyen eitime dayal so-1777. nite - MedyaS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E Trunlar, kltrel, politik ve corafi snrlar bulunuyor ve bu sorunlar basit bir tekno-lojik altyap politikas ya da en yakndaki nternet balants zerinden dijital dn-yaya eriflmekle afllamyor. Bireylerin iletiflim teknolojilerinden etkili biimde yararlanabilmeleri iin nter-netin sunduu snrsz saydaki dijital ierii eleyebilecek, zmleyebilecek vekendi yaflamlarnda etkin biimde kullanabilecek dzeyde eitim almfl olmalar,bu teknolojilerin sunduu olanaklardan ve snrllklardan haberdar olabilecek ka-dar teknoloji okuryazar olmalar; dahas kendi snfsal, kltrel, sosyo-ekonomiksorunlarn tarif edebilecek ve bu koflullarn oluflumunda etkili olan srelerle vekurumlarla mcadele edebilecek bir bilince sahip olmalar gerekiyor. Btn bu so-runlarn yan sra toplumlarn barndrd bir ucu ekonomik-snfsal koflullara, top-lumsal cinsiyete, eitim dzeyine ve demokratik deerlere dayanan kkl uu-rumlar, kadnlarn, ocuklarn, aznlklarn, yoksullarn, engellilerin ve toplum ie-risinde marjinallefltirilen dier kimliklerin nternet ortamnda temsilini sorunlu hlegetirirken sz konusu teknolojilere eriflimi de demokratik olmaktan karyor. Ben-zer biimde dnyada retilen dijital ieriin byk ksmnn ngilizce olmas, buierikleri anlayabilenlerin saysn nemli lde snrlarken yerel diller nternet or-tamnda giderek marjinallefliyor (Creeber ve Martin, 2009: 124). zetlemek gerekirse dijital blnme kavram teknolojiye sahip olmak ya da ol-mamak sorununa indirgenemeyecek kadar karmaflktr; alt bafllklara ayrlmal, di-er uurumlarla ve blnmelerle iliflki iinde tartfllmaldr. Ulusal, blgesel, kre-sel eflitsizliklerden beslenen ve dnyay farkl blgelere ayran corafi uurumlar,rk, snf, eitim, toplumsal cinsiyet, yafl ve gelir gibi sosyo-demografik engellerinyaratt toplumsal uurumlar, bilgi akfln, politik srece ve eylemlere etkin kat-lm snrlayan rejimlerin yaratt (anti)demokratik uurumlar giderilmeksizin bi-reyler ve toplumlar arasndaki dijital makasn daraltlmas mmkn gzkmyor. ADAfi KRESELLEfiME SRECNDE MEDYA VE ATOPLUMU TARTIfiMALARI Kreselleflmeyi yaflama geiren en nemli dinamiklerden biri, sermayenin dnyazerinde ulusal snrlar aflarak olaanst akflkanlk kazanmas ve bylece dn-yay bir ortak pazar hline getirmesi ise bir dier nemli dinamik de yeni enfor-masyon ve iletiflim teknolojilerinin tm dnyay sarp sarmalayarak kresel imge-lerin, gstergelerin taflycln yapmasdr. Bugn uydu, nternet ve dijital iletiflimaralarnn kresel dzeyde bireysel ve toplumsal yaflama etkilerinden sz edilebi-lir. Bu teknolojilerle birlikte bireyin zaman ve mekn algs radikal deiflimlere u-ramfltr. Yeni iletiflim ve enformasyon teknolojileri sayesinde dnya, fiziksel ola-rak deil ama alg olarak daha nce hi olmad kadar klmfl durumdadr. Bu-gn milyarlarca insan uydu ve nternet teknolojisiyle dne kadar sahip olmadkla-r bir dizi kltrel ve sosyal deneyimi yaflayabiliyor.adafl kreselleflme srecinin kendinden nceki dnemden belirgin biimdeayrlmasnda belirleyici rol oynayan elektronik ve dijital teknolojiler sayesinde ulu-sal snrlar, bir anlamda geersizleflmifl, metaforik olarak ulus-devletin snrlar afll-mfltr. Baflta nternet olmak zere kreselleflme srecinin en nemli taflyclar ola-rak yeni iletiflim teknolojileri, ulusal snrlarn afllarak ulus-tesi kamusallklarnoluflmasn mmkn klmaktadr. Bylece, ulus-devletlerin trdefl ve dfla kapalulusal kltrleri korumalarn olduka zorlaflmfltr. Kresel kapitalizm sadece k-resel ekonomi-politii yaplandrmakla kalmamakta; bu sre iinde, kapitalizmi-nin ve tketim kltrnn deerlerini ve yaflam felsefesini taflyan ticarileflmifl178 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlarmedya rnlerinin datm yoluyla kresel kltr de belirlemektedir. Gerektende gnmz tketim kltrnn ve tketimcilik ideolojisinin yeniden retimindemedyann ok nemli bir rol vardr.te yandan tek ynl -sadece geliflmifl kapitalist lkelerden, daha az geliflmifllkelere- ve tek tip bir kreselleflmeden sz etmek elbette mmkn deildir. Bu-gn dnyann farkl blgelerinde mikro/blgesel kreselleflmelerin yaflandn,etkileflimin tek ynl deil karfllkl olduunu biliyoruz. Kresel kltr bir yandanbenzeflme/homojenleflme eilimini krklerken bir yandan da eflitliklerin ve fark-llklarn altn iziyor, farkl kltrel kimlikler yeniden keflfediliyor. Appadurain(1996) dile getirdii zere adafl kreselleflme srecinde dnya, etnik, teknolojik,ideolojik, finansal son derece karmaflk bir akfllar uzamna dnflmfltr ve med-ya bu srecin en nemli aktrlerinden biridir. Yeni medyann olanaklarndan ya-rarlanabilen bireyin krenin herhangi bir blgesiyle iletiflime geebilmesi ve ortakbir deneyim yaflayabilmesi iin, nternet balants olan bir bilgisayarn ya da tele-fonun klavyesinde birka tufla basmas yetebiliyor. Bugn okuma yazmay ren-meden bilgisayar teknolojisini kullanabilen ocuklarn bile kolayca stesinden ge-lebildikleri bu basit iletiflim sreci, gerekte kreselleflme srecinin geldii enson ve karmaflk toplumsal rgtlenmelerden birine, a toplumunun ykseliflineiflaret ediyor. Dnya; toplumsal, kltrel, ekonomik etkileri asndan kendindennceki dnemlerden farkllaflan, yeni bir toplumsal yapnn, a toplumunun infla-sna tanklk ediyor.A Toplumu Kavram lk kez Manuel Castells tarafndan 90l yllarda gelifltirilen kavram, 20. yzylnsonlarnda enformasyon ve iletiflim teknolojileri alannda yaflanan radikal geliflme-leri ve bu geliflmelerin yaratt toplum modelini tanmlamak amacyla kullanlyor(2010: XVI). Castellse gre ikinci milenyum sona ererken yaflanan sosyal, tekno-lojik, ekonomik ve kltrel dnflmn dourduu yeni toplum biimi karflsnda20. yzyl boyunca kullana geldiimiz endstri toplumu, sanayi-sonras toplumya da bilgi toplumu gibi tanmlamalar yetersiz kalyor. Batl toplumlardan baflla-yarak yaygnlaflt ileri srlen bu yeni toplumsal model, her ne kadar kendindennceki toplum modellerini miras alsa da bugne kadar tank olmadmz baflkanitelikler ve yenilikler de taflyor. Kuramcya gre a toplumu kavram, bu yenitoplumsal rgtlenmeyi aklamakta bize yardmc olabilir.1797. nite - MedyaFotoraf 7.7Kent sosyolojisi,enformasyon toplumu veiletiflim alanndakitezleriyle ve etkilialflmalaryla tannanManuel Castells, atoplumununkavramsallafltrlmasnanclk etmifltirKaynak: http://4.bp.blogspot.com/_mVKuDt3Xp3A/R4dr3o-Y_zI/AAAAAAAAAHw/YTvaxpHTxJA/s400/castells.jpgManuel Castellsin A toplumunun Ykselifli Enformasyon a: Ekonomi, Toplum veKltr (stanbul Bilgi niversitesi Yaynlar, 2008) kitabnda tartflmamza temel olufltu-ran geliflmeleri ayrntl biimde bulabilirsiniz. A toplumu, medya alflmalar alannn olduka yeni kavramlar arasnda yeri-ni alsa da aslnda kavramn iflaret ettii toplumsal dnflme yabanc saylmayz.Bizzat iinde yaflyoruz bu dnflmn, gndelik hayatmzda yansmalarn gide-rek daha fazla hissediyoruz. zellikle ileri kapitalist toplumlarda iletiflim teknolo-jilerinde yaflanan ve hzla dnyann kalanna yaylan geliflmeler, gn getike a-lara olan ball artryor. letiflimin deiflen doas bizi alabildiine zgrlefltiri-yor, yeteneklerimizin snrlarn geniflletiyor. Giderek ucuzlayan ve yaygnlaflan n-ternet, cep telefonu ve dier dijital teknolojiler sayesinde ulaflabileceimiz ve pay-laflabileceimiz bilginin miktar artyor, corafyas geniflliyor. te yandan ayn ge-liflmeler bugne dek yaflamadmz lde bir bamllk ve kontrol gereini deberaberinde getiriyor. Saydmz iletiflim aralarnn kitlelerin kullanmna sunul-masnn zerinden henz bir eyrek yzyl bile gemedi; oysa bu aralarn olma-d bir hayat artk dflnemiyoruz. Gnlk yaflammzda bu aralar kullanarakgereklefltirdiimiz her trl iletiflimde kontrol ve kayt altna alnmamza nedenolabilen izler brakyoruz. Ksacas, bir eliflki gibi grnse de yeni iletiflim tekno-lojileri sayesinde hi tank olmadmz bir zgrl, yine tank olmadmz birbamllk deneyimiyle bir arada yaflyoruz. Kreselleflmenin toplumsal ve bireysel yansmalarnn en somut biimde gz-lemlenebildii bir dnemden geiyoruz ve bu srete yeni medya sayesinde sos-yalleflme pratiklerimiz de alabildiine deifliyor. Kendi zel alanmzdan yerel, k-resel kamusal alanlara almann yepyeni yollaryla tanflyoruz. Bir iflveren, iletiflimteknolojilerinin getirdii olanaklardan yararlanarak yerel bir corafyaya bal kal-madan retim gereklefltirebiliyor. Bir rnn tamamlanmas birden fazla iflininkresel efl gdmyle gerekleflebiliyor. Bireyler dorudan bir flirkete bal olma-dan, hatta evlerini terk etmeden alflma imknna eriflebiliyor. Bylece esnekemek, esnek istihdam rejimleri hzla yaygnlaflyor. Kresel dzlemde bireyler vegruplar iletiflim teknolojilerini kullanarak ortak karlar ve ilgileri dorultusundalkelerinin politik snrlarn aflabiliyor, etnik, kltrel, din, politik, snfsal yenitopluluklar kurabiliyor. evreci hareketler, hak temelli oluflumlar, kreselleflmekarflt gruplar sz konusu srecin somut rnekleri arasnda yer alyor. Bylecefarkl kltrlerden gelen bireyler, yeni iletiflim teknolojilerinin genifl olanaklarn-dan yararlanarak ortak kltrel deerlere ballk gsterebiliyor, kresel bir yurt-tafllk kavramnn da temellerini atyor (Stevenson, 2003). Bu deiflimlere bal ola-rak daha nce de deindiimiz zere uzak, yakn, hzl, yavafl, yerel, blgesel, ulu-sal ya da uluslar aras szckleri eski nemlerini hzla yitirirken, efl zamanllk, ger-ek-zaman (real-time), yersiz yurtsuzlaflma (deterritorialization), yaknsama (con-vergence), ulus-aflrlk ve kresel akfl kavramlar ne kyor.Kresel eksende bakldnda ise giderek artan sayda bireyin ve grubun ileti-flim teknolojilerini kullanarak lkelerin politik snrlarn aflabildiini etnik, klt-rel, din, politik, snfsal yeni topluluklar kurabildiini, ortak karlar ve ilgi alanla-r dorultusunda bir araya gelebildiini gzlemliyoruz. nternet zerinden pekiflti-rilen yatay ve etkili bir rgtlenme modeliyle hiyerarflik iktidar yaplar ve diktatr-180 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E Tlkler aflnyor. evreci hareketler, hak temelli oluflumlar, kreselleflme karfltgruplar sz konusu srecin somut rnekleri arasnda yer alyor. Yeni medyannolanaklarn etkili biimde kullanan bu oluflumlar, afladan kreselleflmenin(Kellner, 2002) arpc rnekleri arasnda saylyor. Yine ayn teknolojiler sayesin-de, finans merkez konumunda olan New York, Londra, Tokyo gibi kresel kent-lerin kendi aralarnda kurduklar iletiflim alar ve bu yolla gerekleflen ekonomiketkinlikler, bu kentlerin ait olduklar lkelerin gcn aflyor; yarattklar dalgalan-malar, dnyann kalann yakndan ilgilendiriyor (Sassen, 2001). Afladan kreselleflme kavramn anlafllr klmak iin kresel dzeyde baflka rnekler ve-rebilir misiniz?Kitle letifliminden A ToplumunaBatl, sanayileflmifl toplumlar 20. yzyln ilk yarsnda hiyerarflik, dikey bir rgt-lenmeye anlayflna tank oldu: Fordist retim anlayfl. Model adn Amerikal ifladam Henry Forddan alyor. Ford, otomobil retiminde gelifltirdii retim mode-linde bir otomobile ait paralarn fabrikada bir bant zerinde hareket etmesini n-gryordu. Bandn evresinde bulunan ifliler ve uzmanlar, bant hareket ettikenlerine gelen paralar zerinde sadece kendi grev tanmlarna uygun olan iflle-ri, belirli bir srat ve beceriyle yapmakla sorumluydu. Hzla yaygnlaflan bu yeniretim anlayflnda maliyetleri dflrmek ve retimi hzlandrmak iin byk lek-li, rasyonel ve kitlesel retim biimi benimsendi. Uzun yllar baflarl olan ve ekonomik ve toplumsal etkileri asndan 20. yzy-ln en nemli geliflmeleri arasnda saylan Fordist retim modeli, 1960lara gelindi-inde kriz sinyalleri vermeye bafllad: cret politikalar, sosyal politikalar, ykselmaliyetli altyap zlmesi g ekonomik sorunlara yol at. Bu yllarda Batl top-lumlarda, Daniel Bell gibi nde gelen dflnrlerin ngrlerini hakl karacakbaz geliflmeler yafland: Yaflanan kriz karflsnda hizmet sektrnde alflanlarn sa-ys dzenli olarak artarken tarm, madencilik sektrnn yan sra ikincil endstri-lerde alflanlarn says azalma eilimi gsterdi. Ulus-temelli Fordist retim biimiverimli olmaktan uzaklaflrken yerini dnyann farkl blgelerine yaylan paral veesnek retim modellerine brakyordu. Bylesine karmaflk bir retim srecinin y-1817. nite - MedyaAfladan kreselleflme:Kreselleflme srecindeekonomik ve politik iktidarsahiplerinin karlarkorunurken iktidara uzakbireylerin ve toplumlarnykc etkilere maruzkaldklarn ileri srenler,ulusaflr rgtlenmeleryoluyla afladankreselleflme ad verilentoplumsal hareketleribafllatmfllardr.S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T1Fotoraf 7.8Amerikal sosyologDaniel Bell (1919-2011), 1970liyllarda endstri-sonras toplumadair ok nemligzlemlerdebulunmufl, bilgitoplumu ve atoplumutartflmalarnakaynaklk edeceknitelikte ngrlergelifltirmeyibaflarmfltr. Kaynak: http://www.boston.com/news/local/breaking_news/2011/01/daniel_bell_not.html)netilebilmesi, bilgi ve iletiflim teknolojilerine olan gereksinimi de kanlmaz ola-rak artryordu. Bu yeni toplumsal yap ierisinde retim aralarna sahip sermaye-darlarn iktidar hzla zayflarken bilgi ve enformasyonu kontrol edebilenler (rn.BT uzmanlar, arafltrmaclar, teknokratlar vb.) giderek gleniyordu. 20. yzylda sinema, televizyon, radyo, gazete gibi iletiflim aralarnn, geniflhalk kesimlerine ulaflmay hedefleyen kitlesel iletiflimi ve Frankfurt Okulununelefltirilerini ynelttii kitle kltr anlayflnn flekillendirdii medya sektr, 21.yzyln ilk yllarnda bu yeni toplumsal rgtlenmeye uyum gstermek zorundakald. Kitle iletiflimi modeli, ciddi bir otorite yitimine uruyordu. Bu geliflmenin so-nularn bugn plak gzle izleyebiliyoruz. Her ne kadar televizyon merkez ye-rini koruyor gzkse de zellikle 15-24 yafl arasnda yer alan gen kesimin bilgi-sayar temelli teknolojilerle iletiflimi bafl dndrc bir hzla artyor; televizyon flir-ketleri yeni nesle ulaflabilmek iin onlarn tercih ettii medya ortamlarnda var ol-maya alflyor, dnflyor. Ksaca belirtmek gerekirse geleneksel medya elbetteyok olmuyor ancak yeni teknolojilere uyum gstermek zorunda kalyor. Bu yeniiletiflim ortamn tanmlarken kitle iletiflimi terimini kullanmak, gerek tek ynlbir akfl benimsedii iin gerekse yeni dnyada bireyin etkin roln grmezdengeldii iin, yeterince aklayc gzkmyor. Medyaya adafl elefltirel yaklaflm-lar blmnde deindiimiz zere kitle iletiflimi, genifl halk kesimlerinin ne k-t, retim ve datm politikalarnn bu genifl pazara gre ayarland, yukardanafla yaplanan bir iletiflim modelini betimlerken bugn bireylerin diledikleri gibigeniflletip daraltabildikleri, iletiflim srecine etkin olarak katlabildikleri, lkeleri-nin snrlarna bal kalmadan kresel iletiflime eklemlenebildikleri, medyann yal-nzca tketicisi deil, reticisi de olabildikleri bir iletiflim ortamndan sz ediyoruz. A toplumu kavramnn, tpk kitle toplumu, kitle kltr, kitle iletiflimi, bilgi toplumu, t-ketim toplumu ya da web toplumu kavramlar gibi olduka tartflmal bir kavram olduu-nu ve yaflanacak yeni dnflmlerin ardndan yerini farkl kavramlara brakaca gerei-ni aklmzda tutmalyz. flte bu dnflmler, bir yandan sanayi sonras toplumlarn temel zellikleri ara-snda saylrken bir yandan da 1970li yllarda bilgi toplumu ya da enformasyon182 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarFotoraf 7.9nl ngilizynetmen vekomedyen CharlesSpencer Chaplin(bilinen adyla,Charlie Chaplin),Modern Zamanlar(1936) filminde,bireyin kapitalistretim sistemindebir makinenindeersiz birparasnadnflmnalayc bir tondaelefltirir. Kaynak: http://modcool.com/watson-jeopardy-and-11-other-man-vs-machine-battles-of-epic-proportions/ S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E Ttoplumu olarak adlandrlacak olan dnflmn ayak sesleri olarak kabul edildi.Bir bakma sanayi-sonras toplum kavram, bilgisayar teknolojisi ve dier ileriteknolojilerin dnfltrc gcne vurgu yapan yeni parametrelerle yeniden ta-nmlanyordu. Bu adan bakldnda ekonomik etkinliklerin enformasyon/bilgiakflna sk skya bal olduu ilk toplumsal yaplanmann da sanayi sonras top-lumlar olduunu gryoruz. Dolaysyla sanayi-sonras topluma atfedilen pek okniteliin, byk lde bilgi/enformasyon toplumuna ve a toplumuna da miraskaldn ileri srebiliriz. A toplumunun kurulufluna nclk eden ve ok saydaarafltrmac tarafndan bilgi/enformasyon a olarak adlandrlan bu dnemin ar-kasnda 1950li yllarda mikro-elektronik alannda yaflanan devrim niteliindeki ge-liflmeler yatyor. lk kez Amerika Birleflik Devletlerinde Silikon Vadisinde ortayakan geliflmeler, bilgi ve iletiflim teknolojilerini yapsal olarak dnfltrd ve hz-la dnyann kalann etkisi altna ald. Bylece kapitalist retim iliflkilerinde enformasyonun ve enformasyon teknolo-jilerinin yaflamsal nem kazand, bilgisel (enformasyonel), kresel ve alarla bir-birine bal yeni bir toplumsal yap grnr hle geldi. Enformasyonun yine birbaflka enformasyonla retildii bu dnflml retim ortamnda somut olarak do-kunamadmz ama piyasada deiflim deeri taflyan bu ekonomik rn, bir bafl-ka ifadeyle enformasyonu kullanma, depolama, iflleme ve yayma teknolojileri deekonominin ekici gcn oluflturuyor. Enformasyon odakl bu ekonomik yapdafarkl birimler, farkl corafyalarda efl gdml alflabilir hle geldi. Hiyerarflik ya-planma yerini, esnek, paral, yatay bir rgtlenme modeline brakt. Kimi kuram-clar tarafndan kapitalizmin bu yeni aflamas, yksek teknolojiye olan bamllnedeniyle teknokapitalizm olarak adlandrld.Bylesine karmaflk bir rgtlenme-nin kmeden ayakta kalabilmesi iin, daha esnek, belirsizlikleri en aza indirebi-len, retilen bir rne pazar bulmak yerine var olan pazarn taleplerine gre re-timi benimseyen, kresel ve efl zamanl iletiflimi mmkn klan ok merkezli, okdml bir iletiflim modeli gerekiyordu. retim/tketim iliflkilerini dnfltren buyeni rgtlenme biimi, bireysel, toplumsal, yerel, kresel iliflkilerin bir arada bu-lunduu a toplumunun da temel mimari zelliini oluflturuyor. Nilfer Timisi, Yeni letiflim Teknolojileri ve Demokrasi (Dost, 2003) kitabnda yenimedyann demokratik katlm srelerindeki yansmalarn ayrntl biimde irdeliyor.Nurcan Trenlinin Yeni Medya, Yeni letiflim Ortam (Bilim ve Sanat, 2005) kitabnda dageleneksel iletiflim aralarndan, yeni medyaya geiflin arka plann ve haber medyasnayansmalarn bulabilirsiniz. Etkileflimli MedyaAnmsayacanz zere bu blmn giriflinde medyann ifllevi sadece bir nokta-dan dierine aktarlan ieriklerle mi snrldr? sorusunu yneltmifl, hemen ardn-dan da bu ieriklerin bireyin toplumsal iliflkilerine ne tr katklarda bulunduu so-rusunu sormufltuk. Metin boyunca yeri geldike bu sorulara yant vermeye alfltk.flte bu blmde ele alacamz etkileflimli medya kavram, her iki soruyu da ay-n anda kesen bir noktada duruyor. Amaya alflalm: Etkileflimlilik (interacti-vity), dijital alarn ve yeni iletiflim teknolojilerinin ieriini ve snrlarn yenidentanmlad, son derece nemli toplumsal yansmalar olan ve a toplumu tartflma-larnda ne kan kavramlar arasndadr. Dijital temelli teknolojilerden, hatta dahada snrlayarak syleyelim, nternetden nce gerek anlamda etkileflimli medyakategorisinde saylabilecek tek iletiflim arac telefondur. Uzak mesafelerdeki birey-1837. nite - MedyaS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E Tleri efl zamanl olarak ayn iletiflim ortamnda buluflturabilme nitelii sayesinde te-lefon, iletiflim tarihi ierisinde zel bir konuma sahiptir. Bugn etkileflimli medyakavramn nternet ve dier dijital teknolojilerin salad olanaklar asndan d-flndmzde, geleneksel telefonlarn salad etkileflimin son derece dar vesnrl kaldn gryoruz. ok gerilere gitmemize gerek yok: 1980li yllara admattmz dnemde telefon, kendi tarihi ierisinde nemli aflamalar kat etmifl, birpostane ya da santral yardm olmadan da ulaflabileceimiz hane ii bir teknoloji-ye evrilmiflti. Yine de ayn yllarda Trkiyede milletleraras bir telefon grflme-si yapabilmek iin bir santral numarasn evirmeniz, uzun bir bekleyiflin ardndanbir santral memuruna balanabilmeniz, aramak istediiniz numaray sylediktensonra telefonunuzu kapatmanz, sizden nce numara yazdranlarn konuflmalarnbitirmelerini sabrla bekledikten sonra da ayn santral memurunun sizi arayaca omutlu ann bir an nce gelmesini dilemeniz gerekiyordu. Bugn birka saniyedegereklefltirebildiiniz bu basit etkileflimli iletiflim hizmeti, bu denli karmaflk vepahal olunca baflka lkelerde yaflayanlar tandklarmz aramak da ancak zelgnlerde katlanlabilecek bir zahmete dnflyordu. Dolaysyla bireyler arasndaetkileflim dilediiniz her an gereklefltirebileceiniz bir iletiflim etkinlii olmaktanolduka uzakt.Bugn, telefon sayesinde ilk kez tanfltmz etkileflimli iletiflim, nternet ve di-jital teknolojiler sayesinde yeni bir ilkle daha tanflt: Etkileflimli kitlesel iletiflim.Farkl corafyalardan saysz bireyin ayn ierikle buluflmasn ve geribildirimdebulunabilmelerini salayan bu yeni iletiflim ortam, pek ok etkileflimli iletiflim ara-cnn bir arada ayn a ierisinde uyumlu biimde alflabilmesiyle mmkndr. Et-kileflimin snrlarn yeniden tanmlayan ve daha nce bir benzeriyle karfllaflmad-mz bu yeni iletiflim ortam, bireysel ve toplumsal iletiflimin snrlarnn da geir-genleflmesi, hatta giderek alaflmas anlamna geliyordu. Birey, bir iletiflim arac-nn dmesine basarak kendisine sunulan ierii tketmek zorunda olmaktan t-myle kurtuluyor; zamann, ieriini ve skln kendisinin setii, iletiflime ge-mek istedii kitlenin byklne kendisinin karar verebildii bir iletiflim ortamy-la tanflmfl oluyordu. Bu iletiflim ortam bireysel olduu lde kitlesel de olabili-yordu. Video oyunlarndan e-forumlara, sohbet odalarndan haber sitelerine, blog-lara ve finansal etkinliklere kadar etkileflimin geniflleyen snrlar, geleneksel yayn-cln kalplarn da zorlad: zleyicisine farkl kanallarda, farkl zaman dilimlerin-de genifl bir ierik yelpazesi sunan ve tketmek istedii ierii diledii gibi see-bilme olana veren televizyon yaynclna da byle bir srecin sonunda ulaflld(Hodkinson, 2011).Yaknsama KltrA toplumunun niteliklerini anlamaya alflrken teknolojinin ekonomik, toplum-sal ve kltrel yap zerindeki dnfltrc etkisine odaklanmann kanlmaz ol-duunu belirtmifltik. Bu etkileri tanmlarken deinmemiz gereken kavramlardanbiri de yaknsamadr. Farkl teknolojilerin birbirleriyle uyumlu alflabilmelerineolanak tanyan dijital ve elektronik teknolojiler, teknolojik yaknsama ad verilenolguyu yaratyor. Ancak tahmin edilecei gibi yaknsama, yalnzca teknolojik bo-yutla snrl bir olgu deil. Uzun yllar farkl yasal dzenlemelere bal olarak al-flan medya organlarnn ve telekomnikasyon endstrilerinin bu yeni birliktelieuyum gsterebilmeleri iin, hkmetlerin ve dzenleyici kurulufllarn da ortakadm atmalar zorunlu hle geldi. Baflka ABD olmak zere ok sayda geliflmifl l-kede telekomnikasyon endstrisi, 1980lerde bafllayan ve 1990l yllarda hzlanan184 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlarok sayda deiflime tank oldu. Bu geliflmelere uyum salayabilmek ve rekabetibir iletiflim ortam yaratabilmek amacyla 1996 ylnda Amerika Birleflik Devletleri,1998 ylnda ise Avrupa Birlii, birer Telekomnikasyon Yasasn yrrle koy-dular. Bu sre sonunda medyada sahiplik yaplarn yeniden dzenleyen, telekom-nikasyon alannda yaygn olan devlet tekelini ortadan kaldran, bu alanda faaliyetgsteren endstrilerin yerel-ulusal-kresel dzeydeki zorlu rekabet ortamndaayakta kalabilmelerini salayan, merkeziyeti brokrasinin snrland bir dizi ya-sal deifliklik gereklefltirildi. Dzenleyici yaknsama (regulatory convergence) adverilen olgu, nternet gibi medya, bilgi ifllem ve telekomnikasyon alanlar arasn-daki geleneksel snrlarn siliklefltii yeni medya ortamn dzenleyen, iletiflim vetelekomnikasyon endstrisini bir arada ele alan bir anlayfla dayanyor ve yeni ge-liflmelere bal olarak kendini ayn hzla yeniliyor. Bu konuda ok sayda rnek verilebilir: Sz gelimi bir medya ieriinin (bu birvideo, ses kayd ya da bir metin olabilir) retildikten sonra ok farkl iletiflim ara-larnda dolaflma girebilmesine olanak salayan teknolojik geliflmeler, bu ieriireten, datmn gereklefltiren ve tketen kiflilerin yasal dzenlemeler ereve-sinde yeniden tanmlanmasn da gerekli klyor. Ancak nternet gibi tketicinin ay-n zamanda retici rol de stlenebildii, saysz bilgi akflnn dnyann her yerin-de ayn anda gereklefltii, bilgi paylaflm yntemlerinin snrsz boyutlara ulafltyeni ve etkileflimli bir medya ortam, hak temelli baz konular (telif hakk, vb.) da-ha da karmaflk hle getirebiliyor. zel ve kamusal alan arasndaki snrlarn silik-lefltii bu dijital dnyada mahremiyetin, gizliliin, suun ve sulunun tanmlarnda yeniden yapmamz gerekebiliyor. Yan sra Linux benzeri kolektif olarak reti-len, ak kodlu bilgisayar yazlmlarnn ya da Wikipedia gibi ortaklafla bir emekleyaratlan ortamlarn nasl dzenlenecei sorular yeni yantlar bekliyor.1857. nite - Medyafiekil 7.1Pek ok iletiflimaracnnbirbirlerine uyumlubiimdealflabilmesi,yaknsamakltrnn detemelinioluflturuyor. Kaynak: http://www.flickr.com/ photos/pforret/152500052/ Eriflim: 4 Temmuz 2011)Sosyal Alar, Sanal Cemaatler90l yllardan bugne bireylerin, toplumlarn ve kurumlarn yeni medyayla iliflki-leri kestirilemez lde geliflti. Facebook, Twitter, Friendfeed gibi sosyal paylaflmsiteleri, kurulduklar yllarda snrl sayda yeye hizmet verirken 2011 ylna gelin-diinde yalnzca Facebooka ye olan aktif kullanclarn says 750 milyona ulaflt(Facebook, 2011). Bu devasa topluluun yelerinin kifli baflna ortalama 130 site-arkadaflna sahip olduunu ve site zerinde harcanan zamann ayda toplam 700milyar dakikaya erifltiini de anmsatalm. Byle bir dnemde kk, byk flirket-lerden brokrasinin en st kademelerine kadar pek ok kurum ve kifli, hedef kit-lelerine bu siteler zerinden ulaflyor, ayn a zerinde bulunan dier yeler tara-fndan takip ediliyor. Yakn dnemde yaflanan bu geliflmeler, kitlesel olduu lde bireysel olabi-len bir iletiflimi ne karrken cemaatleflme-bireyselleflme ve gerek dnya-sa-nal dnya gibi karfltlklarn geerliliklerini de sorgulanr hle getirdi. Yz yzeiletiflimin ve fiziksel yaknln belirleyici olduu ve Tnniesin Gemeinschaft ola-rak kavramsallafltrd cemaat ideali karflsnda (Day, 2006), Andersonn (1991)hayali cemaatler kavramn anmsatan, yelerinin ou yz yze iletiflim kurma-yan ama birbirlerinin varlklarndan haberdar olan, daha ok tahayyle dayal diji-tal topluluklar olufluyordu. Bu sosyal alarn yeleri, a toplumunun kurucu zne-leri hline geliyordu.ngilizce virtual community kavramnn karfll olarak kullanlagelen sanal cemaattanmlamas, ilk bakflta farazi, sadece zihinde var olan cemaatler anlamlarn akla ge-tirse de bu yeni cemaat modelinin bireysel ve sosyal yaflamdaki algsal, duygusal ve maddiuzantlar sanal olamayacak kadar sahicidir. Howard Rheingoldun ilk kez 1993 ylnda kulland sanal cemaatler (virtualcommunities) kavram, bir yandan cemaat kavramnn doasna yakn zelliklerbarndrrken bir yandan da kavramn geleneksel tanmlarndan uzaklaflan bir top-luluk modelinin domakta olduunun iflaretlerini veriyordu. Yazar, kendi gzlem-lerinden yola karak bu yeni cemaatleflme modelinin arkasnda adafl toplumlar-186 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TFotoraf 7.10Sosyal medyatartflmalarndasklkla rnekgsterilen Facebookgirifliminin ortayakfl yksnkonu edinenSosyal A filmi(ynetmen DavidFincher), yenicemaat yaplarnnoluflumu vemimarisi hakkndafikir veriyor.Kaynak:http://thefilmnest.com/wp-content/uploads/2010/10/alg_social-network_2.jpg, soneriflim tarihi: 24 Austos 2011 )da bireyin yitirmeye bafllad cemaat ruhuna duyulan aln bulunduunu ilerisryordu. Reingolda gre bu ruh, alflverifl merkezlerinin, ayakst yemek zincir-lerinin, birey-merkezli adafl kent yaflamnn ve dnflen kamusal meknn dayat-malar karflsnda yok olmaya yz tutmufltur. flte bireyleri birbirlerine yaknlaflt-ran, bir bakma sosyal bir tutkal ifllevi stlenen, daha gvenilir, daha snrlar bellibir toplumsal modelin etkinliini yitirdii bir dnemde nternet temelli teknoloji-ler, a toplumunun zn oluflturan yeni bir cemaat modeli nermektedir. Sanal cemaat kavramna olumlu yaklaflanlara gre nternet zerinden kurulancemaatler, dflardaki/gerek dnyada zlmekte olan informal iliflkilerin yerinialmaya adaydr; bireyler sohbet odalar, bloglar, e-forumlar, e-gruplar vb. yoluylagiderek zayflayan birliktelik ve cemaat ruhunu yeniden glendirebilecekleri birortam yaratmaktadr. Sanal olmakla elefltirilen cemaatler dorudan bireylerin kifli-sel seimleriyle olufltuu iin geleneksel cemaat yapsna gre daha gerek ve sa-hicidir (Miller, 2011: 190-192). Sanal cemaatler kavramna olumlu yaklaflanlarn grfllerinden yola karak evrimiialar bireyi gerek dnyadan yaltyor grfl hakknda ne sylenebilir? Kavrama elefltirel ve mesafeli yaklaflan arafltrmaclar iinse durum oldukafarkldr. evrimii topluluklar sz konusu olduunda sklkla anlan ve yceltilenbireysel seme zgrl, yerellikte soyutlanma, skfltrlmfl bir zaman veuzamda iletiflim hlinde olma gibi nitelikler, aslnda byk lde bireyselleflme-den ve tketim kltrnden beslenen adafl kreselleflme srecinin ve kapitaliz-min vazgeilmez unsurlardr. Birey; belirli kurallarla iflleyen, belirli snrlara ve de-erlere sayg duyulmasn ve atflmadan kanlmasn gerektiren bir yerelliktenkoparken, aslnda kk bir aznlk tarafndan iflletilen, birliktelik ilkesi geici vezayf bir cemaati semektedir. Ayrca sanal cemaatleri olumlarken dile getirilen z-grleflim potansiyeli, sosyal medyaya ve arkasndaki ekonomi-politik mekanizma-lara (Adakl, 2011: 39) gn getike daha da baml hle geldiimiz gereini gr-mezden gelmektedir. 1877. nite - MedyaS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T2fiekil 7.2Bu bir ktphanetatlm... WorldWide Webin bir treski srm.Kaynak: http://webucation1.blogspot.com/2007/09/where-do-students-obtain-their-support.html188 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarGnmzn nemli toplumsal kurumlarndanbiri olan medyann nasl ele alnmas gerektii-ni aklamak.Medya, etimolojik anlam itibaryla birbirleriyleiletiflimi olmayan, iletiflim kuramayan iki noktaya da dzlem arasnda iletiflimi salayan aralarakarfllk gelir. Bu kavramn yerine nceleri kitleiletiflim aralar kavram kullanlsa da son d-nemde medya terimi yaygn olarak kullanlmak-tadr. Toplumsal iletiflim artk byk lde buamala gelifltirilmifl ileri teknoloji rn aralarlagereklefltiinden bu tartflmada medya oun-lukla kitle medyas yani kitlesel dzeyde erifli-me ve/veya etkileflime olanak salayan aralarve ortamlar olarak dflnlmelidir. letiflim tek-nolojilerinden sz ederken sadece birtakm tek-nik aralar akla gelmemelidir. Teknoloji, onlarortaya karan bilgi, retim, deerler balamnntmne karfllk geldii lde ideolojik bir ol-gudur. Bu balamda iletiflim de ncelikle teknikdeil, kltrel ve politik bir olgudur. Bununlabirlikte kuramsal bir bakflla medyay anlamakiin medyann hitap ettii izlerkitle hitap eder-ken aktard ierik ve sz konusu ierii nem-li lde reten kurumsal yap birlikte deerlen-dirilmelidir. Medya arafltrmalarnn tarihsel olarak nasl d-nemsellefltirdiini saptamak ve medya sosyoloji-sindeki egemen paradigmay tartflmak.Medya arafltrmalarnn ortaya kt 20. yzylnbafllarndan 1940a kadar sregelen ilk dneme,medya organlarnn ok gl propaganda ku-rumlar olduklar ve insanlarn beynini ykadkla-rna dair grfl damgasn vurdu. Medya arafltr-malarnn, 1940-60lar dnemini kapsayan ikincievresinde Batl toplumlarda totaliter tehlikeninbertaraf olmas ve kitle toplumu paradigmasnnnemini yitirmesiyle ok gl medya anlayflyerine medyann snrl bir etkisi olduu gr-fl hkim oldu. Propagandann incelenmesindenvazgeen ve flrnga modelini geersiz klmayhedefleyen egemen paradigma, sadece kampan-ya tr mesajlara odaklanarak, reklam ya da se-im kampanyalar gzlemlenebilir davranfllardallebilir etki yaratmad lde medyann et-kisinin ok snrl olduunu ileri srdr . o-unlukla medya endstrileri ya da hkmetleradna gereklefltirilen profesyonel arafltrmalardaseim ve reklam kampanyalarnn etkisi lld.Bu kurumlarn ynetsel amalar iin anlaml ola-bilecek ve bir kullanm deeri olabilecek bu ba-kfl asnn medyann toplumsal anlamna dairsosyolojik bir deerlendirmeye katks ise snrloldu.adafl elefltirel yaklaflmlarn medyay nasl elealdn analiz etmek.Frankfurt Okulu kuramclarna gre medya, biri-lerinin maniplasyonu ya da teknolojinin ken-dinden menkul gc sonucu bireyleri etkilemesisorunu deil, sitemin iflleyiflinin tam da kendisiy-di. Bu okulun kurucular medyay, basite birara olarak deil, bafll baflna bir kltrel biimolarak deerlendirdi. Althusser, ekonomik belir-lenimci bir yorumdan uzaklaflarak medyann be-lirli egemen grflleri nasl yeniden rettii soru-suna younlaflan nemli kuramclar arasndadr.Gramscinin hegemonya kuram ise zellikle Kl-trel alflmalar okulunun medya analizinde mer-kez nemdedir. deolojinin yeniden retimindemedyann oynad roln anlafllmasna yneliknemli bir dier kuramc da Barthesdr. Kltrelalflmalar okuluna gre ise medya anlamn top-lumsal inflas srecinde aktif bir rol oynar ve ege-men sylemler iinde dnyay snflandrmakgibi nemli bir ideolojik/hegemonik ifllevi yeri-ne getirir. Feminist yaklaflmlar, medyada kadn-larn eksik ve/veya sorunlu temsil edil biim-lerini ortaya kartr. Baflta Baudrillard olmak ze-re post-modern kuramclar ise medyann im-ge/gsterge ve gereklik arasndaki fark siliklefl-tirdiini vurgular.Medyaya ekonomi-politik yaklaflmlar ve dijitaluurum tartflmasn zetlemek.Medya kurulufllarnn kapitalist piyasa koflulla-rnda faaliyet gstermesi, byk sermayenin ml-kiyetinde olmas ve medya endstrisindeki te-kelleflme eilimi tarihsel olarak ekonomi politikyaklaflmlarn zerinde durduu konulardr. Kla-sik ekonomi-politik yaklaflmlara gre medyannmlkiyetine sahip olanlar medya ve medya ie-rikleri zerinde dorudan bir kontrole sahiptir.Medya endstrilerinde grlen tekelleflme ve de-netimin younlaflmasna odaklanan elefltirel eko-zet1NA M A 2NA M A 3NA M A 4NA M A 1897. nite - Medyanomi politik yaklaflm, genel olarak medyannmlkiyet yaps ve/veya kapitalist dinamikler ilesorunsallafltrlarak analiz edilmesi gerektiinivurgular. Elefltirel ekonomi politik yaklaflmn ge-leneksel medyaya iliflkin dile getirdii kayglar,yeni medyann yerkre zerinde beklenmedikbir hzla yaylmasyla birlikte bu teknolojiler iinde geerli olmufltur. 1990larn sonunda ABDdehazrlanan Adan Dflmek bafllkl rapor, top-lumun farkl kesimleri arasnda bir uurum olufl-maya baflladna dikkat ekerek, sorun ilk kezdijital uurum ya da dijital blnme olarak ta-nmlanmfltr.Medya-kreselleflme iliflkisini deerlendirmek vekreselleflme srecinde ortaya kan a toplu-mu kavramn tanmlayarak yapsal zellikleri-ni aklamak.Kreselleflmeyi oluflturan en belirleyici dinamik,sermayenin dnya zerinde ulusal snrlar afla-rak olaanst akflkanlk kazanmas ve bylecednyay bir ortak pazar hline getirmesi ise birdier nemli dinamik de tm dnyay kuflatanyeni enformasyon ve iletiflim teknolojilerinin k-resel imgelerin, gstergelerin taflycln yap-masdr. Kreselleflme srecinin geldii son top-lumsal dnflm betimlemek iin kullanlan atoplumu, bilgi ve iletiflim teknolojilerinde yafla-nan geliflmelerin ileri kapitalist toplumlarn top-lumsal rgtlenme biimleri zerindeki yansma-larn betimlemek amacyla kullanlan bir kav-ramdr. Daha nce var olan toplumsal modeller-den radikal biimde ayrlan bu yeni toplum yap-s, bireylerin, kurumlarn ve toplumlarn alarlabirbirlerine bal olduklar, yatay bir rgtlenmemodeline dayanr. A toplumunun aktrleri sos-yal, kltrel ya da ekonomik etkinliklerini fizik-sel uzaklklarn geerli olmad bir uzamda ger-eklefltirmekte; alflma koflullar kresel dzey-de deiflirken esnek emek ve esnek istihdam re-jimleri yaygnlaflmaktadr. A toplumu, saladsaysz zgrln yan sra karfllkl bamll-n ve gzetimin de yolunu amaktadr.Kitle toplumundan a toplumuna geiflin tarih-sel temellerini saptamak ve a toplumunun tek-nolojik, ekonomik, toplumsal niteliklerini tanm-lamak.retimde uzmanlaflmay, rasyonelleflmeyi, stan-dartlaflmay, byk lekli kitlesel retimi ve kit-lesel tketimi benimseyen bu retim modeli,1960lara gelindiinde cret politikalarnda vesosyal politikalarda ortaya kan sorunlar nede-niyle kriz belirtileri gsterdi. Fordist retimin ulusmerkezli retim stratejisi, yerini retimin dnya-nn farkl blgelerine yayld, paral ve esnekbir modele brakt. Bu srete kitle toplumu vekitle kltrnn yerini ise bireyselleflmifl, dahaparal bir toplum yaps ald. Kitle iletiflim mo-deli, yeni medyann giderek artan arl karfl-snda otorite yitimine urad. A toplumuna atfe-dilen zelliklerin nemli bir blm bilgi toplu-mundan miras kalmfltr. Kapitalist retim iliflkile-rinin flekillendirdii ve bilgisel ekonominin mer-kez rol oynad a toplumu, kresel ve alarlabirbirine bal yeni bir toplumsal yap zerindekurulur. Bilginin yine bilgiyle retildii bu enfor-masyonel/bilgisel retim ortamnda ekonomikbir deer olarak bilginin kullanm, depolamas,ifllenmesi ve datm, ekonominin de temelinioluflturdu. Farkl corafyalarda ve efl gdmlalflmann ne kt, paral ve yatay bir rgt-lenme modelinin geerli olduu bu kapitalist mo-del, kimi kuramclar tarafndan yksek teknoloji-ye olan bamll nedeniyle teknokapitalizmolarak adlandrld. Bu srete yeni iletiflim tek-nolojileri, sosyalleflme biimleri zerinde etkiliolurken toplumun zerine kurulduu rgtselyap bir an zelliklerini taflmaya bafllad. Baflta nternet olmak zere yeni medyann vesosyal medyann potansiyelini deerlendirmekve a toplumunda deiflen cemaat yaplarn vesanal cemaatler kavramn karfllafltrmal ola-rak aklamak.nternet temelli teknolojiler, toplumlarn yafla-mnda geri evrilemez bir dnflme neden olur-ken, cemaat yaplarn da radikal olarak deifltir-di. Temelde kullanclarn kiflisel seimlerinin be-lirleyici olduu dijital iletiflim ortam, yerel zel-likler gsteren ve yz yze iletiflime dayanan ge-leneksel cemaat yapsnn zayflamasna nedenoldu. Yerine, medya dolaymyla kurulan, kreselzellikler taflyan ve geleneklerden uzak sanal ce-maatler g kazanmaya bafllad. Kimi arafltrmac-lar sanal cemaatlerin zlmekte olan informaliliflkilerin yerini aldn ve zayflayan cemaat ru-hunu bylece glendiini ileri srerken elefltirelyaklaflanlar, bu yeni cemaat yapsnn znde ka-pitalist sisteme hizmet ettiini, uzlaflmac toplum-sal deerlerde gerilemeye ve politik kutuplaflma-ya neden olduunu savunmaktadr. 5NA M A 6NA M A 7NA M A 190 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlar1. Kullanclarn bir a/ site iinde btn dier kullan-clarna ak bir profil oluflturmalarn ve ayn a/siteierisinde iletiflim iinde olduklar dier kullanc profil-lerini karfllkl etkileflim iinde takip etmelerini sala-yan web tabanl servisleri ne ad verilir?a. Blog b. Wikipedic. Sosyal a d. Hayali cemaat e. Yeni medya2. nsanlarn medyay farkl amalarla kullandn ilerisren yaklaflm afladakilerden hangisidir?a. Snrl etkiler yaklaflm b. Kullanmlar ve Doyumlar yaklaflm c. Gl etkiler yaklaflm d. Propaganda analizi e. A toplumu3. Afladakilerden hangisi Frankfurt Okulu kuramc-lardan biri deildir?a. Adorno b. Horkheimer c. Marcuse d. Hall e. Lowenthal 4. Afladakilerden hangisi Propaganda Modelinin birtemsilcisidir?a. Golding b. Chomsky c. Hall d. Murdock e. Merton5. nternete eriflim ve kullanmda toplumun farkl ke-simleri arasnda bir uuruma iflarete eden kavram afla-dakilerden hangisidir?a. Tabakalaflma b. Snf atflmas c. Snf fark d. Netsizlik e. Dijital uurum6. A toplumunu ilk kez kavramsallafltran sosyologafladakilerden hangisidir?a. Bell b. Miller c. Castells d. Hardt e. Negri7. Yeni bilgi ve iletiflim teknolojilerinin, bireylerin sos-yalleflme srecinin her aflamasnda nemli hle geldii,bireylerin, kurumlarn ve toplumlarn yatay bir rgt-lenmeyle birbirlerine bal olduklar toplum yaps afla-dakilerden hangisidir?a. Endstri-sonras toplum b. A toplumu c. Modern toplum d. Kitle toplumu e. Kapitalist toplum8. Yeni medya ortamnn gerektirdii yasal ereveninhazrlanabilmesi amacyla, iletiflim ve telekomnikas-yon endstrisinin bir arada ele alnd dzenlemelerene ad verilir?a. Teknolojik yaknsamab. Dzenleyici yaknsamac. erme-dfllamad. Yaknsama kltre. Teknokapitalizm9. Afladakiler kavramlardan hangisi, iletiflim teknolo-jilerine eriflimde rk, snf, eitim, toplumsal cinsiyet,yafl ve gelir durumu gibi farkllklara bal olarak karfl-lafllan eflitsizlikleri tanmlamak iin kullanlmaktadr?a. Teknokapitalizmb. Afladan kreselleflmec. Dijital uurum d. Demokratik uurume. Teknolojik yaknsama10. Bireylerin yeni medya ve sosyal alar yoluyla ileti-flime getikleri, fiziksel uzakln nemini yitirdii, kifli-sel seimlerin belirleyici olduu ve k-yerel kimliklerinne kt cemaat yaplanmasna ne ad verilir?a. Hayali cemaatler b. letiflim toplumu c. A toplumu d. Sosyal medya e. Sanal cemaatlerKendimizi Snayalm1917. nite - MedyaTarihsel bir eilim olarak, Enformasyon anda bas-kn olan ifllevler, sreler giderek alar etrafnda rgt-lenmektedir. Alar toplumlarmzn yeni sosyal morfo-lojisini oluflturur; alar oluflturma mantnn yaylmasda retim, deneyim, iktidar ve kltr srelerindeki ifl-leyifli, sonular ciddi biimde deifltirir. Toplumsal r-gtlenmenin a biiminde olmas, baflka zamanlarda,baflka uzamlarda gerekleflmifl olsa da, yeni teknolojikparadigma, toplumsal yapnn tamamna yaylmas iingerekli maddi zemini de salar. Ayrca bu alar olufltur-ma mantnn, alar zerinde ifade edilen zgl top-lumsal karlardan daha yksek dzeyde bir toplumsalbelirleyicilii olduunu savunuyorum: Akfllarn iktida-r, iktidarn akfllarnn nne geer. Ada yer almak yada almamak, her an karflsndaki dinamikleri, toplu-mumuzda baskn olmann ve deiflimin bafllca kaynak-lardr: Bu yzden de a toplumu dememiz yerinde olurbu topluma; sosyal morfolojinin sosyal eyleme stnolmasnn damgasn vurduu bir toplumdur bu (2008:621).A, birbiriyle balantl dmler dizisidir. Dm birbklmn kendi kendini kestii noktadr. Daha akkonuflacak olursak, dmn ne olduu, hangi somutalardan bahsettiimize baldr. Kresel finansal akfl-lar anda dmler, menkul kymetler piyasasdr. Av-rupa Birliini yneten siyasi ada ise lkelerin banka-lar konseyleri ve Avrupa komisyonu yeleridir. Dnyaapnda ekonomilere, toplumlara, devletlere nfuz edenuyuflturucu kaakl anda, koka ve haflhafl labora-tuvarlar, gizli laboratuvarlar, gizli havaalanlar, sokaketeleri, para aklayan finansal kurumlardr. Enformas-yon anda kltrel ifadenin, kamuoyunun kklerin-de yer alan yeni medyann kresel anda ise bu d-mler, televizyon sistemleri, elence stdyolar, bilgi-sayar grafii ortamlar, haber ekipleri, sinyaller reten,gnderen, alan seyyar aygtlardr. Alarn tanmladtopoloji, iki nokta (ya da sosyal konum) arasndakiuzakln (ya da etkileflim younluu ve frekansnn)bu iki noktann ayn adaki dmler olmas hlinde,ayn ada bulunmayan iki nokta arasndaki uzakla k-yasla daha ksa olmasn (ya da daha sk ya da daha yo-un) belirler. Dier yandan belli bir a iinde dm-ler arasndaki akfllarda bir mesafe yoktur ya da aynmesafe korunmaz. Dolaysyla belli bir a iinde d-mler arasndaki akfllar arasnda bir mesafe yoktur yada ayn mesafe korunmaz. Dolaysyla belli bir nokta-nn ya da konumun mesafesi (fiziksel, sosyal, ekono-mik, siyasi, kltrel) sfr ile (ayn adaki herhangi birdm iin) sonsuz (an dflndaki btn noktalar iin)arasnda deiflir. Alarn kapsamas/dfllamas, alar ara-sndaki iliflkilerin flk hznda iflleyen enformasyon tek-nolojilerine dayal mimarisi, toplumlarmzda basknolan ifllevleri ve sreleri yaplandrr.Alar, snrsz biimde geniflleyebilen, a erevesindeiletiflim kurabilmeleri, akas ayn iletiflim kurallarn(rnein deerler ya da performans hedefleri) paylafl-malar hlinde yeni dmlerle btnleflen ak yap-lardr. Aa dayal bir toplumsal yap, dengesini boz-makszn yeniliklere gidebilecek, son derece dinamik,ak bir sistemdir. Alar, yenilie, kreselleflmeye, mer-kezsiz younlaflmaya dayal bir kapitalist ekonomi iin;esneklik ve uyarlanabilirlie dayal ifl, ifliler ve flirket-ler iin; sonu gelmez bir ykm ve yeniden yaplanmakltr iin; yeni deerlerin, kamunun ruh halinin ann-da ifllenmesine ayarlanmfl bir politika iin; uzamn ye-niden edilmesini, zamann bertaraf edilmesini amala-yan bir toplumsal rgtlenme iin ok uygun aralar-dr. Ancak an morfolojisi, ayn zamanda, iktidar iliflki-lerinin anlaml bir biimde yeniden rgtlenmesinin dekaynanda yer alr. Alar birbirine balayan makaslar(rnein siyasi sonular etkileyen medya imparator-luklarn kontrol altna alan finansal akfllar gibi), ayrca-lkl iktidar aygtlardr. Dolaysyla makaslar da iktidarsahipleridir. Alar ok olduundan, alar arasndaki iiflleyifl kurallar ile makaslar, toplumlarn flekillendiril-mesinin, ynlendirilmesinin bafllca kaynaklar hlinegelmifllerdir. Toplumsal evrim ile enformasyon tekno-lojilerinin uyumlu hle gelmesi, sosyal yap erevesin-deki etkinliklerin geeklefltirilmesi iin somut bir zeminhazrlanmfltr. Alar hlindeki bu somut zemin, baskntoplumsal srelere damgasn vurur, bylece toplum-sal yapnn kendisini flekillendirir.Kaynak: Manuel Castells, A toplumunun Ykselifli En-formasyon a: Ekonomi, Toplum ve Kltr. stanbulBilgi niversitesi Yaynlar: stanbul, (2008), s. 621-23. Okuma Paras192 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlar1. c Yantnz yanlfl ise, Girifl: nemli Bir Toplum-sal Kurum Olarak Medya konusunu yenidengzden geiriniz.2. b Yantnz yanlfl ise, Medya Arafltrmalarnn Ta-rihesi ve lk Kuramsal Yaklaflmlar konusunuyeniden gzden geiriniz.3. d Yantnz yanlfl ise, Medyaya adafl ElefltirelYaklaflmlar konusunu yeniden gzden geiriniz.4. b Yantnz yanlfl ise, Medyann Ekonomi-Politi-i ve Ekonomi-Politik Yaklaflm(lar) konusunuyeniden gzden geiriniz.5. e Yantnz yanlfl ise, letiflimin Yeni Snrlar:Dijital Uurumlar, Blnmeler konusunu yeni-den gzden geiriniz.6. c Yantnz yanlfl ise A Toplumu Kavramna Ge-nel Bakfl konusunu yeniden gzden geiriniz. 7. b Yantnz yanlfl ise A Toplumunun Mimarisikonusunu yeniden gzden geiriniz.8. b Yantnz yanlfl ise Yaknsama konusunu ye-niden gzden geiriniz. 9. c Yantnz yanlfl ise letiflimin Yeni Snrlarkonusunu yeniden gzden geiriniz.10. e Yantnz yanlfl ise A Toplumunun Aktrlerikonusunu yeniden gzden geiriniz.Sra Sizde 1 Ekonomik ve politik iktidarlarn kreselleflme srecin-de uyguladklar yaylmac politikalar karflsnda eleflti-rel bir tutum sergilenmesi gerektiini ileri sren ve k-reselleflme karflt sylemleriyle bilinen eflitli toplumsalhareketler bulunmaktadr. Seslerini kresel dzeydeduyurmay baflaran hareketler arasnda Kresel AdaletHareketi (Global Justice Movement), Dnya Sosyal Fo-rumu (World Social Forum) ya da Halklarn KreselHareketi (Peoples Global Movement) saylabilir. Sra Sizde 2 Sanal cemaatler, adafl dnyada hayatn ykc akfl vezamann blnmfll ierisinde kendini toplumsaliliflkilerin dflnda ya da kysnda bulan bireyin yaltl-mfllktan kurtulmasna olanak salamaktadr. stelikbirey iine doduu iliflkiler ana bal kalmak zorun-da olmadan da yesi olmak istedii grubu ve iliflki bii-mini kendi amalar dorultusunda seebilir ya da dile-diinde bu cemaatin yeliinden ayrlabilir.Kendimizi Snayalm Yant Anahtar Sra Sizde Yant Anahtar1937. nite - MedyaAdakl, Glseren (2006). Trkiyede Medya Endstri-si. Neoliberalizm anda Mlkiyet ve Kontrolliflkileri, Ankara: topya YayneviAdakl, Glseren (2011). Sosyal Medyann DevrimciGc zerine Genel bir Deerlendirme. KAOSGL,119, 38-41.Adorno, W. Theodor (1975). Kltr Endstrisini Yeni-den Dflnmek. Cogito, Say: 36, Yaz 2003, s. 76-83Adorno, W. Theodor ve Max Horkheimer (1944). Kl-tr Endstrisi: Kitlelerin Aldatlmas OlarakAydn-lanma, T. W.Adorno ve M. Horkheimer, Aydnlan-mann Diyalektii, stanbul: Kabalc ,1996, s.7-62.Alankufl, Sevda (2007). nsz: Neden Kadn OdaklHabercilik, S. Alankufl (Der.) Kadn Odakl Ha-bercilik (stanbul: IPS letiflim Vakf Yaynlar), s.25-66.Anderson, Benedict (1991). Imagined Communities:Reflections of the Spread of Nationalism.Londra: Verso.Appadurai, Arjun (1996). Modernity at Large, :Minneapolis: University of Minnesota PressBagdikian, Ben (2004). The New Media Monopoly.Boston: Beacon Press.Bell, Daniel (1973). The Coming of the PostIndustrial Society: A venture in socialforecasting. Penguin: Harmonsworth. Bilton, Tony ve dierleri (2003). Sosyoloji. (eviri Edi-tr. K. nal), Ankara: Siyasal Kitabevi, 2008.Castells, Manuel (2010). The Rise of the NetworkSociety, The Information Age: Economy,Society and Culture-1. 2. Bask. Blackwell: Oxford,UK.Castells, Manuel. (2008). A toplumunun YkselifliEnformasyon a: Ekonomi, Toplum ve Kl-tr. stanbul: stanbul Bilgi niversitesi Yaynlar:.Castells, Manuel. (2009). Communication Power.Oxford University Press: USA.Creeber, Glen ve Royston Martin (2009). DigitalCultures: Understanding New Media. London:Open University Press.Curran, James vd. (1982). letiflim Aralar zerine Biralflma: Kuramsal Yaklaflmlar, (ev., Meral z-bek), LEF Yllk, 1993, s. 228-253.Curran, James (1990). Kitle letiflim Arafltrmasnda Ye-ni Revizyonizm: Bir Yeniden Deerlendirme aba-s, (Der.) Mehmet Kk Medya, ktidar, deoloji(Ankara: Ark Yaynevi) iinde, s. 329-356.Day, Graham (2006). Community and Everyday Life.Routledge.Dursun, . (2001). TV Haberlerinde deoloji. Ankara:mge yaynevi.Edgar, Andrew ve Peter Sedgwick (2007). Kltrel Ku-ramda Anahtar Kavramlar, ev. M. Karaflahan,stanbul: Alm KitapEdles, Laura Desfor (2002). Uygulamal Kltrel Sos-yoloji, ev. C. Atay, stanbul: Babil Yaynlar, 2006Ergur, Ali (2012).Medya Dnyalar ve Toplumsal D-nflm, Yaynlamamfl alflma, s. 1-26Facebook (2011). www.facebook.com/press/info.php?statistics. (Son eriflim tarihi: 18 Austos 2011).Gitlin, Todd (1978). Medya Sosyolojisi: Egemen Para-digma, letiflim alflmalarnda Krlmalar veUzlaflmalar, Der. Sevilay elenk (Ankara: DeKi Ya-ynlar, 2008), s. 19-65.Golding, Peter ve Graham Murdock (1991). Kltr, le-tiflim ve Ekonomi Politik, (Der.) Sleyman rvan,Medya, Kltr, Siyaset, Ankara: Ark yaynevi,1997, s. 49-78.Gkalp, Emre (2009). Medya, Kitle letiflimi ve Top-lum, (Der.) Nadir Suur, Sosyolojiye Girifl. Eski-flehir: Anadolu niversitesi AF Yaynlar, s. 268-301.Gurevitch, M. ve Blumler, J. (1990). Siyasal letiflim Sis-temleri ve Demokratik Deerler, S. rvan (der.)Medya, Kltr, Siyaset, Ankara: Ark yaynevi,1997, s. 199-219.Hackett, Robert (1985). Decline of a Paradigm? Biasand Objectivity in News Media Studies, (Der.) M.Gurevitch& M.R. Levy, Mass CommunicationReview Yearbook, (5), 1985, s. 251-274.Hall, Stuart (1979). Kltr, Medya, deolojik Etki,(Der.) Mehmet Kk, Medya, ktidar, deoloji(Ankara: Ark yaynevi, 1994) iinde, s. 169-209.Hall, Stuart (1980). Encoding/Decoding. Culture,Media, Language. (Der.) Stuart Hall ve di.. NewYork: Routledge, s. 128-138.Yararlanlan ve BaflvurulabilecekKaynaklar194 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarHall, Stuart (1984). deolojinin Yeniden Keflfi: Medyaalflmalarnda Bask Altnda Tutulann Geri Dn-s, (Der.) Mehmet Kk, Medya, ktidar, deo-loji (Ankara: Ark yaynevi, 1994) iinde, s. 57-103.Hall, Stuart (1997). The Work of Representation, (Der.)Stuart Hall, Representation: CulturalRepresentations and Signifying Practices,Londra: Sage, 1997, s. 13-74.Hardt, Hanno. (1989). Elefltirelin Geri Dnfl ve Ra-dikal Muhalefetin Meydan Okuyuflu: Elefltirel Teori,Kltrel alflmalar ve Amerikan Kitle letiflim Arafl-trmas, (Der.) Mehmet Kk (der.) Medya, kti-dar, deoloji, (Ankara: Ark yaynevi, 1994), s.1-55.Hodkinson, Paul (2011). Media, Culture and Society:An Introduction. Sage: London.nal, Ayfle (1996). Haberi Okumak. stanbul: TemuinYaynevi.nal, Ayfle (2003). Roland Barthes:Bir Avant-Garde Ya-zar. letiflim Arafltrmalar,1(1): 9-38 rvan, Sleyman (Der.) (1997). Medya, Kltr, Siya-set. Ankara: Ark Yaynevi.Kaya, Raflit (2009). ktidar Yuma. Medya-Sermaye-Devlet. Ankara: mge YayneviKellner, Douglas (2002). Theorizing Globalization,Sociological Theory, 20: 3, 285-305.Kellner, Douglas (1995). Media Culture. Londra:Routledge.Jenkins, Henry (2006). Convergence Culture: WhereOld and New Media Collide. New York UniversityPress: New York. Maigret, ric (2011). Medya ve letiflim Sosyolojisi.stanbul: letiflim yaynlar. Miller, Vincent (2011). Understanding DigitalCulture. Londra: SageMutman, Mahmut (1995). Televizyonu Nasl Sorgula-mal?, Toplum ve Bilim, No:67, s. 26-71Murdock, G. (1990). Redrawing the Map of theCommunications Industries: ConcentrationandOwnersip in theEra of Privatization, PublicCommunication. The New Imperatives, Londra:Sage, s. 1-15.Mutlu, Erol (1994). letiflim Szl, Ankara: Ark Ya-yneviNalaolu, Halil (2003). Medya ve Toplum liflkisiniAnlamak zere Bir ereve, (Der.) Sevda Alankufl,Medya ve Toplum, stanbul: IPS letiflim Vakf Ya-ynlar, s. 43-57.Rheingold, Howard (1993). Virtual Communities:Homesteading on the Electronic Fronties.Massachusetts: Addison Wesley.Sassen, Saskia (2001). The global city: New York,London, Tokyo. Princeton University Press. Smith, Philip (2001). Kltrel Kuram, ev. S. Gzelsarve . Gndodu, stanbul: Babil yaynlar, 2005. Stevenson, Nick (2003). Media, Cultural Citizenshipand the Public Sphere. Cultural CitizenshipCosmopolitan Questions. Open Uni. Press.Stevenson, Nick (2002). Medya Kltrleri. Sosyal Teo-ri ve letiflim, ev. G. Orhon ve B.E. Aksoy, Anka-ra: topya Kitabevi.Timisi, Nilfer (2003). Yeni letiflim Teknolojileri veDemokrasi. Ankara: Dost YayneviTrowler, Paul (2008). Communication and the Media,Haralambos, M. ve M. Lolborn. Sociology. Themesand Perspectives, Londra: Collins, s. 710-741.Trenli, Nurcan (2005). Yeni Medya, Yeni letiflimOrtam. Ankara: Bilim ve Sanat.Van Zoonen, Liesbet (1991). Medyaya Feminist Yakla-flmlar, (Der.) S. rvan, Medya, Kltr, Siyaset,Ankara: Ark, 1997, s. 301-335.Williams, Kevin (2003). Understanding MediaTheory, Londra: ArnoldBu niteyi tamamladktan sonra;Farkl toplum felsefeleri ve szleflme teorilerinin toplum anlayfllarn ve bire-yin doas ve toplum arasndaki iliflki konusundaki grfllerini aklayabilecek,Klasik sosyal teorinin kurucular olan Karl Marx, mile Durkheim, Max We-ber ve Georg Simmelin toplum teorilerinin temellerini ve aralarndaki farkl-lklar ve benzerliklerini ayrt edebilecek,Modern sosyal teorilerden yapsalclk, erken dnem ifllevselcilik, yapsal-ifl-levselcilik ve atflmac yaklaflmn temel zelliklerini ve toplum konusundakigrfllerini karfllafltrabilecek,Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum anlayfllarnn topluma genelyaklaflm biimlerini aklayabileceksiniz.indekiler Toplum Felsefesi Toplumsal Szleflme Muhafazakr Sosyoloji Organizmaclk Evrimcilik Klasik Teorileri Modern Teorileri Yapsalclk Erken Dnem fllevselcilik Yapsal-ifllevselcilik atflma Teorisi Mikro veya Bireysel Etkileflim Temelli Toplum AnlayfllarAnahtar KavramlarAmalarmzNNNNSosyal BilimlerdeTemel KavramlarToplum TOPLUM NEDR? TOPLUM FELSEFELER KLASK DNEM TOPLUMTEORLER: MARX, DURKHEM,WEBER VE SMMEL MODERN DNEM TOPLUMTEORLER MKRO VEYA BREYSEL ETKLEfiMTEMELL TOPLUM ANLAYIfiLARI8SOSYAL BLMLERDE TEMEL KAVRAMLARTOPLUM NEDR?nsanlarn tarihte uzun bir zamandr toplum hlinde ve farkl toplum biimleri iin-de yafladklar sylenir. Ancak, birok sosyal bilimci ve sosyolog bunu sylerkenbakfl alarna bal olarak toplum kavramna farkl anlamlar yklemektedir. Bunedenle toplum olgusunu anlayabilmek iin farkl yaklaflmlarda toplumun naslele alndn grmek nemlidir. Tarihsel bir perspektifle nce felsefi yaklaflmlarabakalm.TOPLUM FELSEFELERnsanlar en baflndan beri iinde yafladklar toplumlar anlamaya ve tanmlamayaalflmfllardr. rnein, Antik ada Platon (M.. 427- M..347) ve Aristoteles(M.. 384- M..322), baflka yazlarnn yan sra srasyla zellikle Devlet ve Politi-ka adl kitaplarnda bir toplum tanm yapmaya alflmfl ve bu tanmlar gnmz-deki sosyologlar ve sosyal bilimcileri farkl biimlerde etkilemifltir. kisi de toplu-mu btnc (holistik) bir temelde, paralarn btne zorunlu olarak bal olduk-lar bir organizma biiminde tanmlamfllardr.Platon, paralar btne tabi olmalar erevesinde tanmlayarak zellikle top-lumsal dzenin birliini vurgularken Aristoteles toplumu, ayr unsurlarn hem b-tne katkda bulunduklar hem de ondan bamsz olarak kaldklar, farkllaflmfl biryap olarak kavrar. Bylece toplumsal yapnn ifllevler ve toplumsal zenginlik teme-linde ayrflmfl toplumsal gruplardan (reticiler, savafllar, tccarlar, zenginler, yok-sullar, orta snftan) olufltuunu kabul eder. Ayrca, Platon, toplumu ifl blm vetoplumsal eflitsizlik etrafnda yaplanmfl birleflik bir sistem olarak ele alr. Toplu-mun salnn, yani toplumsal dzenin, btnn karlarnn tek tek paralarn -karlar karflsnda ncelie sahip olduu aklc yasalarn rn olarak grr. Aristoteles; karmaflk, farkllaflmfl bir yap olan toplumsal btnn, yani toplu-mun bireylerden deil gruplardan olufltuuna inanr. Toplumun kkeninde insandoasnn yattn dflnen Aristoteles, insanln doas gerei toplumsal ve po-litik zellikler tafldn belirtir. nsanlarn bu yzden topluluklar hlinde, baflkala-ryla birlikte yaflamaya mahkm olduklarn ne srer. Toplumsal kurumlarn bi-reyleri gruplar ve birlikler oluflturmaya yneltip insann asli doasn gelifltirmesinisalayan cinsel arzu gibi i gdlerden trediini dflnr. Dolaysyla toplumunbu i gdnn doruk noktasn oluflturan toplumsal iliflkilerde ikin bir sosyalliinifadesi olduunu kabul eder.ToplumToplum felsefesi: Toplumunbilimsel yntemler vearafltrmalarla deil, saltsoyut ve varsaymsalzelliklerine gre sadece aklyoluyla aklanmasnngren felsefedir.Btnc (holistik) yaklaflm:Her varln iindebulunduu ortamla ve/veyakendini oluflturan unsurlarlabtnl iindeaklanmas. Bu yaklaflmagre, btnn hem kendisihem unsurlar dierparalaryla karfllkl iliflkiiindedir ve dierlerindenbamsz olarakaklanamaz.Toplumsal Szleflme Teorileri ve Toplumstikrarl, kolay deiflmez ve ebediymifl gibi grnen Orta an kurumlarnnyaflanan kkl dnflmler sonucunda yklmas ve yeni bir toplumun ortaya -kfl insanlar bu hzl deiflimleri, bunlarn yaratt alt st olufllar ve ciddi sosyalproblemleri aklamaya itmifltir. Bu deiflimler keflifler ve icatlar, youn bir ser-maye birikimi sonucunda oluflan ticar ve mali burjuvazi, bilginin ve bilimsel bil-gilerin teknolojiye dnfltrlmesiyle ortaya kan sanayi toplumunun (ve kapi-talizmin) rettii sanayi burjuvazisinin ve btn bu ekonomik dnflmler neti-cesinde byk lde daha nce topraa bal serflerin dnflmesiyle ortaya -kan ifli snfnn (proletaryann) ortaya kmasdr. Baflka deiflimlerin yan sra,Aydnlanmann ve nceki deiflimlerin hem bir sonucu olan hem de onlar ye-niden dnfltren iki byk olay Fransz Devrimi ve Sanayi Devrimi de insanla-rn toplumu anlama, onu yeniden tanmlama abalarn, bu yndeki arayfllar da-ha acil hle getirmifltir.Orta an lhi Yasa ve dinsel egemenlik anlayfllarn reddeden alternatif birdnya grfl olarak geliflen Aydnlanmayla birlikte toplumun kkenleri szlefl-meye dayal ykmllklerin ve karfllkl toplumsal iliflkilerin temel olduu bir ya-pda aranmaya bafllamfltr. Burada toplum insanlarn tarihin bafllarnda iinde ya-fladklar varsaylan doa durumu ve dolaysyla bir insan doas fikri etrafndaaklanmaya alfllr.Bunlardan Thomas Hobbes (1588-1679), kendi kaba materyalist ve indirge-meci yaklaflmndan hareketle olaylarn nedeni olan nesnenin hareket yasalarnninsan davranfllar alannda olduu kadar toplumsal olaylar alannda da geerli ol-duunu belirtir. nsann toplum iindeki davranfllarnn temelinde hayatn srdrmek amacveya bunun uzants olan gvenlik istei ve bencillik yattn dflnen Hobbesagre birey asndan aslolan kendi karlardr ve toplum bireysel karlarn ger-eklefltirilme aracdr. Ayrca, bu doa durumunda gvenlik istei insan doasnntemel ihtiyacdr. teki insanlar arasndaki bir insan, onlar zerinde egemenlikkurmadka kendini gvenli hissetmeyecei iin bu istek toplum iinde uygulan-dnda iktidar arzusuna dnflr. Bu yzden, bir insann teki insanlarla ilgilen-mesinin bir nedeni kendi gvenliiyle ilgili kayglardr.Doal koflullarn daha ok barfl, iyi niyeti ve karfllkl iliflkileri yansttn d-flnen John Lockea (1632-1704) gre toplumsal atflmalarn ve uzlaflmaz karla-rn kayna zel mlkiyet ve toplumsal eflitsizliin artmasdr. Ona gre insanlarhazza, mutlulua ynelip elemden katklar iin herkesin kendi zevkleri ve mut-luluu ynnde davranmasnn salanmas gerekir. Locke iin doa durumu insa-nn insann kurdu olduu, herkesin herkesle savafl iinde olduu bir durum deil-dir. O, doa durumunun insanlarn kimseden izin almadan ve baflkasnn iradesi-ne tabi olmadan, doa yasasnn snrlar iinde davranfllarn dzenlemek konu-sunda mkemmel bir zgrlk ve eflitlik iinde olduklar bir durum olduunu d-flnr. Doann salad imknlardan herkes eflit olarak yararland iin mlkiye-tin ortak olduunu kabul eder. Ancak ona gre doa durumunda herkes kendinezarar vereni cezalandrma, yani hem davac hem de yarg olma hakkna sahip ol-duu iin bu durum, intikamn da etkisiyle toplumsal kargaflaya yol aabilir. nsan-lar, doa durumunda zgr, eflit ve barfl iinde olmalarna ramen, kiflinin kendi-ne zarar vereni cezalandrma hakk savafl durumu yarataca iin bu savafl duru-mundan kurtulmak amacyla doa durumunu terk edip topluma girmifllerdir.198 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarToplumsal szleflme:nsanlarn asosyal birdurumdan kmak iinaralarnda farkl nedenlerleszleflme (anlaflma)yaptklar ve kendilerinibalayan bu szleflmetemelinde toplum hayatnagetikleri dflncesi.Doa durumu: nsanlarntoplum hayatna gemedennce doayla uyumlu, dahaok fizyolojik ve biyolojikvarlklar olarak yafladklarbir dnemin bulunduugrfl.Kaba materyalizm:Materyalizm her fleyinkaynanda maddeninolduunu veya maddeninfarkl biim kazanmfl hlleriolduunu ne srerken kabamateryalizm her fleyin saltmadd oluflumlarla veyaonlarn basit yansmalarolarak aklanabileceinine srer.ndirgemecilik: Evrende,doada veya toplumdakibelirli oluflumlar veyasreleri sadece belirli birfaktre dayandrarakaklama eilimi.Bireylerin doaya baml olduklar ve insanlarn sadece basit fiziksel ihtiya-lara sahip olduklar toplum-ncesi bir doa durumundan sz eden Jean-JacquesRousseau (1712-1778) da doa durumunda tm evrende insanlarn arzuladklarfleylerin sadece besin, cinsellik vb., yani doal drtler olduunu ifade eder. n-sanlarn karfllkl iliflkilerinin olduka snrl olduunu ve birbirlerine fazla muhtaolmadklarn belirten Rousseauya gre toplum tarmn keflfi, metalrjinin geliflimive dier olaylar sonucunda ortaya kmfltr. Rousseau insanln bu geliflmelerinyaratt olumsuzluklardan kurtulmann doa durumunun temel ilkelerinin mo-dern dnyann, gnn koflullarna uygun biimde uyarlanmasyla mmkn oldu-unu dflnr.Muhafazakr Tepki ve ToplumBu Aydnlanmac, bireyci, ilerlemeci toplum ve insan anlayfllarna tepki olarakOrta aa veya modern koflullarda Orta an ilkelerine dnmeyi neren muha-fazakr toplum felsefeleri ortaya kmfltr.Muhafazakr felsefenin en nemli temsilcilerinden biri olan Louis de Bonald(1754-1840) kfl noktas olarak bireyi deil toplumu, dorudan Tanrnn yarat-t toplumu esas alr. Toplumun kayna Tanr olduu iin akln gelenekselinanlardan stn grlemeyeceini ne sren Bonalda gre, Tanr toplumu ya-ratt iin, insanlarn onun ifllerine karflmamalar ve kutsal bir varl deifltirme-ye alflmamalar gerekir. Bonald, bireyin toplumu deil, toplumun bireyi biim-lendirdiini kabul eder. Ona gre toplumsal hayatn temel amac, bireysel zgr-lk deil, otorite olmaldr. nk insanlar ancak aile, yerel topluluk, kilise veloncann otoritesi altnda refaha ulaflabilir. Ona gre toplumsal balarn z hiye-rarflidir, eflitlikten sz etmekse aylaklk ve gnahkrlktr. nsan ancak toplum iinvarolur; toplum onu kendi amalar dorultusunda biimlendirir. Birey kendi ba-flna aresizdir, hibir katkda bulunamaz. nsan hayat toplum onu nasl yapmfl-sa ancak o olabilir.Muhafazakr toplum anlayfl sonraki dnemlerde birok toplum felsefesi veyaklaflmn farkl biimlerde etkilemifltir. Bunlardan biri de muhafazakr yan arbasmasna ramen, toplumu dnemin ngiliz iktisatlar, rnein Adam Smith gi-bi tanmlayan, yani liberal kapitalist bir toplum anlayfln benimseyen GeorgWilhelm Friedrich Hegel (1770-1831) dir. Aile, toplum ve devlet olmak zere ahlakilik dnyas olduunu dflnen, di-erlerini de zorunlu olarak grse de devleti en ste yerlefltiren Hegele gre top-lum kendine zg kanunlara sahip bir yapdr. Toplum olarak anlan oluflum sonderece rasyonel bir iktisadi topluluk, dorudan bir piyasa ve mbadele toplumu-dur. Toplum insan ihtiyalarnn, ifl blmnn, birikmifl iktisadi mallarn fiyat me-kanizmas araclyla datmnn doal olarak dzenlenmesi sistemi, bir tr eko-nomik madd iliflkilerdir. Toplumun yapsal kanunu, bireylerin aile birliindeki or-ganik ballklarndan ayrlmfl, sadece bireyler olarak birbirleriyle satc ve alc, ifl-i ve iflveren, arz eden ve talep eden olarak belirli karlarla karfllaflmas esasnadayanr. Toplum iinde bireyler sadece bu mnasebetle birbirlerine yanaflr vebalanr. Her birey sadece kendi bireysel karnn, bireysel amalarnn peflinde-dir. Genele dhil olduu hlde, bireyin kendisinin dflndakiler onun iin hibir an-lam ifade etmez. Tekil bireyler sadece kendi amalar peflinde koflarken esas maddi iliflkiler ka-nununa uyarak dier bireylerin ve genelin karlarna uygun davranmak zorun-dadr. Ayn zamanda, insanlarn kendi bencillikleri genel ihtiyalarn doyurulmas-1998. nite - ToplumAydnlanmaclk: Ortaanson dneminde yaflananbyk apl ekonomik,toplumsal, siyasal vekltrel geliflmelersonucunda ortaya kan,gelenekler, din, otorite,hiyerarfli gibi gelenekseldeerler ve yaflambiimlerini akl ve bilimaraclyla dnfltrmeyi vebilimsel ilkeler zerine yenibir toplum kurmayhedefleyen dflncelerbtn. Bireycilik: Bireyin kifliselhaklar, karlar vedeerlerini toplumun genelkarlar zerinde tutan,toplumlarn bu ilkelerzerine kurulmasgerektiini ne srenanlayfl.Liberal kapitalizm:Bafllangta serbestrekabeti kapitalizm olarakda adlandrlan, bireycideerlerin ve piyasailkelerinin egemen olduu,devletin bireylerin ekonomikve dier giriflimlerine hibirmdahalede bulunmamasgerektiinin; mal vehizmetlerin arz-talebinin vefiyat oluflumunun piyasadakendiliindenflekilleneceinindflnld ekonomiksistem.na dnflr ve bireylerin zel karlar peflinden koflmalaryla genel kar geliflir.flte toplum, esas itibariyle organik bir oluflumdan ziyade bir mekanizmadr. Bumekanizmay dzenleyen kanunlar deiflmez ve bir tr doa kanunlardr. Hegel,toplumun belirli evrim geirdiini kabul etse de bu evrimden kkl ve yapsal birdeiflimi deil, farkllaflmay, ifl blmnn daha geliflkin hle gelmesini anlar.Toplumun kanunlarnn doal kanunlar olduunu belirten Hegele gre toplumesas yapsnda deiflmezdir, devletin aksine, toplum zemininde tarihsel evrim yok-tur. Bu toplum anlayfl sonraki birok dflnr ve sosyal bilimciyi farkl dereceler-de etkilemifltir.Sosyolojik Toplum Teorisinin Temelleri: Saint-Simon,Comte ve SpencerToplum felsefesi dzeyinde kalmalarna ramen daha bilimsel ve sosyolojik top-lum anlayfllarnn temelleri Saint-Simon (1760-1825) ve Auguste Comte (1798-1857) tarafndan farkl biimlerde atlr. Hem toplumsal dzeni hem de deiflmeyiaklamaya alflan bu sosyologlar hem muhafazakr hem de yeniliki toplum an-layfllarnn skntl bir karflmn savunur. Saint-Simon, toplumsal gereklii ak-layc unsurlarn bu gerekliin, yani toplumun (somut) oluflumunda bulunduu-nu ne srer. Toplumun i dinamiklerinin nemini vurgulayan Saint-Simona g-re bir toplumdaki yaplar, kurumlar ve inanlar tarihsel sre ierisinde srekli d-nflm hlindedir. Bu yzden sosyolojinin, onun deyimiyle sosyal fizyolojinin,temel grevi, toplumu hareket ve dnflm hlinde incelemektir. Saint-Simon,toplumlarn evrimine yn veren glerin toplumsal gruplar veya sosyal snflararasndaki atflmalar olduunu dflnr. Saint-Simondan farkl olarak toplumlarn evriminin aslnda zellikle insanlndnyaya bakfl asnn, zihniyetin bir evrimi olduunu dflnen Comte toplumunstatik ve dinamik yanlar olduunu ne srer. Btn toplumlarn ortak bir evrim izgisinden gemeleri gerektiini dflnenComte, toplumun kendi doal evrimi iinde daha iyiye gideceini dflnd iindevrimci deiflmeler nermez, srece yardmc olacak reformlarn gerekli olduu-nu belirtir. Saint-Simon toplumun bilimini sosyal fizyoloji olarak nitelerken Com-te bafllarda sosyoloji yerine sosyal fizik terimini kullanr. Bu ve benzeri btn po-zitivist ve evrimci anlayfllarda Spencerda da greceimiz gibi toplum doaylaznde ayn yasalara tabi bir varlk, doann bir uzants veya onun en geliflmifl d-zeyi olarak grlr.Bir Organizma Olarak Toplum: SpencerCharles Darwinin dflncesini sosyal bilimlere, toplum alanna uyarlamaya alflanHerbert Spencer (1820-1903) organizmac toplum anlayfllarnn rnek temsilcisiolarak grlebilir. Spencer, Sosyal Darwinist bir bakfl asyla toplumlarn tpkdoa gibi doal ayklanma, hayatta kalma ve adaptasyon sreciyle iliflkili belirli te-mel yasalara gre gelifltiklerini ne srer. Spencer, biyolojik organizmalar gibi toplumlarn da basit yaplardan karma-flk yaplara doru gelifltiklerini belirtir. O, toplumlarn bir isel farkllaflma vebtnleflme sreciyle evrelerine uyum saladklarn ve homojenlikten hetero-jenlie doru ilerlediklerini ifade eder. Farkl bir ifadeyle insan topluluklarnn,yaln ve homojen ilkel kabile gruplarndan, geliflmifl ve farkllaflmfl modern sos-yal sistemlere doru evrimlefltiklerini dflnr. Darwin gibi Spencer da toplumu200 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlar dinamikler: Toplumunyaps, iflleyifli ve deiflimindeetkili olan isel faktrler.Sosyal fizyoloji: Saint-Simonun toplumun birorganizmaya benzediini veonun gibi incelenebileceinibelirtmek iin gelifltirdiikavram.Sosyal snf: Meslekleri,alflma koflullar, gelir veyaflam dzeyleri, tketimalflkanlklar ve geneldflnce tarzlar bakmndanbirbirine benzer koflullar vezelliklere sahip insanlartopluluu veya kategorisidir.Marxa gre bireylerin sosyalsnflarn retim aralarnnzel mlkiyetine sahip olupolmamalar belirlerkenWebere gre bireylerinsnfsal konumlarnnbelirlenmesinde mlkiyetinyan sra stat ve g deetkilidir.Sosyal statik: Comtea gre,sosyolojinin toplumun dzenli,istikrarl, kalc, uzun srelizelliklerini, yani onun naslbelirli bir dzen iinde vedzenli olarak ifllediiniarafltran ksm.Sosyal dinamik: Comtea gresosyolojinin toplumun nasl vehangi srelere gre ve hangiilkeler (veya yasalar)temelinde deifltiini veevrimlefltiini arafltran ksm.Pozitivizm: Genelde,toplumun doann birparas ve uzants,dolaysyla doa yasalarnatabi olduu iin sosyalbilimlerin yntem olarakdoa bilimlerini kendinemodel almas gerektiinisavunan pozitivizm, somutolarak gzlenemeyen,arafltrlamayan vesnanamayan iddialarntemelden yoksun metafiziknermeler olduklarn nesrer.Organizmaclk: Toplumuncanl bir organizmayabenzedii ve onun gibiiflledii dflncesi. Sosyal Darwinizm: Darwinindoada canl trleriarasnda ifllerlikte olduunuiddia ettii yasalar veyailkelerin toplumlarda dageerli olduu dflncesi.birok bakmdan organizmaya benzetir. Ayrca Comte gibi, toplumsal dzeninmerkezini temel bir konsenss, temel deerler ve ahlak konusunda doal biruzlaflmann oluflturduuna inanr. Spencer bu grflleri (i) doal ayklanmaveya kendi deyimiyle en uygunun hayatta kalmas; (ii) her sosyal sistemindoasna ikin istikrarszlk fikirleri etrafnda bir toplumsal evrim teorisi iin-de harmanlar.Spencera gre toplumsal dzen ve istikrar, tpk doadaki gibi doal bir den-ge gerektirir. Toplumsal deiflme bu denge hlinin, toplumsal yapnn eflitli par-alar arasndaki veya toplumla evresi arasndaki dengenin bozulmasndan kay-naklanr. Bir istikrar dneminin ardndan yeni bir toplumsal dzen, yeni bir den-ge, yeni bir ahlak konsenss ortaya kar ve giderek farkllaflan toplumsal para-lar arasnda yeni bir iliflki oluflur. Bylece, doadaki trler gibi insan topluluklarda yaln kabile birimlerinden gnmzn karmaflk yaplarna doru evrimleflirler.Uyum salayamayanlar, uygun olmayanlar daha geliflmifl ve saldrgan toplulukla-rn rekabeti karflsnda yavafl yavafl ortadan kaybolurlar. Bu toplumsal ormanyasas sayesinde sadece en uygun toplumlar hayatta kalr ve insan toplumlar butoplumsal evrim yasas sayesinde ilerlemifllerdir.Evrendeki btn varlklarn hareketleri, varlklarn srdrmeleri, deiflmele-ri ve ortadan kalkmalarn belirleyen bir genel evrim teorisi gelifltirmeye a-lflan Spencer, toplumsal evrimin temel dinamii olarak zellikle nfus geliflimi-nin yaratt basklar grr. Evrendeki tm sistemlerin denge, dengelenme ihti-yac iinde olduunu dflnen Spencera gre, genel evrim yasalar bulundu-unda insanlar onlara itaat etmeli ve siyasal yasalar araclyla bu yasalara ay-kr toplumsal formlar oluflturmaktan vazgemelidir. Adam Smith ve Hegel gibipiyasa ilkelerine dayal liberal kapitalist bir toplum anlayfln savunan Spenceragre hibir fley, hatta hkmetler bile toplumun doal iflleyifline mdahale et-memeli, zayflar koruyarak toplumun doal ilkesi olan doal ayklanma yasas-na ters dflmemelidir.Spencern toplumun yasalarn orman yasalarna, dolaysyla toplumsal alan trler ara-sndaki mcadeleye benzeten; devletin sadece bu srelerin dzgn bir biimde ifllemesi-ne yardmc olmas, ekonomik ve sosyal alana mdahale etmemesi gerektiini savunanSosyal Darwinist yaklaflmnn insanlar aras iliflkilere ve toplumsal hayata uzantlar sizceneler olabilir?KLASK DNEM TOPLUM TEORLER:MARX, DURKHEM, WEBER VE SMMELKlsik dnemde drt temel kurucunun toplum anlayfllar ve tanmlar ne kar.Bunlardan ilk ikisi Marx ve Durkheim daha yapsalc bir eilim iinde dorudantoplum (ve yap) temelli aklamalar yaparken dier ikisi Weber ve Simmel ise bi-reysel eylem temelli aklamalar yapar.Karl Marx Karl Marx (1818-1881), toplumu ve toplumsal sreleri aklamaya alflrken hare-ket noktas olarak gndelik etkinliklerimizi, geimimizi salama, besinler yetifltir-me ve mamul mallar retme biimlerimizi alr. Toplumu bir organizmadan dahaok kompleks bir dzenleme olarak gren Marx, bu yapnn ekonomik temeli-nin dierlerinden daha nemli olduunu dflnr. Farkl bir ifadeyle ekonomik te-2018. nite - ToplumDoal ayklanma: Belirli birortam veya evrede yaflayancanl trleri arasndamevcut snrl kaynaklaretrafnda bir hayatta kalmamcadelesi olduu, ortamaveya ortamdakideiflikliklere uyumsalayamayan, mevcut veyadeiflen koflullara ayakuyduramayan bireyler veyatrlerin zamanlaayklanacaklar, koflullaraadapte olanlarn yenizellikler gelifltirerek veevrimleflerek varlklarnsrdrecekleri tezi.En uygunun hayattakalmas: Doal ortam vekoflullara en uygun olanveya uyum (adaptasyon)salayabilen bireyler veyatrlerin hayattakalabilecekleri, bu sayedebunu salayamayanlardanbirok bakmdan stnolduklar dflncesi. Temel konsenss: Toplumunyelerinin temel deerler vekurallar konusunda fikirbirlii iinde olmalar.kin istikrarszlk:Toplumun veyaorganizmann doasnnveya iyapsnnzelliklerinin kendiliindenbir dengesizlik, kararszlk,dzensizlik yaratma eilimi.Toplumsal orman yasas:Vahfli doada olduu gibibir anlamda toplumda glolanlarn hayatta kaldklarve egemen olduklar, zayfolanlarn ortadan kalktklarveya glnn egemenliialtna girmek zorundaolduklar dflncesi.Toplumsal evrim yasas:Toplumlarn canl ve canszbtn varlklar balayanzorunlu evrim yasalarnnyan sra, evrende vedoadaki dier varlklardanfarkl ortak evrim yasalarolduu fikri.Genel evrim teorisi:Evrendeki btn canl vecansz varlklarn ayn evrimilkeleri veya yasalarna balolduklar grfl.S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T1melin bir lde dier paralarn va-rolufllarn koflullandrdna ve enazndan orada olup bitenleri belirle-diine inanr. Marxta insanlarn ya-flantlarn meydana getiren grnretkiler ve eylemleri yneten reticigler olarak temel bir toplumsal ya-p fikrine rastlanr.Bu temelde Marx, ilk olarak top-lumu bir sosyal yap veya sistem, ya-ni btnsel bir birlik oluflturan snf-lar, toplumsal kurumlar, kltrel de-erler vb. gibi karfllkl iliflkili para-lara sahip fleyler olarak grr. Buyzden arafltrmacnn topluma ba-kfl asnn nemli olduunu dflnr. Bu bakfl as iliflkiseldir: toplumun birparas iinde yer ald btnle ve dier paralaryla iliflki iinde ele alnmal-dr. Sz gelimi, tabakalaflma yapsnn unsurlar arasndaki balantlar arafltrr-ken burjuvazi proletaryayla iliflki iinde ele alnmaldr. Zira iki snf arasnda as-li bir iliflki vardr, biri olmadan dieri olamaz, ksaca onlar btnlkl bir yapveya sistemin paralardr. Benzer flekilde, retim ve tketim sreci tabakalafl-mayla daha genel dzeyde snfsal iliflkiler ekonomi, akrabalk, hastalk ve tbbitedavi, su, din, eitim ve ynetim gibi hayatn tm alanlaryla iliflki iinde elealnmaldr.kinci olarak insanlar srekli artan ihtiyalarn karfllarken tarihi yaptklar iin,toplumsal deiflmenin tm toplumlarn ayrlmaz bir paras olduunu syler. Fakatbu en temel deiflimin kaynann dflars deil, daha ok toplumlarn i dinamik-leri olduunu savunan i-dinamiki (veya isel) bir toplumsal deiflme teorisini be-nimser. Bu deiflme teorisi esasen toplumun btn paralarnn, karfllkl iliflkiiinde olmakla kalmayp ayrca karfltlarnn geliflimine yol aacak ikin eliflkilerbarndrd ilkesine dayanr. Her toplum biimi, onun deyimiyle retim tarz ken-di iinde kanlmaz olarak yeni bir toplum biimine (retim tarzna) yol aacaktoplumsal iliflkileri barndrr. Marx kendi evrimci toplum teorisinde btn toplum-larn tarihin baflndan itibaren, doalar, yani i dinamikleri gerei ilkel-komnal,kleci, feodal, kapitalist, sosyalist evrelerden geerek komnist evreye doruilerlediklerini varsayar.nc olarak toplumlarn deifliminin bu evreler temelinde ngrlebilir birynde ilerlediini, zira bir iein bir tohumun doasnda ikin olarak bulunmasgibi daha karmaflk bir toplumsal yapnn, sz gelimi kapitalizmin tarihsel geliflimi-nin daha az karmaflk bir yapnn, rnein feodalizmin doasnda ikin olarak bu-lunduunu belirtir. Tarihin ynnn ihtiya yaratma rntsnn etkisiyle dahaaz karmaflk olandans daha karmaflk olana doru olduunu kabul eder.Drdnc olarak kendi gelifltirdii praksis kavram temelinde, zgrce eylem-de bulunan insanlarn her toplumda geliflen ngrlebilir karfltlk ve snf atflma-s rntleri flnda tarihin ynn biimlendirdiklerini baflka ifadeyle tarihi, an-cak kendi semedikleri koflullarda yaptklarn dflnr. Ancak bireylerin iinde eylemlerini flekillendirdikleri toplumun farkl kar-lar ve frsatlara sahip snflar temelinde, bu karfltlklarn kendini gsterdii bir202 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarResim 8.1Karl Marx(Ekonomik) temel: Marxtemel biiminde kullandaltyapnn, yani reticigler ve retim iliflkilerininstyap adn verdii kltr,eitim, ahlak, din, ideoloji,hukuk, siyaset, aile vb.kurumlar belirlediini, dahadorusu nemli ldeflekillendirdiini ne srer.retici gler ve retimiliflkileri: Belirli bir tarihseldnemde retimin niteliiveya karakteristik retimbiimi anlamna gelen retimtarzn, Marxa gre, reticigler, yani emek gcnnkullanm ve retim aralar(rnein, letler, aralar,binalar, teknolojiler ve retimmateryalleri) belirler. retimiliflkileri retim aralarnnzel mlkiyeti araclyla,ounlukla yasalarlasalanan, toplumun reticideerlerini ynlendiren g vekontrol iliflkileri, ifl blmiliflkileri, insanlar ve nesneleraras iliflkiler ve sosyalsnflar aras iliflkilerdir.liflkisel yaklaflm: Bir yapveya sistemin paralar,unsurlar ve zelliklerinin, tekbafllarna deil de btnledier paralar, unsurlar vezellikleriyle iliflkileri temelindeaklanmas. Bu yaklaflmagre her unsur sahip olduukimlii, zellikleri dierunsurlarla iliflkileri iindekazanr. rnein, bir bireyinkiflisel nitelikleri onu bir kleklmaz ve zel bir makineninyapsndaki hibir fley onesneyi bir sermaye unsuruyapmaz. Bu unsurlarkimliklerini sadece birsistemin paras olarak yanikle sahiplii veya kapitalistretim dzeninin bir parasolarak kazanrlar.tabakalaflma yaps iinde anlafllabileceini ne srer. Snf atflmas bir ter-cih meselesi olmasa da eylemde bulunan tarih deil insanlar olduu iin, hangikoflullarda insanlarn snfsal karlarnn bilincine vardklarn, glerini birlefl-tirdiklerini ve bir devrime yol alacan belirlemenin nemli olduunu vurgu-lar. Bu toplum anlayflnda tarihsel ve yapsal zorunluluklarn dayatt koflullarve bu koflullar kendi (daha ziyade ortak) karlar etrafnda dnfltrmeye al-flan, karlarnn bilincinde olan ve ona gre davranan insanlar arasndaki karfl-lkl etkileflim vurgulanr.Marx, tm toplumlarn drt temel zellik sergilediini vurgular. lk olarak, in-sanlar, dier hayvanlardan farkl flekilde varlklarn srdrebilmek ve bylece ta-rihi yapmak iin evreden yararlanarak retim yapabilir. nsan hayat baflka fley-lerden nce beslenme, barnak, giyim ve dier birok [madd] fleyi gerektirir. Buihtiyalar evreyi bir lde toplumsal olarak dzenlemeyi mmkn klan tekno-loji sayesinde karfllanr. Bu yzden sosyal teori, madd ihtiyalarn reterek karfl-lamak zorunda olan yaflayan insan bireylerin mevcudiyetiyle temellendirilmeli,insanlarn kendi geim aralarn nasl rettiklerini aklamaldr.kinci olarak Marxa gre retim (veya alflma), her zaman farkl trden ara-lar kullanmay ve bu aralarn daha fazla ve daha iyi tketim mallar retmek iinsrekli iyilefltirilmesini gerektirdii iin yeni ihtiyalar yaratr. retim ve tketimsreleri her zaman birikimli olarak yani bir ihtiyalar btn doyurulduundayenileri ortaya kacak biimde birbirlerini besler. Bu anlamda retim ve tketi-mi birbirinden ayr dflnmek imknszdr. nsan tarihinin daha az karmaflk top-lumsal yaplardan daha karmaflk olanlara doru evrimci bir rnt sergilediineve deiflmenin bizzat toplumun iinden kaynaklandna inanan Marx iin, ihti-ya yaratma sreci sadece daha iyi besin, giyim ve barnak arzusunu deil, ha-yatn farkl nimetlerine arzuyu da gerektirir. nsanlar, hayatlarn srdrebilmekiin gerekli asgari koflullarn tesindeki mallar (lks mallar) retir ve tketirkendier trlerden farkl kendilerine has insani zellikler gelifltirebilmeleri anlamn-da uygarlaflrlar. Zira retim faaliyeti fiziksel ihtiyalarn doyurulmasnn yan s-ra insann kendine has yaratcln ifade etmesini, kapasitelerini gereklefltirme-sini mmkn klar; bu yzden, dier hayvanlar sadece dorudan fiziksel ihtiya-larn karfllamaya alflrken insanlar fiziksel ihtiyalarndan kurtulduklarndabile ve sadece gerekte bu ihtiyalardan kurtulmalar nedeniyle retirler. Fakato ou insann alflarak kendi insani potansiyelini ifade imknnn ifl blm-ne ikin smr ve yabanclaflmann yaratt glkler nedeniyle engellendii-ni belirtir.nc olarak Marx, toplumlarda retimin ifl blmne dayal olduunu, an-cak ifl blmnn her zaman smr ve yabanclaflmay ieren bir hiyerarflik ta-bakalaflma yapsn ifade ettiini ve tm toplumlarda bunun temelinde toprak ve-ya sermayenin, kendi ifadesiyle retim aralarnn zel mlkiyetinin yattn nesrer. Ona gre, retim aralarnn zel mlkiyeti, egemen bir mlk sahipleri gru-bu ile onlarn altnda yer alan farkl llerde yabanclaflmfl ve smrlen dier s-nflardan oluflan bir tabakalaflma yaps retir. Mlkszler, yaptklar ifli veya emek-leriyle yarattklar rnleri kontrol edemedikleri iin smrlr ve yabanclaflrlar.Bu balamda yabanclaflma, insanlarn sadece hayvan benzeri ihtiyalarnda (szgelimi, yeme, ime ve cinsel iliflki esnasnda) kendilerini gerekte zgr hissettik-leri fantastik bir ykm biimini alr; onlar, sreci veya sonucu kontrol edemedikle-2038. nite - ToplumPraksis: Marxn bireylerinbasite yapnn rnleri,kuklalar, etkileri olmaypkendileri yaratmasalar datarihsel koflullaryorumlayabilecek,deerlendirebilecek vebilinli eylemleriylednfltrebilecek birkapasiteye sahip olduklarnanlatmak iin gelifltirdii,aktif, yaratc eylemanlamna gelen bir kavram.Snf atflmas: Marxa gretarihte snflara ayrflmflbtn toplumlarda karfllkluzlaflmaz karlar szkonusu olduundan snflararasnda mcadeleler veatflmalar olmaskanlmazdr.fl Blm: Toplumda farklekonomik, kltrel, siyasalvb. faaliyet alanlarnn veifllerin kendi ilerindeayrlmas, uzmanlaflmas vefarkl insanlar veya birimlertarafndan yerinegetirilmesi.Yabanclaflma: Hayatnekonomi, gndelik iliflkiler,din, siyaset, kltr vb.alanlarnda yaflananyabanclaflma srecinde,bireylerin kendi iflleri,rettikleri rnler ve retimsreci, yarattklar farkltrden eserler zerindekikontrollerini yitirip onlarnegemenlikleri ve kontrollerialtna girmeleri.ri iin alflma gibi zellikle insani grevlerinde kendilerini insan olarak hissetmez-ler. Kapitalizmde hayvan insana ve insan hayvana dnflr. Ona gre iflblm,paradoksal olarak proleterlerin kendilerini klelefltiren kapitalizmi srekli yeni-den-retmeleri anlamna gelir. Sonu olarak, smr ve yabanclaflma, farkl bi-imlerde, retim aralarnda zel mlkiyetin olduu her toplumda ortaya kar, ya-ni egemen snf yelerinin yararna mallar retmeyi srdrebilmek iin alt snfla-rn daima emek glerini satmak zorunda kaldklar her toplumda bir tabakalaflmayaps vardr. Marx sz konusu sorunlarn sadece kolektif mlkiyetle zlebile-cei bir gelecein toplumu anlayflna sahiptir.Marxa gre kapitalist toplumlarda yabanclaflma, emek smrs ve toplumsal tabakalafl-ma srekli ve kanlmazdr.Drdnc olarak Marx toplumdaki dflnceler ve deerlerin kaynann ifl b-lm, yani insanlarn geimlerini salama, ihtiyalar yaratma ve birlikte alflmayaynelik somut abalar olduunu ne srer. Ancak bu dflnceler ve deerleringenellikle statkoyu, yani mevcut eflitsiz, smrc ve yabanclafltrc durumumeflrulafltran egemen snfn ideolojileri olduklarn ne srer. Marxa gre din-sel retiler ve siyasal deerlerde somutlaflan ideolojiler dnyann nasl olmasgerektii hakkndaki grfllerdir. Kapitalist toplumlarda dinsel ve siyasal inanlarbireylerin toprak ve sermaye edinme hakkna sahip olduklarn ifade ederler; bi-reyler retim aralarn ortak karlardan ziyade kendileri iin kullanma hakknasahiplerdir. Dflnceler ve deerlerin kaynann ifl blm olmas ona gre, hemegemen dflncenin yapsal kaynaklarna hem de bu inanlarn insanlar etkilemederecesine odaklanmay gerektirir.Kapitalizmle ilgili daha ayrntl bilgi iin Anthony Giddensn Kapitalizm ve Modern Sos-yal Teori (ev. . Tatlcan, stanbul: letiflim Yaynlar, 2009) adl kitabn okuyabilirsiniz.Marx iliflkisel yaklaflmnda kapitalizmi hangi faktrler temelinde ve nasl aklar?mile Durkheim Marxtan olduka farkl bir bakfl asna, pozitivist bir yaklaflma sahip olan mi-le Durkheim (1858-1917), ifllevselci bir toplum teorisi gelifltirir. Ona gre top-lum, bamsz bir paralar sisteminden oluflan dier organizmalar gibi ifller. An-cak ekonomi, aile, ynetim v.b nedenlerden oluflan bu paralar bir arada tutanfley, temel bir deerler sistemi, yani bir ahlaki konsenss veya kolektif bilincedayanan, normlar ad verilen bir toplumsal klavuzdur. Bu normlar topluma sa-dece genel bir ereve kazandrp istikrar kayna oluflturmakla kalmaz, ayrcatoplumun kendi bireylerini kontrol altna alp ynlendirmesi asndan da hayatibir neme sahiplerdir.Toplum kavramn toplumsal olgular kavram zerinden tanmlayan ve o-u kez iki kavram ayn anlamda kullanan Durkheim, sosyolojinin felsefedenbamsz ayr bir bilim kimlii kazanmas iin konusunu toplumsal olgularla s-nrlandrmas gerektiini dflnr. Toplumsal olguyu (toplumu) bireye dflsalolan ve onu kontrol altnda tutan zorlayc gce sahip eylem, dflnme ve his-setme biimleri olarak tanmlar. Bylesi bir tanmla davranfllar, dflnceler ve204 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarKolektif mlkiyet: Marxagre bir toplumdaki herkesiilgilendiren retimaralarnn zel bireylerin(kapitalizmde burjuvazinin)elinden kp tm toplumuneflit kullanmna ak hlegelmesi.S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TStatko(culuk): Mevcutdurumu olduu gibi veyaznde deifliklikleryapmadan srdrme eilimideoloji: Marxa gre,ideoloji egemen snflarnbask ve smrsngizlemek, zel snfsalkarlarn tm toplumunveya btn insanln genelkarlarymfl gibi gstermekiin kendi aydnlararaclyla gelifltirdiklerideerler ve dflncelersistemleridir.S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T2fllevselcilik: Bir toplumiindeki kurumlar, deerler,kurallar vb.nin toplumsalbtne ifllerliine katklarnvurgulayan sosyolojikyaklaflm.Kolektif bilin/vicdan: Birtoplumdaki insanlarnolaylara ortak bakfl alar,ortak dflnsel ve duygusaltepkileri, onlar birbirinebalayan, ou kez ahlkdeer yarglar.Norm: Genelde kabul grendeerler erevesinde birtoplumdaki tutumlar veeylemlerini dzenleyen,balaycla ve ahlak vehukuki yaptrm gcnesahip davranfl kurallar.duygular tamamen sosyolojinin ala-n iine dhil eder. Durkheima gre,insann istekleri snrsz ve doyurul-mas imknsz olduu iin, bir top-lumsal dzen veya uygarlk biimi -var olabilmek iin- bunlar kontrolaltna almak zorundadr. Ksacas bi-reyin, kendi kiflisel mutluluu iin bututkularn kontrol altna almaya, ah-lk rehberlie ihtiyac vardr, aksitakdirde soyutlanacak ve kksz ka-lacaktr. Bu yzden Durkheima g-re, bireyin istekleri ile toplumun d-zen ve kontrol ihtiyalar arasndatemel bir atflma veya gerilim her za-man var olacaktr.Durkheim, dflncelerini Comte veSpencer tarafndan gelifltirilen evrimcibir ereve iinde konumlandrr veanalizlerinde belirgin biimde biyolo-jik analojiler ve kavramlar kullanlr.Salkl bir toplum dayanflmann yk-sek olduu ve hastalkl bir toplum daanominin kargaflaya yol at ve top-lumsal dzenin iflleyiflinin bozulduutoplumdur. Ona gre, devlet grevli-lerinin rol doktorunkine benzer: yi hijyen koflullar salayarak hastaln ortayakmasn engellemek veya hastalk ortaya ktnda onu tedavi etmeye alflmak.Bu yzden, Durkheimn yaklaflmnn temel bir hedefi, sosyolojik dflnceleri iin-de yaflad dnemde Fransa ve Avrupadaki krizler ve kmazlara pratik olarak uy-gulamaktr. zelde o dinin ve geleneksel dzenin zayflamas karflsnda ahlk birreform gelifltirmeye alflmfltr.Durkheim, organizmac ve evrimci yaklaflm erevesinde iflblm kavramtemelinde bir toplumsal evrim teorisi gelifltirir. Ona gre, toplumlar zamanla dahakompleks ve farkllaflmfl hle geleceklerdir. Geleneksel toplumlarda topluluklarveya gruplar iindeki iliflkiler yz yze veya mekaniktir. flblm ok basittir, in-sanlarn ounluu genellikle ayn ifli yapar (rnein, avc veya iftidir). Ortak birhayat tarz, herkes tarafndan bilinen ve uygulanan ortak detler ve riteller var-dr. Kolektif bilin/vicdan gldr. Toplumu bir arada tutan fley mekanik daya-nflma, yani inanlar ve duygular benzerliine dayal bir i btnlk biimidir.Toplumsal farkllklar ok azdr ve bireysellie ok az yer vardr. zel mlkiyet ne-redeyse hi bilinmez ve bu yzden uyum/itaat hem doaldr hem de sosyallefl-meyle ve aile, din gibi temel toplumsal dzenlemeler araclyla salanr. Sapma-lar fliddetle ve kollektif olarak cezalandrlr.Toplumlar geliflip modernleflirken sanayi ekonomileri ve karmaflk iflblmlerigeliflir ve insanlar krdan kente g ederken sonuta mekanik dayanflma toplu-ma dar gelmeye bafllar. Farkl meslekler, hayat tarzlar ve alt-kltrlerin oalmasve yasallk kazanmasyla benzerlik yerini farkllaflmaya, homojenlik yerini hetero-jenlie brakr. Kollektivizm yerine bireycilik, ortak mlkiyet yerine zel mlki-2058. nite - ToplumResim 8.2mile DurkheimToplumsal olgular:Durkheima gre, toplumsalolgular bireye dflsal olan veonu kontrol altnda tutanzorlayc gce sahip eylem,dflnme ve hissetmebiimleridir.Dflsallk ve zorlayclk:Durkheima gre, toplumveya toplumsal olgularbireylerden nce geldikleri,onlar dflardan belirledikleriveya ynlendirdikleri iindflsal; onlar zerindeiradelerine ramen bask,zor ve yaptrm uyguladklariin zorlaycdrlar. Anomi: Durkheima gre,anomi daha ziyadetoplumlarn geifl veya krizdnemlerinde yaflanan birdzensizlik ve zihinkarflkl hlidir. Anomikdurumlar genellikle dahanceki geleneksel deerlerve yaflam biimleriyklmasna ramen henzyeni deerler ve yaflambiimlerinin flekillenmediigeifl toplumlarnda yaflanr.yet gemeye bafllar. Yz yze iliflkiler ve resm olmayan sosyal kontroller artktoplumu bir arada tutamaz; g ve otorite aile ve kiliseden hukuk ve devlete ge-er. Tpk doada olduu gibi bu farkllaflma ve karmaflklaflma toplumsal dayanfl-ma iin yeni bir temel -yani organik dayanflmay- gerektirir. Modern toplumlarsadece organik dayanflma, yani toplumu oluflturan unsurlarn karfllkl bamll- ve iflbirliine dayal bir i btnlk bir arada tutabilir.Durkheima gre, modern toplumlarn temelini, karfllkl ekonomik bamll-n yan sra, karfllkl kar, hayatta kalabilmek ve baflar salayabilmek iin kar-fllkllk ve ifl birlii oluflturur. Ancak o, ekonomik karcln tek baflna uygartoplumlar birlefltirebilecei ve istikrarl klabileceini ne sren faydac argman-lara, zellikle Herbert Spencerin bu konudaki tezlerine karfl kar. Ona gre, -karclk tek baflna toplumsal atflma ve kaos retecektir. Geliflmifl sanayi toplum-larnn szleflmelerinin temelini baz ahlak biimleri, bir gvenlik ve adalet sistemi-nin zerine kurulabilecei genel kabul gren ilkeler, normlar ve deerlerle iliflkilibaz ahlak kurallar oluflturmak zorundadr. nsanlar zgeci olduklar kadar agz-l de olabilirler, toplumun rol de bu insani zellikleri kendi zel evrimci geliflimevresine gre mmkn olduu lde snrlamaya alflmaktr. Durkheim, bu yz-den, insan doasnn ikilii fikrini gelifltirir: hepimiz iki bilince, biri karcla da-yal kiflisel, dieri toplumsal karlara dayal toplumsal bilince sahibiz. Ayrca, me-kanik toplumlarda birey ve kollektif bilin gerekte ayn fleyi anlatrken organiktoplumlarda ikisi birbirinden ayr, bamsz ve ou kez atflma iindedir. Resmisosyal kontroller, bu yzden, organik toplumlarda mekanik toplumlara gre da-ha fazla gerekli hle gelir.Salkl bir toplum temel deerlerin ve normatif rehberliin kurumsallaflmasnabaldr. Bu balayc deer kalplar ve normlar olmadan toplumsal ve siyasal ha-yat dzensizlik iinde olacaktr. Ancak anomi sadece geici bir evredir. Sosyolojimodern topluma uygun deerler ve normatif kurallarn uygulanmas konusundakatkda bulunabilir.Durkheimn toplum anlayflnda zetle 3 ilkeye rastlanr. (1) fllevselci lke: Ge-nel toplumsal ihtiyalar kavram. Toplumlar deerlere ve paylafllan deerlere ihti-ya duyarlar. (2) Organizmac lke: Toplumsal salk farkl paralarn btnle ifl-levsel olarak iliflkili olma derecesine baldr. (3) Evrimci lke: Durkheimn top-lumsal ve biyolojik analojilerle ilgilenmesi ve onun evrim teorisinde farkllaflmadflncesinin merkezi rol.Ksaca, Durkheima gre, toplumun kendi btnl iinde anlafllmas gere-kir. Toplum bileflenlerinin bir toplam olarak grlemez, kendini meydana getirenbireylerin basit bir toplamndan daha fazlasdr. Toplumlar btnleflme veya d-zenlenme ihtiyacna sahip varlklardr. Ona gre sosyolojik analizin toplumun par-alarnn bu merkez ifllevleri nasl yerine getirdiklerini belirlemesi gerekir.Max WeberMax Weber (1864-1920), modern sanayi toplumunun temel zelliklerini belirleme-ye ve Bat kapitalizminin temel ruhu ve dinamiini kavramaya alflr. Sanayi top-lumlarnn temel zelliinin rasyonelleflme eilimi, yani mantkl, rasyonel ve he-sapl dflnce, eylem ve planlama biimlerinin geliflimi olduunu ne srer. Webere gre, modern toplumlarda g rasyonel bir temele sahiptir. Moderntoplumun temelini hukuki otorite oluflturur. Farkl bir ifadeyle insanlardan ziya-de yasalar ve dzenlemeler tarafndan ynetilme, gcn gelenek ya da kiflisel206 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarRitel: Ayn deerler veyaflam tarzlarna balbireylerin genelde kutsalsaylan meknlarda (vezamanlarda) benzer biimdetekrarladklar, alflkanlkhline gelmifl ve kutsallkykledikleri davranflbiimleri, trenler, ayinler.Mekanik ve organikdayanflma: Durkheima gre,mekanik dayanflma daha okaz nfuslu, kk, basit, yzyze iliflkilerin egemen olduu,herkesin byk lde herbakmdan birbirine benzedii,iflblmnde farkllaflmannolduka snrl kaldtoplumlardaki sk dayanflmabiimiyken organik dayanflmabyk, kalabalk, informel(resmi) iliflkilerin egemenolduu, birbirlerindenmeslekleri, yaflam tarzlar,kiflilikleri bakmndan byklde farkllafltklar,uzmanlaflma ve iflblmnnolduka karmaflk hle geldiitoplumlardaki daha gevflek,ou kez kar temellidayanflmalardr. Kollektivizm: Bireysel deilgenel, toplumsal ve kollektifkarlarn nde tutulmas.Sosyal kontrol: Bireyler vegruplarn davranfllarndzenleyen, mevcut birtoplum, devlet veya toplumsalgrubun kurallarna uyum veitaati salayan resm ve resmolmayan kurallarla iflleyengenel toplumsal sreler vemekanizmalar.Resm ve resm-olmayansosyal kontroller: Resmsosyal kontroller hukukkurallar ve yasalar gibiyntemlerle ve mahkemeler,cezaevleri gibi resmkurumlar araclylasalanrken, resm olmayansosyal kontroller toplumdakendiliinden, dzensiz veyz yze iliflkiler iindesalanr.Rasyonelleflme: nsanlar veorganizasyonlarn gndelik,mesleki ve rgtselfaaliyetlerini, duygulardanuzak bir biimde, aklc,rasyonel temellerdesrdrmeleri.karizmadan ok rza ve grevin gerektirdii otorite araclyla meflrulafltrlmasesastr. Brokrasi bu dzenleyici ynetimin, kiflisel olmayan ve tarafsz gcnbir rneidir.Ona gre, her trden modern sanayi toplumu dzgn iflleyebilmek iin olduk-a etkin rgtsel yaplara gerek duyar. Brokrasi, kesinlikle insanlara deil kural-lara, bir kiflisel iliflkiler ana deil bir grevler hiyerarflisine dayand iin en et-kili ve teknik bakmdan en stn organizasyon biimidir.Weberin g ve otoriteye, devlet ve brokrasiye hayranlnn ardnda siyasalynelimi, modern toplumu ynlendiren ve dzenleyen gl bir ulus-devlete inan-c yatar. Ancak btn bunlara ramen, zgrlk demokrasiye inanr fakat do-rudan demokrasiyi veya halk iradesi dflncesini tamamen reddeder.Webere gre, modern toplumu gemiflteki toplumlardan ayran temel dina-mik ve temel bir zellik rasyonalitedir; yani rasyonel, mantkl dflnme ve or-ganizasyon biimidir. nceki toplumlar din, gelenek veya kiflisel karizma gibi ir-rasyonel inanlar veya dflnce sis-temlerine dayanrken modern top-lum manta ve kendi dflnce vergtlenme sisteminin asl temeliolarak akla baflvurmaya dayanr. Mo-dern bilim ve teknoloji, modern hu-kuk ve ifl hayat rasyonalitenin, onungeliflmeyi salayacak biimde ve hz-da modern topluma uygulanma bi-iminin rnekleridir.En temel dzeyde toplumun gmcadeleleriyle iliflkili organizasyonu-na bakan Webere gre Marx gibi, top-lumsal yaflam birok toplumsal eflitsiz-lik biimiyle doludur. Mevcut bir du-rumda eflitsizlik mutlaka ekonomik bireflitsizlik deildir. Ekonomik eflitsizliknemli olmasna ve ou kez nde ge-len bir rol oynamasna ramen sadecebir eflitsizlik trdr. Gruplarn organi-zasyonlarnn temelini eflitsizlikler olufl-turur ve eflitsizlikler zerindeki mca-dele gruplar arasnda olduka yaygndr.Bu nedenle, Weberin toplum aklamasndaki anahtar bir unsur tabakalaflmadr.Weber de, Marx gibi, toplumsal yaflamn farkl eflitsizliklerle i ie olduunu dflnr.Ona gre tabakalaflmfl bir sistemde eflitsizlikler boyutta dzenlenir ancakonlarn hepsi bir g/iktidar biimidir. G istediiniz fleyi dierlerinden gelen di-renifllere ramen yapabilme kapasitesidir. rnein, ekonomik zenginlik kiflinin ar-zulad fleyleri almasn salayan bir g biimidir. Btn eflitsizlik biimleri geflitsizlikleridir. Gcn boyutu; (1) ekonomik g, (2) prestij ve (3) plak g-tr. Onlar karakteristik olarak farkl gruplaflma biimlerinin, yani snf, stat grubuve partinin temelleridir. Bu grup tr g zerinde toplum ve lkenin geleceikonusunda belirleyici olma mcadelesi verirler.2078. nite - ToplumResim 8.3Max WeberG ve otorite: Webere gre,g baflkalarnn direniflineramen arzulanan sonularaulaflma kapasitesiyken otoriteinsanlarn zorlayc olmaktanziyade meflru olarakgrdkleri gtr.Brokrasi: Formel olaraktanmlanmfl uzman grevleresahip ok sayda birim ieren,bu ifllerin istikrarl ve sistemlibir biimde yerine getirilmesiiin gerekli bir otorite yapsnave grevler hiyerarflisinesahip, alflanlarn birimlereyarflma snavlaryla genelkurallara gre yerlefltirildiiorganizasyonlar.S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E TDorudan demokrasi: Birgrup, rgt, toplum veyalkeyi ilgilendiren kararlarnilgili tm yeler veyavatandafllarn katlmlar veoylaryla alnd veuyguland demokrasibiimi.Weber, bir g mcadelesi olarak toplum anlayflna ramen, hayatn btnalanlarnn temelinde atflmann yattn sylemez. Thomas Hobbesun aksine,insanlar arasndaki btn iliflkilerin herkesin herkese karfl savafl fikrindekinebenzer bir stnlk salama mcadelesi ierdiini dflnmez. Aksine, byk insankitlelerinin genelde daha pasif olduklarn, g direnifl zerinde bile sonular sa-lamasna ramen, g konumunu elinde tutanlarn ou kez nispeten az direnifllekarfllafltklarn, glnn emrine ou kez kolayca itaat edildiini kabul eder.G ou kez meflrudur, yani baz insanlar liderler veya komutanlar olarak gr-lr ve dierlerinden emirlerine itaat etmelerini bekleme hakkna sahip olduklarkabul edilir. Bylece g bir otoriteye dnflr.Bu tr meflru egemenlik iliflkileri genelde flekildedir; karizmatik, gelenekselve rasyonel hukuki egemenlik. Herbiri itaat temelleri bakmndan birbirinden ayr-lr. Karizmatik otorite ballk ve itaat afllayan sra dfl kiflisel yetenekler aracly-la meflrulafltrlan g, geleneksel otorite uzunca sredir yerleflik kltrel rntle-re saygyla meflrulafltrlan g, rasyonel-hukuk otorite yasal olarak uygulanan ku-rallar ve dzenlemeler araclyla meflrulafltrlan gtr.Weberde birey ve toplum iliflkisinin aklanmasnda beklenmedik sonularkavram byk bir neme sahiptir, zira bireyler ve gruplarn eylemleriyle niyetlen-dikleri fleylerin ou kez onlarn niyetlerinden farkl sonulara yol atna inanr.Bu adan, Weberin insanlarn toplumsal yaplar yarattklar ancak bu yaplarnyaratclar zerinde, snrl dzeyde mdahale edebildikleri kendilerine ait bam-sz bir varlk kazandklarn dflnd sylenebilir. Buna gre insanlar zerlerin-de kontrol gcne sahip olmadklar iin yaplar olduka eflitli tamamen beklen-medik ynlerde geliflebilirler.Webere gre, modern toplumlarda hem ekonomik hem idari brokrasi niin merkez birneme sahiptir?Georg SimmelGeliflmekte olan sosyoloji disiplini iin tek uygun konunun temel ve genel etki-leflim biimleri olduunu ne sren Georg Simmele (1858-1918) gre, Top-lum... bu zel etkileflimler btnnn sadece bir sentezidir veya ona verilen genelisimdir... Toplum bu iliflkilerin zet toplamyla ayn fleydir. Ona gre, Toplum,insanlar arasndaki etkileflim -bu insanlar birbirlerini karfllkl etkileyecek vekendilerini gruplar veya dier toplumsal birimler iinde organize edecek biimde-yeterli sklk ve younlukta ortaya ktnda var olur. Toplumsal organizasyon ka-lb olan toplum kavram sadece nispeten srekli etkileflimleri anlatr. Dahazelde, toplumdan sz ettiimizde devlet ve aile lonca ve kilise sosyal snflar veortak karlar zerine kurulu organizasyonlar gibi sabitlik kazanmfl tanmlanabilir,srekli yaplar benzeri etkileflimler aklmza gelir. Simmelin toplumu bu flekilde ta-nmlamasnn nedeni, toplumsal organizasyon kalplarnn temel etkileflim srele-rinden kurulduunu kabul etmesidir.Ona gre sosyoloji insanlarn, tm doalar ve tm grnmleriyle dier in-sanlarla etkileflim iinde yafladklar koflullar tarafndan belirlendikleri kabul ze-rine kuruludur. Akademik bir disiplin olarak sosyoloji insanlarn yafladklar olay-lar ve hangi kurallara gre davrandklarn sorar. Toplumu aklamak iin, geo-metriden esinlenerek biim ve ierik ayrm gelifltiren Simmel toplumsal yapla-rn, farkl ierikler sergileseler bile benzer formlara sahip olabileceklerini ve bu te-melde toplumsal etkileflim hakknda zamanla snrl olmayan yasalar gelifltirme-208 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarBeklenmedik sonular:Webere gre, btn insanlar(kendilerince) belirliamalarla hareket edenvarlklar olsalar bile onlarneylemleri beklenmedik,niyetlenmedikleri sonularasahip olabilir.S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T3Temel ve genel etkileflimbiimleri: nsanlktarihindeki btn toplumtrlerinde yer alan genel vezorunlu etkileflim biimleri.Biim ve ierik ayrm:Geometrik nesnelerinbiimlerinin, yani genel veevrensel zelliklerinin sahipolduklar zel, kendilerine hasieriklerinden bamsz olarakincelenebilmesi gibi toplumunda ayn flekildeincelenebileceini ne srmekiin Simmelin gelifltirdiiayrm.nin mmkn olduunu dflnr. Sim-mel, makro dzeyde alflma eili-minde olan ifllevselcilik ve Marksiz-min aksine duygular, ruhu, gndelikhayat ve iliflkilerin ayrntlarn yaka-layan bir saf sosyoloji oluflturmayaalflr. Gereklii hayatn temel bi-imi ve ieriine gre yorumlayabi-lecek bir sosyoloji oluflturmaya al-flan Simmelin yaklaflm, toplumunsadece dier insanlarla iliflkiler iin-deki bireylerin zihinlerinde var oldu-u dflncesine dayanr. Simmel, buyzden, toplumsal etkileflimler ve ilifl-kilere, gndelik toplumsal hayatn -sosyal sistemi meydana getiren b-yk toplumsal kurumlarn temelinioluflturan- ince ayrntlarna ve bireylerin toplumsal etkinlii (yeniden) yorumlamabiimlerine odaklanr.Ona gre bireysel gdler, tutkular, duygular ve hrslar hayati nemde olsa-lar bile, sadece zel iliflkiler a, zel formlar iinde somutlaflr, maddileflirler.Gndelik hayat -alflma, beslenme, sosyal etkinlikler gibi- bir toplumsal form-lar silsilesi ierir. Formdan yoksun hibir toplum yoktur. Simmelin ifadesiyleBilinen her toplumda bizi bir arada tutan, yani sosyallefltiren birok farklform vardr... hibir formun olmad dflnldnde toplum var olmayacak-tr. Aile ve hukuk gibi toplumsal kurumlar, sevgi ve yabanclaflma gibi kavram-lar insanlarn onlara ykledikleri anlamlardan bamsz olarak var olmazlar. Buyzden, belirli bir kltr veya evrede yaflayan birey gruplarnn gndelik ha-yatlar ve toplumsal etkileflimlerinden bamsz toplum diye bir fley yoktur. An-cak bilimsel soyutlamaya bu vurgu Simmeli toplumu fleylefltirmeye, onu ye-lerinin zerinde ve tesinde bir form olarak grmeye itmez. O, toplumu insanrn bir yarat olarak grr nk toplum sadece birok birey etkileflimdebulunduunda var olur.Marx gibi atflmann toplumda her yerde ve srekli var olduunu dflnenSimmel, ondan farkl olarak toplumsal yapy (toplumu) bir tahakkm ve baml-lk yaps olarak deil, daha ok gerek hayatta ayrlmas imknsz biimde i iegemifl birlefltirici ve ayrc gler olarak grr. Simmel ile ilgili daha ayrntl bilgi iin Sosyolog, Sanat, Dflnr: Georg Simmel (An-kara: Dou-Bat Yaynlar, 2011) kitabn inceleyebilirsiniz.MODERN DNEM TOPLUM TEORLERadafl sosyolojiye hakim olan daha makro ve yapsal toplum anlayfllarndan (ya-psal) ifllevselcilik ve atflma teorisi olduka etkili olmufltur. Bafllangta byk l-de ngiliz antropologlar tarafndan gelifltirilen ifllevselcilik, Amerikan sosyoloji-sinde Parsonsn etkisinde ve nderliinde yapsal-ifllevselcilie dnflr. Bir dieregemen yaklaflm yapsalclktr.2098. nite - ToplumResim 8.4Georg SimmelMakro ve mikro sosyoloji:Makro sosyoloji toplumsalolaylar ve srelere en genel,yapsal ve kurumlar dzeyindebakarken mikro sosyolojikifliler aras yz yzeetkileflimlere ve bu etkileflimleilgili temel sreler veoluflumlara odaklanr.Saf sosyoloji: Simmelinbtn toplum trlerinin genelve evrensel biimleri vedzenlerini iinde yer aldklartarihsel koflullardan bamszolarak arafltrmak iin gerekliolduunu dflnd sosyolo-ji tr.Sosyalleflme: Bir toplumayeni katlan bireylerin,genelde yeni doan ocuklarnzamanla toplumun mevcutdeerleri, tutumlar, yaflambiimi ve davranfl kurallarnrenmeleri, isellefltirmelerive kifliliklerinin bir parashline getirmeleri srecidir.S O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E Tfieylefltirme: nsanlarnkendi rettikleri, yarattklarfleylerin kendi dfllarnda,onlar ynlendiren,boyunduruu altna alan vebyk lde doallafltrlanve kutsallafltrlan glerhline gelmesi.YapsalclkKkleri dilbilimde olan bir toplumsal ve kltrel analiz modeli olan yapsalclk,en genel dzeyde en ilkelinden en geliflmifline kadar insan hayatnn her dzeyin-de ifllerlikte olan evrensel ve deiflmez insanlk yasalarn arama giriflimi olarak ta-nmlanabilir. Durkheimn totem ve gstergeler analizini dilbilime uyarlamaya al-flan, onun bir bilimin arafltrma-nesnesinin nesnel olarak gzlenebilen somut olu-flumlara dayanmas gerektii grflnden hareket eden Ferdinand de Saussurendil ve sz ayrmndan etkilenen yapsalclk toplumun bir dil yaplandn kabuleder. Saussure konuflmann znel, konuflmay mmkn klan bir kurallar sistemiolan dilin nesnel olduunu, bir sistem (veya yap) olarak dilin artzamanl, yanitarihsel deil, eflzamanl, yani belirli bir zamanda karfllkl iliflkileri iinde kavra-nabileceini ne srer.Fransz yapsalclnn en nemli temsilcilerinden biri Claude Lvi-Strausstur(1908-2009). Btn insan toplumlarnda insan zihninin biyolojik ve kimyasal doa-s gerei ayn ilkeler temelinde ifllediini ne sren Lvi-Strauss ilkel ve geliflmifltoplumlar arasndaki farkn sadece zihnin iinde iflledii koflullardan kaynakland-n, bu yzden btn toplumlarn insanlarn ikili karfltlklar temelinde kurduklariliflkiler erevesinde yaplandn ne srer. Lvi-Strauss, Durkheim aksine zih-nin toplumsal zerindeki nceliini vurgular.Ona gre, yap (toplum) sistematik zelliklere sahiptir, yani hibiri btn dier-leri etkilemeden deiflemeyecek baz unsurlardan oluflur. Bu unsurlar (rnein;akrabalk, ekonomi, siyaset, mit) arasndaki iliflkiler bir dierine dnfltrlebilir.Baflka deyiflle toplumsal hayatn bu farkl dzlemleri arasnda eflbiimlilikler var-dr. Unsurlar arasndaki iliflki empirik olarak belirlenebilir, yani kifli unsurlardan bi-ri deifltiinde yapnn nasl tepki vereceini ngrebilir. Bir yapnn varl top-lumsal hayatn btn unsurlarnn prensipte anlafllabilir olduklar anlamna gelir.fllevselcilikErken Dnem fllevselcilikfllevselci hareketin ncleri genel toplumsal ihtiyalar kavramn kullanmfllar-dr. Onlara gre sosyal sistemlerin salkl olmalar veya en azndan varlklarnsrdrebilmeleri iin belirli ihtiyalarn karfllanmas gerekir. Sosyoloun grevi,bu ihtiyalar belirlemek ve ihtiyalarnn karfllanmas iin toplumu ynlendirme-ye yardmc olmaktr.Toplumlar btnler olarak kavramann nemli olduunu belirten erken dnemifllevselcilere gre bir toplumsal unsurun anlam onun sz konusu toplumda hliha-zrda kullanmda olan dier unsurlarla iliflkisine ve bir btn olarak topluma katks-na (yani, ifllevine) baldr. Hem yeni bir topluma aktarlan kltrel rnler isellefl-tirilir ve yeni balamn gereklerine uydurulur hem de toplumsal unsurlarn kkenle-rine bakmak imknszdr ve bunu yapmak sz konusu unsurlarn gnmzdeki ifl-levsel mantn gz ard etmektir. Bu, eflzamanl-ve-btnc mantk sadece gn-mzde ifllerlikte olan tm kltr kapsaml olarak anlamakla mmkn olur.Erken dnem ifllevselcilerden Malinowski toplumun psikolojik ve biyolojikzelliklere sahip bireylerden olufltuunu kabul eder. Ancak Malinowskiye gretoplumu ona psikolojik veya biyolojik mekanizmalara temel nedensellik ykle-yerek aklamak hata olacaktr. Ona gre, her toplumda tip temel ihtiya var-dr. (1) Bireylerin hayatta kalabilmeleri iin karfllanmas gereken beslenme ve do-yum ihtiyac gibi temel biyolojik ihtiyalar. (2) fl birlii ve dayanflma ihtiyac gi-210 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarArtzamanl ve eflzamanlanaliz: Artzamanl analiz biryapnn, toplumun veyaorganizasyonun zamaniindeki tarihsel gelifliminiarafltrrken eflzamanlanalizde tarih iinde belirlibir zaman dilimindekiiflleyifline, yani belirli birdzen iinde nasl ifllediineodaklanlr ve unsurlararasndaki karfllkliliflkilerin, deyim yerindeysefotoraf ekilir.Eflbiimlilikler: Belirli birortamda yer alan veifllerlikte olan toplumlar,rgtler veya kurumlarnyaplar ve iflleyiflleriarasndaki benzeflmeler veyaparalellikler.Genel toplumsal ihtiyalar:Bir toplumun, tpkorganizmalar gibi sistemindevamll iinkarfllanmas gerekenzorunlu ihtiyalar olduufikri.fllevsel mantk: Her toplumveya organizmanniflleyiflinin kendine ait bir imanta, bir i dzenlilie,iflleyifle, kurallar ve ilkeleresahip olduu ve btnntm zellikleri vehareketlerinin bunlara greflekillendii dflncesi.Temel nedensellik: Birbtnn yaps, hareketlerive srelerininflekillenmesinde rol oynayanfaktrlerden bazlarnn entemel olduklar dflncesi.bi toplumsal ihtiyalar. Temel ihtiyalarn doyurulabilmesi iin bu toplumsal ihti-yalarn karfllanmas gerekir. (3) Toplumun btnlyle ilgili ihtiyalar.Dier erken dnem bir ifllevselci Raddcliffe-Brown, toplumun indirgenemez bir kar-maflkla sahip olduunu, onun alt dzeyde iflleyen mekanizmalarla veya biyolojik me-kanizmalarla deil, toplumsal mekanizmalarla aklanabileceini ve psikolojik olgulartoplam olarak grlemeyeceini ne srer. Raddcliffe-Browna gre, toplumun istikra-r btnn ifllevsel birliine yani farkl paralarn karfllkl uyumuna baldr. Yapsal-fllevselcilikfllevselcilie yap kavramn sokan Talcott Parsons (1902-1979) toplumu, Durk-heim gibi kendi yelerinin stnde ve tesinde kendine ait bir hayata ve yapyasahip yaflayan bir varlk olarak grr.fllevselci yazlarda toplum belirli birevrede varln srdrebilmek iinadapte olmaya ve evrimleflmeye,dengesini korumaya ve kendi bede-ninin her parasnn dzgn flekildeifllerliini salamaya alflan bir orga-nizmaya benzetilir. Yapsal-ifllevselci-lik toplumsal olgularn incelenmesin-de toplumun hem yapsn hem de ifl-levlerini gz nnde bulundurur.Bir sistem modeli kullanlarak un-surlarn sistemin devamllna katk-snn vurguland ifllevsel aklama-larda toplum birbirleriyle iliflkili un-surlarn oluflturduu bir sistem olaraktanmlanr. Sistem kendini oluflturanunsurlar ve bu unsurlarn aralarndakiiliflkileri iine alan bir btndr ve sis-temi oluflturan unsurlar sistemin b-tnlnden bamsz olarak anlaflla-maz. Sistemin herhangi bir ksmnda grlen deiflme sistemde dengesizlie ne-den olur ve bu dengesizlik de sistemin dier ksmlarnda deiflmeye yol aar. Buaflamada, deiflim bir lde bir btn olarak sistemin yeniden organizasyonuylasonulanr.Sistemler hayatlarn devam ettirebilmek iin, insan organizmasnn hayatnsrdrebilmek iin gda ve oksijene muhta olmas gibi evresel kaynaklara ihti-ya duyarlar. Yine bu sistemler hayatlarn srdrebilmek iin alt-sistemlere, ya-ni ifllevleri zelleflmifl unsurlarn kompleks i denetimine muhtalardr. Bu flekildergtlenmifl bir sistem iin ifllevler sistemin evreye uyumu ve kendi kendini de-netimiyle ilgilidir.Bireyler ve toplumsal yap (veya sistem) arasndaki balanty salayan ve top-lumun gndelik hayattaki zn oluflturan toplumsal rollerin gereklefltirilmesiyleinsanlarn zel ihtiya ve gdleri toplumsal dzenlemeler sayesinde karfllanr.Topluma kendine zg karakterini kazandran kltrel deerler ve normlar insan-larn yaflantlarna toplumsal roller sistemi araclyla girerler.Erken dnem ifllevselciler gibi toplumlar canl organizmalara benzeten Par-sonsa gre de besin ve su gibi belirli gerekler karfllanmad ve bunlar enerjiye2118. nite - ToplumResim 8.5Talcott ParsonsAlt sistemler: Genel birsistemin iinde yer alan,genele bal olmasnaramen hem genelden hemde dier paralardan belirlilde zerk bir iflleyifl vedzene sahip olan sistemler.dnfltrecek (sindirim ifllemi gibi) baz mekanizmalar olmadnda organizmannsonunda lmesi gibi sosyal sistemlerin de iyi ve srekli bir iflleyifl iinde kalmakiin karfllamalar gereken ihtiyalar vardr.Parsons bir sistemin, hangi dzeyde olursa olsun, varln srdrebilmesiiin drt temel ihtiya karfllamas gerektii dflncesini -ilgili szcklerin ngi-lizce bafl harflerinden oluflturduu- AGIL fiemasyla aklar. Bunlar A=Adaptas-yon; G=Amaca ulaflma; I=Btnleflme; L=Varln srdrme biiminde sralanr.Srasyla aktarrsak (1) her toplum kendi yelerinin gda, giyim ve barnma ihti-yalarn karfllamak zorundadr. Bu yzden kendi kaynaklarn retmek, da-tmlarn yapmak ve dfl evreye uyum salamak iin ekonomik sisteme ihtiyaduyar. Adaptasyon, ayrca evreden ustaca yararlanacak ekonomik metalar vezenginliklerin retimiyle ilgilidir. Adaptasyonu karfllayan kesim, ekonomi veekonomiyi gdleyen kaynak paradr. (2) Her toplum kendi amalarn olufltur-mak, kararlar vermek ve organizasyonlar yapmak zorundadr ve bu yzden birsiyasal sisteme ihtiya duyar. rnein, siyasal kesim, faaliyetleri gcn meflrukullanmyla koordine ederek hedeflere ulaflmaya alflr. (3) Her toplum bir ai-diyet, topluluk/cemaat duygusu ve ortak bir kimlik yaratmak zorundadr. Birtoplum toplumsal blnmeler ve atflmalar engellemek zorundadr, aksi takdir-de zlmeye urayacaktr. Bu yzden, yerleflik davranfl kurallar (din), iletiflim(medya) ve sosyal kontrole (hukuk, mahkemeler, polis ve hapishaneler) ihtiyaduyar. (4) Dier btn trler gibi her toplum kendini meydana getiren yelerinsrekli lmesi ve onlarn yerine yenileri gelmesine ramen, bizzat varln sr-drmeye alflr. Kendi kurallarn, detleri ve kltrn kuflaktan kuflaa aktar-maya alflr ve bu rnt/kalp devamll, esas olarak akrabalk sistemine, o-cuunu sosyallefltiren aileye baldr. Bu sre okul, medya, din ve hukuk gibidier toplumsal kurumlarla pekifltirilir.atflma Teorisiatflma teorisi temel ve birbiriyle iliflkili kabul zerine kurulur. (1) nsanlarnbaz temel karlar, istedikleri ve elde etmeye alfltklar fleyler vardr (2) Gtoplumsal iliflkilerin zn oluflturur, sadece kt ve eflitsiz olarak dalmfl, belirlikar gruplarnn tekelinde younlaflmfl bir fley ve bu yzden sadece bir atflmakayna deil, znde zorlayc/baskc bir fleydir. (3) Deerler ve dflnceler, birtoplumun kimlii ve hedeflerini tanmlayan bir aratan ziyade, farkl gruplarnamalarna ulaflmak iin kullandklar silahlardr.atflma teorisinin kurucularndan Ralf Dahrendorf (1929-2009) toplumun kon-senss ve atflma olmak zere iki yz olduunu vurgular. fllevselciliin toplu-mun bir yanyla yani toplumun srekliliine katkda bulunan ve onu dengede tu-tan yaplar ve srelerle meflgul olduu iin, toplumun eksik bir resmini sunduu-nu belirtir. Ona gre, bu resmin tam olabilmesi iin ifllevselci ve atflmac toplummodellerine gerek vardr. Dolaysyla sosyolojinin yani atflma ve konsenss te-orileri olarak iki ksma ayrlmas gerektiini ne srer. Konsenss teorisyenleritoplumda deer btnleflmesini, atflmaclarnsa kar atflmalarn ve toplumubir arada tutan basky incelemeleri gerektiini belirtir. Ona gre, birbirlerini kar-fllkl gerektiren atflma ve konsenss olmadan toplumlar da var olamaz.fllevselciler sosyal sistemi bir arada tutan fleyin gnll/iradi ifl birlii, atflmaclar-sa bask olduunu ne srerler. Bu da toplumdaki baz konumlarn dierlerinden da-ha gl olmas ve bylece farkllk yaratc otorite dalmnn her zaman sistema-tik toplumsal atflmalarn belirleyici faktr hline gelmesi anlamna gelmektedir. 212 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlarkar gruplar: Belirli ortakkarlar ve grfllerinigereklefltirmek iin biraraya gelen ve kimi zamanrgtlenmifl ve rgtlmcadele veren insantopluluklar.Konsenss teorileri:Toplumlarda genelde uyum,denge, istikrar ve btnlk,toplumun deerleri vekurallar konusunda birgenel fikir birlii olduunune sren, uyumsuzluk,dengesizlik, istikrarszlk veatflma gibi olgularn geicidurumlar olduunuvarsayan sosyoloji teorileriFarkllk yaratc otoritedalm: Bir rgttekiotorite dalmnn farklkonumlar ve mevkilerdekibireylere daha aflakonumda olanlara grefarkl g, imknlar veayrcalklar salamas.G sahibi gruplar karlarn srdrebilirken gten yoksun konumdakiler bu-nu baflaramadklar iin, toplumdaki bu iki grubun karlar zorunlu olarak farkl-dr ve bu yzden, gce dayal bu iliflkinin yaratt denge, gllerin konumlarnnok sabit olduu toplumlarda bile, kar farkllklarnn yaratt atflma veya a-tflma potansiyeli nedeniyle er veya ge bozulma eilimindedir. Dolaysyla, hematflma insan tarihinin yaratc gcdr hem de toplumdaki veya konum iindekig dalm toplumsal yapnn temel belirleyicisidir.Ayrca, g kullanma bask ve zorlamay, dolaysyla yaptrmlara baflvurmaygerektirir. Ancak insanlar boyun emekten hofllanmadklar iin kar atflmalarkanlmazdr. Dolaysyla, genel toplumsal normlar toplumsal konsenss yanst-maz veya konsenss sonucunda oluflmaz. Bu normlar gller tarafndan olufltu-rulduu ve srdrld iin, onlarn z en iyi flekilde glnn karlarna g-re aklanabilir ve neticede yerleflik normlar ynetici normlardan baflka bir fley de-ildir. Bu yzden toplumsal dzeni otorite iliflkileri yaratan sreler ayakta tutar.G ve otorite hem alt gruplarn g iliflkileri iinde zerinde rekabet ve mcade-le ettikleri kaynaklar hem de bylece deiflmenin ve atflmann kurumsallafl-mfl temel kaynaklarn oluflturur.Sosyal sistemlerin (toplumun) devamllnda atflmann olumlu ifllevlerini vur-gulayan Lewis Coser (1913-2003) bu grfllerinde sosyolojinin kurucularndanSimmelin dflncelerinden olduka etkilenmifltir. Cosern toplum imgesine gre(i) toplumsal dnya iliflkili farkl paralardan oluflan bir sistem olarak grlebilir,(ii) her sosyal sistem farkl iliflkili paralar arasnda dengesizlik, gerilimler ve karatflmalar sergiler, (iii) sistemi meydana getiren paralarn kendi ilerindeki vearalarndaki sreler, farkl koflullarda sistemin btnl ve adaptasyonunu sa-layacak, deifltirecek, artracak veya azaltacak biimlerde ifller; (iv) fliddet, fikir ay-rlklar, sapma ve atflma gibi genellikle sistem iin ykc olduu dflnlen o-u sre, belirli koflullar altnda sistemin btnleflme temeli kadar evreye adap-tasyonunu da glendirici bir temeli olarak grlebilir.Coser, toplumsal dzenin bir lde, mevcut dzenlemeler zerinde konsen-ssle srdrldn ve atflmann yaratt dzensizliin bu konsenss zayf-ladnda veya dzenin meflruluu azaldnda ortaya ktn ne srer. Coseragre, atflma toplumsal yapnn oluflumu, btnl ve devam asndan arasalbir sre grevi yklenebilir. Dier taraftan atflma, mevcut normlar glendirme-nin yan sra, hem mevcut normlarn daha belirgin hle gelmesini salar hem deyeni koflullara uygun normlarn oluflumuna katkda bulunabilir.fllevselcilerin ve atflmaclarn Toplum Anlayfllar1. fllevselciler toplumlar ve toplumsal kurumlar, btn paralar birbirine ba-ml olan ve denge salayacak bir biimde iflleyen sistemler olarak grrkenatflma teorisinde toplum gruplarn g mcadelesi verdikleri bir arena, ya-ni rekabet hlindeki gruplar veya karlar sistemi olarak grlr.2. fllevselciler kurumlar toplumsal btnleflmeyi artrmann bir arac olarakgrrken atflma teorisyenleri baz gruplarn dierleri aleyhine fayda sala-dklar belirli bir dzeni tanmlama ve desteklemenin bir yolu olarak dfl-nrler.3. Toplumsal dzen, ifllevselcilere gre genelde normlar, deerler ve ortak birahlak temelinde salanrken atflma teorisine gre dzen, hangi trde olur-sa olsun, st konumlardaki yelerin dier baz yeler zerinde kurduklarbaskdan kaynaklanr.2138. nite - ToplumG dalm: Bir toplumveya rgt iinde g veotoritenin eflitsiz dalm.atflmannkurumsallaflmas: Moderntoplumlarda farkl snflarveya toplumun farklkesimleri arasndaki kar,g ve deer atflmalarnntoplumda genel kabul grenyasalaflmfl kurallar vedemokratik ilkelererevesinde gerekleflmesi.4. Dzenin devamnda, ifllevselciler paylafllan toplumsal deerlerin yaratt i-btnle vurguda bulunurken atflma teorisi gc vurgular.5. fllevselcilere gre toplumdaki her unsur istikrara katkda bulunurken atfl-ma teorisine gre genel toplumsal unsurlarn ou zlme ve atflmayakatkda bulunur.6. fllevselciler dzene vurguda bulunurken atflma teorisi sosyal sistemin hernoktasnda anlaflmazlklar ve atflmalar olduunu vurgular.7. fllevselciler toplumdaki her unsurun statik veya en azndan hareketli birdenge hlinde olduunu vurgularken atflma teorisinde toplumlarn sreklideiflme hlinde olduklar kabul edilir.MKRO VEYA BREYSEL ETKLEfiM TEMELL TOPLUMANLAYIfiLARIArafltrma konusu olarak gndelik hayattaki yz yze etkileflimleri alan bu tr yak-laflmlar ou kez dorudan bir toplum tanm yapma gerei duymadklar iin on-larn toplum anlayfllar genellikle yazlarndan kartlabilir.Sembolik etkileflimciliin fikri ve bilimsel temellerini atan George Herbert Me-ad (1863-1931) toplum konusunu tartfltnda Marx, Weber ve Durkheim nemlilde ilgilendiren byk lekli yaplar hakknda yok denecek kadar az fikre sa-hiptir. Mead iin toplum, zihin ve benliin iinde olufltuu toplumsal organizas-yondan daha fazla bir fleyi ifade etmez. Benzer flekilde kurumu ortak tepkiler b-tn olarak grr. Meadin toplum anlayflnda nemli olan fley toplumun bireydennce gelmesi ve zihinsel srelerin kaynann toplum olmasdr.Meadin rencisi ve sembolik etkileflimcilik okulunun isim babas olan Her-bert Blumere (1900-1987) gre toplum makro yaplardan oluflmaz. Toplumun zaktrler ve eylem iinde bulunabilir: nsan toplumunun eyleyen insanlardan vetoplumsal hayatn da onlarn eylemlerinden olufltuu dflnlebilir. nsan toplumueylem; grup hayat ise sregiden kompleks bir etkinliktir. Ancak, toplum birbi-rinden bamsz bir dizi edimden oluflmaz. Birbiriyle i ie gemifl eylem ve etki-leflim kalplar gruplar ve toplumlar meydana getirir.Fenomenolojik sosyolojinin kurucusu Alfred Schutz (1899-1959) toplumu, ye-lerin kendi yorumlama prosedrleriyle srdrdkleri toplumsal yap anlamndabir kaynak olarak grr. Fenomenolojik eilimi nedeniyle kendine ama olarakznel ynelimlerin nesnel yapsnn betimlemesini alr. Bu yaklaflmdan hareketletoplumun nesnel zelliklerinin bu evrensel znel temele dayandn dflnr.Etnometodolojinin kurucusu Harold Garfinkel (1917-2011) ise toplumsal dn-yay (toplumu) sregiden pratik bir icraat olarak grr. nsanlarn rasyonel olduk-larn, ancak kendi hayatlarn srdrmek iin pratik akl yrtmelere baflvurduk-larn dflnr. Ona gre toplumsal gereklik zneler-aras bir meseledir. Yani, birtoplumu meydana getiren bireyler sadece kendilerine ait, kiflisel, bamsz bir zi-hin dnyasna sahip deillerdir, aksine (perspektiflerin ayarlanmasn mmkn k-lan) bir ve ayn gereklik iinde yer alrlar. zetle toplumsal dnya iindekiler ta-rafndan ortaklafla bilinen bir fleydir.Mikro toplum anlayfllar topluma hangi dzeyde bakar ve genelde hangi zellikleri vurgu-larlar?214 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarS O R UD K K A TSIRA S ZDEDfiNEL MSIRA S ZDES O R UDfiNEL MD K K A TSIRA S ZDE SIRA S ZDEAMALARIMIZAMALARIMIZN NK T A PT E L E V Z Y O NK T A PT E L E V Z Y O N N T E R N E T N T E R N E T42158. nite - ToplumFarkl toplum felsefeleri ve szleflme teorilerinin top-lum anlayfllarn ve bireyin doas ve toplum ara-sndaki iliflki konusundaki grfllerini aklamak.Toplumu bilimsel yntemler ve arafltrmalarla de-il, salt soyut ve varsaymsal zelliklerine gre,sadece akl yoluyla aklanmaya alflan ilk giri-flimler Antik a felsefesinde Platon ve Aristote-lese, Aydnlanma Dneminde toplumsal sz-leflme teorilerine ve onlar kesinlikle reddedenmuhafazakr tepkiye, Aydnlanmac ve muhafa-zakr grfllerin farkl ve bazen skntl bileflim-lerini ieren Hegele ve en belirgin biimde Com-te, Saint-Simon ve sosyolojik evrimciliin temsil-cisi Spencera aittir. Toplumu btncl bir temel-de aklayan Platon ve Aristoteles hem toplumununsurlar olan kurumsal birliini hem de kendiiindeki farkllaflmalar farkl biimler ve derece-lerde vurgulayarak gnmzdeki ifllevselci veatflmac sosyolojik teorilere nclk etmifller-dir. Toplumsal szleflme teorileri, ilerlemeci veAydnlanmac bir temelde, insanlarn tarihte top-luma gemeden nce bir doa durumunda ya-fladklarn, farkl nedenlerle bu durumdan uzak-laflmak zorunda kaldklarn vurgulamfl, bu ba-lamda farkl insan doas ve birey-toplum iliflki-si anlayfl ortaya koymufllardr. Daha bireyci olanbu anlayfllara karfl tam tersine toplum ve bireykarflsndaki nceliini vurgulayan, bireyi nere-deyse yok sayan bir muhafazakr sosyoloji ge-liflmifltir. Bu iki karflt yaklaflm zellikle sosyolo-jinin kurulufl dnemindeki felsefi ve sosyolojikyaklaflmlar farkl biimler ve dzeylerde etkile-mifl, ikisi arasnda kalan grfller gelifltirmelerineyol amfltr. Hegel devleti en ste koyan bir g-rfl gelifltirirken toplumu daha bireyci, serbestpiyasac yaklaflm iinde temellendirmifltir. Top-lumdaki hem deiflmeyi hem istikrar, baflka de-yiflle dzen ve ilerlemeyi birlikte aklamaya a-lflan Saint-Simon ve Comte, toplumun bileflimi,temeli ve iflleyiflini farkl biimlerde konumlan-drsalar da evrimci ve reformcu bir geliflme anla-yfl gelifltirmifllerdir. Spencer ise bu vurguyu ev-rimci, doal ayklanma, adaptasyon ve en uygu-nun hayatta kalmas ilkeleriyle ve (bireysel vetoplumsal) trler arasndaki bir mcadele fikriy-le tamamlar.Klasik sosyal teorinin kurucular olan Karl Marx,mile Durkheim, Max Weber ve Georg Simmelintoplum teorilerinin temellerini ve aralarndakifarkllklar ve benzerlikleri ayrt etmek.Marx ve Durkheim, bireyin etkisini yok saymasa-lar da toplumun, toplumsal yap ve koflullarn in-sanlarn eylemleri zerindeki arlkl etkisini vur-gularlar. Weber ve Simmel ise birey temelli birtoplum anlayfl gelifltirerek sosyolojinin bireyle-rin evreleri ve eylemlerine ykledikleri anlam-lara ve bu anlamlar temelinde kurulan toplum-sal etkileflimlere dikkat ekerler. Marx toplumla-rn temeline retim aralarnn zel mlkiyeti,retici gler ve retim iliflkileri, iflblmnnyol at eflitsizlik ve tabakalaflma, smr vebasky, bunlarn meflrulafltrlmasn salayanideolojileri yerlefltirir. fllevselci ve evrimci birtoplum teorisi gelifltiren Durkheim bir sistem ola-rak toplumun ifllevsel btnln, paralar ara-sndaki uyum ve btnl, toplumsal dayanfl-may ve onun bozan etkenleri, ortak kltrel de-erleri, yani toplumsal konsenss vurgular.Weber ise Marx gibi retim aralarnda zel ml-kiyetin tabakalaflmann ve sosyal snflarn ortayakfl ve flekillenmesinde etkili olduunu kabuletmesine ramen, sadece sosyal snflara dayalbir yaklaflmn indirgemecilik olacan, stat vegc de dikkate alan ok ynl aklamalar ge-lifltirilmesi gerektiini ne srer. Weber, dierle-rinden farkl olarak modern kapitalizmin ve mo-dern dnyann geliflmesinde rasyonelleflme vebrokrasinin nemini ve ierebilecei tehlikele-ri, g ve otorite iliflkilerinin temellerini ve top-lumlarn yaplaflmalar ve deiflimlerindeki rolle-rini ortaya koymaya alflr. Toplumun bireylerineylemleri ve onlara ykledikleri anlamlardan ha-reketle aklanabileceini kabul eden Weber veSimmel, bireylerin yz yze karfllaflmalardakitoplumsal etkileflimlerini sosyolojinin konusuolarak kabul ederler. Ancak Simmel sosyolojinintarihteki btn toplumlarda zel ieriklerindenbamsz olarak ortaya kan evrensel temel vegenel etkileflim biimleri arafltrmas gerektii-ni vurgularken Weber genel tarihsel evrimdenve yasalardan sz edilemeyeceini, her olgununkendi zel tarihsel ve toplumsal koflullar, ba-lamlar iinde arafltrlmas gerektiini iddia eder.zet1NA M A 2NA M A 216 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarModern sosyal teorilerden yapsalclk, erken d-nem ifllevselcilik, yapsal-ifllevselcilik ve atflma-c yaklaflmn temel zelliklerini ve toplum konu-sundaki grfllerini karfllafltrmak.Modern toplum teorilerinden yapsalclk, erkendnem ifllevselcilik, yapsal-ifllevselcilik toplumubir yap veya sistem olarak gren, bu sistem ve-ya yapnn iindeki bireylerin davranfllarn be-lirlediini kabul eden, genelde toplumsal kurum-lar, iflleyiflleri ve aralarndaki iliflkiler ve etkile-flimlere odaklanan makro dzey yaklaflmlardr.Genellikle Fransz yapsalcl olarak anlan ya-psalcln kaynanda Durkheimn toplum ana-lizi, dilbilimci Ferdinand de Saussuren konufl-ma ve dil analizi ve Claude Lvi-Straussn yap-salc mit analizleri yatar. Toplumun bireyden, ya-ni yapnn (dilin) eylemden (szden) nce geldi-ini ve onlar mmkn kldn ne sren yap-salc teoride bir btn oluflturduu varsaylan ya-pnn (toplumun) bileflenleri arasndaki karfllkl(yapnn belirleyici konumda olduu) etkileflim-lerle ilgilenilir. Lvi-Strauss, dierlerinden farklolarak tarihteki btn insanlarda ayn biimdevar olduunu ve dolaysyla evrensel olduunudflnd insan zihninin yapsnn belirleyicifaktr olduunu kabul eder ve bu ortak yaplararafltrr. Erken dnem ifllevselciler, organizmalargibi toplumlarn da genel toplumsal ihtiyalarolduunu, iinde bulunduklar toplumsal ortam-da varlklarn srdrebilmek iin bu temel ihti-yalar karfllamak zorunda olduklarn ne s-rer. Yapsal-ifllevselciliin kurucusu olan Parsonstoplumu bir tr organik sistem olarak tanmlar.Evrimci bir toplum anlayflna sahip olan Parsons,bir sistem olarak toplumun hem evresiyle etki-leflimini hem de kendi iyapsnn iflleyiflini d-zenleyen temel sreler, ilkeler, yasalar ve kural-lar belirlemeye ve bir sosyal sistemin temelleriniortaya karmaya alflr. Parsons, toplumun de-vamll iin ortak beklentiler setinin, yani ilgi-li toplumu oluflturan bireyler arasndaki konsen-ssn nemini vurgular. atflmac yaklaflm ifl-levselciliin ve Parsonsn toplumsal uyum, den-ge, istikrar esas alan, atflmay bir patoloji (has-talk) ve ortadan kaldrlmas gereken bir fley ola-rak gren yaklaflmn elefltirmek ve btnlklbir sosyolojik analizin toplumun dier yznde yani uyumsuzluk, dengesizlik, istikrarszlk veatflmay da arafltrmas gerektiini vurgulamakiin ortaya kmfltr. Dahrendorf toplumsal atfl-may byk lde rgtsel balamda, g veotorite iliflkileri ve dalm balamnda ele alr.Her organizasyonun, byk veya kk, otorite-nin eflitsiz dalm nedeniyle bir atflma potan-siyeli ierdiini belirtir. atflmalarn ifllevselliinivurgulayan Coser gerek toplumlarn konsenss,karfllkl bamllk, bir arada yaflayabilme ve zor-lama sayesinde var olabildiklerini vurgular. Onagre, ok nemli bir olgu olan atflma toplum-sal hayatn sadece bir yann oluflturur ve kon-senssten daha temel deildir. Coser, atflma-nn toplumsal yapnn oluflumu, btnl vedevam asndan arasal bir sre grevi ykle-nebileceini ne srer.Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum an-layfllarnn topluma genel yaklaflm biimleriniaklamak.Mikro veya bireysel etkileflim temelli toplum an-layfllar arafltrma konusu olarak gndelik hayat-taki yz yze etkileflimleri aldklar iin, oukez dorudan bir toplum tanm yapmazlar. Bun-lardan sembolik etkileflimciliin kurucusu Meadtoplum zihin ve benliin iinde olufltuu bir top-lumsal organizasyon, toplumsal kurumlar ortaktepkiler btn olarak tanmlar. Meadin ren-cisi ve sembolik etkileflimcilik okulunun isimbabas olan Blumer, toplumun makro yaplardanoluflmadn, toplumun znn aktrler ve ey-lem iinde bulunabileceini ne srer. Fenome-nolojik sosyolojide toplum, yelerin kendi yo-rumlama prosedrleriyle srdrdkleri toplum-sal yap anlamnda bir kaynak olarak grlr.Toplumun nesnel zelliklerini bireylerin znelynelimlerinin oluflturduu kabul edilir. Etno-metodolojide toplumsal dnya (toplum) sregi-den pratik bir icraat olarak grlr. Bu yaklafl-ma gre, insanlar rasyonel varlk olmalarna ra-men, hayatlarn srdrmek iin pratik akl y-rtmelere baflvururlar.3NA M A 4NA M A 2178. nite - Toplum1. Afladakilerden hangisi btn toplumsal szleflmeteorilerinin ortak bir zelliidir?a. Bir doa durumu varsaymna dayanma.b. Toplumsal szleflmeyi gvenlik isteiyle aklama.c. Toplumsal atflmalarn kaynann zel mlki-yet olduunu savunma.d. nsan doufltan bencil bir varlk olarak grme.e. Medeniyetin insan gelifltirdiini kabul etme.2. Afladakilerden hangisi muhafazakr sosyolojik ei-limlerin ortak bir zellii deildir?a. Birey zerinde topluma ncelik tanma.b. Geleneklere byk nem ve deer ykleme.c. Toplumun bireyi kendi amalar dorultusundabiimlendirdiini savunma.d. Kiflisel haklar ve zgrlkleri vurgulama.e. Toplumsal balarn znn hiyerarfli olduunudflnme.3. Afladaki kavramlardan hangisi Spencern evrimciyaklaflmnn tamamlayc bir zellii olamaz?a. Farkllaflma ve uzmanlaflma.b. Doal ayklanma.c. Toplumsal konsenss.d. Sistemin ikin istikrarszl.e. Trlerin eflitlii.4. Afladaki grfllerden hangisi hem Marx hem deWebere aittir?a. Btn toplumsal eflitsizliklerin kaynanda zelmlkiyet vardr.b. Sosyal snflar bir toplumun temel bir bileflenidir.c. Eflitsizlik, smr ve basknn temel nedeni ifl-blmdr.d. Modern toplumun belirleyici zellii rasyonel-leflmedir.e. Toplumun temeli bireylerin eylemlerine ykle-dikleri anlamlardr.5. Afladakilerden hangisi Durkheimn temel vurgula-rndan biridir?a. Snf atflmas.b. Temel ve genel etkileflimler.c. Kapitalist ruhd. Toplumun ifllevsel btnl.e. Stat ve gcn nemi.6. Afladakilerden hangisi erken dnem ifllevselciliintemel grfllerinden biri deildir?a. Bir kltrel unsur ilk ortaya kt koflullara g-re aklanabilir.b. Deiflen koflullar ayn bir kltrel unsura ykle-nen anlamlar deifltirebilir.c. Gerek sosyal analizler artzamanl deil, eflza-manl analizlerdir.d. Ayn grnen iki pratik farkl koflullarda farklifllevleri yerine getirebilir.e. Bir toplumsal pratik mevcut kltrel balamiinde anlafllabilir.7. Parsonsa gre, afladakilerden hangisi bir sosyalsistemin temel ihtiyalarndan deildir?a. yelerinin temel ekonomik gereklerini karfllamakb. nsanlar belirli ortak amalar temelinde ynlen-dirmek.c. Bireylere ortak bir kltrel kimlik sunmak.d. Varln nesiller boyu srdrmek.e. Toplumsal atflmalarn kurallarn dzenlemek.8. Afladakilerden hangisi Dahrendorfun temel g-rfllerinden biri deildir?a. atflma ortadan kaldrlmas gereken bir hastalktr.b. Daha gl olanlar statkoyu korumaya dahafazla eilimlidir.c. Toplumlarda atflma potansiyeli her zaman vardr.d. Uyumsuzluk, dengesizlik ve istikrarszlk da top-lumun doal bir parasdr.e. atflmalarn temel kayna toplumdaki eflitsizg dalmdr.9. fllevselci ve atflmac teorilere iliflkin afladaki ifa-delerden hangisi yanlfltr?a. fllevselciler kurumlar toplumsal btnleflmeyiartrmann arac olarak grrler.b. atflma teorisi srekli deiflme hlinde toplumfikrini benimser.c. fllevselciler toplumdaki her unsurun istikrarakatkda bulunduunu ne srer.d. atflma teorisi normlar, deerleri toplumun ge-nelde paylaflt fleyler olarak grr.e. fllevselciler dzenin devamnda paylafllan top-lumsal deerlerin yaratt i-btnl vurgu-larlar.Kendimizi Snayalm218 Sosyal Bi l imlerde Temel Kavramlar10. Afladakilerden hangisi mikro veya bireysel etkile-flim temelli toplum anlayfllarnn zelliklerinden birideildir?a. Yz yze etkileflimler ve karfllaflmalara odak-lanma.b. Toplumun zn onun kurumlar ve yaps iin-de arama.c. Bireylerin znel ynelimlerini dikkate alma.d. Toplumu sregiden pratik bir icraat olarak grme.e. Toplumsal kurumlar ortak tepkiler btn ola-rak tanmlama.KLSK SOSYOLOJK TEORNN MRASIou yksek okul ve niversitede, sosyoloji renci-leri sosyal teori derslerinde Karl Marx, Max Weber veEmile Durkheimdan metinler okurlar. 19. yzyl Av-rupal sosyal teorisyenlerinin sosyolojinin temel teo-rik konularn formle ettikleri dflnlr. Fakat buklsiklerin yorumlar asla ak deildir. Onlarn yaz-larnn anlamyla ilgili tartflmalar baflndan beri sos-yolojik teoriyi beslemifltir. adafl toplumsal dnyayetkileyen temel toplumsal deiflimler sonucunda, ar-tfl tartflmalar ou kez bu teorisyenlerin adafl top-lumlarn anlafllmas asndan nemlerine odaklan-maktadr. Giddens ou sosyolou, ilk kez Kapita-lizm ve Modern Sosyal Teoride (1971) klsik sosyo-lojik teorinin doas ve miras zerine gelifltirdii yo-rumlarndan hareketle ele alr... Klsik figrlerin ol-duka soyut veya polemik yorumlar olarak grddflnceleri elefltiren Giddens Marx, Durkheim veWeberi ilgili dnemin toplumsal balamna yerleflti-rir; o bu teorisyenin modern toplumun doas hak-knda elefltirel bir perspektif yarattklarn dflnr,ancak bu yaklaflmlarn modern dnyay anlamamzsalayacak biimde yeniden formle edilebilecekle-rini vurgular....Marx, Weber, Durkheim ve modernitenin dousuMarx, Weber ve Durkheimn teorileri sosyolojik ge-lenein ekirdeini oluflturur. Onlar sosyolojiye okzel ynelimler ve gl dflnceler salamfllardr. dflnr de ortak fikri bir giriflime, Collinsin top-lumun keflfi adn verdii fleye katkda bulunmufltur.Onlar 19. yzylda ve 20. yzyl baflnda, Bat toplu-mun ortaa kfl ve dnflm dhil, ortak bir bala-ma farkl tepkiler vermifllerdir. Fransz Devrimi, ar-dndan sanayi devrimi ve piyasann ortaya kfl top-lums al, ekonomik ve kltrel imknlara ve -(kapita-lizm ve sosyalizm gibi) yeni, daha kompleks organi-zasyon biimlerinden (gelenekten ziyade rasyonelli-e, toplumsal katlm ve bireycilie dayal) yeni birkltr tipine kadar-nceden akla gelmeyecek biroksoruna yol amfltr. Marx, Weber, ve Durkheim, mo-dern dnyada ortaya kan ve demokraside cisimle-flen rasyonalite ve insan zgrlyle ilgili imknlargrr, ancak onlar cadafl toplumlara ikin problem-lerin varln da kabul ederler: Marxta yabanclafl-ma, Weberde brokratik aklcln demir kafesindeanlamn kayb ve Durkheimda anmi. Marxta tarih-Okuma Paras2198. nite - Toplumsel materyalizmi kapitalizm ve sanayleflmenin olu-flum srecini vurgular. Marx ideoloji ve devlek konu-sunda olduka ileri grfller gelifltirse de, teorisi in-sanlarn madd varolufllarn belirleyen emek sreviiinde hayatlarn nasl srdkleri ve yeniden rettik-lerine odaklanr. Toplumsal hayatn madd retimibirbirleriyle atflma iindeki snflarn mevcudiyetiy-le iliflkilidir, nk tm tarih snf mcadeleleri tari-hidir. Marxa gre, modern snf atflmalar kapitaliz-min temel eliflkisinden, yani proletaryann (ifli sn-f) gereklefltirdii retimin toplumsal doas ile ka-pitalist snfn elinde younlaflan ve emein rnleri-nin gasp edildii zel mlkiyet arasndaki eliflkidenkaynaklanr. Sosyalizm ve ardndan gelecek kom-nizm retimin kollektif mlkiyeti ve ynetimi anla-mna gelir ve bu temel eliflkinin afllmasn mmknklar. Webere gre, modern toplumlar nceki top-lumsal organizsayon biimlerinden ayran fley yenisnf mcadelesi biimleri deil, rasyonalitenin orta-ya kfldr. Kapitalizm ve demokrasinin ortaya k-flyla gndelik hayat rasyonelleflir ve bfls bozulur-ken, dnya bilim ve akln etkisiyle gizemli ve by-sel niteliklerini yitirir. Kapitalizmin ortaya kflyla il-gili bir faktr olan protestan ahlkndan modern dn-yada brokrasinin hkimiyetine ve bilimin saygnl-na kadar, rasyonalite modern insanlarn yaflam bi-imlerine kurumsal ve znel dzeyde kk salar. We-bere gre, bu rasyonellefltirici genel eilimlerine ra-men, toplumsal hayatn komplekslii sosyal bilimle-rin onu tamamen kavramasn engeller... Durkheimmodern dnyay, Weber gibi, bys bozulmufl birfley olarak grmez; daha ziyade, toplumsal dayanfl-mann yaratlmasnda paylafllan, kutsal inanlarnmerkeziliini vurgular. Durkheim iin, toplum bir or-ganizma gibi ifller, deifltiinde yeniden denge hali-ne dnme eilimindedir. Ancak bu sre otomatikolarak ifllemez. nsanlarn toplumsal davranfllar on-larn ininadrc ve cazip bulmalar gereken kurallarve inanalara ittaatlerine dayanr. Toplumsal kurallarinsanlara anlam ve istikrar salar; etkili olmalar iinbu kurallara kutsal bir zn atfedilmesi gerekir. Top-lum, deerlerine sayg gsterilmesi ve periyodik ola-rak canl tutulmas gereken kutsal, ahlk bir evren-dir. Riteller ve seremoniler, modern organik daya-nflmann ifl blmnde ve progesyonel ve meslekigruplar iinde kk sald toplumsal hayat anl tut-ma aralardr. Organik dayanflma insanlarn iindeyafladklar temel gruplarn yaratlmasna demokratikve rasyonel katlmlarna dayanmaldr. Aktif katl-mn yokluu insanlarn toplumsal hayatn ahlk fay-dalarn paylaflmadklar anomi ve bencilliin karak-terize ettii anlamsz bir toplumsal varolufla yol aa-bilir.Kaynak: Kenneth Tucker, Jr., Anthony Giddens andModern Social Theory, Sage Publications, 1998, s. 14-15, eviren: mit Tatlcanhttp://www.umittatlican.com/files/Klasik%20Sosyolo-jik%20teorinin%20Mirasi%20%20(Kenneth%20Tuc-ker,%20Jr.-1998).pdfKendimizi Snayalm Yant Anahtar1. a Yantnz yanlfl ise Toplum Szleflmesi Teori-leri konusunu yeniden gzden geiriniz.2. d Yantnz yanlfl ise Muhafazakr Tepki konu-sunu yeniden gzden geiriniz.3. e Yantnz yanlfl ise Sosyolojik Toplum Teorisi-nin Temelleri ve Spencer konularn yenidengzden geiriniz.4. b Yantnz yanlfl ise Karl Marx ve Max Weberkonularn yeniden gzden geiriniz.5. d Yantnz yanlfl ise mle Durkheim konusu-nu yeniden gzden geiriniz.6. a Yantnz yanlfl ise Erken Dnem fllevselcilikkonusunu yeniden gzden geiriniz.7. e Yantnz yanlfl ise Yapsal fllevselcilik konu-sunu yeniden gzden geiriniz.8. a Yantnz yanlfl ise atflma Teorisi konusunuyeniden gzden geiriniz.9. d Yantnz yanlfl ise fllevselcilerin ve atflmac-larn Toplum Anlayfllar konusunu yenidengzden geiriniz.10. b Yantnz yanlfl ise Mikro veya Bireysel Etkile-flim Temelli Toplum Anlayfllar konusunu ye-niden gzden geiriniz.220 Sosyal Bi l imlerde Temel KavramlarSra Sizde 1Toplumun doadaki dier canllar gibi bir organizma,ayn zamanda orman yasalarna tabi bir fley olarak g-rlmesi toplumun dier toplumlarla iliflkisi ve kendiiindeki bireylerin birbirleriyle iliflkileri olmak zere ikidzeyde sonuca sahip olabilir. Dier toplumlarla iliflki-lerde, toplumlar arasndaki kyasya savafllar doal vebu savafllarda galip gelenleri dierlerinden stn varlk-lar olarak grrz. Toplum iindeki iliflkileri de benzerbiimde, daha gl kma, daha gl kann dahastn ve deerli olmas mcadelesi olarak grrz. Bubir anlamda toplumdaki mevcut ayrmlar, eflitsizlikler,ayrcalklar ve dolaysyla statkoyu doallafltrmayahizmet edecektir. Zayf durumda olanlar koruyacakekonomik ve sosyal nlemleri almadmzda onlarglnn eline ve insafna teslim eder, toplum iindekiatflmalar azaltmak yerine artrrz.Sra Sizde 2Marx bir sistem olarak kapitalist toplumlar ncelikleretici gler ve retim iliflkileri faktrleri temelindeaklar. Bu retici gler ve retim iliflkileri kapitalisttoplumun ekonomik temelini (altyapsn) oluflturur vestyapy belirler veya onlara damgasn vurur. Marxretim aralarnda zel mlkiyetin ve iflblmnnaralarnda eflitsiz ve smrye dayal iliflkiler olan sos-yal snflar (burjuvazi ve proletarya) ve bir tabakalafl-ma yapsn yarattn ne srer. Ona gre, mevcut sis-temden kazanl olanlar statkoyu srdrme; zarar g-renlerse onu deifltirme, devrimci bir mcadeleyle yk-ma eilimindedirler. Bu da uzlaflmaz karlara sahipolan sosyal snflar arasnda snf mcadeleleri veya a-tflmalarna yol aar. Statkodan kazanl olanlar du-rumlarn doallafltrmak ve meflrulafltrmak, smr vebasky gizlemek iin kendi karlarna uygun olan de-erleri ve inanlarn belirli bir ideoloji altnda tm in-sanln evrensel deerleriymifl gibi sunmaya alflrlar.Kapitalist sistemin ortadan kaldrlmas gerektiini d-flnen Marxa gre bunun zm retim aralarndazel mlkiyetin kaldrlmas ve kollektif mlkiyetin ge-irilmesi, yani bunlarn herkesin eflit yararlanmasnaak olmasdr.Sra Sizde 3Webere gre, modern sanayi toplumlar dzgn iflleye-bilmek iin olduka etkin rgtsel yaplara gerek duyar-lar. nsanlara deil brokratik kurallara, bir kiflisel iliflki-ler ana deil bir grevler hiyerarflisine dayanan brok-rasi, en etkili ve teknik bakmdan en stn organizas-yon biimidir. Modern bir ekonomik iflletmenin veyakamu brokrasisinin dzenli, etkili ve verimli bir biim-de iflleyebilmesi iin, ilk olarak ifllerin keyf uygulamala-ra deil, sabit, standart ilkeler ve kurallara dayanmasgerekir. kinci olarak ifllerle ilgili eitimi almfl ve gerek-li becerilere sahip uzmanlarn alfltrlmas gerekir. Buyzden, nc olarak iflblmnn ilgili kurumunamalarna uygun biimde kesin tanmlanmfl ilkeler vekurallar temelinde dzenlenmesi, bir grevler ve otoritehiyerarflisinin oluflturulmas gerekir. Drdnc olarakalflanlarn ilgili birimlere yarflma snavlaryla genel ku-rallara gre yerlefltirilmesi ve yaptklar ifle uygun bir c-ret sistemine bal olmalar gerekir. Beflinci olarak g-revlilerin eflit, iflin gereklerine gre ve tarafsz olarakdavranmalar, bu kamusal rasyonel davranfl alann zelhayatlarndan kesinlikle uzak tutmalar gerekir. Btnbu modern ynetim sistemi modern devleti, para eko-nomisini ve rekabet esasl uzmanlaflmfl eitimin teme-lini oluflturan bir genel eitim sistemini, ayrca brokra-tik faaliyetler iin istikrarl bir yasal ortam sunacak birrasyonel hukuk sistemini gerektirir. Sonu olarak ol-duka karmaflk modern toplumlarda birok farkl faali-yetin birbirleriyle uyumlu, koordineli, kapsaml, hzl,etkili, verimli ve objektif bir biimde yrtlebilmesitoplumdaki kurumlarn byk lde brokratikleflme-sini zorunlu klmfltr.Sra Sizde 4Mikro toplum anlayfllar topluma yz yze iliflkiler veinsanlarn gndelik hayattaki davranfllar ve karfllafl-malar balamnda bakarlar. Bu yaklaflmlar bireylerin,doal ve toplumsal dnyay ve gndelik hayattaki dav-ranfllar ve karfllaflmalarn, alglama, yorumlama, de-erlendirme, snflandrma biimleri ve bunlar temelin-de aldklar kararlar vurgularlar. Toplumu bireylerin d-flnda, karflsnda hibir fley yapamayacaklar dflsal birfley olarak deil, kendi yorumlar, tanmlar, kararlar veeylemleri iinde flekillendirebilecekleri sreler ve olu-flumlar olarak grrler.Sra Sizde Yant Anahtar2218. nite - ToplumBaert, Patrick. (2010). Sosyal Bilimler Felsefesi: Prag-matizme Doru (ev. . Tatlcan), stanbul: KreYaynlar.Benton, T. ve I. Craib (2008). Sosyal Bilim Felsefesi :Toplumsal Dflncenin Felsefi Temelleri (ev.:. Tatlcan), stanbul: Sentez Yaynlar.Bilton, Tony vd. (2008). Sosyoloji, Ankara: Siyasal Ki-tabeviCollins, Randall (1994). Four Sociological Traditions,Oxford University Press.Coulon, Alain (2010). Etnometodoloji (ev. . Tatl-can), stanbul: Kre Yaynlar.Craib, Ian (1992). Modern Social Theory: From Par-sons to Habermas, Harvester Wheatsheaf, 1992Cuff, E.C., Sharrock, W.W. & Francis, D.W. (1990). Pers-pectives in Sociology, Routledge, 3rd EditionFreyer, Hans (2012). Sosyoloji Kuramlar Tarihi (ev.Tahir aatay; Yayna haz. Rami Ayas), Ankara: Do-u Bat YaynlarGiddens, A. (2009). Kapitalizm ve Modern Sosyal Teo-ri (ev. . Tatlcan), stanbul: letiflim Yaynlar.Layder, D. (2006). Sosyal Teoriye Girifl (ev.: . Tat-lcan), stanbul: Kre Yaynlar.Macions, John J. and Plummer, Ken. (1997). Sociology,A Global Introduction, Prentice Hall Europe,Ritzer, George, Goodman Douglas J. (2004). ClassicalSociological Theory, The McGraw-Hill, 4th edition.Ritzer, George, (2008). Sociological Theory, TheMcGraw-Hill, 8th edition.Slattery, Martin. (2007). Sosyolojide Temel Fikirler(Yayna Haz. . Tatlcan, G. Demiriz), Bursa: SentezYaynlar, (4. Bask, 2011).fienel, Aladdin. (1995). lkel Topluluktan Uygar Top-luma, Ankara: Bilim ve Sanat Yaynlar, 6. Bask.fienel, Aladdin. (2004). Siyasal Dflnceler Tarihi,Ankara: Bilim ve Sanat Yaynlar, 11. Bask.Tatlcan, mit. (2011). Sosyoloji ve Sosyal Teori Ya-zlar, Bursa: Sentez Yaynlar.Turner Jonathan H. (1991) The Structure of Sociolo-gical Theory, Wadsworth Puplishing Company, 5thedition.Turner Jonathan H., Beeghley, Leonard, Powers, Char-les H. (2010). Sosyolojik Teorinin Oluflumu (ev.. Tatlcan), Bursa: Sentez Yaynlar.Turner, S. P. (2008). Sosyal Teori ve Sosyoloji: Kla-sikler ve tesi (Der. . Tatlcan), stanbul: KreYaynlar.Yararlanlan ve BaflvurulabilecekKaynaklarsos_bil_temel_kav_icindekiler.pdficindekiKLTRN NEMSOSYAL BLMLERDE KLTRKltr Kavramnn KkeniAntropolojik YaklamlarEvrimci ve Tarihselci Yakla...levselci ve Yapsalc Yakl...Sosyolojik Yaklam KLTR VE DEOLOJ KLTR VE GELENEKKLTR VE BLG LKS SMGELERN KAYNAI OLARAK K...SANAT VE TOPLUMKRESELLEME VE KLTRNew ListGREKONOMK DZENN SOSYOLOJK ...Fonksiyonalist PerspektifMallarn ve Hizmetlerin Da...Gcn ve Zenginliin retimiYenilikatma KuramSembolik Etkileim YaklamENDSTR TOPLUMUNDA N RG...Bilimsel Ynetim Anlay ve...Fordizm: Kitle retimiFordizmin KriziPOST-ENDSTRYEL ADA N ...Standartlamann Sonuin Yeniden rgtlenmesi: E...Post-endstriyel an ler...nc SektrALIMANIN GELECEicindekiDN NEDR?Dinin Sosyolojik Tanm Kutsal ve Din D Cemaat Veya Tek Bir Ahlaki T...BtnlDN VE TOPLUM LKSDinin Dier Toplumsal Kuruml...Din ve Siyaset likisiDin ve Aile likisiDin ve Ekonomi likisiDin ve Eitim likisiDN SOSYOLOJSDin Sosyolojisinin Ortaya ...Dinin Kkenine Dair Sosyoloj...Din Sosyolojisi ve Din Sosy...Dinin Sosyolojik ncelemesi:...Bir Sosyal Aktr Olarak Din ...KLASK SOSYOLOJ TEORLERND...Auguste Comte: Bir Hurafe Ol...Karl Marx: Bir Yanl Bilin...mile Durkheim: Toplumsal Ya...Max Weber: Anlaml Sosyal Ey...GRALEAileye Farkl YaklamlarFarkl Aile BiimleriToplumsal Deiim ve AileTOPLUMSAL CNSYETToplumsallama Srecinde Cin...Medyann Toplumsal Cinsiyeti...Cinsiyet zellikleriCinsiyet zelliklerinin Klt...Cinsiyet KalplarCinsiyet Kalplarnn Yenide...Medyann Cinsiyet Kalplarn...Cinsiyete Dayal BlmDelikli Ta Yerde, Gelinlik ...ATAERK (PATRARKA)Bireysel Yaamlardan Toplums...Ataerkillik le Modernlik Ar...TOPLUMSAL CNSYET ROLLER V...Eitlik Fikrinin GelimesiCinsiyet Eitlii Ne Demektir?Cinsiyet Rolleri ve Cinsiyet...CNSYETE DAYALI AYRIMCILIKKadnlara Kar Her Trl Ay...Cinsel Ynelim ve Cinsel Yn...Kadna Ynelik iddetzetKendimizi SnayalmYaamn indenKendimizi Snayalm Yant An...Sra Sizde Yant AnahtarYararlanlan ve BavurulabilKaynaklarGR VE KAVRAMSAL EREVETARH NDE TABAKALAMA Klelik Sistemi Kast Sistemi Feodalitede Grlen Toprak M...Sosyal SnflarTOPLUMSAL TABAKALAMA KURAML...Karl Marx Max WeberSosyal Snf Sosyal StatPolitik Parti Yapsal-levselci Okul-T. P...E. O. Wright Toplumsal Hareketlilik TOPLUMSAL ETSZLK VE TABA...Sosyal Snf, Etnik Kken ve...Toplumsal Tabakalamann Yen...Kltrel Dn Tartmalar ...Pierre Bourdieu ve Yaam Tar...Toplumsal Tabakalama ve Yok...Yeni Yoksulluk ve Tketimden...zetKendimizi SnayalmOkuma ParasSra Sizde Yant AnahtarKendimizi Snayalm Yant An...Yararlanlan ve Bavurulabil...GR: NEML BR TOPLUMSAL ...MEDYAMedya Nedir? Medyay Nasl ...MEDYA ARATIRMALARININ TARH...KURAMSAL YAKLAIMLARMEDYAYA ADA ELETREL YA...Frankfurt OkuluMedya, ktidar, deoloji Britanya Kltrel almalar...Feminist Yaklamlar Post-Modern YaklamMEDYANIN EKONOM-POLT V...POLTK YAKLAIM(LAR)letiimin Yeni Snrlar:...ADA KRESELLEME SRECND...A Toplumu Kavram Kitle letiiminden A Toplu...Etkileimli MedyaYaknsama KltrSosyal Alar, Sanal CemaatlerTOPLUM NEDR?TOPLUM FELSEFELERToplumsal Szleme Teorileri...Muhafazakr Tepki ve ToplumSosyolojik Toplum Teorisinin...Comte ve SpencerBir Organizma Olarak Toplum:...KLASK DNEM TOPLUM TEORLMARX, DURKHEM, WEBER VE SM...Karl Marx mile Durkheim Max WeberGeorg SimmelMODERN DNEM TOPLUM TEORLERYapsalclklevselcilikErken Dnem levselcilikYapsal-levselcilikatma Teorisilevselcilerin ve atmac...MKRO VEYA BREYSEL ETKLE...ANLAYILARIzetKendimizi SnayalmOkuma ParasKendimizi Snayalm Yant An...Sra Sizde Yant AnahtarYararlanlan ve BavurulabilKaynaklar