Stad in stad. De architectuur van het Academisch Medisch Centrum Groningen

  • Published on
    19-Mar-2016

  • View
    214

  • Download
    1

Embed Size (px)

DESCRIPTION

architectuur en bouwgeschiedenis UMCG

Transcript

<ul><li><p>Stadin</p><p>Stadde architectuur en </p><p>bouwgeschiedenis van het Universitair Medisch Centrum </p><p>Groningen (UMCG)</p></li><li><p>3Inhoudsopgave</p><p>Voorwoord 5</p><p>Inleiding 7Hoofdstuk 1 Voorgeschiedenis18221897 9EvertJanThomassenThuessink 21</p><p>Hoofdstuk 2AlgemeenProvinciaal,Stads-enAcademischZiekenhuis(APSAZ)18981925 23Chirurgie 57</p><p>Hoofdstuk 3 Uitbreidingvanhetcomplex19261954 59Hetziekenhuisalssocialevoorziening 74</p><p>Hoofdstuk 4 Plannenvoornieuwbouw19551966 77Binnenstadsbeleid 91</p><p>Hoofdstuk 5 Hetmasterplan19671986 93Depatintcentraal 104</p><p>Hoofdstuk 6Hetziekenhuisalseenstad-in-de-stad19872004 107HealingEnvironment 127</p><p>Hoofdstuk 7HetUniversitairMedischCentrumGroningen(UMCG)2005 129HealthyAgeing 149</p><p>Literatuur 153Colofon 157</p><p>Tijdlijn 159</p></li><li><p>5voorwoord</p><p>HetUniversitairMedischCentrumGroningen(UMCG)isvoortdurendinontwikkeling.Dedynamiekdiedittopziekenhuiskenmerktisnietvanvandaagofgisteren.Eenononderbrokenlijnlooptvan1797,wanneerThomas-senThuessinkstartmethetklinischonderwijsineenarmenhuis,via1851,alswetenschapenziekenzorgbijelkaarkomeninhetAlgemeenProvinciaal,Stads-enAcademischZiekenhuis(APSAZ),naardeHealthyAgeingCampusNetherlandsvannu.IndenegentiendeeeuwishetAPSAZeenarmenhuismeteenbasaalniveauaanverzorging,enmeteenstapsgewijzeuitbreidingvandewetenschappelijkekennisenvandeonderwijs-faciliteiten,dienaardehuidigemaatstavenuitersteenvoudigzijn.IndetwintigsteeeuwtransformeertdestormachtigevooruitgangindemedischewetenschapentechniekhetAPSAZtoteentopziekenhuisdatonderwijs,onderzoekenzorgcombineert,hetAcademischZiekenhuisGroningen(AZG).Anno2012wordendebakensopnieuwverzet.HetUMCGblijfteentopziekenhuismetspeerpuntenindepatintenzorg,hetonderwijsenhetonderzoek;hetaccentverschuiftnaarhetontwikkelenvannieuweconcep-tenvoorpreventieenhetleverenvaneenbijdrageaanhetinstandhoudenvaneenoptimalegezondheidtotophogeleeftijd.Demissieis:bouwenaandetoekomstvangezondheid.MethetEuropeanResearchInstitutefortheBiologyofAgeing(ERIBA)endeBiobankLifeLinesnestelthetUMCGzichindeinternationalevoorhoedevaninstel-lingenophetgebiedvanHealthyAgeingdeeenentwin-tigsteeeuwmoetinhettekenstaanvanhetbevorderenenbehoudenvangezondheid.Hetvoorkomenvanziektesiseenvoorwaardeomdevraagnaarzorgbeheersbaartehouden,evenalshetpubliekekaraktervandegezondheidszorg.DegebouwendiehetUMCGenzijnvoorlopersgebruiken,vertellenhetverhaalvandeontwikkelingvanarmenhuisviatopziekenhuisnaargezondheidscampus.DatverhaalisverwevenmetdatvandestadGroningen.DezepublicatieeenboekjemetdaarineentweedeboekjevertelthoehetUMCGisuitgegroeidtoteenstad-in-de-stad.Heteindvandeze</p></li><li><p>6geschiedenisisnoglangnietinzicht.DeHealthyAgeingCampusbreidtzichgestaaguit,maartegelijkertijdhechthetcomplexzichsterkerdanvoorheenaanhetcentrumvandestadhetUMCGhoortbijGroningen,zoalsGroningenbijhetUMCGhoort.</p><p>drs. Frans C.a. Jaspers,internist-n.p.,LidRaadvanBestuurvanhetUniversitairMedischCentrumGroningen,VoorzittervandeStichtingThomassenThuessink,Groningen</p><p>Voorwoord</p></li><li><p>7InleIdIng</p><p>DitboekgaatoverdegebouwenvanhetUniversitairMedischCentrumvanGroningen(UMCG).HethoorttotdegrootsteziekenhuizenvanNederland,maarhetisveelmeerdaneenziekenhuis.Hierwordendegrenzenvandemedischekennisverlegd,honderdenwetenschap-persdoeneronderzoek.Vanoverdehelewereldkomenstudentenomerhunopleidingtotartstevolgenofeenpromotieonderzoekuittevoeren.Studenten,medici,hoogleraren,technici,patintenenhunbezoekersbevolkendegebouwen,dieeenstadopzichvormen.</p><p>HetUMCGbevindtzichalruimeeneeuwaanderandvanhethistorischecentrum.HetishethoofdwerkvaneenHaagsearchitect,J.J.vanNieukerken.AbrahamKuyper,ministervanBinnenlandseZakenenminister-president,openthetziekenhuisop29mei1903.EenbijzondereweekvoorNederland,zomemoreerthij.BehalvehetGroningseziekenhuiswordtin1903nogeengrootenbelangrijkgebouwingewijd:dekoopmansbeursdieH.P.BerlageinAmsterdamheeftontworpen.Kuyperzietinbeidegebou-wen,dieindearchitectuurelkaarstegenpoolzijn,hetbewijsvanherlevendnationaalbewustzijn.ZelatenzienhoeNederlandwordtopgestotenindevaartdervolkeren.Daarnagaathetsnel.Alshetziekenhuisop29mei1903zijndeurenopent,strekkenzichaandeanderekantweilandenuitzoverhetoogreikt.Nunemenwoonwijkendeplaatsinvanhetgrasland,hetziekenhuisligtintussenmiddenindestad.Vandeoorspronkelijkebebouwingrestennogslechtsenkelefragmenten.Hetgeleidelijkgegroeidecomplexisinhetlaatstekwartvandevorigeeeuwvervangendoornieuwbouwuitnhand.Inhetbeginwerkenereenpaarhonderdmensen,nuzijnhetermeerdan10.000.In1900verheugtmenzichoverhetrntgenapparaat:voorheteerstishetmogelijktebekijkenhoeeenlevendlichaamervanbinnenuitziet.Tegenwoor-digzithetziekenhuisvolmetmedischetechniek.Elkevernieuwingbrengtnieuwbouwofverbouwingenmetzichmee.Hetziekenhuisvannukomtvoortuitdatvangisteren;deopeenvolgingvangebouwenlaatzienwathetziekenhuisbetekentvoordestad,depatinten,deartsenendestudenten.</p></li><li><p>8InzevenhoofdstukkenverteltdezehistorischegidshoehethuidigeUMCGisontstaan.Hetverhaalbegintmetgasthuizenvoorarmezieken,pesthuizenenkamersvoordollepatinten.Veelhoopopgenezingbiedenzeniet.Artsenzijnernietaanverbondenenvertonenzichermaarzelden.Demedischewetenschapverschanstzichindeacademieenbeperktzichtotaderlatingen.In1797krijgtGroningeneenacademischziekenhuis,danpaskrijgenstudentengeneeskundepraktijkonderricht.Datisookdebelangrijkstetaakvanditinstituut,pasalshetin1851samengaatmethetstadsziekenhuiswordtdeziekenzorgvanbetekenis.Onderwijs,onderzoekenzorggaanvanafdatmomentsamen.Hetverhaalvandegebouwenvaltsamenmetdatvanonderwijs,onderzoekenzorgzoishetsinds1903,enzozalhetblijven.Deverhuizingnaarhethuidigeterreinmarkeerthetbeginvaneenstormach-tigeontwikkeling,waarvanheteindenognietinzichtis...</p><p>Inleiding</p></li><li><p>Voorgeschiedenis</p><p>HoofdStUk 1</p><p>18221897</p></li><li><p>Gasthuizen, militaire </p><p>hospitalen en pesthuizen </p><p>zijn voorzieningen </p><p>van liefdadigheid</p></li><li><p>11</p><p>voorgesChIedenIs </p><p>Lichamelijkeengeestelijkeaandoeningenzijnvanalletijden.Nogmaarietsmeerdaneeneeuwzijnverkoud-hedenenkoortsenindewinterdegewoonstezaakvandewereldzehorenbijhetleven,erisweinigaantedoen.Hetbijelkaarbrengenvanziekeningebouwendiedaar-voorspeciaalzijningericht,isnietaltijdvanzelfsprekendgeweest.IndewestersewereldishetpassindshetconcilievanAix-la-Chapellein816gebruikelijkarmlastigeziekengastvrijheidteverleneningebouwendiegast-huizenofhospitalenwordengenoemd.Wieziekiskannietwerken,wienietwerktengeengeldheeftraaktaandebedelstaf.Gasthuizenvangendezepaupersop.Dekerkziethetverzorgenvanhulpbehoevendenalseenvanhaartaken.Naastdegasthuizenzijnermaartweeandereplek-kenwaarziekenbijelkaarwordengebracht:militairehospitalen,waardestaatgewondeengehandicaptesolda-tenverzorgt,enpesthuizenvoorbesmettelijkezieken,diebuitendestedenwordengebouwdzodraeenepidemiedreigt.Gasthuizen,militairehospitalenenpesthuizenzijnvoorzieningenvanliefdadigheid.Watwordtgedaanomhetleedteverzachten,berustvooralopdoordeeeuwenheenverzameldekennisoverdewerkingvanplantenenkruiden.Volkswijshedenenpraktischeervaringenlerenwattegebruikenbijhoofdpijn,verstopping,koortsen,maagklachten...</p><p>Groningen,indeMiddeleeuweneenwelvarendeHanze-stad,blijftnietachterbijdebouwvangasthuizen.Alvoor1268wordthetHeiligeGeestgasthuisopgericht;hetbevindtzichopdeplekvanhethuidigePelstergasthuis.In1405ontstaathetPepergasthuis.Gildennemendezorgvoorhunziekeledenvoorhunrekening;specialeinrichtin-genontstaanhiervoorniet.Zoblijvendegasthuizenliefda-digeinstellingenvoordearmen,dienietopfamilie,vrien-denofberoepsverenigingenterugkunnenvallen.OokinGroningenleidtdedreigingvanepidemientotdebouwvangasthuizenaanderandvandestadofdaarbuiten.InHelpman,enkelekilometerstenzuidenvandestad,verschijntin1422hetSt.Jurjens-gasthuisvoorleprozen.In1537leidtdepesttotdestichtingvanhetSintAntoni-gasthuisaandeRademarkt;in1644verhuisthetnaareen</p><p>1822 1897</p></li><li><p>12</p><p>plekbijdeBoteringepoort,aandestadsgrensindenieuwestadsuitleg.BijhetSintAntonigasthuiskomenin1702enkelekamersvoorpsychiatrischepatinten,diedannogmetdetermdollenwordenaangeduid.Dezeblijventot1844ingebruikenwordendanvanstaatswegeafgekeurd.EendeelvanhetPrinsenhofkrijgtin1808debestemmingvanmilitairhospitaal.AllevoorlopersvanhetziekenhuiszijninGroningenaanwezig,maarandersdaninbijvoor-beeldZwolle,AmsterdamofLbeck,hoofdstadvandeHanze,komthetvooralsnogniettotdebouwvaneenalgemeenstadshospitaal.Datontstaatpasin1817bijdeSteentilpoortalsantwoordopeentyfusepidemiedieveelslachtoffersmaakt.In1820verhuisthetnaardeSchuiten-makersstraatenteltdan25bedden.Meerepidemienvolgenenin1835wordtonderdakgevondenaandePopkenstraatvoor50zieken.</p><p>OokindeGroningsegast-enpesthuizenspelenartseneenondergeschikterol.Dewetenschapvandegeneeskundestaatverafvandealledaagsepraktijk;doktorenbeperkenzichtothettoedienenvanmedicijnenenhetverrichtenvanaderlatingen.Snijdenisbenedenhunstand.Ingrotetrek-kenisbekendhoehetlichaaminelkaarzitenhoehetwerkt,maarwetenschappelijkekennisontbreekt.Pasalsdenauwkeurigewaarnemingvanhetverloopvanziekteningangvindt,wordtvoorzichtigvooruitganggeboekt.Totongeveer1550isdaarvangeensprake.Danbeginthetwetenschappelijkontledenvanlijkendeanatomie,dieeenwereldaankennisontsluit.Veelvooruitgangwordtgeboektdoordeuitvindingvandemicroscoop.Kijkenhoeeenlevendlichaamwerkt,blijftnogeeuwentoekomst-muziek.OokinGroningenishetmogelijkmedicijnentestuderen.GeneeskundeiseenvandevierfaculteitenvandeHogeschool,diein1614wordtopgericht.Demedicijnen-studiebestaatvooraluittheorie,gelegenheidompraktijk-ervaringoptedoeniserniet.Pasaanheteindvandezeventiendeeeuwontstaathetvoornemendaarinveranderingtebrengen.Tochkomtheteersteacademischeziekenhuispasin1797totstand.HetiseeninitiatiefvanE.J.ThomassenThuessink,hoogleraargeneeskunde.HetNosocomiumAcademicum,zoalshetziekenhuisheet,maaktgebruikvantweekamersinhetGroeneWeeshuis.</p><p>1822</p><p> 189</p><p>7Voorgeschiedenis</p></li><li><p>Portret van E.J. Thomassen Thuessink doorAnna Wilhelmina Bhl, 1912 Het portret is in 1914, bij het 300-jarig bestaan van de universiteit, geschonken aan de universiteit door een nazaat van Thomassen Thuessink. Het is een kopie naar een pastel van Wessel Lubbers, in 1914 in bezit van Mr. E.J. Thomassen Thuessink van der Hoop van Slochteren. Collectie: Rijksuniversiteit Groningen</p></li><li><p>Groene Weeshuis, aquarel A.J. van Prooijen, 1878 Collectie Groninger Museum</p></li><li><p>17</p><p>Dezebiedenplaatsaanviersujetten:ziekendiezichvrijwilligalsles-endemonstratiemateriaalaanbieden.Alsookdedocentenindevakkenchirurgieenverloskunde(obstetrie)aanschouwelijkonderwijswillengeven,ishetWeeshuisteklein.VervangingwordtgevondenineenlanggerektpandaandeMunnekeholm,waarindezeven-tiendeeeuwdeGroningsekamervandeWest-IndischeCompagniezetelt.Hetnieuweonderkomendoetvanaf1803dienst.Alshetziekenhuisdezeplaatsin1903verlaat,makendegebouwenplaatsvoorhethoofdpostkantoor.HetNosocomiumwordtregelmatiguitgebreid.Datgebeurtbijvoorbeeldin1817,alseenoperatiekamer,vierpatinten-kamers,eenspreekkamerentweebadkamerswordentoegevoegd.In1851fuseerthetNosocomiumAcademicummethetalgemenestadsziekenhuis.Hetkrijgtdaardooreenextrabestemming:vanafdatjaardoethetookalsalgemeenprovinciaalenstedelijkziekenhuisdienst.DeLatijnsenaamwordtingeruildvoordievanAlgemeenProvinciaal,Stads-enAcademischZiekenhuis(APSAZ).HetAPSAZkrijgtdebeschikkingoverhetgebouwvanhetmuseumvoornatuurlijkehistorieenteltnadeverbouwing124beddenineencomplexdatuitviervleugelsbestaat:aandestraatdeadministratie,aanweerzijdenvaneenbinnentuindeafdelingenchirurgieeninternegeneeskun-de,tegenoverdeadministratievleugeldeafdelingverlos-kunde.In1862wordthetpanduitgebreid.EenbarakaandeZuiderkuipenkan24extrapatintenonderdakbieden,voorbesmettelijkeziekenisereenepidemiebarakaanderandvandestad.Naastdezebarakwordt,alsdebehoeftezichvoordoet,ookeldersindestadminofmeerprovisori-schehuisvestingvoorbesmettelijkeziekenbetrokken.In1867krijgthetziekenhuiseeneigenapotheek.HetAPSAZheeftindeeerstejarennogveelwegvaneengasthuis.Demeestpatintenzijnpaupers,tot1889ishundagelijkseverzorginginhandenvanoppassersinplaatsvanverple-gers.Aanheteindvandenegentiendeeeuwbeginnenzichveranderingenaantekondigen.Datisbijvoorbeeldhetgevalmetdenieuwerntgentechniek.Destralingwaar-meedezeapparatuurwerkt,wordtin1895ontdektdoorW.R.Rntgen,eeninhetDuitseWrzburgwerkzamenatuurkundige.DieisnieteerderwaargenomenendaaromnoemthijhetX-stralen;alsnelwordenzenaardeontdek-</p><p>Voorgeschiedenis1822 1897</p></li><li><p>18</p><p>kergenoemd.Hetmedischnutisalsnelduidelijkenalin1896laatdevermaardeGroningsechirurgC.F.A.Kochpatintendoorlichtenophetnatuurkundelaboratoriumvandeuniversiteit.Kochspeeltdaarmeeeenvoortrekkersrol.In1897verschijnteenvandeeerstetoestelleninhetoudeAPSAZaandeMunnekeholm.Vermoedelijkiseenuitvin-dingnooiteerderzosnelgemeengoedgeworden.Hetishetbeginvangroteveranderingeninhetziekenhuis.Tot1897speelttechnologiedaarinnauwelijkseenrol.Daarnavulthetzichmetdeenenadeanderetechnischevernieu-wing.WilhetAPSAZdebootnietmissen,danisnieuw-bouweendringendeeis.</p><p>In1893valthetbesluittotnieuwbouw.Hetbestaandecomplexisverouderd,tekleinennauwelijksgeschikttemakenvoordegrotesprongvoorwaartsdie,daarvanisiedereenovertuigd,voordedeurstaat.Degrenzenvandemedischewetenschapzijnjarenlangdoorpathologenverlegd,nuwordenzijopgevolgddoorwetenschappersdieinhetlaboratoriumhunwerkdoen.ZijvolgenindevoetsporenvanLouisPasteur,ontdekkervandebacterie,enhunbevindingenleidentotnieuwemedicijnendieindepraktijkhunnutbewijzen.</p><p>Voorgeschiedenis1822</p><p> 189</p><p>7</p></li><li><p>Academisch Ziekenhuis aan de Munnekeholm</p><p>Binnenplaats van het ziekenhuis aan de Munnekeholm</p></li><li><p>Collegezaal</p></li><li><p>21</p><p>evert Jan thomassen</p><p> thuessInk </p><p>EvertJanThomassenThuessinkisdegrondleggervanhetUMCG.Hijwordtop6augustus1762inZwollegeboren.Alop zijn twaalfde is hij in staat universitair onderwijs tevolgen. In 1782 promoveert hij aan de universiteit vanHarderwijk. Hij kiest een filosofisch thema,maarwil zichdaartoenietbeperken. In1783vertrekthijnaarLeidenenpromoveertdaaropnieuw,ditmaalalsmedicus.Naeenreisdie hem onder andere naar Parijs, Londen en Edinburghbrengt, vestigt hij zich als arts in zijn geboorteplaats.Hijweet naam te maken door de bevindingen van EngelsewetenschappersinNederlandteintroduceren.Wathemhetmeest bezighoudt, is de nauwgezette observatie van hetverloopvanziekteprocessen.Zoprobeerthijdeachtergron-den van epidemien te achterhalen. In 1794 wordt hijbenoemdalshoogleraarinGroningen.Hetstoorthemdatdemedischefaculteitnietovervoorzieningenbeschiktomziekentekunnenobserveren.</p><p>Dat brengt hem tot het pleidooi een academische kliniekopterichten.In1797leidtdittothetNosocomiumAcademi-cum,datin1803ineengebouwaandeMunnekeholmwordtondergebracht. In 1851 fuseert hetmet het in 1817 opge-richte algemene stads-ziekenhuis. Zo ontstaat het Alge-meen Provinciaal, Stads- en Academisch Ziekenhuis(APSAZ),denaamdietot1971ingebruikblijft.Thomassen Thuessink wordt kort na zijn komst naar Groningen totrector magnificus benoemd. In 1798 legt hij deze functieneer. In 1819wordthijbijKoninklijkBesluitonthevenvanverschillendeaanzijnambtverbondenwerkzaamheden.In1831wordthemeervolemeritaatverleend.Hijoverlijdtop3juni1832.</p></li><li><p>algemeen Provinciaal, Stads- en academisch Ziekenhuis (aPSaZ)</p><p>HoofdStUk 2</p><p>18981925</p></li><li><p>de nieuwbouw van het </p><p>aPSaZ maakt furore als een technisch</p><p>huzarenstukje.</p></li><li><p>25</p><p>In1874maaktdeVestingwethetmogelijkdegordelsvanbolwerkenwaarinveelstedengevangenzittenaftebreken.Zezijneigendomvandestaat.Dielaatookdeeersteplannentekenenomzevooranderebestemmingengeschikttemaken.GroningenbesluitdevoorstellenuitDenHaagdoorL.A.Brouweromtelatenwerken.ZoontstaanaandezuidkantvandestadhetZuid...</p></li></ul>