STUDIA ETNOLOGICZNE I ANTROPOLOGICZNE - ?· space in the cultural centre on the example of Bytom and…

  • Published on
    28-Feb-2019

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

STUDIA ETNOLOGICZNE I ANTROPOLOGICZNE

Tom 13

Obszary kulturowe wspczesnego miasta funkcje i pogranicza

NR 3058

STUDIA ETNOLOGICZNE I ANTROPOLOGICZNE

Tom 13

Obszary kulturowe wspczesnego miasta funkcje i pogranicza

pod redakcj

Grzegorza Odoja i Magdaleny Szalbot

Wydawnictwo Uniwersytetu lskiego

Katowice 2013

REDAKTOR SERII: PUBLIKACJE WYDZIAU ETNOLOGII I NAUK O EDUKACJI

Urszula Szucik

REDAKTOR NACZELNY

Halina Rusek

RADA REDAKCYJNA

Gabor Barna, Zuzana Beukov, Irena Bukowska Floreska, Zenon Gajdzica, Iwona Kabziska, Jan Kajfosz, Zygmunt Kodnicki, Stepan Pavluk,

Aleksander Posern Zieliski, Czesaw Robotycki, Klaus Rot, Halina Rusek, Tadeusz Siwek, Rastislava Stolin, Miroslav Vlka, Ji Woitsch

SEKRETARZ REDAKCJI

Magdalena Szalbot

ZESP RECENZENTW

Jan Adamowski, Wadysaw Baranowski, Duan Drljaa, Ra GodulaWcawowicz, Marek Haltof, Ryszard Kantor, Grayna E. Karpiska, Krystyna KossakowskaJarosz,

Eva Krekoviova, Ji Langer, Urszula Lehr, Lech Mrz, Wojciech Olszewski, Grzegorz Peczyski, Michael Siemon, Teresa Smoliska, Anna Szyfer,

Wojciech witkiewicz, Ryszard Vorbrich

REDAKCJA

Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej,Wydzia Etnologii i Nauk o Edukacji U

43 400 Cieszyn, ul. Bielska 62, tel. 33 8546 100e mail: seia@us.edu.pl

www.seia.us.edu.pl

Publikacja jest dostpna take w wersji internetowej:

Central and Eastern European Online Library

www.ceeol.com

lska Biblioteka Cyfrowa

www.sbc.org.pl

Spis rzeczy

17

Wstp (Magdalena Szalbot, Grzegorz Odoj)

TOSAMO MIEJSCA I PRZESTRZENI KULTUROWEJ

Regina MagaJagielnicka: Granice w kompozycji przestrzeni miejskiej. Bariery i zobowizania

Albert Miciorak: Krajobraz kulturowy wrocawskiego osiedla Nowy Dwr

Grzegorz Bahut: Mapy mentalne jako wyobraenia miejskich obszarw kulturo-wych

Renata Hoda: Pomniki w miecie. Pogranicza pamici i historii

PRZEMIANY I NOWE FUNKCJE

Brygida SmokaFranke: Stare i nowe obszary kulturowe miasta przemysowego. Na przykadzie: Bytomia, Rudy lskiej i Zabrza

Barbara Roaowska: Tradycja i wspczesno przemiany obszarw kulturo-wych dawnych osiedli patronackich w postindustrialnym miecie

Magdalena MikrutMajeranek: Miasto taca transformacja przestrzeni post-industrialnej w centrum kultury na przykadzie Bytomia i lskiego Teatru Taca

9

32

47

57

75

87

98

6 Spis rzeczy

Magdalena Szczepaska: Raj od dewelopera. Kulturowy obraz wsplnot mieszka-niowych na nowych osiedlach

Ryszard Kantor: Najnowsza historia Krakowa w ludycznych widowiskach miej-skich

POGRANICZE WSPLNOTY CZY DEZINTEGRACJI

Jolana Darulov, Katarna Kotialov: Iterpretcie ne/hranc susednch stredoslo-venskch miest Bansk Bystrica Zvolen

Georgina Matusiak: Jaworznickie Chinatown trudne ssiedztwo polsko--chiskie

Ewa Kruk: Przestrzenie polskiej imigracji w Holandii po 2004 roku: Polen-hotels

108

118

143

159

168

Contents

Introduction (Magdalena Szalbot, Grzegorz Odoj)

IDENTITY OF PLACE AND CULTURAL SPACE

Regina MagaJagielnicka: Borders in the composition of a local space. Barriers and committments

Albert Miciorak: A cultural landscape of the Nowy Dwr housing estate in Wrocaw

Grzegorz Bahut: Mental maps as representations of local cultural areas

Renata Hoda: Monuments in a town. Borderlines of memory and history

METAMORPHOSES AND NEW FUNCTIONS

Brygida SmokaFranke: Old and new cultural areas of an industrial town on the example of Bytom, Ruda lska and Zabrze

Barbara Roaowska: Tradition and modernity transformations of cultural areas of former patronate housing estates in a postindustrial town

Magdalena MikrutMajeranek: Dance town transformation of a postindustrial space in the cultural centre on the example of Bytom and Silesian Dance Theatre

9

17

32

47

57

75

87

98

8 Contents

Magdalena Szczepaska: Paradise from a developer. A cultural image of a housing cooperative in new housing estates

Ryszard Kantor: The latest history of Cracow in local ludic performances

BORDERLAND OF COMMUNITY OR DESINTEGRATION?

Jolana Darulov, Katarna Kotialov: Interpretation of the borderline space on the example of neighbouring towns of central Slovakia: Banska Bystrica and Zvolen

Georgina Matusiak: Chinatown in Jaworzno a difficult Polish-Chinese neighbourhood

Ewa Kruk: Spaces of Polish immigrants in Holland after 2004: Polenhotels

118

143

159

168

108

Wstp

Obszar wspczesnego miasta to najczciej niejednolita urbanistycznie przestrze, odznaczajca si raczej chaosem kompozycyjnym ni przejrzystym uporzdkowaniem elementw. W wielu przypadkach skada si na ni tzw. stare miasto, stanowice historycznie uksztatowane centrum, pozbawione ju jednak swego kulturowego i symbolicznego znaczenia, wok ktrego powstae osiedla zwartych zespow blokw mieszkalnych zajy dawne tereny podmiejskie i stworzyy now struktur wielkomiejsk. Zaistnienie budownictwa osiedlowego zainicjowao proces marginalizacji tradycyjnej dzielnicowej struktury miejskiej, ktra sprawiaa, e midzy mieszkacami a miastem mogy powstawa i utrzymywa si trwae relacje przynalenoci i przywizania oraz wiadomo lokalnej tosamoci spoeczno kulturowej. Na styku tych obszarw rnicych si nie tylko fizycznie, ale te spoecznie obserwuje si wspczenie, z jednej strony, tendencj przenikania treci kulturowych, z drugiej zachowywanie przez nie wzgldnej odrbnoci.

Miejskie obszary peryferyjne czstokro obejmuj nieodlege wsie wczone decyzj administracyjn w obrb miasta, bdce ostoj lokalnych tradycji kulturowych i odznaczajce si w krajobrazie miejskim wyrazist form symboliczn. Nie tylko zwikszaj one formalnie jego przestrze i liczb ludnoci, ale rwnie stanowi specyficzn warto kulturow w miecie.

Za spraw postpujcego procesu fragmentacji i prywatyzacji przestrzeni miejskiej dotychczasowy obraz kulturowy i funkcje miasta ulegaj znaczcym przemianom. W przestrzeni podmiejskiej powstay hipermarkety i rozlege centra handlowo rozrywkowe, bazy dystrybucji towarw, przestrzenie pracy biurowej, rozliczne zakady usugowe. Dotychczasow dominacj tradycyjnych gazi przemysu przeamuj na tych terenach nowe pod wzgldem technologicznym brane gospodarki.

10 Wstp

Za szczeglny rodzaj obszarw kulturowych mona uzna funkcjonujce w obrbie kadego miasta granice i pogranicza. Ich istnienie stwarza rnorodne, niekiedy bardzo skomplikowane tudzie osobliwe sytuacje i zjawiska graniczne o charakterze religijnym, spoecznym, ekonomicznym, etnicznym, regionalnym czy narodowym. Znajduje to swoje odzwierciedlenie w zagospodarowaniu przestrzeni, jej wartociowaniu, cigoci historycznej, yciu publicznym oraz dziaalnoci kulturalno owiatowej.

Przenikanie midzy rnymi obszarami kulturowymi wspczesnego miasta: dawn kultur miasta i wsi, tworzcych teraz wsplny organizm miejski, przestrzeniami profanum i sacrum, przestrzeniami ideowymi wytyczajcymi nowe mapy mentalne oraz przeksztacenia form i funkcji przebiegajcych przez miasto granic, warte jest obserwacji, bada i analiz. Problematyka ta stanowi o przewodni prezentowanych tekstw.

Tom zosta podzielony na trzy czci. Pierwsz tworz artykuy powicone wartociowaniu miejskiej przestrzeni kulturowej, stanowice prb uchwycenia istotnych atrybutw kreujcych wspczesn tosamo miejsc znaczcych, majcych istotny sens symboliczny. Regina Maga Jagielnicka podkrela znaczenie czynnikw okrelajcych walory kompozycyjne przestrzeni, ktre w istotny sposb przesdzaj o kulturowym wymiarze miasta. Jej zdaniem czytelno zastosowanych zasad zestawiania form przestrzennych w poszczeglne caoci przestrzenne jest podan cech, okrelajc tosamo poszczeglnych miejsc i ksztatujc poczucie wsplnoty ludzkich zbiorowoci. Z kolei Albert Miciorak dowodzi, i w chaotycznej palimpsestowoci wrocawskich blokowisk mona dostrzec pewne idee wice, ktre decyduj o cigoci i tosamoci miejsca. Idee te s zwizane z krajobrazem naturalnym i histori miejskich peryferii blokowiska stanowi ich najmodszy, lecz nie ostatni element. Mapy mentalne, ktre odzwierciedlaj spoeczno kulturow specyfik przestrzeni miejskiej, s przedmiotem rozwaa Grzegorza Bahuta. Wielowymiarowa i zrnicowana pod wieloma wzgldami przestrze miasta zawiera w sobie istotny dla kultury zesp niewymiernych wartoci symbolicznych, bdcych podstaw konstruowania map mentalnych wiedzy na temat przestrzeni miejskiej, opartej na kategoriach wyobrani i pamici. W omwionym przez autora przykadzie Bielska Biaej pojawiaj si wyobraenia tego miasta jako Manchesteru, Wiednia, Berlina, Parya i Nowego Jorku. W kolejnym artykule Renata Hoda analizujc sens wznoszenia pomnikw w miecie, zwraca uwag, i kreuj one miejsca znaczce, w ktrych celebrowana jest spoeczna pami. Oddziaywujc na wyobrani, przywouj obrazy przeszoci, uatwiajc przypominanie, a take wartociujc wydarzenia oraz ustanawiajc bohaterw i antybohaterw historii.

W drugiej czci tomu podjty zosta problem znaczcych przeobrae funkcjonalnych i symbolicznych, ktrym podlegaj obszary kulturowe wspczesnych miast. Brygida Smoka Franke zajmuje si zjawiskiem zmian i waloryzacji obszarw kulturowych miasta przemysowego na przykadzie procesw zachodzcych

11Wstp

w trzech miastach wchodzcych w skad aglomeracji grnolskiej: Bytomia, Rudy lskiej i Zabrza. Miasta te ulegaj obecnie intensywnym przeobraeniom deindustrializacyjnym. Autorka zauwaa, i przemiany w nich zachodzce zwizane s w duej mierze z rodzc si potrzeb wykorzystania i odpowiedniego zagospodarowania istniejcego na ich obszarze dziedzictwa kulturowego, jakie pozostawia po sobie epoka industrialna, a take kreowania nowych jakociowo obszarw kulturowych. Zmiany spoeczno kulturowe zachodzce na starym osiedlu patronackim Zandka w Zabrzu charakteryzuje Barbara Roaowska. Dzielc si wynikami swoich bada empirycznych, stwierdza, e we wspczesnej rzeczywistoci tradycja zamknita w przestrzeni zamieszkania przynosi mieszkacom zrnicowane korzyci. Suy poszukiwaniu wasnej tosamoci i rwnoczenie pomaga zaspokoi elementarn potrzeb mieszkania w bezpiecznym i zdrowym rodowisku. Tradycja jest ponadto czynnikiem pobudzajcym powstawanie formalnych stowarzysze mieszkacw, ktre mog przyczyni si do lepszego funkcjonowania caej spoecznoci lokalnej. W cigu ostatnich dwudziestu lat dokonaa si zmiana paradygmatu postrzegania industrialnej przestrzeni miejskiej. Zjawisko to wystpuje nie tylko w Polsce, ale rwnie w caej Europie. Z powodu problemw z finansowaniem instytucji kultury rozwijajcy si ruch artystyczny eksperymentuje, anektujc poprzemysowe obiekty, przemieniajc je w centra kultury. Tym samym dziki rewitalizacji pisze Magdalena Mikrut Majeranek nastpuje odnowa miast, majca na celu transformacj nieuywanych ju budowli w prnie rozwijajce si instytucje kultury. Autorka kadzie nacisk na omwienie kwestii bytomskiej byej KWK Rozbark oraz dziaalnoci lskiego Teatru Taca. Bytom stanowi wany punkt na tanecznej mapie Europy, poniewa od dwudziestu lat goci Midzynarodow Konferencj Taca Wspczesnego oraz Festiwal Sztuki Tanecznej. Co wicej, na jego terenie funkcjonuj m.in.: szkoa baletowa, szkoa muzyczna oraz Wydzia Aktora Teatru Taca krakowskiej Pastwowej Wyszej Szkoy Teatralnej. Kulturowy obraz nowych osiedli blokw mieszkalnych powstaych po 2000 roku przedstawia Magdalena Szczepaska. Najczstsz form organizacyjn s wsplnoty mieszkaniowe organizacje skupiajce wacicieli mieszka. Autorka poddaa ogldowi wypowiedzi na forach internetowych wsplnot. Ich analiza wskazuje na dominacj wrd mieszkacw orientacji indywidualistycznej, przejawiajcej si myleniem w kategoriach wasnego interesu. Mieszkacy nowych osiedli s dumnymi wacicielami nieruchomoci, szczeglnie jeli znajduj si na osiedlach uznawanych za prestiowe lub grodzonych. Skania to ich do dbaoci o estetyk i wizerunek caego osiedla. Jednak nie angauj si w dziaalno wsplnot mieszkaniowych, podejrzliwie traktuj osoby aktywne na tym polu. Kontrola spoeczna dziaa sprawnie i obejmuje szeroki zakres zachowa. Kontrola nieformalna czsto dokonuje si na forach dyskusyjnych, gdzie w sposb szczeglny pitnowani s ssiedzi odmienni kulturowo. W nastpnym artykule Ryszard Kantor zwrci uwag na odbywajce si w Krakowie miejskie widowiska ukazujce w barwny sposb dzieje Krakowa. Ta

12 Wstp

swoista forma popularyzowania historii i wiedzy historycznej cieszy si wielkim powodzeniem, przycigajc tumy mieszkacw. Wedug autora moe to budzi jednak pewne zaniepokojenie. Jest to bowiem jak twierdzi efektowny przykad zjawiska polegajcego na tym, e wiedza naukowa coraz czciej suy zabawie, a jej ludyczne, popkulturowe przekazywanie stao si czstokro bezkrytycznie stosowanym kanonem wspczesnej pedagogiki nie tylko dzieci i modziey, ale rwnie dorosych.

Zjawiska i procesy zachodzce zarwno w wielokulturowej przestrzeni publicznej miast, jak i na obszarach podmiejskich to tematyka trzeciej czci tomu. Jolana Darulov i Katarna Kotialov relacjonuj wstpne wyniki bada empirycznych, stanowicych wieloaspektow analiz obszaru kulturowego dwch miast: Baskiej Bystrzycy i Zvolena. Ich badania skupiaj si na sposobie postrzegania i spoecznej interpretacji granic dzielcych te miasta: geograficznej, politycznej, ekonomicznej, kulturowej, etnicznej i jzykowej. Przedmiotem zainteresowa s: codzienne ycie mieszkacw Baskiej Bystrzycy i Zvolena oraz odmiennoci w tym wzgldzie, ksztatowanie si miejskich tosamoci, przejawy wsppracy i rywalizacji mieszkacw obu miast, formy kontaktw midzygrupowych. Na problemy wynikajce z ksztatowania si wzajemnych relacji polsko chiskich na terenie Jaworzna zwraca uwag Georgina Matusiak. W wyniku podjtej midzynarodowej wsppracy na terenie tego miasta powstao najwiksze Chiskie Centrum Handlu Hurtowego w Polsce poudniowej. Powstae ssiedztwo polsko chiskie wpyno na reorganizacj przestrzeni miejskiej, ujawnio konflikty spoeczne, stao si rdem stereotypw i legend miejskich, obaw, lkw, ale te nadziei. Prba wpisania zjawiska imigracji w przestrze miejsk przyczynia si do powstania nierozerwalnego zwizku pomidzy nimi. Segregacja terytorialna czstokro stosowana jest jako narzdzie niwelujce napicia spoeczne na tle narodowociowym lub etnicznym. W strukturze miejskiej imigranci zamieszkuj zwykle dzielnice poprzemysowe, ubogie, oferujce mieszkania o niskim standardzie. W kontekcie Polakw pracujcych na terenie Holandii o czym pisze Ewa Kruk znajduje to swoje odzwierciedlenie w zjawisku okrelanym jako Polenhotels, oznaczajcym powstawanie osiedli na bazie byych klasztorw, zakadw dla upoledzonych lub magazynw wojskowych, w ktrych s kwaterowani polscy pracownicy. Fakt ten, zdaniem autorki, mona interpretowa w kategoriach procesu gettoizacji, w wyniku ktrego poszczeglne grupy ludnoci znajduj si w pozycji marginalnej nie tylko w wymiarze fizycznym, ale take dyskursywnym.

Zebrane w niniejszym tomie artykuy pokazuj, i przestrze wspczesnego miasta stanowi przedmiot zainteresowa badawczych przedstawicieli rnych dyscyplin naukowych: socjologw, kulturoznawcw, architektw, etnologw i antropologw kulturowych. Wsplnym rysem tych tekstw jest prba uchwycenia oraz zinterpre...

Recommended

View more >