Sztuka jako źródło do badania historii. Czy historiografia jest sztuką? (na przykładzie literatury)

  • Published on
    30-May-2018

  • View
    213

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

<ul><li><p>8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)</p><p> 1/25</p><p>Andrzej Radomski</p><p>Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na</p><p>przykadzie literatury).</p><p>Problem wykorzystywania tzw. literatury piknej jako rda do badania</p><p> przeszoci zawsze wzbudza (i nadal wzbudza) szereg kontrowersji, jak i</p><p>nieporozumie: od totalnej negacji do umiarkowanego optymizmu </p><p>zwaszcza przy badaniu okrelonych problemw, do opracowania ktrych</p><p>brakuje normalnych rde. Niewtpliwie wpyw na taki stan rzeczy miao</p><p>tradycyjne ostre przeciwstawienie sobie nauki i sztuki. Tym dwm sferom</p><p>ludzkiej dziaalnoci przypisywano rne cele, rodki i metody. O ile jeszcze</p><p>zblianie si sztuki do nauki nie byo czym zdronym, o tyle sytuacja</p><p>odwrotna (zblianie si nauki do sztuki) bya dla tej pierwszej czym</p><p>uwaczajcym (zwaszcza w mniemaniu scjentystycznie nastawionych</p><p>badaczy).</p><p>Obecnie sytuacja ta ulega radykalnej zmianie. Zaniko tak ostre</p><p> przeciwstawienie midzy nauk a sztuk. Zjawisko to jest konsekwencj</p><p>niekiedy do istotnej zmiany pogldw na status nauki w wiecie</p><p>wspczesnym z jednej strony, a rwnolegle z przeformuowaniem roli</p><p>sztuki w tyme wiecie z drugiej strony. Aby to wszystko jeszcze bardziej</p><p>skomplikowa naley doda, e owa zmiana statusu sztuki (wyraajca si w</p><p>hasach: uestetycznienia rzeczywistoci czy uczynienia ycia czowieka</p><p>rodzajem sztuki) kontrastuje z pogldami goszcymi (sic!) mier sztuki.</p><p>Wobec tych zarysowujcych si sprzecznoci (i osobliwoci) na linii:</p><p>nauka a sztuka cilej: historiografia a sztuka (ze szczeglnym</p><p>uwzgldnieniem tzw. literatury piknej) niezbdnym wydaje si blisze</p><p>zbadanie tych tendencji i konsekwencji jakie one nios dla nauki,</p><p>historiografii (co do statusu ktrej wci istniej due rozbienoci), a take</p><p>dla kadego czowieka w jego codziennym bytowaniu. W szczeglnocichciabym w niniejszym referacie pokaza jak bardzo uytecznym moe si</p><p>1</p></li><li><p>8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)</p><p> 2/25</p><p>okaza wykorzystanie literatury piknej do badania czy raczej:</p><p>interpretowania ludzkiej rzeczywistoci (zarwno tej minionej jak i</p><p>wspczesnej przy caej wzgldnoci tego rozrnienia). I to jest cel</p><p>zasadniczy. Aby go zrealizowa niezbdnym bdzie podjcie celw</p><p>pomocniczych: a) prby okrelenia cech specyficznych literatury piknej</p><p>(caej sztuki przy okazji) oraz nauki, a take potraktowanie ich jako</p><p>wytworw kultury (przy okrelonym rozumieniu tej ostatniej kategorii), b)</p><p>wyrnienie dwch zasadniczych faz w rozwoju literatury (caej sztuki) oraz</p><p>zaproponowanie: na czym mogoby polega wykorzystanie literatury jako</p><p>rda historycznego w zalenoci od tego do jakiej fazy mona</p><p>zakwalifikowa dane dzieo literackie.</p><p> Na zakoczenie wykorzystujc poczynione wczeniej ustalenia</p><p>chciabym rozpatrzy problem wyraajcy si w pytaniu: czy historiografia</p><p>jest (czy raczej moe by pojmowana z punktu widzenia reprezentowanych</p><p> przeze mnie pogldw) rodzajem sztuki? Zagadnienia tego nie da si</p><p>rozpatrzy bez przyjrzenia si przeobraeniom majcym miejsce we</p><p>wspczesnej kulturze Zachodu.</p><p>1. Dyskusja o moliwoci wykorzystywania dzie literackich jako rde w</p><p>badaniach historycznych</p><p>Jak ju we wstpie zaznaczyem problem wykorzystywania literatury</p><p>piknej w roli rda historycznego budzi spore kontrowersje w rodowisku</p><p>historykw. W niniejszym fragmencie chciabym przedstawi</p><p>reprezentatywne, jak sdz, pogldy na moliwo uycia literatury do</p><p>badania dziejw. Wbrew pozorom problem ten nie jest i nie by przedmiotem</p><p>licznych analiz. Take literatura pikna jako rodek dydaktyczny (jak i</p><p>rdo) stosowany/a w nauczaniu historii rzadko bywa przedmiotem gbszej</p><p>refleksji metodycznej1.</p><p>Literackie rda historyczne (twierdzi Jerzy Maternicki) nie s</p><p>1 Jerzy Maternicki: Literatura pikna w nauczaniu historii, PWN, W-wa, 1963 (ze wstpu)</p><p>2</p></li><li><p>8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)</p><p> 3/25</p><p>zazwyczaj wysoko cenione przez metodologi i praktyk historyczn.</p><p>Stwierdzono wielokrotnie, zauwaa, e podporzdkowanie treci utworu</p><p>literackiego wymogom artystycznym obnia znacznie warto rdow</p><p>utworw literackich. Do tego dochodzi niepena przekadalno obrazowego</p><p>jzyka literatury na jzyk pojciowy nauki. Nie bez znaczenia jest te fakt,</p><p>uwaa, e utwory literackie, ktre dla nas mogyby by rdami</p><p>historycznymi ksztatuj nieraz opisy ludzi, rzeczy i zdarze wedug</p><p>zapoyczonych wzorw z innych utworw literackich2. Podobn opini</p><p>wyraa Jerzy Holzer. W referacie wygoszonym na konferencji, ktra si</p><p>odbya w Instytucie Bada Literackich w roku 1976 (gdzie, jak dotychczas w</p><p>najpeniejszy sposb przedyskutowano problem: dzieo literackie jako rdo</p><p>historyczne przynajmniej na gruncie historiografii polskiej) stwierdzi,</p><p>e:badacz historii naszego stulecia rzadko siga po literatur pikn jako</p><p>rdo. Jeli ma aspiracje kulturalne, czytuje literatur nazywan</p><p>wspczesn, bardziej jednak dla satysfakcji intelektualnej lub estetycznej czy</p><p>te dla spenienia obowizkw towarzyskich ni z utylitarnym celem</p><p>zawodowym3. Nasuwa si wic myl, dodaje, e nie zmiany zachodzce w</p><p>samej literaturze, lecz pojawienie si nowych rodzajw rde np.</p><p>statystycznych czy ikonograficznych zmniejszyo uyteczno literatury jako</p><p>rda. Wydaje si, uwaa, e literatura XX wieku zawodzi szczeglnie jako</p><p>rdo informacji o rzeczach (przez rzeczy rozumie Holzer: zwierzeta</p><p>hodowlane, roliny, surowce, maszyny, budynki, potrawy, ubiory itp.).</p><p>Zawodzi take literatura, konkluduje, jako rdo do bada pogldw</p><p>spoecznych, politycznych czy ideowych o ile nie maj to by indywidualne</p><p>pogldy twrcy4.</p><p>Kluczem otwierajcym rdow warto dziel literackich dla badania</p><p> przeszoci jest, twierdzi Jerzy Topolski, okrelenie ich odniesienia</p><p> przedmiotowego, czyli nadanie im wartoci logicznej prawdy wzgldnie</p><p>faszu. Chodzi tu o informacje o faktach rzeczywistych wspczesnych</p><p>2 Tame, s. 173 Jerzy Holzer: wiat zderormowany. Dzieo literatury XX wieku jako rdo historyczne, w: Dzieo literackie jako rdohistoryczne, W-wa, Czytelnik, 1978, s. 3274 Tame, s. 330-331</p><p>3</p></li><li><p>8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)</p><p> 4/25</p></li><li><p>8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)</p><p> 5/25</p></li><li><p>8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)</p><p> 6/25</p><p>niekiedy spor rozbieno jeli chodzi o moliwo korzystania z usug</p><p>literatury piknej jako rda do badania przeszoci. Generalnie rzecz</p><p> biorc widz oni moliwo takiego korzystania zwaszcza przy</p><p>zajmowaniu si okrelonymi zagadnieniami typu: mentalno, wartoci, czy</p><p>ideologia. Na uwag zasuguje te fakt, e poszczeglni cytowani tu badacze</p><p>odmiennie definiuj charakter literatury co, rzecz jasna, wpywa take na</p><p>sposb wykorzystywania jej jako rda historycznego. Od tego bowiem: jak</p><p>si pojmuje i jakie si widzi cechy charakterystyczne literatury (caej</p><p>sztuki) zaley moliwo ewentualnego jej uycia do badania czy</p><p>interpretowania historii. Dlatego te moim nastpnym krokiem bdzie prba</p><p>zarysowania wasnego rozumienia literatury (sztuki w ogle) oraz jej rnic</p><p>i podobiestw z praktyk naukow.</p><p>2. Sztuka i nauka jako wytwory kultury</p><p>Aby zaprezentowane dalej stanowisko co do moliwoci i sposobw</p><p>zuytkowania literatury do poznawania przeszoci (czy jak to si dzisiaj</p><p>mawia: do pisania historii) nie budzio jakich nieporozumie chciabym</p><p>najpierw przedstawi rozumienie dwch kluczowych (w kontekcie</p><p>niniejszego referatu) kategorii tj. sztuki (a w jej ramach literatury) oraz</p><p>nauki, jakie dalej bd respektowane. Skoro jednak (w tytule)</p><p>zadeklarowaem, e sztuk i nauk mona traktowa jako wytwory kultury </p><p>najprzd wic sprbuj okreli t wanie kategori.</p><p>Respektowane tutaj pojcie kultury nawizuje do ustale poczynionych</p><p>przez Jerzego Kmit. Tak wic przez kultur ten wybitny kulturoznawca</p><p>rozumie zesp wszystkich form wiadomoci spoecznej funkcjonujcych w</p><p>praktyce/ach danej spoecznoci11. Na wiadomo spoeczn skadaj si w</p><p>szczeglnoci dwa rodzaje sdw: normatywne i dyrektywalne. Te pierwsze</p><p>wyznaczaj okrelone (wartoci) do realizacji. Drugie instruuj, w jaki sposb</p><p> powinno si (i czsto jest dopuszczalne w danej grupie spoecznej), za</p><p>11 Jerzy Kmita: O kulturze symbolicznej, COMUK, W-wa, 1982, s. 72</p><p>6</p></li><li><p>8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)</p><p> 7/25</p><p>pomoc jakich rodkw mona owe cele (wartoci) realizowa. Poszczeglne</p><p>formy wiadomoci spoecznej reguluj odpowiednie rodzaje praktyk</p><p>spoecznych, np. kultura techniczno-uytkowa reguluje praktyk produkcji,</p><p>wymiany i konsumpcji, spoeczna wiadomo prawno-polityczna praktyk</p><p>prawno-polityczn, a sztuka praktyk artystyczn itd.12.</p><p>Niezwykle istotn czci kultury jest sfera wiatopogldowa. Przez</p><p>wiatopogld w ramach tej koncepcji bdzie si rozumie: system przekona,</p><p>ktre okrelaj w trybie normatywnym wartoci ostateczne</p><p>(podporzdkowane s nim inne wartoci), a zarazem prezentuj obraz wiata</p><p>ukazujcy, jak si maj poszczeglne jego fragmenty, a zwaszcza nasze</p><p>dziaania do tych wartoci ostatecznych13.</p><p>Nauk te mona pojmowa jako dziedzin kultury (w ramach mojej</p><p>koncepcji tej jej sfery, ktr okrela si jako symboliczn). Std, nauk mona</p><p>inaczej okreli jako: spoeczn wiadomo metodologiczn skadajc si z</p><p>norm i dyrektyw (sdw normatywno-dyrektywalnych) sterujcych</p><p>dziaalnoci uczonych w ramach ich praktyki badawczej. Gwn funkcj</p><p>praktyki naukowej (jej swoistym wyrnikiem) jest to, e wytwarzane przez</p><p>ni twierdzenia wyraaj lub implikuj przekonania dyrektywalne,</p><p>charakteryzujce sposb realizacji wartoci bezporednio uchwytnych</p><p>praktycznie, bd praktycznie uchwytnych za pomoc teorii14. Jest to jej</p><p>funkcja technologiczna, polegajca na dostarczaniu poszczeglnym rodzajom</p><p>praktyk spoecznych wiedzy skutecznej do realizacji okrelonych celw.</p><p>Ponadto, nauka peni (mona jej to przynajmniej przypisa) rwnie i inne</p><p>funkcje. Chodzi tu gwnie o funkcj: waloryzacyjn i edukacyjn.</p><p>Waloryzacyjna polega gwnie na pozytywnym wskazaniu danego</p><p>wiatopogldu bd jego fragmentw jako godnych respektowania z punktu</p><p>widzenia nauki (ma tu miejsce podparcie tzw. autorytetem nauki). Funkcja</p><p>edukacyjna to inaczej wczanie poszczeglnych jednostek do uczestnictwa</p><p>w kulturze. Polega ona przede wszystkim na perswadowaniu okrelonym</p><p>12 Tame, s. 7313 Grzegorz Banaszak, Jerzy Kmita: Spoeczno-regulacyjna koncepcja kultury, Instytut Kultury, W-wa, 1991, s. 8214 Jerzy Kmita: O kulturze..., s. 108</p><p>7</p></li><li><p>8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)</p><p> 8/25</p><p>jednostkom bd grupom respektowania (co najmniej) odpowiednich sdw</p><p>normatywno-dyrektywalnych (bd caych wiatopogldw).</p><p>Skoro kada praktyka spoeczna ma swj regulator w postaci sdw</p><p>normatywno-dyrektywalnych to mona zaoy, e i podobnie moe by z</p><p>tzw. sztuk (i jej poszczeglnymi dziedzinami typu: muzyka, malarstwo, film</p><p>i take literatura). Jednake przed momentem okrelono, e sztuka jest</p><p>dziedzin kultury regulujc (kierujc, okrelajc) praktyk artystyczn. Z</p><p>tego te wzgldu pojecie sztuki bdzie uywane w tym wanie ostatnim</p><p>znaczeniu.</p><p>Przystpujc do bardziej szczegowego scharakteryzowania mojej</p><p>koncepcji sztuki, a w jej ramach literatury chciabym powtrzy, e wybr</p><p>okrelonej koncepcji np. literatury wpywa na moliwo jej uycia jako</p><p>rda historycznego (bd w skrajnym przypadku tak moliwo</p><p> przekrela). Zaprezentowane poniej rozumienie dziea literackiego</p><p>nawizuje w powanym stopniu do pogldw M. Bachtina. Bachtin</p><p>wypracowa sw oryginaln koncepcj w polemice z formalizmem i bdcego</p><p>jego kontynuacj strukturalizmem. Strukturalizm mia by, w zamyle jego</p><p>zwolennikw, przykadem obiektywnej metody analizy zjawisk z dziedziny</p><p>jzykoznawstwa, literatury, antropologii, jak i rwnie nauk historycznych.</p><p>Fundamentem teorii strukturalnej jest rozrnienie na: lanque i parole. Ta</p><p>pierwsza ma by przykadem obiektywnie istniejcego, formalnego systemu</p><p>opozycji binarnych (fonemw, morfemw, leksemw czy mitemw w</p><p>przypadku antropologii) generujcych konkretn wypowied (parole) bd</p><p>np. opowie mityczn (tak jak to proponowa Levi-Strauss). Znaczenie jest</p><p>tutaj relacj wewntrzsystemow (syntaktyczn) ksztatujc si w opozycji</p><p>jednych znakw do innych. Celem zasadniczym strukturalizmu byo naukowo</p><p>opisa wiat znacze aby uchwyci jeden jedyny porzdek organizujcy</p><p>teksty wiata (znaczenia), stworzy gramatyk kultury odwzorowujc</p><p>rzeczywicie istniejcy w wiecie ad.</p><p>Bachtin podway podstawowe zaoenia powyszego nurtu. Formalici,uwaa, podkrelaj, e badaj utwr artystyczny jako fakt obiektywny,</p><p>8</p></li><li><p>8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)</p><p> 9/25</p><p>niezalenie od subiektywnej wiadomoci i od subiektywnej psychiki twrcy i</p><p>odbiorcw. Dlatego te, zauwaa, historia literatury jawi si im jako historia</p><p>utworw oraz tych obiektywnie istniejcych zbiorw kierunkw, szk,</p><p>stylw, gatunkw w ktre ukadaj si utwory na podstawie ich</p><p>wewntrznych immanentnych waciwoci. Usuwajc utwr z subiektywnej</p><p>wiadomoci i psychiki, formalici usuwaj go, zdaniem rosyjskiego</p><p>literaturoznawcy, z caoci rodowiska ideologicznego oraz z danego</p><p>obiektywnie spoecznego porozumienia si. Utwr jawi si tutaj w oderwaniu</p><p>od swego realnego, spoecznego urzeczywistniania si, jak te od caego</p><p>wiata ideologicznego15.</p><p>Kady produkt ideologiczny jest nie tylko czci rzeczywistoci</p><p>naturalnej i spoecznej, twierdzi Bachtin, ale rwnie czynnikiem</p><p>odzwierciedlajcym i ksztatujcym rzeczywisto inn, znajdujc si poza</p><p>nim. Wszystko co jest ideologiczne, posiada, sdzi, znaczenie, a poniewa,</p><p>wyobraa, przedstawia lub zastpuje co, co znajduje si poza nim jest</p><p>znakiem. Tam gdzie nie ma znaku nie ma rwnie ideologii. Znak jest</p><p>zjawiskiem wiata zewntrznego. Zarwno sam znak, uwaa, jak i wszystkie</p><p>stworzone przeze fakty, czyli reakcje, dziaania i nowe znaki, ktre stwarza</p><p>ten znak w otaczajcym go rodowisku spoecznym przebiegaj w</p><p>dowiadczeniu zewntrznym16. Literaturoznawstwo (zakada) to jedna z</p><p>gazi nauki o ideologiach. Literatura odzwierciedla w swojej treci cao</p><p>tego horyzontu ideologicznego, ktrego czci jest ona sama. Zdolna jest ona</p><p> przenikn do wntrza spoecznego laboratorium ich ksztatowania si i</p><p>formowania. Artysta, zdaniem Bachtina, ma wyczulone ucho na rodzce si i</p><p>wyaniajce problemy ideologiczne. Czowieka, uwaa, jego ycie i</p><p> przeznaczenie, jego wiat wewntrzny literatura zawsze przedstawiaa w</p><p>ramach horyzontu ideologicznego; wszystko tu, sdzi, dokonuje si w wiecie</p><p>ideologicznych wielkoci i wartoci. rodowisko ideologiczne to atmosfera,</p><p>w ktrej jedynie moe dokonywa si ycie bdce przedmiotem</p><p>15 Bachtin, PWN, W-wa, 1983, s. 20916 Tame, s. 74-75</p><p>9</p></li><li><p>8/9/2019 Sztuka jako rdo do badania historii. Czy historiografia jest sztuk? (na przykadzie literatury)</p><p> 10/25</p><p>przedstawienia literackiego17.</p><p>Nawizujc wic do tego nurtu mylenia o sztuce i literaturze, ktry</p><p>reprezentowa Bachtin mona ju pokusi si o prb skonceptualizowania</p><p>jego kategorii za pomoc respektowanej tu koncepcji kultury. Niech punktem</p><p>wyjcia bdzie pojcie praktyki artystycznej.</p><p>Zgodnie z przedstawion powyej koncepcj kultury przez praktyk</p><p>artystyczn bdzie si dalej rozumie: zesp okrelonych czynnoci</p><p>(indywidualnych bd grupowych) oraz wytworw tych czynnoci (tzw.</p><p>dziea literackie, filmowe, muzyczne czy r...</p></li></ul>

Recommended

View more >