Temel Bilgi Teknolojileri Unite04

  • Published on
    07-Apr-2018

  • View
    219

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

  • 8/4/2019 Temel Bilgi Teknolojileri Unite04

    1/24

    57

    BLACK320 C

    Anahtar Kavramlar letim Sistemi Masast Bellek Pencereler Src Ksayol Dosya Pano Klasr Gezgin

    57

    letim Sistemi 4

  • 8/4/2019 Temel Bilgi Teknolojileri Unite04

    2/24

    GiriBilgisayar teknolojisinin gelimesiyle, daha nceleri bir ok kullancnn bilgi kul- lanmak veya ilemek zere kendilerinin yapmak zorunda olduu iler azalmtr.Gemite her bir farkl uygulama iin yeni batan yaplmas gereken bir ok ilem,kullanclar dnda belirli programlar tarafndan kendiliinden yaplmaktadr.Ancak ister eskiden kullanclarn kendileri tarafndan yaplsn, isterse belirli

    programlar tarafndan yaplsn, arka planda sregelen ilemler ayn ilemlerdir.Deien tek ey, artk bir ok rutin ve karmak ii bilgisayarn kendiliinden ya-

    pyor olmasdr. rnein bilgisayara eklenen yeni bir donanmn sisteme tantl- mas iin eskiden kullanclarn belirli ilemler yapmas veya program yazmas gerekirken, gnmzde bilgisayar bu donanmlar otomatik olarak alglamakta ve iindeki programlarla uyumlu klmaktadr.

    Kiisel bilgisayarlarn ok yaygn olmad zamanlarda deiik reticiler siste- min almas iin gerekli olan programlar ROM bellekler zerine yklemekteydi- ler. Bu programlar belirli programlama dilleriyle oluturulmaktayd. Bunun so- nucunda, her bilgisayar farkl bir programlama dilini desteklemekte ve sadece ya- zld bilgisayarda kullanlabilmekteydi. Bunun yannda, deiik uygulama

    programlar da kullanldklar bilgisayarda yazlarak altrlmaktayd.Bu snrllklar, kullanclar ve sonuta reticileri, hazrlanan bir programn

    her bilgisayarda alabilir olmas gereklilii konusunda birletirdi. Bu durum,daha farkl bir programn gelitirilmesi gereksinimini ortaya kard. Bylece uy- gulama programlar ile sistemin alabilmesi iin gerekli olan program uyumlu olarak alabilecekti. Gnmzde kullandmz kiisel bilgisayarlarda, aslnda bizim farknda olmadmz, fakat arka planda srekli alan ve gerek donanm,gerekse yazlmlarn koordinasyonunu ve kontroln salayan iletim sistemi bu gereksinimin rn olarak gelitirilmitir.

    Bu niteyi tamamladmzda aadaki yeterliklere sahip olacaz:1. letim sistemini tanmlayarak ilevlerini aklayabileceiz.2. Verilen iletim sisteminin trn saptayabileceiz.3. Verilen rnek oluumun iletim sisteminin hangi ilevi ile ilgili olduunu

    belirleyebileceiz.4. letim sisteminin temel bileenlerini tanmlayarak ilevlerini aklayabileceiz.

    letim Sistemi58

    AMALARIMIZ

  • 8/4/2019 Temel Bilgi Teknolojileri Unite04

    3/24

    LETM SSTEM

    letim sistemini tanmlayarak ilevlerini aklayabileceiz.

    Bir bankamatiin nnde sranz bekliyorsunuz. Sra size geldiinde ekrandaki ynlendirmelerle nce hesabnzdan baka bir hesaba belirli miktarda para trans-fer ediyorsunuz. Daha sonra hesabnzdan ihtiyacnz olan miktarda para ekiyor

    ve ilemi tamamlyorsunuz. Bu ilemleri yapabilmeniz iin ekrandaki veriler, sizingirdiiniz bilgilerin kontrol, istediiniz miktarda parann baka bir hesaba transfe-ri, dilediiniz miktarda parann verilmesi, bu srada gvenliinizin salanmas vepara kaytlarnzn doru bir ekilde tutulmas nasl salanyor hi dndnz m?

    Bankamatikler, bilgisayarlarn gnlk hayatmzda varolduunu gsteren ilkakla gelen rneklerden biri. Ne amala kullanrsak kullanalm, bilgisayar haya-

    tmz kolaylatrmaktadr. Para ekmek, rapor yazmak, deiik bilgilere ula-mak vb. nedenlerle gnlk yaammzda bilgisayar ska kullanmaktayz. Asln-da bilgisayardan yararlanrken yaptmz ilerin dzenli yrmesinde, istedii-miz ekilde olmasnda bir yardmcmz vardr. oumuzun bilgisayar kullanr-ken farknda olmadan yararlandmz bu yardmc, iletim sistemidir . Bilgisa-

    yar atmz andan kapattmz ana kadar iletim sistemi grev bandadr.Onun temel grevi, kullanc olarak girdiimiz tm girdileri bilgisayarn ve kul-landmz programlarn anlayaca ekilde yorumlayp istediimiz sonularretmektir.

    Bir trafik polisi ile iletim sistemi arasnda bir benzerlik kurabilir misiniz?

    letim sistemi, kullanclarn girdilerini ve komutlarn bilgisayarn anlayaca saysal dil olan 1 ve 0larla ifade ederek doru sonularn retilmesini salamaktadr. Bu sonu bir matematiksel ile-min sonucu, bir rapor kts ya da bir resim olabilir. letim sisteminin grevi sadece yorumlamak- la snrl deildir. Bunun yannda, trafik dzenini salayan bir trafik polisine benzetilebilir. Gn-mzde gelien bilgisayar teknolojisi bir ok uygulamann ayn anda yaplmasna olanak salamak- tadr. Baka bir deyile, ekranda bir rapor yazarken ayn zamanda mzik dinleyebilir, raporunuz- da kullandnz baz tablolardan yararlanmak iin baka bir uygulamay altrp artalanda saklayabilir ya da o srada nternetten deiik bilgilere de ulayor olabilirsiniz. Tm bunlar eza-manl, doru bir ekilde devam eden veri akn gerektirir. Nasl trafik belirli dzenlemeler olma- dan ksa srede karr ve kazalar meydana gelirse, bilgisayarda da bu veri trafiinin doru ve d- zenli akmas salanmaldr. te iletim sisteminin bir ilevi de bu trafiin doru ve dzenli akma-

    sn salamaktr.

    Tm bunlar yaparken iletim sistemi bilgisayar kaynaklarn gzetler, deer-lendirir, her uygulamann ana ilemciden ihtiya duyaca dnme sresini be-lirler, ayarlar ve ilemleri aksatmadan tamamlar. Bunun yannda, bellei kontrolederken, ekran, modem gibi harici elerin de almalarn dzenler.

    letim Sistemi 59

    1A M A

    letim Sistemi, kullanclarve bilgisayar sisteminioluturan tm donanm veyazlmlar arasndakiyorumlayc vedzenleyicidir.

    SIRA SZDE

  • 8/4/2019 Temel Bilgi Teknolojileri Unite04

    4/24

    LETM SSTEM TRLER

    Verilen iletim sisteminin trn saptayabileceiz.

    Gnlk yaantmzda kullandmz her bilgisayarn iletim sistemi bulunmayabi-lir. rnein mikrodalga frn ele alalm. Mutfaklarda mikrodalga frnlarn ilev-lerini kontrol eden bilgisayarlar bir iletim sistemine gereksinim duymadan al-abilirler. nk frnn yerine getirmesi beklenen ilemler basit ve belirlidir.Baka bir deyile, girdiler ve ktlar belirlidir. Frnn zerine yerletirilmi girdi-leri salayan bir tu takm ve bir sv kristal ekran bulunur. Bu arataki bilgisa-

    yar her zaman belirli saydaki ayn ilevleri yerine getirmek iin tek bir programie koar.

    Dier yandan, daha karmak ve st dzey ilemlere ynelik bilgisayar sistem-

    lerinin iletim sistemleri olmakszn almalar dnlemez. Tm masast bilgi-sayarlarn iletim sistemleri bulunur. Bunlarn en tandk olanlar, Windows grubu(Windows 95, 98, 2000, NT, XP ve CE), Linux grubu (Linux, BSD Unix) ve Macin-tosh iletim sistemleridir.

    letim sistemleri, kontrol ettikleri bilgisayar trlerine ve destekledikleri uygu-lama trlerine gre genel olarak drt snfta toplanmaktadrlar. Bunlar aadaaklanmaktadr.

    Gerek Zamanl letim SistemleriGerek zamanl iletim sistemleri deiik makine birimlerini, bilimsel almalardakullanlan ara-gereleri ve endstriyel sistemleri kontrol etmek iin kullanlrlar.Bu tr bir iletim sisteminde kullanc arayz kapasitesi olduka snrldr. Bura-da iletim sistemi, herhangi bir ilem gerekletiinde bunun her defasnda aynsrede yaplmasn salamak zere bilgisayar kaynaklarn ynetmektedir. Karma-k bir makine sisteminde sistem kaynaklar bazen uygun, bazen de megul ola-bilir. Her iki durumda da belirli paralarn standart bir ekilde ilemesi ya da ha-reket etmesi gerekmektedir. Aksi taktirde hatal retim ortaya kacaktr. Bununolmamas, iletim sisteminin kaynaklar yneterek belirli bir standard devam et-tirmesine baldr.

    Tek Kullanc - Tek Grev Adndan da anlalaca gibi, bu tr bir iletim sistemi, tek bir kullancnn her de-fasnda tek bir ii yapabilmesine ynelik olarak tasarmlanmtr. Avu-ii bilgisa-

    yarlarn iletim sistemleri bunlara rnek verilebilir.

    Tek Kullanc - oklu GrevBu iletim sistemleri, oumuzun kulland masast ya da dizst bilgisayarsistemlerinde kullandmz trdendir. Windows 2000 ve Macintosh iletim siste-mi bu tre rnek olarak verilebilir. Bu tr sistemlerde tek bir kullanc ayn andabir ok ii yerine getirebilir. rnein bir Windows kullancsnn MSWord Kelimelemcisini kullanp raporunu yazarken, ayn zamanda nternetten bir dosyay in-dirmesi ve yine bu srada elektronik postasndaki bir iletinin ktsn almasmmkndr.

    letim Sistemi Trleri60

    2A M A

  • 8/4/2019 Temel Bilgi Teknolojileri Unite04

    5/24

    oklu Kullancoklu kullanc iletim sistemleri farkl bir ok kullancnn bilgisayarn kaynakla-

    rndan ayn anda yararlanmasna olanak tanr. Bu srada farkl kullanclarn istek-lerinin dengede tutulmas, kullandklar farkl programlarn ve kabilecek sorun-larn tm kullanclar etkilememesi salanr. Unix ve MVS gibi sistemler bu troklu kullanc iletim sistemlerine rnek olarak verilebilir.

    LETM SSTEMNN TEMEL LEVLER

    Verilen rnek oluumun iletim sisteminin hangi ilevi ile ilgili olduunu belirleyebileceiz.

    Bilgisayarn ama dmesine bastnzda yklenen ve alan ilk program, genel-likle bilgisayarn Salt Okunur Belleinde (ROM) bulunan bir dizi bilgidir. Bu bil-giler sistem donanmlarn kontrol ederek her birinin uygun biimde altnkontrol eder. Bilgisayar alr almaz gerekleen bu test, merkezi ilem birimini,bellei ve temel girdi-kt sistemlerini kontrol ederek sonular zel bir bellekalannda depolar. Bu test tamamlandnda ROMda ykl olan yazlm disk sr-clerini etkin klar.

    Temelde iletim sistemlerinin 2 nemli ilevi vardr. Bunlardan ilki, ilemci,bellek, disk alan vb. gibi bilgisayar sisteminin donanm ve yazlm kaynaklarn

    ynetmek, ikincisi de uygulamalarla donanm arasndaki iletiimi kurup dzenle-mek ve bunu belirli, tutarl bir ekilde devam ettirmektir.

    lk ilev, bilgisayarn salkl alabilmesi asndan olduka nemlidir. n-k, deiik trde programlar ve girdi birimleri, ilemcinin dikkatini ekmek iin

    bir tr yar iindedirler ve bunun iin bellekten belirli bir pay gereksinimi duyar-lar. Bu adan bakldnda iletim sistemi adil bir ynetici roln stlenmektedir.Bunu yaparken talepte bulunan her programn gerekli kayna almasn ve siste-min snrl kapasitesinin bu gereksinimler dorultusunda dzenlenmesini salar.

    Tutarl ve dzenli bir uygulama arayz salamak olan ikinci ilev, zellikle i-letim sisteminden yararlanan bilgisayar trnn deiiklik gstermesi ya da bilgi-sayar oluturan donanmlarn deiim gstermesi durumunda nem tar. Tutarlbir uygulama program arayz, yazlm gelitirenlerin yazlmlar bir bilgisayarda

    yazp, farkl dier bir bilgisayar sisteminde gvenle altrmalarn olanakl klar.Bu durumda iletim sistemi sayesinde uygulamalar ve donanmlar deitiinde yada gncelletirildiinde gvenli ve tutarl olarak almaya devam edecektir. G-nmzde iletim sistemleri deiik bir ok reticinin bilgisayar sisteminde al-makta, yzlerce farkl trde yazc, disk src ve dier zel donanm gereleriy-le uyumlu alabilmektedir.

    Bellek ve Saklama Ynetimiletim sistemi bilgisayarn belleini ynettiinde iki temel grevi yerine getirir.Bunlardan ilki her ilemin grevini yerine getirebilmesi iin yeterli oranda bellek-ten yararlanmas ve bu srada ilemlerin birbirlerini engellememesidir. kinci g-revi ise, sistem iindeki farkl bellek trlerinin uygun bir ekilde kullanlmasdr.Bu sayede her bir ilem en etkin ekilde alacaktr.

    Bir bilgisayar sisteminde deiik bellek trlerinden sz edilebilir. Hzlarna g-re farkllaan bu bellek trleri yle sralanabilir:

    letim Sisteminin Temel levleri 61

    3A M A

    letim sisteminin temelilevleri; donanm ve yazlmkaynaklarn ynetmek veuygulamalarla donanmarasndaki iletiimidzenlemektir.

  • 8/4/2019 Temel Bilgi Teknolojileri Unite04

    6/24

    Yksek hzl nbellek: Dierlerine gre daha hzl, daha kk birimlerleifade edilen ve hzl balantlarla merkezi ilem biriminin kullanmna ynelikolan bellek trdr. nbellek kontroln salayan mekanizmalar, merkezi ilembiriminin bir sonraki admda hangi tr veriye ihtiyac olacan kestirerek, bunla-r ana bellekten yksek hzl nbellee ekerler.

    Ana bellek: Bilgisayar sistemindeki temel bellektir ve megabayt l biri-miyle ifade edilir. Megabayt birimi MB olarak gsterilir.

    kincil ya da sanal bellek: letim sisteminin kontrol altnda sanal RAM ola-rak alan, uygulama ve verilerin daha sonra kullanlmak zere saklanmasn sa-layan manyetik saklama ortamlarna verilen isimdir.

    letim sistemi, farkl bellek trleri sayesinde deiik ilemlerin gereksi-nimlerini dengeler ve verilerin mevcut bellekler arasnda dzenli aknsalar.

    Kullanc ArayzKullanc arayz bilgisayar ve kullanc arasndaki etkileimin yapsn olutur-maktadr. Gemite kullanlan metin tabanl kullanc arayzleri gnmzde artk

    yerini grafik tabanl arayzlere brakmtr. Applein Macintosh ve Microsoftun Windows iletim sistemleri, grafik tabanl kullanc arayzleri kullanmalar asn-dan popler ve en sk kullanlanlar arasndadr.

    MSWord Kelime lemci programyla bir belge yazyor ve ayn zamanda nternette ko-nuyla ilgili tarama yapyorsunuz. Sk sk programlar arasnda geziniyorsunuz. Sizce buiki programn ayn anda aksamadan almas, iletim sisteminin hangi ilevi ile doru-dan ilgilidir?

    Ayn anda birden fazla uygulamann aksamadan almas, programlarn kald yerden devam et-mesi ve uygulamalarn ve ilemlerin birbirini engellememesi, iletim sisteminin bellek ve saklama ile-vi ile ilgilidir. Bu ilev sayesinde, uygulamalar bellekten yeteri kadar pay alrlar, bir dier uygulama- ya getiinizde kaldnz yer bellekte saklanr, tekrar geri dndnzde kaldnz yerden devam et-meniz salanr. Bir bakma iletim sisteminin bu zellii, ayn anda bir ok ilemi yapabilmek iin yaptnz ilemleri aklnda tutar.

    Src, Dosya ve KlasrlerBilgisayar sistemindeki tm veriler ve programlar Dosya (file) ad verilen bilgikmelerinde saklanr. ster sabit srcde, ister diskette, isterse de CD-ROMdakaytl olsun, tm dosyalar ikili say sistemi kullanlarak oluturulur. Dosyalar,Klasr (Directory) ad verilen yerlerde saklanrlar. Bilgisayarda bulunan src-ler , sabit src (C:) ve disket srcdr (A:). Bu srclere standart srclerdiyebiliriz. Gnmzde bilgisayar sistemlerinin hemen hepsinde ikinci bir sabitsrc (D:) ve CD-ROM srcs (E:) bulunmaktadr. Veriler ve programlar, busrc ortamlarnda saklanr.

    letim Sisteminin Temel levleri62

    SIRA SZDE

    Dosya, bilgisayarsisteminde verilerin veprogramlarn bulunduubilgi kmeleridir.

    Src,bilgisayardabulunan, veri ve programdosyalarnn saklandsabit disk, disket veCD-ROM ortamlardr.

  • 8/4/2019 Temel Bilgi Teknolojileri Unite04

    7/24

    Dosya, klasr ve src kavramlaryla, bir kitapl ve iinde bulunan dosyalar, kitapla-r ilikilendirebilir misiniz? Sizce kitapl kullanma eklimizle bilgisayar ve iinde bu-lunan dosyalar kullanma eklimiz benzerlik tayor mu?

    Bilgisayarmzdaki dosya yapsn, alma odamzdaki kitapla benzetebiliriz. Bu kitapln, farklilevleri olan temel blmleri bulunur. Srcler aslnda kitapln temel blmleridir. Dosyalar ve verilerklasr yaplarnda bulunur. Sabit srcl sistemlerde ana klasr C: srcsdr. Bu ana klasrnn altnda alt klasrler de yer alr. Bu alt klasrler kitapln raflar gibidir. Alt klasrler de kendi ilerinde farkl alt klasrlere sahip olabilirler. Bunlar da kitaplkta bulunan klasrlere benze- tebiliriz. Bu klasrlerin iinde farkl belgeleri, raporlar saklyor olabiliriz. te bu belge ve raporlar da aslnda bilgisayar sistemindeki dosyalardr. Sistemde dosyalar ana klasrde, alt klasrlerde veya on- lara ait dier alt klasr yaplarnda bulunmaktadr. Tm bu yapya Dosya Yaps (file structure) diyoruz.

    Bilgisayar sistemindeki tm veriler veya bilgilerin, bir btnl olan dosya yaplarnda saklandn rendik. Bir bilgisayar sisteminde deiik dosya trleribulunabilir. Bunlar; balang dosyalar, sistem dosyalar, program dosyalar, uy-gulama programlarn altran dosyalar, veri dosyalar ve kullanc dosyalar ola-rak sralanabilir.

    Dosyalarn baz zellikleri bulunur. rnein her dosyann bir ad, bir konumu,uzunluu ve genellikle bir de uzants bulunur. Dosyala...