Thriller - Wspolczesny Danse Macabre-libre

  • Published on
    21-Dec-2015

  • View
    219

  • Download
    4

Embed Size (px)

DESCRIPTION

2

Transcript

  • 1

    Dr Aneta Ostaszewska

    Instytut Profilaktyki Spoecznej i Resocjalizacji UW Ul. Podchorych 20 Warszawa 00-721 E-mail: A.Ostaszewska@uw.edu.pl Tel. 502 534 680

    Thriller wspczesny danse macabre?

    Night creatures call And the dead start to walk in their masquerade There's no escapin' the jaws of the alien this time (They're open wide) This is the end of your life

    (Thriller, Michael Jackson)

    Ubi sunt, rozkad ciaa oraz danse macabre to trzy gwne motywy mierci w sztuce pnego redniowiecza1. Do gwnych wizerunkw mierci naleay wwczas rozkadajcy si trup oraz szkielet z kos lub ukiem i strza; popularne byy te: apokaliptyczny jedziec oraz megiera zlatujca w d na skrzydach nietoperza2. Wyobraenia te - utosamiane z obrazami fizycznej degradacji czowieka - pojawiaj si powszechnie, stanowic wany element taca mierci. Taca, w ktrym gwnymi aktorami s trupy. Trupy podskakuj, plsaj, podryguj. Tacz w krgu lub tworz korowd. Philippe Aris pisze: Taniec mierci jest ogromnym krgiem, gdzie na przemian wystpuj zmarli i ywi. Zabawie przewodz zmarli i tylko oni tacz3. Jan Biaostocki natomiast zwraca uwag, e rol wodzireja tej swoistej tanecznej zabawy zawsze odgrywa mczyzna - to on zaprasza do (wsplnego) taca4. 1 J. Huizinga, Jesie redniowiecza, prze. Tadeusz Brzostowski, Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa

    1992, s. 175. 2 Tame. Co ciekawe, posta kobiety mier przyjmuje po raz pierwszy dopiero w twrczoci Francesco Petrarki

    (utwr Trionfi). Patrz Jan Biaostocki, Pe mierci, prze. Jolanta Biaostocka, Sowo/obraz terytoria, Gdask 1999, s. 12. 3 P. Aris, Czowiek i mier, prze. Eligia Bkowska, Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1989, s. 122.

    4 J. Biaostocki, Pe mierci, dz. cyt., s. 22. Rwnie Huizinga pisze, e pierwotny taniec mierci ukazywa

    wycznie mczyzn. Patrz J. Huizinga, Jesie redniowiecza, dz. cyt., s. 177-178.

  • 2

    Szkielety, trupy, plsy Do najpopularniejszych przedstawie malarskich danse macabre naley cykl (41)

    drzeworytw pt. Taniec mierci Hansa Holbeina (modszego). Autor w pojedynczych scenach przedstawia motyw korowodu, w ktrych mier zaskakuje przedstawicieli rnych stanw5. mier przybiera tu posta kociotrupa, i cho jest on bez wyranie zarysowanej pci, bez skry, a nawet twarzy, to daje si zauway osobliw ekspresj, cechy kojarzone m.in. ze zoliwoci, sarkazmem czy szyderskim umiechem. Co ciekawe, szkielety s ukazane w pozach dynamicznych. To niezmczeni tancerze, cigle w ruchu. Widoczne s rwnie atrybuty, takie jak: instrumenty, kosy, klepsydry6.

    Jak w ogle powsta taniec mierci? Wiadomo, e jego ojczyzn jest redniowieczna Francja. Jednak czy danse macabre zaistnia najpierw jako widowisko, czy by przedstawiany w formie obrazu (drzeworytu), nadal pozostaje kwesti dyskusji. Huizinga ostatecznie przyjmuje tez, e danse macabre (wyprzedzaj go chronologicznie przypowieci o Drei Toten und drei Lebenden z XIII wieku) pierwotnie zaistnia jako przedstawienie, a dopiero pniej jako obraz. Najwaniejsze pisze Huizinga e idea taca mierci czy ze sob formy taca i obrazu:

    W roku 1449 ksi Burgundzki kaza wystawi go w swym paacu w Brugge. Sprbujmy wyobrazi sobie wystawienie takiego widowiska, uzmysowi sobie barwy, ruchy, lizganie si wiate i cieni po taczcych, a w silny deszcz, ktry Taniec mierci wywoywa w sercach widzw, uczujemy jeszcze lepiej ni przy ogldaniu drzeworytw Guyota Marchanta i Holbeina7.

    Motywy taca, o ktrych wspomina Huizinga, cho przyjmuj form ekstatycznej, widowiskowej zabawy, pene s macabre: zatem odnosz si do grozy, strachu, przestrogi. Tym, co budzi strach jest wyraana przez niezmordowanego tancerza myl To przecie jestecie wy, wy sami8. Uwaa wic Huizinga, e taniec mierci to zarwno pobone napomnienie, jak i satyra spoeczna. Z kolei wedug Biaostockiego we wczesnych tacach mierci [] kady taczy jakby z obrazem wasnej mierci, z sob samym, takim, jakim si

    5 Drzeworyty pochodz z pocztku XVI wieku. Wicej o cyklu Holbeina patrz The Dance of Death, URL:

    http://www.godecookery.com/macabre/holdod/holdod.htm (13.05.2011.). 6 Wrd polskich przedstawie taca mierci najczciej wymienia si obraz w kociele OO. Bernardynw w

    Krakowie, patrz: Taniec mierci historia obrazu, URL: http://www.bernardyni.com.pl/Aktualnosci,179_taniec_smierci_historia_obrazu.html (13.05.2011.). 7 J. Huizinga, Jesie redniowiecza, dz. cyt., s. 176.

    8 Tame, s. 177.

  • 3

    rycho stanie9. Taniec ten stanowi realizacj idei vanitas - kieruje myli ku penemu wykorzystaniu ycia, pki to moliwe10.

    Popkulturowy taniec mierci Jako przykad osobliwego obrazu wspczesnego taca mierci proponuj potraktowa

    teledysk Thriller Michaela Jacksona11. Co przemawia za makabrycznoci Thrillera? Jak mona odczyta t popkulturow wizj mierci? Na czym polega osobliwo tego teledysku? To s pytania, za ktrymi podam. Interesuj mnie w tym przypadku zarwno skojarzenia ze redniowiecznym pierwowzorem, jak rwnie rozbienoci. Zanim jednak przejd do omwienia Thrillera przywoam kilka faktw zwizanych z postaci samego Jacksona.

    Michael Jackson to jeden z najpopularniejszych idoli XX wieku: wokalista, kompozytor, autor tekstw, producent nagra, wydawca, a take tancerz i choreograf12. Jego dziaalno jest przykadem nie tyle artystycznego, co przede wszystkim komercyjnego sukcesu13. Jackson to artysta, ktry sprzeda najwiksz liczb pyt w historii fonografii, ma na swoim koncie najlepiej sprzedajcy si album wszechczasw (Thriller, 1982), najwiksz liczb nagrd przyznanych jednemu artycie oraz najwiksze trasy koncertowe14. Jackson wprowadzi nowe elementy do sztuki popularnej, m.in. rozbudowane wideoklipy z wykorzystaniem efektw specjalnych, animacji komputerowej i wartkiej akcji. Teledyski te okrela mianem short films, bowiem oprcz nowoczesnych efektw wan rol odgryway w nich fabua oraz elementy charakterystyczne dla sztuki filmowej15.

    9 J. Biaostocki, Pe mierci, dz. cyt., s. 49-50. Szkielet w miejsce trupa pojawia si w pnym redniowieczu.

    10 Tame, s. 43-44.

    11 Thriller, URL: http://www.youtube.com/watch?v=sOnqjkJTMaA (13.05.2011.).

    12 Michael Jackson jako tancerz zasyn przede wszystkim za spraw kroku ksiycowego, tzw. moonwalk.

    Patrz: AllMichaelJackson.com, URL: http://www.allmichaeljackson.com/dance-moves.html (13.05.2011). Por.: M. Jackson, Moonwalk, prze. K. Mierzwiak, Wydawnictwo IN Rock, Konin 1996, s. 155. 13

    O pomijaniu artystycznej wartoci pyt Jacksona a skupianiu si gwnie na komercyjnym sukcesie tyche, mona przeczyta m.in. [...] Niezwyky sukces komercyjny Thrillera [druga solowa pyta Jacksona, wydana w 1982 r., przyp. A.O.] i towarzyszcych mu wideoklipw przesoni czciowo rzecz najistotniejsz czysto muzyczne walory tej pyty. Thriller to prawdziwe kompendium muzyki popularnej. [...] Niezwyko tej uznanej za jedn z najlepszych, jeli nie najlepsz pyt w historii pop music, przejawia si w rnych wymiarach. Najbardziej oczywisty jest ten komercyjny adnej pyty w historii ani przedtem, ani potem nie sprzedano w tak wielkiej iloci egzemplarzy. Jest to rekord wiata, odnotowany w Ksidze rekordw Guinnessa. [...]Thriller nie tylko wywindowa Jacksona na szczyty midzynarodowej popularnoci, ale i uczyni go niesuchanie zamonym. To by artystyczny i komercyjny szczyt jego kariery. Patrz M. Garztecki, Naznaczony kolorem. Tajemnice Michaela Jacksona, Rzeczpospolita, 17-18.01.2001. 14

    Aktualizowane informacje na temat osigni, iloci sprzedanych pyt i singli Jacksona podaje strona AllMichaelJackson.com, URL: http://www.allmichaeljackson.com/achievements.html (13.05.2011.). 15

    O swoim podejciu do nagrywania teledyskw Jackson pisze Moim celem byo stworzenie filmu zupenie ponadczasowego, ktry nigdy nie straciby na aktualnoci. Pragnem odegra rol pioniera w tym stosunkowo

  • 4

    Thriller to drugi solowy album Jacksona, ukaza si 30 listopada 1982 roku. Po jej wydaniu [] amerykaska MTV, ktra dotd nie nadawaa adnych teledyskw czarnych wykonawcw twierdzc, e ma profil strictly rocknroll (wycznie rocknroll), musiaa si przeama i wczy do swojego repertuaru piosenki Michaela Jacksona, co otworzyo drzwi innym wykonawcom16. Zdaniem krytykw to wanie sukces Thrillera pomg przezwyciy kryzys w przemyle muzycznym, a utwory z tej pyty okrelane s mianem kamieni milowych muzyki popularnej. Quincy Jones, producent pyty, wspomina Od razu wiedziaem, e to bdzie przebj, bo gdy suchaem tej pyty po raz pierwszy, dostaem gsiej skrki. Cay geniusz, ktry wzbiera w Michaelu przez 24 lata, znalaz wreszcie ujcie. Jego energia bya tak zaraliwa, e kiedy, gdy podkrcilimy goniki, po prostu wybuchy pomieniami17.

    Jesieni 1983 roku, prawie rok od wydania albumu, odbya si premiera teledysku do piosenki tytuowej. Rozbudowany do czternastu minut Thriller by rodzajem mini-filmu. Inspiracj by horror An American Werewolf in London w reyserii Johna Landisa. Teledysk zosta sfinansowany przez samego Jacksona, a materia dokumentujcy jego powstawanie - The Making of The Thriller - zosta wydany na kasecie wideo18.

    To wanie ten mini-film uznawany jest za jeden z najpopularniejszych wideoklipw wszechczasw (otrzyma m.in. nagrod Grammy w kategorii najlepszy film muzyczny)19. Co wicej, doczeka si wielu amatorskich wersji, m.in. powsta Thriller w wersji bollywood20. Bezporednio do synnej piosenki i teledysku z 1983 roku odwouje si rwnie

    nowym przemyle i nagrywa najlepsze teledyski. Nie cierpi zreszt okrelenia videoclip. Podczas zdj wyjaniaem wszystkim, e pracujemy nad stworzeniem filmu. Traktowaem kady projekt jako przedsiwzicie na wielk skal. Marzyem, aby obok mnie stali najbardziej utalentowani ludzie z tej brany. Chciaem mie najlepszych kamerzystw i najsynniejszych reyserw. Patrz: M. Jackson, Moonwalk, dz. cyt., s. 149-150. Wybrane teledyski z wideoteki Jacksona obejrze mona na stronie AllMichaelJackson.com, URL http://www.allmichaeljackson.com/musicvideo/shortfilms.html (13.05.2011.). 16

    B. Pawlikowska, Historia. Michael Jackson, Machina, 1996. 17

    A. Haley, Playboy Interview, Playboy, nr 37, 1990. Cyt. za: B. Pawlikowska, Historia. Michael Jackson, dz. cyt. 18

    Dokument ten sprzeda si w ponad milionowym nakadzie i przyczyni si do sukcesu komercyjnego caego albumu. Wedug statystyk film dokumentalny Making of Thriller przyczyni si do tego, e dodatkowo sprzedano czternacie milionw pyt i kaset. Pamitam, e w 1984 roku by okres, kiedy w cigu jednego tygodnia sprzedano milion egzemplarzy. [...] Moje sny stay si rzeczywistoci! Patrz M. Jackson, Moonwalk, dz. cyt., s. 164. 19

    . Por. przypis 12. 20

    URL: http://www.dailymotion.pl/video/x3bs62_thriller-version-bollywood_fun (13.05.2011). Zob. rwnie: Thriller w wersji lego, URL: http://www.koreus.com/video/lego_thriller.html (13.05.2011); wersja winiw z zakadu w Cedu (Filipiny), URL http://www.youtube.com/watch?v=hMnk7lh9M3o oraz wersja weselna, URL: http://www.youtube.com/watch?v=YT6InvLJUzA&feature=PlayList&p=C0C1D3A2CB2633B6&playnext=1&playnext_from=PL&index=6 (13.05.2011).

  • 5

    broadwayowski musical - Thriller-Live - bdcy histori ycia idola21. Ju po mierci Jacksona Thriller zosta uznany w Stanach Zjednoczonych za narodowe dziedzictwo przemysu filmowego i przyjty - jako pierwszy teledysk w historii - w poczet National Film Registry of the Library of Congress22. Natomiast fani Jacksona zoyli oryginalny hod krlowi popu polegajcy na wsplnym wykonaniu taca z Thrillera23.

    Skd ten thrill? Fabua teledysku przypomina film grozy i tak te Thriller bywa interpretowany24,

    jednak w niniejszym tekcie proponuj spojrze na ten teledysk jako na wspczesn wersj redniowiecznego danse macabre. wiat, w ktrym postacie i sceneria odwouj si explicite do symboliki mierci: pojawiaj si zjawy, trupy, groby, trumny, krypty. wiat Thrillera wydaje si od pocztku zmylony. Nie ma w nim bezporednich odniesie do rzeczywistoci, raczej groteskowe elementy filmu grozy noc, mga, pusta ulica, nage krzyki dochodzce z oddali i niepokojce wydarzenia. Thriller to barwne, fantastyczne przedstawienie, gdzie na pierwszym planie pojawia si taniec, przebrania, makabryczna charakteryzacja. Wszystko w rytmie piosenki pop. A jednak oglna atmosfera grozy i wykorzystana symbolika nawizuj do spraw ostatecznych mierci i umierania. Tancerze, tworzc osobliwy korowd, tacz do sw To jest straszna noc. To koniec twojego ycia.

    Gwny motyw teledysku dotyczy metamorfozy bohatera - przemiany w wilkoaka, a nastpnie w zombie25. Nastoletni chopiec, po seansie w kinie, odprowadza wieczorem swoj dziewczyn do domu. Podczas nocnego spaceru, mijaj spowity we mgle cmentarz. Z grobw wydostaj si zmarli, otwieraj si trumny. Ulica przed momentem jeszcze zupenie opustoszaa teraz zapenia si trupami. Ich widok przeraa modych ludzi, ktrzy nagle znajduj si w rodku krgu stworzonego przez cmentarne straszyda. Nastaje chwila

    21

    R. Sankowski, Thriller po mierci, URL: http://wyborcza.pl/1,75475,7348726,Thriller_po_smierci.html (13.05.2011). Zob. te oficjalna strona Thriller-Live, URL: http://www.thrillerlive.com/ (13.05.2011). 22

    J. Piazza, 'Thriller,' 'Muppet Movie' now in Library of Congress film registry, URL: http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Movies/12/30/national.film.registry/ (13.05.2011). 23

    URL: http://www.youtube.com/watch?v=f7z8ZiRcQ9Q&feature=related (13.05.2011). Fani Jacksona obchodz corocznie The Thrill Day, podczas ktrego dokadnego o tej samej porze tacz do piosenki Thriller. Wicej na temat Thrill World 2011, patrz URL http://thrilltheworld.com/ (13.05.2011.). 24

    Patrz omwienie filmu na stronie Klubu Mionikw Filmu, URL http://www.film.org.pl/prace/thriller.html (13.05.2011).Tam rwnie s dostpne zdjcia i informacje zwizane z realizacj teledysku. 25

    Sama transformacja bohatera jest motywem wielu teledyskw Jacksona, m.in. do piosenki Ghosts (1997), gdzie Jackson zrywa z siebie skr, stajc si ostatecznie (taczcym) kociotrupem. Ten dominujcy w twrczoci idola motyw przemiany odnosi si w sposb bezporedni do figury trikstera. Wicej o przemianie i triksterze pisz w ksice Michael Jackson jako bohater mityczny. Perspektywa antropologiczna, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2009, s. 173-196.

  • 6

    wymownej ciszy, po ktrej w miejsce melodii piosenki pojawia sekwencja dwikowa rodem z horroru. Kamera pokazuje poszczeglne postacie trupw i ich przeraajce twarze. Nagle i twarz gwnego bohatera doznaje przemienienia chopak przeistacza si w zombie. Jego twarz staje si mask z ogromnymi, przekrwionymi oczami, zapadnitymi policzkami oraz pomarszczon skr. Nie ma jednak w tej twarzy objaww lku czy trwogi bohatera. Przeciwnie, mczyzna wydaje si pewny siebie. Zostawia towarzyszc mu dziewczyn i docza do powstaych z grobw zmarych, by od razu wsplnie z nimi taczy. Zdaje si, e to nie przypadek, e doszo do tego spotkania - tum trupw przyszed wanie po niego. Osamotniona dziewczyna podejmuje prb ucieczki przed zombie.

    Co tu jest macabre?

    Pierwsze skojarzenie z danse macabre dotyczy samej postaci gwnego tancerza. W danse macabre mczyzna, jeszcze nie cakiem trup, odgrywa rol niezmordowanego tan...