TIP ETİĞİ TIP DEONTOLOJİSİ

  • Published on
    31-Dec-2015

  • View
    60

  • Download
    1

Embed Size (px)

DESCRIPTION

TIP ET TIP DEONTOLOJS. Prof. Dr. Zuhal zaydn. DEONTOLOJ. Deontos : dev, logos: bilim kelimelerinden oluan deontoloji terimi grev bilimi anlamna geliyorsa da biz buna dev ahlak anlamn da yklyoruz. - PowerPoint PPT Presentation

Transcript

TIP ET

TIP ETTIP DEONTOLOJSProf. Dr. Zuhal zaydnDEONTOLOJDeontos: dev, logos: bilim kelimelerinden oluan deontoloji terimi grev bilimi anlamna geliyorsa da biz buna dev ahlak anlamn da yklyoruz. Kii, doru ve yanln lleri olarak kabul edilen bu kurallara uymakla ykmldr. Yani, kiinin eyleminin doruluunu; sonularnn iyi ya da kt olmas deil, mevcut kurallara uymu olmas belirler. Tbbi Deontoloji1960 ylnda karlm olup 46 maddeden oluan Tbbi Deontoloji Tznde; lkemizde hekimden hastalarna kar uymas beklenen mesleki tutumlarn nasl olmas gerektii ve uymas gereken kurallar belirtilmektedir.ETKEthic kelimesi Ltince ethicus Yunanca ethicos kelimelerinden gelir Ethicus veya ethicos moral (ahlk, trel) ile ilgili olarak; ahlk drstl, ahlki davran ile ilgilidir.

ETKGnmzde btn lkelerde yaygn olarak ethic kelimesi kullanlmaktadr.Etik felsefenin bir daldr. Tbbi etik ise etiin farkl bir uzantsdr. nk tp ilikileri farkldr.Hekim-Hasta likisi zel Bir likidir

TIP ETSalk sektrnde hizmet veren ve hizmet alanlarn beklentileri arasndaki elikilerden doan ikilemleri zmede faydalanlan bir disiplindir.

HUKUK1929 ylnda karlan Tababet ve uabat- Tarz- crasna Dair Kanun (Tp ve ubelerinin Sanatlarn Uygulamayla lgili Yasa) dan sonra gnmze kadar ok sayda yasa, tzk ve ynetmelik karlm ve yrrle girmitir.

HUKUKHukukun koyduu kurallar yaptrmldr.

HUKUK HER YANLI N YASA KOYAMAZHukuk, etik deerlerin ve llerin tmn kapsayamaz. Yasa koyucular ve yrtcler, hakl olarak, ahlaka yanl saylan her bir duruma kar yasa karmazlar. Bu nedenledir ki, son yllarda, yargy destekleyen yasa tesi dzenlemeler yaplmtr.HUKUK HER YANLI N YASA KOYAMAZBunlardan, hastane etik kurullar, aratrma etik kurullar, etik danmanlk birimleri, hasta haklar birimleri, etik kurslar ve eitli etik klavuzlar, etik kodlar, bildirgeler vb. rnek olarak verilebilir.TIPTA KURALLAR DZS TIP ET TIP DEONTOLOJS HUKUK, YASALARYASA VE ETKTp yasalar byk oranda etik kavramlara ve grlere dayanmakla birlikte, mahkeme kararlar etik ilkelere deil, yasa maddelerine dayanr. Mahkemede, ele alnan durumla ilgili yasa maddeleri aranr, bulunur ve uygulanr. ETK VE YASA HER ZAMAN RTMEYEBLRGebeliin istek zerine sonlandrlmas; ynetmelie ve yasaya uygun olmakla birlikte, etie uygun olup olmad tartlyor. Kimine gre ana karnndaki ocuk henz domadndan bir birey deildir ve bu eylem bir cinayet saylmaz, kimine gre ise bir canly ldrmektir. ETK VE YASA HER ZAMAN RTMEYEBLRYine, sonu alnamayan bir tedavinin durdurulmas ve dolaysyla hastann lmesi etik ve yasa asndan farkl deerlendirilebilir.ETK NEM KAZANIYORMevcut tzk ve yasalara karn gnmzde tp etii giderek artan bir ekilde nem kazanmaktadr.Her hasta ayr bir kiilik ve ayr bir vakadr. Tptaki btn sorunlarn zm yasa ve tzklerde ifade edilemez.. TIP ETNN NEM KAZANMASININ NEDENLER19. yzylda byk bir ivme kazanarak ilerleyen bilim 20. yzylda byk bululara ve tpta ilerlemelere yol at.

TIP ETNN NEM KAZANMASININ NEDENLERTbba giren yeni tan ve tedavi yntemleri ile yeni teknolojiler beraberlerinde ahlaki sorunlar da getiriyorlar. rnein; il sanayii hzla geliti ve insan zerinde aratrlmas gerekti.

NEDEN TIP ET?Yaam ne zaman balar? Embriyo, fets ve kadavralarn aratrmalarda kullanlmasGen aratrmalar Genetik danmanlk remeye yardmc tekniklerKaltsal hastalklarda tarama NEDEN TIP ET?Kan gruplarnn bulunuu kan naklini mmkn kld. mmun sistemin tannmas organ naklini kolaylatrd. Organ aktarm: Organ bekleyen ok saydaki kii arasndan doku uyumu olanlardan hangisinin bulunan organ daha ok hak ettii konusu ahlak tartmalarna neden olmaya devam etmektedir.NEDEN TIP ET?ki byk sava zellikle 2. Dnya savann byk etkisi oldu. Yeni ilalar, yeni ameliyat teknikleri savalarda gaddarca kullanld. NEDEN TIP ET?zellikle 2. Dnya Sava yeni felsefi grlere yol at. Varoluuluk felsefesi gibi. Toplum yerine birey nem kazanmaya balad.zgrlk araylar sosyal gelimelerle pepee yrd. Bylece mesel hasta haklar, eitli tketici haklar, aydnlatlm karar iin haklar talep edildi. TIP ALIANLARI TIP ET HAKKINDA BLG SAHB OLMALIDIRLARTp alannda alan her meslek mensubu onun yasa ve ahlk kurallarn bilmek ZORUNDADIR. nk tbbi uygulamada, aratrmada takip edilen yolda alnan sorumluluklardaki doru ve yanllar nelerdir ? Kabul edilen standartlar, kurallar, tzkler ve yasalar nelerdir? HEKM TIP ET HAKKINDA BLG SAHB OLMALIDIRMeslek kurallara, tzklere, yasalara uygun olarak icra edilirse hata azalr, malpractice (hekimlikte, kt, yanl uygulama, ihmal vb.) den ve cezadan korunulur.Hekim hasta ile ilgili ald bir karar savunulabilmelidir. Bunun iin etik, tzk ve yasalar bilmelidir. ESK MISIR MEDENYETNDE HEKM ANDI Bu okulun hocalaryla sevgili arkadalarmn karsnda ve mhotepin resminin nnde, Yce Varlk adna sz verir ve and ierim ki, tbbi uygulamam srasnda onur ve drstlk ilkelerine bal kalacam. Yoksullara karlksz bakacam ve hibir zaman verdiim stnde bir deme isteinde bulunmayacam. Evlere alndm zaman, gzlerim orada olup bitenleri grmeyecektir; bana aktarlan srlar saklayacam gibi trelere zarar verecek ya da sua yardmc olacak bir biimde de davranmayacam. Hocalarma saygl ve minnet borlu olarak onlarn ocuklarna babalarndan rendiim bilgiyi aktaracam. Verdiim szleri yerine getirirsem insanlar benden sayglarn esirgemesinler. Szmde durmazsam utan ve aalanmaya urayaym.HPOKRATHipokrata ait olduu sylenen yemin, o gnn ahlki kurallar ile hekime k tuttu. Hipokrat Tanrlar (Apollon, Asklepius, Panacea, Hygea) zerine yemin eder. Mesaneden ta karmayacam, dk yaptrmayacam, tbb hocalarmn ocuklarna reteceim der.

HPOKRAT Hipokrat andnn getirdii hkmlerin bazlar geerliliini yitirmitir. nk etik; bir yer ve zamana zg olarak iyi davranlarla kt davranlarn kurallarn saptayan bilimdir. AIMIZDA TIBB ETKamzn yeni tp uygulamalar yeni etik sorunlar yaratrken klasik hekim-hasta ilikilerinde belirleyici unsurlar da deiiklie urad. Eski otoriter hekim merkezli etik anlay, yerini hastas ile ibirlii yapan, tbbi kararlarda hastann karara katlmasn salayan bir anlay ortaya kt.AIMIZDA TIBB ETKYzylmzn ortalarna kadar hasta iin iyi ve doru karar hekimler verirlerdi. Bu Hipokratik hekimliin bir devam idi. Bireycilik, her alanda zgrlk elde etme yolundaki hareketler zerklik fikrini ortaya kard. Hekim yerine hastann kendisinin kendisi hakknda karar yetkisi ortaya kt. DORUYU ARAMADA DEERLERBugn insanlk dediimiz kavramn znde etik deerler vardr. Tarih boyunca doruluk ve iyilik ile birlikte kt ve ktlk de oldu. Fakat insanlar dzenli ve bar iinde tutan unsur iyiyi ve doruyu araytr. nsanlarn iyiyi araynda, etik anlaynn oluumunda onun deerleri rol oynar. HEKM BR TEKNSYEN DELDRTp bir uygulama alan olarak sadece bir bilim dal ve teknik beceri alan deildir. Tp eitiminde salt bilgi ve teknik becerilerin retilmesi iyi hekim olmaya yetmemektedir. Tbbn konusu olan insann deerleri ele alnmal ve hasta bandaki uygulamalarda insani deerler gzetilmelidir.

YOL GSTERC BAZI AHLAK LLERDnrler, kiiyi doru tutum ve davranlara yneltmek zere yol gsterici bir takm ahlak lleri (normlar) gelitirmekte ve bunlar ahlak/etik ilke ve kurallar olarak tanmlamaktadr. TIPTA ETK LKELERBugn tpta verilecek kararlarn bilgi nda verilmesi isteniyor. Bir kararn etik ynden hakl ve savunulabilir olmas iin bir etik ilkeyi temel alabilmelidir. Fakat etik ilkeleri kesin l birimleri olarak grmek doru deildir. lkeler sorunlar zmede yol gsterici olabilirler. TIP ET LKELERGnmzde tp etiin drt ana ilkesi zerinde durulmaktadr:

1. Zarar vermeme ilkesi 2. Yararl olma ilkesi 3. zerklie sayg ilkesi 4. Adalet ilkesi

TIP ET LKELER Zarar vermeme ilkesiBir kiinin olumsuz sayd her hangi bir duruma uratlmas ona zarar verme anlamna gelir. Zarar vermeme ilkesiFizik zararBir doktor birok bakmdan hastasnn zarar grmesine sebep olabilir. Fiziki nitelikte zarar verebilir; hastada arya neden olabilir, sakat brakabilir, zamansz lmne yol aabilir, baka hastalklara sebep olabilir;

Zarar vermeme ilkesiPsikolojik zararPsikolojik zararlar verebilir; hasta haklarn ihlal edebilir, zgrlnden veya bir frsattan mahrum edebilir, adaletsizlik yapabilir, sr ve mahremiyet hakkn ineyebilir, bir takm nimetlerden mahrum kalmasna sebep olabilir; nne veya malna zarar verebilir.Zarar vermeme ilkesiDeneklere zararBilgi edinmek ve yeni tedaviler gelitirmek iin aratrma yapanlar da hayvanlara ve insanlara zarar verebilmektedir. Deneklere zarar en aza indirmek iin bir takm yasa ve etik kurallar gelitirilmitir.Zarar vermeme ilkesiHipokrata atfedilen, her eyden nce zarar verme ya da hi olmazsa zarar verme (Latincesi: primum non nocere) sz bugn de hekimlere yol gstericidir.Zarar vermeme ilkesiHipokrat diyor kiHipokrat Yemininde yer alan, Bilgimi hibir zaman zarar vermek iin kullanmayacam; zehir isteyene onu vermeyeceim ifadesi, hekimin gc yettii kadar tedavi sanatn hibir vakit ktlk iin deil, daima iyilik iin kullanacana dair sz verdii anlamna gelir. Zarar vermeme ilkesiRzasn almamakHastay bilgilendirip rzasn almadan bir giriimde bulunulduunda da hastaya zarar verilmi olur; nk hastann bu giriimi isteyip istemedii belli deildir. Hastann tercihini belirleyip, kararn ekillendirebilmesi iin doru bilgilendirilmesi gerekir. Zarar vermeme ilkesihastann zarar grme ihtimali varHekimlikte hastaya hi zarar vermemek sz konusu olabilir mi? Hayr, hastann zarar grme ihtimali daima vardr. Hastaya daha byk bir yarar salamak iin zarar verilebilir; ya da daha byk zarar grmesini nlemek iin hastaya daha nemsiz bir zarar verilebilir. Zarar vermeme ilkesizarar-yararrnein, doktor hastann lmn nlemek iin mdahale ederek onun ar ekmesine ya da sakatlna sebep olabilir. Bunun art ise hastaya bilgi vermek ve rzasn almaktr. Etik deerlendirmelerde, olas zararlar ile olas yararlar karlatrlmaldr.

Zarar vermeme ilkesistn menfaati korumak iinDoktor, bir baka insan veya toplumu korumak iin de hastasna zarar vermek zorunda kalabilir. rnein, evresine zarar veren bir akl hastasnn zgrln, bulac hastal olan hastann sr hakkn elinden alabilir ve bunda da hakl, hatta ykml olabilir. Zarar vermeme ilkesiHekim sz vermezHekim hibir zaman hastay iyi edeceine dair sz veremez ve hasta iyi olmad diye ihmal ile sulanamaz. Bir doktorun uygulamalar standardn altna derse ihmal kapsamna girer. Zarar vermeme ilkesiZarar tayini-bilirkiilikHastann grd zarara hekimin neden olduunun da kantlanmas gerekeceinden, bilirkii olarak ilgili dallardan doktorlarn gr alnr. Kusurlu bir tp uygulamas sonucunda hastasnn zarar grmesine ya da yarar grmemesine sebep olan doktor, sorumluluunu yerine getirmedii kantlanrsa, cezalandrlr. Zarar-Yarar-Risk deerlendirmesiyi hekimliin ve tp etiinin temeli, bir tedavide gze alnan olas zararlar (riskler/tehlikeler) ve denecek bedeller ile beklenen yararlarn tartlp dengelenmesidir. nsan zerinde yaplan deneylerde de ayn deerlendirme yaplmaldr. YARARLI OLMA LKESToplum hekimden ne bekler

Toplum bir doktordan hastasnn yarar iin olumlu davranlar sergilemesini, elindeyse olabilecek zarar nlemesini ya da hafifletmesini, meydana gelmi bir zarar gidermesini ya da azaltmasn ve daha da ileri giderek salkl yaam seviyesini ykseltmesini, yani iyiliini artrmasn bekler. HEKMN YARARLI OLMASINI SINIRLAYAN DURUMLARnce maddi imknlar, kimlere ne kadar yarar salanacan snrlayacaktr. rnein, paras ya da gvencesi olmayan hastalar acil durumda deillerse tedavi edilemezler. Bazen de bir yerde veya kurumda hizmet eden salk grevlilerinin says az, ya da o vaka veya durum iin bilgi ve becerileri yetersiz olabilir. HEKMN YARARLI OLMASINI SINIRLAYAN DURUMLARSalk Bakanlnn, hastanenin ya da sigorta irketinin hastalara neyin ne kadar tahsis edileceini nceden belirlemi olmas da hastalara salanabilecek yararlar snrlayacaktr. YARARLI OLMA LKESBir insann sal ya da hayat tehlikedeyseO insana olabilecek zararn nlenebilmesi iin o anda oradaki doktora ihtiya varsaYapaca mdahale ile bu insana olabilecek zarar bu doktorun nleme ihtimali bulunuyorsadoktor kendisine muhta olan bu insana elini uzatmaldr. YARARLI OLMA LKESDoktorlar grevleri banda deilken de yararl olma ilkesi onlara bir takm ahlak devleri ykleyebilir. rnein, bir trafik kazas yaralanmasna tank olan doktorun yaralya yardm etme ahlak ykmll vardr. Bir tiyatroda elenirken, bir lokantada yemek yerken, burada bir doktor var m diye seslenildiinde, orada bulunan doktor yardm arsna cevap vermelidir. YARARLI OLMA LKESBir doktor alt hastanenin bir baka blmne gittiinde acil mdahaleyi gerektiren bir hasta ile karlar ve o anda kendisine ihtiya duyulursa, yardm etmelidir. YARARLI OLMA LKESBir doktor nbeti deilken tesadfen orada bulunduu srada karlat, mdahaleye ihtiyac olan acil hastaya elini uzatmaldr.

YARARLI OLMA LKESKURUM HEKMLzel hekimlik ile kurum hekimliinde doktorlara farkl ahlak devleri yklenir. Hibir kuruma bal olmadan serbest alan bir doktor normal koullarda kime hizmet vereceine karar vermede zgrdr. YARARLI OLMA LKESHastann ihtiyac olsa da serbest alan bir doktorun, rnein zel muayenesine gelen bir hastaya, ona bakp tedavi edeceine dair verilmi bir sz olamaz. Bunun istisnas ise acil durumdaki hastalardr.Bouna TedavilerDoktorun etkisiz olduunu dnd bir takm tedavi yntemlerini hastann kendisi talep edebilir. rnein, bel ftnn akupunktur, ya da bir yak ile tedavisini isteyebilir. Hekim uygun bulmad, kabul edilmi standart tedavilere ters den istekleri reddetme hakkna sahiptir. Bouna TedavilerYararsz olduu kantlanm bouna tedaviler doktorun yarar salama ykmlln ortadan kaldrr. stenilen yarar salamayacak olan bir tedaviyi hasta istese de doktor reddedecektir.

ZERKLK LKESzerklik ilkesiyle hastann kendini idare etme - z ynetim hakk korunur. Hastann iradesini zgrce kullanarak kendine yaplacaklar konusunda tercihini ortaya koyabilmesidir.ZERKLK LKESHer bir kii geleceiyle ilgili bamsz karar verme hakkna sahiptir. Dolaysyla, hasta kii de ona yaplacak tedaviler, tbbi giriimler konusunda sz sahibi olmaldr. ZERKLK LKES20. yzyln ortalarna kadar hakim olan paternalistik (babac) yaklam yerini bu yzden baz toplumlarda yeri geldiinde zerklie ve aydnlatlm onam gibi yaklamlara brakmaktadr. ZERKLK LKESHastann en temel hakk, gerektii oranda bu karar mekanizmas iinde yer alabilmektir. Durum byle gerekleirse, hastann hastalkla baa kabilme yetisi ve baarsnn yksek oranda etkilendii gsterilmitir. zellikle kronik hastalklarda bu durum daha net izlenmektedir.

zerklik lkesini Zedeleyen Tutum: Babaclk Yarar iin de olsa, hastann zgr iradesini bile bile snrlandran hekimin davran babac olarak nitelenmektedir. nsan haklar konusu ykselen bir kltr deeri olarak babac davranlar giderek daha da kabul edilemez klmaktadr. ESNEK OLUNMALIKat bir hasta zerklii hekim-hasta ilikilerinde en iyi bir zm olmad gibi, gemiten gnmze sregelen babac bir iliki de salkl deildir; nk byle bir durumda hekim yalnzca hastann tbbi yararn gz nnde bulundurmutur. ZERKLK LKESzerklik ilkesini esas alan bir doktor, eer bir bakasna zarar vermiyorsa, hastay ikna giriiminde bulunabilir ama hasta ikna olmazsa mdahale etmez.ZERKLK LKESZERKLN SINIRLANMASIzerklii azalm birey kendi arzu ve planlar dorultusunda dnemeyebilir veya hareket edemeyebilir. Onu bakalar denetler. rnein, akl hastalarnn, ve zihnen yetersiz olanlarn zerklii azalmtr.ZERKLK LKESzerklik yetenei olan bir kii de her...