TRIẾT HỌC HIỆN SINH - ? Web viewTRIẾT HỌC HIỆN SINH. TRIẾT HỌC HIỆN SINH. TS. TRẦN THÁI ĐỈNH. Nguyên Giáo sư Đại học Văn Khoa Sài Gòn. Nguyên Giáo sư Đại học

  • Published on
    31-Jan-2018

  • View
    220

  • Download
    3

Embed Size (px)

Transcript

TRIT HC HIN SINH

TRIT HC HIN SINH

TS. TRN THI NHNguyn Gio s i hc Vn Khoa Si GnNguyn Gio s i hc Vn Khoa HuNguyn Khoa trng i hc Vn Khoa Lt

TA(NHN DP TI BN LN TH 3CUN TRIT HC HIN SINH CA TI)

Trong lch s trit hc, t c ch kim, trit hin sinh l trng hp duy nht ngi ta thy trit hc xung ng: trit hc xm nhp vo vn hc qun chng (tiu thuyt, bo ch, kch ngh) v vo i sng ca gii tr (cc qun c ph hin sinh ni Sartre m o trit hc vi bn b v cc t, cc ci hm hin sinh ni thanh yn nam n sinh hot vn ngh v nhy nht). S d c hin tng ny, v Jean-Paul Sartre, mt trong 4 trit gia hin sinh va l mt trit gia, va l mt vn s c ti. ng c hai b sch trit hc rt nng k: Ltre et le Nant (Hu th v H v) v Critique de la Raison dialectique (Ph bnh l tr bin chng). i a s gii tr Php, k c cc sinh vin i hc, khng c ni 2 b sch ny nhng h say m vi t tng ca Sartre qua nhng cun tiu thuyt v nhng truyn ngn rt hp dn ca ng.

Hin tng trit hc xung ng nh th ch l ci b ni, ci bt bo ca trit hc hin sinh. Bi v ai cng bit trit hc l mn hc kh nut nht, i hi nhiu suy t nht. Bn cht ca trit hc l phn tnh, l suy t, l nh gi v hnh vi, nh gi v cuc i con ngi. Chnh Sartre ni r: Hnh ng th khng th suy t, m suy t th khng th hnh ng: Khi ti m tin, ti l s m tin, ti khng th thc v vic ti m tin; v khi ti phn tnh, ngha l khi ti ngh v vic mnh m tin, th ti khng th m tin c na. Cho nn vn hc Hy Lp, v nay vn hc Ty phng, ly chim c lm biu tng cho trit gia. Chim c ch hot ng ban m, n nhn r trong m ti, khi m con ngi v i a s cc loi vt khng nhn thy g na. Con ngi sinh hot (ban ngy), cn trit gia th suy ngh v sinh hot ca con ngi, sau khi sinh hot (ban m).

Ti Vit Nam trc y, phn ln gii vn hc, nht l gii tr, ch bit v trit hin sinh qua phong tro hin sinh, tc vn chng hin sinh v li sng hin sinh, m ch l bt bo ca trit hc hin sinh. Xin hi c my ai bit n, ch ng ni c ni cun Hu th v H v ca Sartre? Cho nn bo ch v th vn hin sinh u phi l trit hc hin sinh ca Sartre? M Sartre u phi l thnh phn ch cht ca trit hc hin sinh? Bi vy ln n trit hc hin sinh nh ngi ta lm l v a c nm. Khi vit lot bi ng trn tp ch Bch Khoa, t thng 10 nm 1961 n thng 9 nm 1962, v sau in thnh cun Trit hc hin sinh (1967), ti nhn mnh v s khc bit ln lao gia hai ngnh hin sinh, gia cc trit gia c xp vo nhm hin sinh. Ti ni ch trit hc Sartre l trit hin sinh theo ngha cht, v ch mnh ng t nhn l Hin sinh ch ngha, trong khi Jaspers xc nh trit ca ng l trit hc v hin hu (philosophie de lexistence), Heidegger th gi trit hc ca mnh l trit hc v hu th (philosophie de ltre), v sau cng G.Marcel mun ngi ta gi trit hc ca ng l mt Tn phi Socrate (No-Socratisme).

Hm nay, hn 40 nm sau khi cun Trit hc hin sinh ca ti ra mt cc c gi, v sau hn 40 nm khi phong tro hin sinh i vo lch s, i vo d vng, chng ta cn thy nhng g ca n? Ti nh mt cu ni thi danh ca Paul Valry khi bn v trnh vn hc ca mt con ngi: Vn hc ca mt ngi l nhng g cn li, khi ngi qun i tt c nhng g hc v c. Ngha l tiu ha, hp th tt c nhng g mnh hc v c. Nay sau nhng va chm v nhng tc ng qua li vi cc nn t tng mi nh thuyt Cu trc, thuyt Gii thch, chng ta thy trit Hin sinh cn li nhng g cho nhn loi? Chng ti thy hnh nh ch mnh Heidegger vn cn c coi l nh sng soi ng, l thy dy suy tng cho chng ta hm nay. Nht l Heidegger ca cun Kinh v vn Siu hnh hc, cun sch dn thng vo khoa Nhn hc l hng i hin nay ca nn trit hc Ty phng. Tt nhin Ed.Husserl, vi khoa Hin tng hc ca ng, cng vn c coi l tn s ca cng vic suy t trit hc.

Trit hc hin sinh ghi du m trong lch s trit hc. Ni g th ni, n l trit hc ni bt nht ca th 19 XX. Trc n, nhng nm u th k XX cho n khi n cho i, u chu tri qua nhng nm sinh hot trit hc trm trm v bun t. Trit hin sinh xut hin rm r, gn nh mt ting sm vang ng c tri t, lay ng x hi Tn phng cch mnh m nh cha tng thy trong lch s. Du b xu ting phn no do ci bt bo ca n, do cch sng qu t do ca phong tro hin sinh ca nhng k n theo, trit hin sinh vn gi c nhng gi tr ch thc ca n vi nhng ti c trng ca n nh: T do, t quyt, quyt chn (option), vn ln, c o, thn phn con ngi, dn thn... Cho nn gt qua mt bn ci phn bt bo ca n, trit hin sinh ni chung, du l trit hc Sartre, du l trit hc Heidegger hay Jaspers, vn l trit hc v con ngi, v ci g lm nn bn th con ngi. C th ni trit Hin sinh l mt hnh thc ca khoa Nhn hc l m hnh ca trit hc hin nay, mt hnh thc ch mi c phc ha, cha c nhng phn tch cu trc c tnh phng php ca khoa Nhn hc hm nay.

Tm li, phi cng nhn rng trit hc Hin sinh ng vai tr lch s ca n mt cch kh tt p. im son ca n l to nn c c mt phong tro rng ln v si ni trong gii vn hc. Tiu thuyt v bo ch hin sinh, tuy cha phi l trit hc hin sinh, v tuy v tnh gy nn li sng qu t do ni mt thnh phn thanh thiu nin, nhng cng gi hng cho nhiu thanh nin bit suy ngh v ngha cuc i, ng sng tha ra (survivre), sng khng l tng, sng nh cy c, nh mt con vt p...

Nh ti vit trong Li ni u khi xut bn cun Trit hc hin sinh (1967), ti vit lot bi trnh by v trit hc hin sinh cho gii hiu hc... Ti c gng vit sao va d hiu, va khng n gin ha nhng vn phc tp. Ti vit nhng trang sch ny trong c mt nm tri, vi c mt ng sch tham kho: l nhng tc phm chnh yu ca nhng trit gia m ti nghin cu v trch dn: Nhng b sch ca Kierkegaard, ca Nietzsche, ca Husserl, ca Jaspers, ca Gabriel Marcel, ca Sartre v ca Heidegger. V cng nh ti trnh by trong Li ni u , ti thng trch dn nhng on vn in hnh ca cc trit gia . Khi trch dn nh vy, ti ring ngh n cc bn sinh vin: Ti mun h dn dn lm quen vi li vn ca cc trit gia ny, ngi ngng khi phi ch thn c vo cc tc phm .

Vit n y, ti t nhin cm tht bun cho vic hc v nghin cu ca cc sinh vin trit hc hm nay: Lc c sch ngoi ng (ting Php, ting Anh, ting c) ca sinh vin ngy nay rt km, m cc tc phm trit hc c dch sang ting Vit th m cha ht my ngn tay ca mt bn tay. Vy m bao lu cc sinh vin ch hc bit cc trit thuyt qua cc gio trnh v nhng cun sch Vit ng vit v cc trit gia, th s hiu bit ca h khng th no vng chc v su sc c

Ri vic dch cc tc phm trit hc cng khng n gin cht no. Ti nh hi nm 1962, ng L Chnh c, Gim c Th vin Quc gia, nh ti duyt bn dch ca ng Pa.K.Ng., dch cun Mditations mtaphysiques ca Descartes. Nghe u ng Ng. u k s cu ng ti Paris, cho nn lc hc Php vn ca ng khng ai dm nghi ng. Nhng khi ng k s cu ng dm bo gan dch mt tc phm trit hc th xy ra lm chuyn lm. ng dch nhan cun sch l Nhng trm t mc tng siu hnh hc th cng cn c th chp nhn c, nhng khi dch ni dung cun sch, ng lm ti v my gio s trit ci b bng. Ti nh nht l ch Descartes ni n ch trng ca Aristote v bn cht ca vn vt: Cm t la substance et les accidents ca Aristote c ng Ng. dch l bn cht v nhng ch li lm. ng l danh t cu ng! les accidents ca Aristote lm ng Ng. ngh ngay n les accidents de la route (nhng ch li lm ca ng s), trong khi ng l phi dch l: Bn th v cc ty th.

Coi vy, ch dch sch kh lm cc bn i! Gn y nhiu ln i RFI ca Php phng vn cc nh ph bnh vn hc Vit Nam ti H Ni, u c nghe cc ng than phin v vic cc tc phm vn hc Php dch sang ting Vit nhng nm gn y qu km cht lng. Vy tr li vn dch, nht li l dch sch trit hc, chng ta ng bao gi qun rng: Dch l mt ngh thut. V dch thut ch c hai nguyn tc v c hai nghin tc u quan trng nh nhau: Mt l trung thc (fidlit) i vi nguyn tc, v hai l d hiu (intelligibilit) i vi c gi. Thiu trung thc, tc phm dch k nh b. Thiu d hiu, tc phm dch s rt kh s dng, vy th lm sao hu dng v hu ch?

Mt ln na, ti chn thnh cm n Nh xut bn Vn Hc v cc hc tr c ca ti ti cc i hc Vn Khoa Si Gn, Hu v Lt, cc bn Nguyn Quang Tuyn, L Nguyn i v Dng Anh Sn, gp cng sc rt nhiu cho vic ti bn ln ny ca cun Trit hc hin sinh ca ti.

Bnh Thnh, ngy 15 thng 7 nm 2005TRN THI NH

LI NI U

Sau khi gy mt phong tro mnh lit v su rng trong vn hc v ngh thut, v sau gn hai mi nm hot ng th ni, nay trit hc hin sinh i vo th chm. N n su vo quan nim sng ca ngi u M. N lng vo lng ngi thi i, v tr thnh mt ci g qu quen thuc, ngi ch trng n khng cn bng bt trng xng n, ngi chng i th hoc v mt, hoc v thy khng ai quan tm n vn na, nn cng im ting dn.

Bn Vit Nam cng th, trit hin sinh khng cn gy chn ng nh my nm trc y. Thc ra ngi ta vn ng ng n. Gii bo th khng bit r b mt trit hin sinh ra sao, nhng nm np coi n nh mt th dch t, mt th vi trng gieo rc ngng cung v ph phch. Gii thanh thiu nin phn nhiu cng cha hiu th no l trit hin sinh, nhng hng nng cho n n nh mt tin vui ang v, mt tin cn hoang mang m h, nhng chnh v th m d lm tha nhng c m ca h.

Nm 1961, tp ch Bch Khoa xin ti vit mt lot bi trnh by v trit hin sinh cho gii hiu hc. V y l nhng bi ti cho ng trn tp ch Bch Khoa t thng 10 nm 1961 n thng 9 nm 1962. Khi vit, ti c gng vit sao va d hiu, va khng n gin ha nhng vn phc tp. Khng bit ti c t c phn no mc tiu khng, nhng cn ni y bn c thng cm khi thy ti i vo nhng vn cn bn v su xa ca cc trit gia hin sinh, v thy ti hay trch dn nhng on vn in hnh ca cc trit gia . Khi trch dn cc tc phm , ti ring ngh n cc bn sinh vin: Ti mun h dn dn lm quen vi li vn cc trit gia, h ngi ngng khi phi ch thn c vo cc tc phm .

Hm nay xem li cc bi in thnh sch, ti cm thy qu thiu st i vi trit Heidegger. Th tht hi ti cn chu nh hng mt s gio s ca ti Ba L, nht l R.Verneaux: Cc ngi gi trit Heidegger c khuynh hng v thn v tiu cc. Hi ti li cha c cun Th v nhn bn ch ngha ca Heidegger. Ti c cc tc phm khc ca ng. Ring cun nh ny, ti tng n cng nh tp Hin sinh ch ngha l mt thn bn ch ngha ca Sartre, ngha l sut sot mt li t bo cha. V ti khng c sn cun , nn khng c cng tm c. Khng ng cun sch nh ny li l mt ti liu qu bu, mt li thng xc ca Heidegger i vi nhng ai hiu sai ch Dasein ca ng, v nht l i vi nhng ngi dm ghp cho ng thi v thn. Heidegger tuyn b ng khng v thn v cng khng ch trng thuyt dng dng tn gio. S d ng cha bn nhiu v nh mnh con ngi v v Thng ch v ng t coi nh cha lm xong phn t nn cho khoa siu hnh hc, tc phn siu hnh hc tng qut.

Ngy nay, ngi ta nhn nh ng hn: Khng ai coi trit Heidegger l tiu cc na, v cng t ai dm ngh trit ca ng l v thn. Ngi ta tng trit tiu cc, v n khng cp di do v nhng vn nhn sinh. Nay ngi ta mi thy trit Heidegger cn i su hn hin sinh, v n t ti bnh din hin hu, ch cn c ca hin sinh v cn l cn c tt c cc sinh hot ca con ngi, k c sinh hot khoa hc v sinh hot tn gio. Bi vy, y khoa nh trit Dasein hiu con ngi cch ton din v ch thc hn, nhn c t