TỪ KHI NIỆM “NNG DN” TỚI “X HỘI ...ios.vass.gov.vn/noidung/tapchi/Documents/Baitapchi/TCXHH2012/So4/...Nhiều nghin cứu khoa học x hội hiện nay cho thấy ... tới nền nng nghiệp hng ho của ... phi nng nghiệp tại nng thn cũng

  • Published on
    18-May-2018

  • View
    215

  • Download
    3

Embed Size (px)

Transcript

  • X hi hc s 4(120), 2012

    Bn quyn thuc vin X hi hc www.ios.org.vn

    13

    T KHI NIM NNG DN TI X HI TIU NNG VIT NAM:

    DN VO MT NGHIN CU V PHT TRIN NNG THN

    BI QUANG DNG*

    Nhiu nghin cu khoa hc x hi hin nay cho thy mt bc tranh kh a dng

    lin quan ti tnh hnh nng nghip v x hi nng thn t sau i Mi cho ti thp nin

    u tin ca th k XXI. Mt mt, ta chng kin qu trnh tch t rung t v phn ha

    x hi; mt khc, li vn thy nt ni bt trong nng nghip v cc quan h rung t

    hin nay: nn sn xut nh ca nng dn v s tn ti mt x hi tiu nng1.

    S pht trin ca nn nng nghip v nng thn Vit Nam ty thuc rt nhiu

    vo mc , kh nng bin i ca cc quan h rung t ny. D hin tng trao i

    t din ra ti mi vng nh th no th, cui cng, tch t rung t nhm c dn

    ny, s to ra tnh trng khng t mt mt nhm c dn khc. Vic tch t t ai

    s h tr cho ch trng hng ti nn nng nghip hng ho ca Vit Nam; tuy

    nhin, n cng s lm gia tng mi quan tm v ngho i v cng bng x hi, khi

    m c hi vic lm phi nng nghip ti nng thn cng nh trnh ca lc lng lao

    ng hin nay vn cn thp.

    Bi vit ny phn tch tnh hnh nghin cu v cc quan h rung t v x hi

    nng thn trong thi gian qua t cc cng trnh ca cc hc gi trong nc v quc t.

    Ngoi vic phn tch, nhn din mt vi khi nim lm vic lin quan ti vn , bi

    vit cng dnh tho lun v cc kha cnh ca chin lc pht trin nng thn Vit

    Nam hin nay.

    Khi nim Nng dn

    Cc mn khoa hc x hi, khi cp ti tnh hnh cc nc ang pht trin, u

    khng th no b qua c vn nng nghip v nng dn. Trong khi , mt cch c

    phn nghch l, t nng dn (peasant) li l v d in hnh v s nhm ln v ngha

    ca mt t thng dng vi ngha x hi hc ca n. Thm ch, c l, cch dng thng

    dng ca t ny li d nm bt hn c. Ngi ta lun hiu khi no th mt ngi l nng

    dn, v khi no th khng, ngay c khi bn v trng hp nhng tiu ch giu c, ngi

    lnh canh, ngi lao ng nng nghip khng c t, trong mt lot nhng bi cnh lch

    s v vn ho c th. Nhn chung, gii nghin cu khoa hc x hi mt nhiu cng

    sc tho lun v mt nh ngha chnh xc.

    Cc nh nghin cu nhn hc nh ngha nng dn thng qua nhng thi quen v

    chun mc vn ho, c trng bng s thu hp tm nhn v nh hng n truyn thng.

    Nhng n lc m t nng dn nh l mt phm tr khi qut nh th, ln ln vi cc loi

    hnh hc nhm kt hp mi hnh thc kinh t x hi khc nhau c gi l nng dn. Tuy

    * PGS.TSKH, Vin X hi hc.

    1 Bi Minh, B Qunh Nga, ng Th Vit Phng. Rung t, nng dn v pht trin nng thn. Tp

    ch x hi hc, s 3/2012.

  • X hi hc s 4(120), 2012

    Bn quyn thuc vin X hi hc www.ios.org.vn

    14

    nhin, cng nh trong gii kinh t hc Marxist, khng c mt nh ngha chnh xc hay

    hu dng no c nu ra, v thut ng ny vn b coi l mt phm tr kinh t - x hi c

    tnh m t hn l tnh khm ph hu ch (Oxford Dictionary of Sociology).

    Cun sch ni ting ca Eric Wolf v cc cuc chin tranh nng dn th k XX,

    dnh mt phn vit v Vit Nam, u ly cm hng t s phn tch kinh t nng dn nh

    l ci ngun ca cc phong tro x hi v cc cuc chin tranh ni dy. Ngoi cun Nng

    dn, cc bi bo gn y nht ca tc gi u n lc lm r s phn bit gia nng dn v

    cc hnh thc khc ca ngi sn xut nng nghip.

    Wolf xc nh cc c trng ca nng dn bng cch i lp n vi ci m ng gi

    l ngi nguyn thy v nng gia. Nng dn c nh ngha l nhng ngi trng trt

    nng thn v h khng phi l nng gia (ch cc nng tri). Nng tri v c bn l mt

    doanh nghip, cc yu t u vo ca sn xut c kt hp li, sau cc sn

    phm ca nng tri s c bn ra ngoi th trng vi gi cao hn. Cn ngi nng dn,

    xt v phng din kinh t li khng iu hnh doanh nghip, m qun l nn kinh t gia

    nh. Vy iu g l ci gip phn bit gia nng dn v ngi nguyn thy, l ngi

    cng sng nng thn bng trng trt v chn nui ?

    Wolf ng vi Sahlins rng "x hi nng dn" c c trng ring bit so vi cc

    x hi c truyn khc, l v n ph thuc rt nhiu vo nhng hnh thc chnh tr v kinh

    t cao hn. Cc cng ng nng dn phi phc tng quyn lc t bn ngoi, v h phi

    cung n lng thc, thc phm, trch t nn kinh t t cung t cp ca h. Mi mt

    nng dn phi mang n lu i mt phn ma mng ca mnh, phi n lm lao dch

    v ng thu cho chnh quyn trung ng. Kinh t nng dn va phi cung cp cho vic

    sinh tn ca lng, va phi trch ra nui sng x hi (Wolf, 2000).

    V tr ca gia nh gn lin vi ci bi cnh chnh tr x hi xung quanh, c tho lun

    trong nhiu bi nghin cu, nh l mt cch din gii v ngi nng dn. Theo nhiu hc

    gi, th gia nh l then cht nh gi v tr y mu thun ca nng dn vi t cch l

    ngi kim sot cc ngun lc sn xut nng nghip (t ai, gia sc...), v l i tng ca

    cc quan h bc lt. Bn thn gia nh c kh nng a ra cc quyt nh sn xut ch yu v

    lm iu , gia nh phi cn i cc nhu cu tiu dng ca mnh vi cc i hi t pha

    tng lp cai tr (Meillassoux, 1979;W Roseberry, 2000;H. Friedmann , 2001).

    Mt mt nng dn tin hnh cc hot ng kinh t t tc, nhm vo tiu dng bn

    thn v gia nh, mt khc, h c coi l nhng n v sn xut ca h thng kinh t

    ni chung v do h ph thuc vo mt h thng quan h bc lt (W. Roseberry,

    2000). H. Friedmann c gng tm cch thay th cho khi nim nng dn b ph phn l

    qu tru tng v ngh thay bng mt khi nim mi v nhng ngi sn xut hng

    ha gin n. Tc gi ny i lp sn xut hng ha gin n vi sn xut nng dn,

    theo , nng dn c coi nh n v sn xut h gia nh, ch lin kt phn no vi

    th trng, cn ngi sn xut gin n li lin kt hon ton vi th trng (dn li W.

    Roseberry, 2000).

  • X hi hc s 4(120), 2012

    Bn quyn thuc vin X hi hc www.ios.org.vn

    15

    c nhiu c gng nh ngha v kinh t nng dn (peasant economic), bng cch

    tm ra mi lin h gia cc nhm x hi khc nhau nh ngi t in trong cc lnh a

    phong kin,ngi tiu nng v ngi lao ng cng nht. iu ny nhn mnh tm quan

    trng ca gia nh nng dn nh l n v ca sn xut ln tiu dng, vai tr gia nh trong

    hot ng canh tc nng nghip, mi quan h gia nn nng nghip t bn v tin t bn.

    Mt cch vn tt, c th ni rng c im ct yu ca kinh t nng dn th hin ch "Gia

    nh l mt n v ca lao ng v tiu dng" (Meillassoux, 1979). Kinh t gia nh ch yu

    sn xut lng thc, thc phm cho s tiu dng trc tip, sn xut cc cng c v vt dng

    cn thit cho hot ng sn xut v ti sn xut cc thnh vin gia nh. Hnh thc kinh t

    ny gn lin vi mt kiu t chc x hi ring bit.

    Ngi nng dn va l tc nhn kinh t va l ch mt gia nh. Mt gia nh nng

    dn khng n gin l mt n v sn xut, cng l mt n v tiu dng. Gia nh

    nng dn khng ch nui dng cc thnh vin ca n m cn cung cp cho h nhng

    hot ng khc. Ngi gi c chm sc cho ti lc cht. Kt hn v cc hnh thc tha

    k m bo ti sn xut n v gia nh c v mt sinh hc cng nh v mt x hi. Tr

    con c nui nng v c x hi ha phn ln trong gia nh. Rt nhiu chc nng ca

    mt h thng x hi nh th i hi ng gp lao ng v bn cht ca th lao ng ny

    l ch n khng c tr cng.

    Nh th, hnh thc sn xut ny rt cht ch v n lin quan ti tt c cc phng din

    ca i sng tng thnh vin gia nh hay nhm ni chung. Nhng cng chnh trn c s

    m n to nn mt th bo him v an ton rt ln cho ti sn xut v i sng nhm. V mt

    lch s, hnh thc t chc sn xut ny gn lin vi lao ng th cng v chnh iu gii

    thch ti sao tn ti nhng quy m gia nh ln trong cc kiu x hi nng nghip. Chng no

    m cc cng ng kinh t kiu ny (gia nh, b lc, v.v) cn c s dng t ai khng

    phi tr tin th n cn tip tc gi vai tr bo him x hi. Bo him x hi l mc ch ca

    kinh t gia nh. Cc thnh vin gia nh (b m, v chng, con ci ca h) khng c

    "hon li" theo lao ng trc tip m theo lao ng m h gp cho cng ng trong sut c

    cuc i. S kin ny l i lp li h thng kinh t hin i da trn ch lm cng n

    lng, cn c vo thi gian lao ng hay khi lng sn phm1.

    Lun im v hnh thi lao ng gia nh khng c tr cng, c l gn gi vi

    cm hng t mt nghin cu kinh in ca Chayanov v kinh t nng dn. Chayanov

    cho rng c im c bn ca kinh t nng dn l kinh t gia nh. Ton b t chc ca

    1 Trong loi x hi nh th, nng nghip to ra cc mi lin h x hi do hot ng nng nghip khng

    phi l ci cho nng sut ngay. T khi bt u sn xut (lm t, gieo ht, v.v...) n thi k thu hoch,

    phi c thi gian ch cho la chn. Trong khong thi gian ny, ngi sn xut phi c s lng thc

    d tr t trc v khon ny l "n" ca h i vi nhng ngi sn xut trc , v nhng ngi

    ny, ti lt mnh, li n ca nhng ngi khc na. Nm ny qua nm khc, vic thay th cc nhm

    sn xut nng nghip din ra thng qua s thay th cc th h.Cc mi quan h ny ko di sut c chu

    trnh sng, n to ra mt c cu th bc trn c s tham gia trc (hay sau), xc nh ngun gc x hi.

    l ci m theo Meillassoux, to thnh h thng cc quan h h hng. Nhn t pha cc quan h x hi

    ny (quan h h hng hay gia nh), ta thy rng chnh n cu thnh b xng sng cho t chc kinh t

    (Meillassoux, 1979).

  • X hi hc s 4(120), 2012

    Bn quyn thuc vin X hi hc www.ios.org.vn

    16

    dng kinh t ny do quy m, cu trc ca gia nh, cc nhu cu tiu dng v s lng lao

    ng quy nh. y l l do gii thch ti sao quan nim v li li ca kinh t nng dn

    khc vi kinh t t bn v ti sao nhng quan im ca kinh t t bn khng th p dng

    cho nn kinh t nng dn (Chayanov, 2000).

    Nhng g ng i vi gia nh li cng ng i vi cc giai cp. Gii nghin cu

    n lc nhm inh ngha phng thc sn xut nng dn, cng nh khng nh rng nng

    dn l mt giai cp. iu ny lin quan n nhng cuc tranh lun v tim nng cch

    mng ca nng dn,c bit l gia nhng nh l thuyt Marxist. Tho lun ca Marx

    trong cun sch v nng dn Php (Ngy 18 thng Sng m ca Luis Bonaparte)

    thng c vin dn, lm mm do hn cc nh ngha. Phn tch nhng iu kin

    kinh t x hi ca cuc chnh bin, Marx nhn xt rng c s ca tnh hnh l tng lp

    tiu nng. Marx nhn mnh rng, chng no m hng triu gia nh tn ti trong nhng

    iu kin kinh t chia tch li sng v li ch ca h vi cc giai cp khc, th h to

    thnh giai cp; v chng no nhng ngi tiu nng Php n gin lin kt vi nhau

    cp a phng v quyn li ca h khng to ra cc mi lin kt mang tnh dn tc,

    th h khng hnh thnh giai cp (Dn li theo Roseberry, 2000 ) .

    H. Mendras nhn mnh rng, khc vi ngi nguyn thu v ngi lao ng nng

    nghip, chn dung x hi nng dn c th xc nh bng nm c tnh. Th nht, l

    tnh t tr tng i ca cc nhm nng dn trong quan h vi x hi xung quanh; th hai

    l tm quan trng v mt cu trc ca nhm gia nh trong vic t chc i sng kinh t

    v i sng x hi; th ba, h thng kinh t tng i t ch, khng phn bit tiu dng

    v sn xut v khng c quan h vi nn kinh t xung quanh; th t, cc nhm a

    phng hiu bit ln nhau v ch c mi quan h yu vi cc nhm bao quanh; v cui

    cng, cc thn ho v chc sc ng vai tr ho gii gia cc nhm nng dn vi x hi

    bao quanh (Mendras, 1976).

    T nhng lun bn ni trn, ta c th nh danh bn cht kinh t x hi ca nng

    dn: nhn vt ny thuc v loi chn dung ca cc x hi tin t bn.

    X hi tiu nng Vit Nam

    Vn x hi tiu nng dn ta tr li nhng ci mc sm sa nht trong th tch

    nghin cu v x hi nng thn Vit Nam. V mt lch s, ta bit rng ch s hu ln

    phong kin ng ngoi (Bc B) khng pht trin theo hng to thnh hai giai cp

    hon ton i lp nhau. Mt trong nhng nguyn nhn to nn ch s hu rung t

    manh mn l tp qun chia rung t t cho con ci: ngi Vit Nam d thuc tng lp

    no cng chia u ti sn (rung t v.v) cho cc con m khng phn bit trng th

    (Trng Hu Qunh, 1983). Mt s hc gi cn cho rng vic chia u ti sn rung t

    l nguyn tc ch yu ca tha k trong x hi Vit Nam, nu c ngoi l dnh cho ngi

    trng nam, th l do lin quan ti rung hng ha (Samuel Baron v Abbe Richard,

    dn theo Yu, 1994). Cn phi thm vo vic khai khn rung t lin tc, ngun b

    sung thng xuyn cho ch s hu nh v rung t ca ngi tiu nng. Trong khi

    , ti ng trong (Nam B), do nhiu l do khc nhau, ch s hu ln phong kin

  • X hi hc s 4(120), 2012

    Bn quyn thuc vin X hi hc www.ios.org.vn

    17

    pht trin mnh m (Trng Hu Qunh, 1983).

    Trong thi hin i, cc ti liu cn cho thy nhng ng nt khc nhau r hn

    na ca mi quan h gia cc ch s hu t ai v nhng khun mu giai cp v

    nhm x hi c th. Theo Robequain v Yves Henry, th vng chu th min Bc l ni

    rung t phn tn nht. Ch tiu t hu min Bc pht trin l lng so vi Nam k.

    Vn l ch, v t cng l qu cho chng trnh phc li ca lng, nn t l t cng

    phn nh gn ng "ch s kt gn x hi". T th c th hiu l cc lng mc min

    Nam khng c cng dung lng kt gn v hot ng x hi nh cc phn nng thn kia

    ca Vit Nam. Mt hc gi M nhn xt rng nng dn Nam B ch yu l t in, nn

    nhit tnh hn nng dn Bc B, l nhng ngi tiu s hu, trong cc phong tro x hi

    chnh tr (Gabriel Kolko, 2003). Cn nh nghin cu khc, th c gng nu bt tm quan

    trng ca vic bin cuc ci cch in a thnh trung tm trong chnh sch pht trin,

    nhm gii quyt cc mu thun x hi trong nng thn (R. Sansom, 1971).

    Nng nghip Vit Nam trong thp nin 1980 c nh du bng cc chnh sch

    ci cch trong nng nghip; u tin l Khon 100 (Ch th 100 ca Ban B th Trung

    ng ng, nm 1981); tip sau l Khon 10 v i mi qun l nng nghip (Ngh

    quyt 10 ca B Chnh tr, ban hnh thng 4/1988), quy nh giao li rung t cho nng

    dn qun l. Ngh quyt i hi ng ln th 6 (1986) v cc ngh quyt sau tha

    nhn nn kinh t th trng trong sn xut nng nghip. Nhng thay i trong chnh sch

    t ai ca Vit Nam gp phn ng k trong vic tng nhanh sn lng nng nghip v

    pht trin nng thn.

    V mt hc thut, ngy cng c nhiu nghin cu, t pha cc hc gi quc t v

    gii nghin cu trong nc, v cc vn ca nn nng nghip, xu hng tin ln sn

    xut ln x hi ch ngha, ln mi quan tm c tnh h thng v cc tng lp v giai

    cp x hi. Xut hin nhiu cng trnh nghin cu nhm nhn din c cu giai cp x hi

    ca nng dn (Trn Hu Quang,1984; L Minh Ngc, 1984). Thc tin pht trin nn sn

    xut hng ha trong nng thn Nam B cung cp v s bng chng cho thy cn nhn

    vn t gc vai tr ca cc tng lp i vi pht trin. Tho lun v tng lp trung

    nng, tc gi va dn, nhn mnh ti cc c im kinh t x hi ca tng lp ny, v

    gi mt cch c l rng cc chnh sch pht trin cn c bit lu ti hin tng ny

    (L Minh Ngc, 1984).

    Thi k tp th ha, min Bc c khong 80% h nng dn tham gia vo hp

    tc x. H gp chung t ai v cc t liu sn xut khc vo hp tc x di s qun l

    chung (Nguyn Sinh Cc, 1995). min Nam, tp th ho tin hnh mun hn v cng

    thu ht c t nng h tham gia hn. BSCL, ch c khng n 6% s h nng dn

    tham gia hp tc x nng nghip (Pingali and Xuan, 1992). Khc vi min Bc, min

    Nam h nng dn vn l n v sn xut c bn mc d h tham gia hp tc x nng

    nghip. H vn gi quyn s hu t nhn i vi cc cng c sn xut v cung cp cc

    dch v nng nghip song hnh vi hp tc x. Vic phn chia rung t sau hp tc ha

    ch yu da trn tnh trng s hu t ai ca h t trc nm 1975 (Ravallion v van de

    Walle, 2001).

  • X hi hc s 4(120), 2012

    Bn quyn thuc vin X hi hc www.ios.org.vn

    18

    Gii nghin cu nhn mnh ti cc tc ng chnh sch i vi vic nh hnh mt ch

    rung t c tnh bnh qun trong nng thn, nht l min Bc. Nhng quy nh v phn

    chia t ai trong Ngh quyt i mi qun l nng nghip nm 1988 cho php nhng h

    c kh nng sn xut tt hn u thu tip t canh tc. Tuy nhin, xut chnh sch vp

    phi nhng phn ng ca nng dn v cho rng n gp phn to ra nhng bt bnh ng trong

    x hi nng thn. Cho n nm 1994, hu ht cc a phng min Bc u p dng vic

    phn chia t trn c s bnh qun u ngi (Luong and Wealth, 1998, tr. 65-66). y l

    mt trong nhng nguyn c to ra trnh trng manh mn rung t.

    Cc nghin cu gn y nht cho thy tnh trng khng t ph bin trong nhm

    nng dn ngho c 2 vng ng bng ( BSH v BSCL). Nu xt ring trong nhm

    ngho nht, t l ngi khng c rung l khong 5% BSH so vi 40% BSCL

    (Ravallion and Van de Walle, 2006). Vic gia tng tnh trng khng t trong nng dn

    khin nhiu ngi quan ngi v nhng vn x hi ny sinh (Smith and Tran, 1994;

    Akram-Lodhi, 2005). Tuy nhin, c nghin cu li cho rng tnh trng khng t khng

    hn gn vi ngho i (Ravallion v Van de Walle, 2008).

    Bin s vng thm ch cn cung cp nhng hm su sc hn lin quan ti mi

    quan h gia c cu x hi nng vi cc n lc chnh sch. Nhiu bng chng cho thy

    hnh thi kinh t tiu nng t ti ci gii hn pht trin ca n, v vi yu cu hi

    nhp v pht trin hn na nn nng nghip thng phm, th ch kinh t ny khng

    cn thch hp na. Trong nhng nghin cu gn y v nng thn vng ng bng sng

    Cu Long, ngi ta nhn thy rng cc nng h thuc tng lp trung nng khng t

    canh tc v vn u t, nn khng c sc tham gia vo cc c hi lm n tht s c

    hiu qu. Ci quan nim v vai tr trung tm ca tng lp trung nng hin nay trong nn

    kinh t Nam b c l khng cn chnh xc na (Trn Hu Quang, 2010).

    Bi nghin cu v my vn v rung t, da trn kt qu ca cuc iu tra

    n...

Recommended

View more >