Türkiye FLORASI

  • Published on
    19-Jul-2015

  • View
    1.085

  • Download
    1

Embed Size (px)

DESCRIPTION

trkiye floras, endemik, endemizm, bitki, Data Hurmas, Phoenix theophrasti, Paleoendemik, relikt, Welwitschia mirabilis, izoendemik, Patroendemik, Apoendemik, neoendemik, vikaryant, anadolu, Diyagonal, diagonal, genus, tr, Verbascum, toroslar,

Transcript

<p>Endemik Bitkler ve Trkiyede Endemizm 6</p> <p>Endemik ve Endemizm nedir? </p> <p>ENDEMK Yunanca endemos kelimesinden gelen bir kelimedir. Snrl yayla sahip bitki gruplarn tanmlar. Bir bitki taksonu snrlar belli, dar bir alanda yayl gsterirse o bitkiye endemik bitki ad verilir. Bu taksonun areal snr birka metrekareden bir ktaya kadar geniletilebilir. Ancak sadece blgesel veya daha dar alanlarda yayl gsteren bitkiler endemik olarak tanmlanr. Bir bitki trnn dar bir alanda bulunmas durumuna ise endemizm denir.</p> <p>Endemik Bitki tanm dnyada sadece belli bir corafi veya siyasi blgede yetien bitkileri ierir. Trkiye dnda doal olarak yaamayan bitkiler Trkiyenin endemik bitkileridir.</p> <p>Endemik ve Endemizm nedir?</p> <p>Anakaralardan uzak adalar, dalarn yksek ksmlarnda izole olmu veya ortam koullar byk deiiklik gsteren yerler endemik bitkiler bakmndan zengindir. rnein Hawaii Adalar, Himalaya Dalar, Gneydou Anadolu Blgesi, Ar Da, Tuz Gl v.b. gibi birok blge endemik bitkiler bakmndan olduka zengindir.</p> <p>Karalardan uzaklndan tr adalarn florasnda endemiklerin oran ok yksektir. Baz blgelerin endemizm oranlar aadadr:</p> <p>Balear Adalar, Sardunya ve Korsika% 5-8 Girit Adas% 10 Galapagos Adalar% 33 Kanarya Adalar% 36 Madagaskar% 81 Yeni Zelanda% 81 St. Helena Adas% 85 Hawaii Adalar% 90 Kap Blgesi% 69 Filipinler% 77 Avustralya% 90</p> <p>Endemik alanlarn oluumu </p> <p>Endemik alanlarn oluumu, deiik sebeplerden olabilir. Mutasyon, genetik rekombinasyon, tabii seleksiyon, kuraklk, topran kimyasal zelliinin deimesi, sra dalarn oluumu, deniz istilas gibi corafik engeller ya da izolasyonlar gibi birok neden endemik alanlarn olumasn salayabilir.</p> <p>Endemik trlerin dar bir alanda yayllarnn genelde 2 nedeni vardr:</p> <p>1. Jeolojik devirlerde geni yayl gsteren bir takson, daha sonra evre artlarnn deiimi ile byk oranda ortadan kalkm olabilir. Kalan tr bireyleri, snabildikleri ok zel evre artlarnda hayatiyetlerini devam ettirebiliriler. Bu trlere Paleoendemik veya Konservatif endemik adlar verilir. Bu trler, ok eski devirlerden kaldklar iin ayn zamanda relikt (kalnt) trler olarak da adlandrlabilirler.</p> <p>Endemik trlerin dar bir alanda yayllarnn genelde 2 nedeni vardr: </p> <p>2. Tr yeni olumu ise dar bir yayl alanna sahip olabilir. Bu trler henz yeni yaylma aamasnda olduklarndan yayl alanlar da dardr. Bu trler iin neoendemik tanm yaplr. stanbulda Kilyosda Centaurea kilaea ve Jurinea kilaea progressif (neoendemik) endemiklerdir. Alplerde Saxifraga, Daphne, Rhamnus, Salvia, Sideritis, Verbascum cinslerine ait birok neoendemik bulunmaktadr.</p> <p>Taksonomik olarak endemikleri megaendemik ve mikroendemik olarak da 2ye ayrabiliriz. </p> <p>Taksonomik olarak endemikleri megaendemik ve mikroendemik olarak da 2ye ayrabiliriz: Megaendemikler genelde tr ve trst, mikroendemikler ise tralt taksonlar ifade iin kullanlr. Bu tanma gre megaendemikler paleoendemik, mikroendemikler ise neoendemik olarak kabul edilebilir.</p> <p>1- Paleoendemik (= Konservatif= Relikt Endemikler): </p> <p>Sistematik olarak izole olmu taksonlara paleoendemik denir. Bu taksonlarn atasal taksonlar ile ilikileri kesilmi ve kken bulduklar alandan tamamen ayrlmlardr . Yakn akrabalar bulunmadndan genellikle bu endemikler olduka yal ve az deikendirler.</p> <p>1- Paleoendemik (= Konservatif= Relikt Endemikler):</p> <p>Bugn yayl gsterdikleri alan ilk ortaya ktklar yer olmayp, jeolojik alar boyunca ok geni yayl olan, daha sonra iklim koullarnn gittike bozulmas veya aralarndaki rekabetin ok fazla olmas gibi nedenlerle halen ok dar bir alanda kalnt halinde kalm ve yeniden yaylabilme yeteneini kaybetmi bitkilerdir. ounlukla dalarda, Dou Asyada, Amerikann Atlantik ksmlarnda, tropik blgelerde bulunurlar.</p> <p>1- Paleoendemik (= Konservatif= Relikt Endemikler):</p> <p>Liquidamber orientalis (Sala aac, gnlk aac): 3. jeolojik dnem olan Kenofitik ada geni yayl gstermekte iken bugn Bat Anadoluda Fethiye, Kyceiz ve Marmaris evresi ile Rodos adasnda yayl gstermektedir. Ginkgo biloba : Jura dneminde ok yaygn olmasna karn gnmzde yalnzca inin Che Kiang Eyaletinde dalk blgelerinin i ksmlarnda yayl gsteren bir aatr.</p> <p>Data Hurmas Phoenix theophrasti</p> <p>1982 ylnda stanbul niversitesinden Prof. Dr. Melih Boydak tarafndan Trkiyede varl tespit edilen Data hurmas Trkiye ve Rodos adasna zg, 4.buzul andan kalan endemik bir tr. Buzul anda, gneydeki scak iklimlere inen Data hurmas ve sala gibi trler derin dere ve ky vadileri gibi korunakl alanlarda gnmze dein ulaabilen trler arasnda. Data hurmasnn Trkiyedeki en geni yaylm Data Yarmadasnda, nem ve su seviyesi yksek olan Hurmalbk ve Eksere vadilerinde grlyor.</p> <p>1- Paleoendemik (= Konservatif= Relikt Endemikler):</p> <p>Sequiadendron giganteum (Mamut aac): Halen Kaliforniyann Sierra Nevada Dalarnda rastlanan ve 8 m apnda, 100 m yksekliindeki bu aa, bulunan karbon fosillerinden anlaldna gre gemite kuzey yarkrenin tmne yaylmt.Tavanl-Tunbilek kmr yataklarnda fosilleri bulunmutur.</p> <p>Metasequoia disticha: Yakn zamana kadar Dou Asya ve Kuzey Amerikada sadece fosil olarak tannan bir trd. 1944 ylnda Hu ve Cheng isimli iki botaniki tarafndan inde yaamakta olan rnekleri bulunmutur.</p> <p>1- Paleoendemik (= Konservatif= Relikt Endemikler):</p> <p>Woolemia nobilis: Yaklak 300 milyon yl ncesine kadar dnyann birok yerinde yayl gsterdii ve sonra ortadan kalkt bilinen bu aacn yaayan rneklerinden 39 adedi Austos 1994de Avustralyada Sidney yaknndaki bir ormanda bulunmutur. Lysimachia minoriensis: Primulaceae familyasndan olan tr Minorka adasnda birka metrekarelik alanda yayl olan bir endemiktir. Welwitschia mirabilis: Gney Angolada, Namibya l, Gney Afrikann kuzey kesiminde kyya yakn tuzlu llerde yayl gsterir.</p> <p>Welwitschia mirabilis</p> <p>izoendemikler:</p> <p>Geni yayl gsteren ilkel bir taksonun habitatnn farkl ekolojik koullar ieren farkl yerlerinde ortaya kan taksonlardr. Bunlar yava ilerleyen bir farkllamann oluumlardrlar. Buna dereceli tr oluumu da denir. Bu oluum ncesi corafi izolasyon meydana gelmekte yeni yaylm alan iindeki baz populasyonlar yeni trler oluturmaktadrlar. Endemik vikaryantlar izoendemikler olarak kabul edilirler izoendemikler ortak kkenden gelirler ve akraba taksonlardr. Byk bir olaslkla bu taksonlar ayn jeolojik zamanda olumu tr ya da cins dzeyinde taksonlardr.</p> <p>3- Patroendemikler:</p> <p>Kendileri diploid (2n) olan ve komu blgelerde poliploidi ile yeni taksonlar veren endemiklerdir. Atasal takson dar bir yayl alanna sahip olmasna karn yeni oluan taksonlar daha geni yayl gsterirler.</p> <p>4- Apoendemikler:</p> <p>Atasal bir taksondan poliploidi ile olumulardr. Patroendemiklerin aksine, atasal taksondan olumu endemik taksonlardr. izoendemiklerden farkl olarak byk bir olaslkla poliploidi ile olumulardr. Bunlarda ani tr oluumu sz konusudur.</p> <p>Evrimsel adan da endemikleri 2ye ayrarak inceleyebiliriz: </p> <p>1- Paleoendemikler (Megaendemik, Regresif, Relikt, Konservatif endemik): Jeolojik devirlerde geni yayl alanlar olan, ancak bugn ok dar bir alanda yayl gsteren endemiklerdir. klim koullarnn olumsuz etkisi veya aralarndaki rekabetin ok fazla olmas gibi nedenler yayl alanlarnn ok dar bir alanla snrl olmasn gerekletirmitir. Paleoendemiklerin yaama koullar olduka kararsz olup bir ou yok olma tehlikesi ile kar karya bulunmaktadr.</p> <p>Paleoendemikler (Megaendemik, Regresif, Relikt, Konservatif endemik):</p> <p>Paleoendemikler genellikle tr, cins ve familya dzeyinde olduklarndan megaendemik olarak da adlandrlrlar. Jeolojik devirlerde uzun zaman ayr kalm, kara kkenli adalar paleoendemikleri ierir. Ancak hibir zaman ana ktalarla ilikisi olmam okyanus adalar paleoendemik iermezler, fakat neoendemik ierebilirler.</p> <p>2- Neoendemikler (Progresif endemikler): </p> <p>Bunlar kimi cinslere bal kk trlerdir ve yeni trler meydana getirme halindedir. Bundan tr neoendemikler ok dar bir alanda meydana gelirler ve yaylma olanaklar da snrldr. Neoendemikler corafik engel (rnein son buzullar) veya genetik bir engel tarafndan ayr tutulmu yeni formlar veya tralt taksonlar ierirler. Tralt kategorileri ierdiklerinden mikroendemik olarak da adlandrlrlar. Alp Dalarnda zellikle Saxifraga (takran), Daphne (dafne), Primula (uha iei), Androsace ve Gentiana (centiyana) cinslerine giren 200 kadar neoendemik bulunmaktadr.</p> <p>Trkiye Florasnn Baz Endemikleri</p> <p>12000 kadar taksondan meydana gelen Trkiye Floras endemikler bakmndan ok zengindir. Bu 12000 taksonun yaklak olarak % 32sini endemikler oluturmaktadr. Zohary (1973)e gre lkemizde yaklak olarak 63 familyaya ait 3778 tr bulunmaktadr.</p> <p>Trkiye Florasnn Baz Endemikleri</p> <p>Trkiyede Yunanistan ve talyann toplam 1.500 dolayndaki endemik bitkisi de dahil olmak zere, Avrupann sahip olduu toplam 3.000 endemik bitkiden daha fazla, tam 3.700 endemik bitki bulunmaktadr</p> <p>Anadolunun deiik corafi zellikleri ve iklim eitlilii, iki kta arasnda doal bir kpr niteliindeki konumu, farkl bitki corafyasnn buluma noktas oluu, 0-5000 metre arasnda ykseltileri ve farkl anakaya tiplerini barndrmas, tatl,ac, tuzlu su alanlarnn i ie bulunuu Anadolu Yarmadasn dnyada benzerine az rastlanan bir bitki ve hayvan (flora ve fauna) eitliliine sahip klmtr. Avrupann hibir lkesinde Trkiyedeki gibi bitki topluluu bir arada bulunmaz.</p> <p>lkemizin ran-Turan, Akdeniz ve Avrupa Sibirya bitki topluluklarna sahip olmas ve bu topluluklar arasnda ara bitki zonlar ve geimeler bulunmas, endemik ve nadir bitki trlerinin Trkiyede niin bu kadar zengin olduunu aklar. Avrupann tamamnda varolan bitki eidi says toplam 13.000 adet iken, bu say lkemizde 12.000dir. Ancak bu nicelik karlatrmas Trkiyeyi Avrupa ile eit zenginlikte gstermektedir ve yanltcdr.</p> <p>lkemizin Avrupann on bete biri kadar yzlmne sahip olduu unutulmamaldr. Avrupann endemik bitki taksonu says toplam 3.000 adet iken, bu say lkemizde son aratrmalar neticesinde 3.700dr. Nitekim her yl yeni endemik bitkiler kefedilmekte, toplam endemik bitki says srekli artmaktadr. Sadece Antalya ilimizdeki endemik bitki says 800den fazladr.</p> <p>ngilterenin toplam bitki says (endemik+endemik olmayan) 1.800 kadardr, ancak bu lkenin endemik bitkisi yok denecek kadar azdr. Akdeniz lkelerinden spanya ile Eski Yugoslavyann 500-600er adet endemik bitkiye sahip olduu, Bulgaristann endemik bitki saysnn 53 olduu bilinmektedir.</p> <p>Trkiye haricinde Avrupann en ok endemik bitkisine sahip lkesi 820 trle Yunanistandr. talyann endemik bitki says 700, Japonyann 2.000, ABDnin 4.036, Fransann 140, ngilterenin 17, Polonyann 3, svirenin ise 1dir. Avrupa lkelerinin ounda endemik bitki says 20yi gemez. lkemizde en ok endemik bitki eidine sahip 3 ilimiz 840 bitkiyle Antalya, 726 bitkiyle Konya ve 560 bitkiyle Mersindir.</p> <p>endemik bitki asndan en zengin illerimiz srasyla</p> <p>Antalya (840), Konya (726), Mersin (560), Kayseri (543), Nide (507), Kahramanmara (501), Sivas (481), Erzincan (466), Mula (479) ve Isparta (446)dr. Ancak daha birok ilimizin bitki eitliliinin henz aratrlmadn da unutmayalm. Karadeniz blgesinde 295 takson ile Amasya, 254 takson ile Kastamonu dikkat ekmektedir. Dou Anadolu blgesinde Erzurum ve Erzincann yan sra Malatya 308, Van 372, Tunceli 217, Bitlis 194, Hakkari 148 endemik bitki ile sralanabilir. Endemik bitki eitlilii asndan en yoksul illerimiz Marmara ve Gneydou Anadolu illeridir. Marmara Blgesinde endemik bitki zenginlii asndan en zengin il ise 232 bitkiyle Bursadr.</p> <p>Trkiye Florasnn Baz Endemik Familyalar</p> <p>Leguminosae, Labiatae, Compositae, Cruciferae, Caryophyllaceae, Scrophulariaceae, Umbelliferae, Liliaceae, Boraginaceae, Euphorbiaceae, Ranunculaceae, Rosaceae, Crassulaceae, Malvaceae, Geraniaceae vs.dir. Endemik trlerce zengin genuslarn bazlar ise unlardr: Silene (Nakl), Gypsophila, Dianthus, Minuaria, Alyssum (kevke), Thlaspi, Isatis (ivitotu), Aethionema, Droba, Hesperis,</p> <p>Trkiye Florasnn Baz Endemikleri</p> <p>Astragalus (geven), Alcea, Euphorbia, Ferula, Ferulago, Acantholimon, Nepeta, Phlomis, Veronica, Convolvulus, Anthemis, Centaurea, Achillea, Iris, Allium, Rhamnus (cehri), Salvia (adaay), Sideritis (da ay), Verbascum (sr kuyruu) vs. Bu cinslerine ait birok tr bu endemikler arasnda yer almaktadr..</p> <p>Trkiye Florasnn Baz Endemikleri</p> <p>Verbascum cinsinin Trkiyede 233 tr mevcuttur ve bu trlerin 186s endemik olup, endemizm oran % 80dir. Yalnz Astragalus genusu 233 endemik tr iermektedir. 85 genuslu Cruciferae 194, 52 genuslu Caryophyllaceae 187 endemik tr iermektedir</p> <p>Endemike En nemli blgeler Toroslar ve Dou Anadoludur.</p> <p>Endemikler lkemizin hemen her yerinde bulunabilirler. Trkiyede endemizmi Davis (1971)in Endemizme ait zel bulgularla Anadoluda yayl ekilleri adl aratrmasndan grmeye alalm. Bu aratrmada, Bat Anadoluda relikt endemik olarak Liquidamber orientalis, Malope anatolica, Alpin kuaklardaki Linum aretoides, Chronanthus orientalis ve Eryngium thorifolium tespit edilmitir.</p> <p>Elmal yaylasndan balayarak Toroslarda tespit edilen endemikler ise unlardr:</p> <p>Phlomis seksiyonundan Dendrophlomis, Sideritis seksiyonunda Empedoclea ve Origanum genuslar olduka nemlidir. Bu blgede rastlanan dier paleoendemik trler, Dorystocheas hastata, Globularia davisiana, Ballota cristata, Asyneuma lycium, A. pulvinatum, Minuartia pestalosea, Verbascum davisiana, Echinops onopordon, Erodium pelargonifolium,Podocystisus caramanicus, Bieberstaini orphanidis, Scrophularia myrophylladr. Amanoslarda grlen endemikler ise Ajuga postii, Origanum amanum, Hellaborus vesicarius, Wulfenia orientalistir.</p> <p>lkemizdeki endemik genuslar</p> <p>Cyathobasis, Kalidiopsis (Chenopodiaceae), Tchihatcewia, Physocardamum (Cruciferae), Phryna, Thurya (Caryophyllaceae), Sartoria (Leguminosae), Crenosciadium, Olymposciadium, Microsciadium (Umbelliferae)dur. Bu 10 genus bir veya iki tr iermektedir. Bunlarn 4 diagonalde yayl gsterirler. Flora of Turkeyin 11 cildine gre lkemizde endemizm % 34,5 dolaylarnda bulunmutur. Genuslar iinde de Astragalus genusu % 55orannda endemik trleri iermektedir.</p> <p>Ege Blgemizde imdilik 131 endemik bitki trnn bulunduunu tespit edilmitir</p> <p>Bu listeye yaplan almalar ile her an yeni trler eklenmektedir. Blgemizde bulunan baz endemik trler unlardr: Ranunculus reuterianus, Paeonia turcica, Alyssum davisianum, Viola sandrasea, Arenaria sipylea, Minuartia saxifraga subsp. tmolea, Dianthus erinaceus var. erinaceus, Gypsophila tubulosa, Silene sipylea, Paronychia mughlaci, Rumex tmoleus, Beta trojana, Erodium somanum, Astragalus papasianus, A. angustiflorus subsp. anatolicus, A. ptilodes var. cariensis, A. cariensis, Trifonella smyrnea, Tulipa hayati, Allium tmoleum, Phlomis nympharum, Asperula daphneole, Ferulago humilis, Centaurea thirkei, C. zeybekii v.s.</p> <p>Baz relikt trler. </p> <p>B: Biebersteinia orphanidis (Geraniaceae), C1: Chronanthus orientalis (Leguminosae), D: Dorystoechas hastata (Labiatae), E: Epigaea gaultherioides (Ericaceae), G: Graellsia davisiana (Cruciferae), H: Helleborus vesicarius (Ranunculaceae), L: Liquidambar orientalis (Hamamelidaceae), Lin: Linum aretioides (Linaceae), P: Podocytisus caramanicus (Leguminosae), Pi: Picea orientalis (Pinaceae), W: Wulfenia orientalis (Scrophulariaceae), Asynema pulvinatum, Globularia davisiana, Echinops onopordon, Rhodothamnus sessilifolium (Ericaceae).</p> <p>Endemik genus ve endemik trlerin bazlarnn...</p>