Uprostoravanje ideologije

  • Published on
    25-Jun-2015

  • View
    185

  • Download
    10

Transcript

Olga Manojlovi-PintarUprostoravanje ideologije: spomenici Drugoga svetskog rata i kreiranje kolektivnih identitetaU procesu kreiranja identiteta jugoslovenske zajednice kljune elemente su bez sumnje predstavljali razliiti vidovi memorijalizacije Drugoga svetskog rata i glorifikacija martirstva vojnih stradalnika, a zatim i civilnih rtava. Ove tvrdnje u potpunosti potvruju istraivanja spomenika herojima i martirima rata te analize manifestacija odravanih u njihovim podnojima svojevrsnim mestima seanja kojima su konstruisani kolektivno pamenje te konstituisane dravne i nacionalne ideologije. Promoviui nove ideoloke simbole spomenici su trebali da snae kolektivno zajednitvo stvarajui sliku jedinstvenog, gotovo monolitnog drutva.1 Istovremeno su oni, meutim, reflektovali i sloenost drutvenih odnosa te dubioze multinacionalne zajednice ukazujui na razliite puteve kojima je oficijelna predstava rata problematizovana u zavisnosti od politikih i drutvenih promena u jugoslovenskom drutvu i dravi. Istraujui spomeniku arhitekturu, u saoptenju se analiziraju zvanini dravni spomenici i njihova funkcija u javnom prostoru, konkretnije praksa podizanja dravnih spomenika palima u Drugome svetskom ratu u periodu od zavretka rata do smr1Zoran ini je pritom, piui o problemima jugoslovenske drave u godinama politikih preispitivanja, posebno naglaavo znaaj simbola za funkcionisanje zajednice: Nacionalna dravnost se ne integrie prvenstveno putem institucija, nego zajednikim simbolima, u kojima je jedinstvo politike zajednice prisutno, a da ne mora biti posebno tematizovano (Jugoslavija kao nedovrena drava, Novi Sad, 1988, 7).288Uprostoravanje ideologijeti Josipa Broza Tita 1980. godine. Obeleja koja su podizale lokalne zajednice ovom prilikom nisu razmatrana, iako upravo njihova analiza najjasnije dekonstruie istorijske sterotipe i ukazuje na problem usklaivanja dravnog i nacionalnih identiteta u drugoj i/ili socijalistikoj Jugoslaviji. 1. Uvod Shvatanje ratova kao stvaralakih inova u kojima su nastajale dravne zajednice (pa tako i Kraljevina, a zatim i druga Jugoslavija) i, shodno tome, deifikacija stradalih/palih u njima predstavljali su, u pravilu, osnov legitimacije novih drutvenih elita i vladajuih reima.2 Analiza spomenike arhitekture XX veka jasno rasvetljava ove fenomene i ukazuje na koji nain su simbol vojnika u uniformi nacionalne armije, a zatim i civila palih u ratu eksploatisani u procesu drutvene integracije modernih drava. Simbol graanina-vojnika i njegova spremnost rtvovanja na oltaru domovine uzdignuti su na najvii nivo adoracije kao snaan element kohezije zajednice ve krajem XIX veka i postali su paradigma nacionalizovanih drutava, sublimacija seanja na rat, ali i jedna od najjasnijih refleksija sadanjosti koja je kreirala predstave o prolosti.3 Proizvodnja vojnikih spomenika tokom poslednja dva veka daleko je nadilazila sve ostale forme i spomenike predstave. Njihova hiperprodukcija posebno je oznaila decenije izmeu dva svetska rata u Evropi kako u zemljama pobednicama, tako i meu poraenima kada je, bez obzira na kontekst iUp. A. Smith, Chosen Peoples, New York, 2003. Up. posebno zanimljivu analizu italijanskog primera velianja potrebe rtvovanja za otadbinu: M. Baione, La Religione della Patria. Musei e instituti del culto risorgimentale (1884-1918), Treviso, 1994.32Olga Manojlovi-Pintar289politike realnosti, simbol palog vojnika najsnanije pokretao mase i afirmisao nove politike projekte.4 U zemljama pobednicama on je izraavao mo i trijumfalizam, dok je istovremeno u Nemakoj, Italiji, Maarskoj... iskorien kao poziv na nove mobilizacije zbog kako je prezentovano javnosti izdaje elita i nezasluenog poraza. Varijacije na temu velianja vojnih stradalnika nastavljene su i zavretkom Drugoga svetskog rata u Sjedinjenim Amerikim Dravama i Savezu Sovjetskih Socijalistikih Republika (SSSR), podizanjem itavog niza spomenika i nepreglednih vojnikih grobalja, koji ne samo da je trebalo da posvedoe o veliini pobede nego i, mnogo vie, o hladnoratovskoj sukobljenosti nekadanjih saveznika. Utilitarizacija vojnike smrti nametnula se kao esencijalni zahtev ideologizovane politike blokovskih suparnika i vid opravdanja njihovih nepomirljivih politikih koncepata. Meutim, 1945. je unela i znaajne izmene u naine memorijalizacije rata, koje su bile odreene milionskim civilnim rtvama, iskustvom genocida i koncentracionih logora. Od Zadkinovog Spomenika poruenom gradu u Roterdamu iz 1948. do sveano otvorenog spomenika ubijenim Jevrejima Evrope u Berlinu u maju 2005. godine, predstave rata kao tragedije i besmisla, a ne herojske borbe i trijumfalnih armija, davale su simboliki osnov novoj ideologiji ujedinjene Evrope. Heterogeno kulturno naslee i brojne istorijski esto suprotstavljene tradicije racionalno potiskivane ekonomskim principima potrebe ujedinjenog trita osnaene su u idejnoj sferi promocijom ideja slobodnog oveka-graanina i otvorenog drutva, a princip nepomirljivih drava obesmislen je isticanjem tragizma civila palih u Drugome svetskom ratu.4Up. G. Mosse, Fallen Soldiers. Reshaping the Memory of the World Wars, New York, 1990.290Uprostoravanje ideologijeIstraivanje naina uvanja uspomena na stradale na podruju Jugoslavije detektuje, po zavretku Drugoga svetskog rata, oba ova diskursa: naglaavanje vojnih stradalnika, a zatim i velianje civilnih rtava, oslikavajui na taj nain potpuno razliite osnove jaanja zajednitva u sklopu jugoslovenske drave i, shodno tome, potpuno suprotstavljene naine recepcije razliitih ideolokih osnova proklamovanog dravnog jedinstva. 2. Krasnoarmejci nam ulaze u kuu5 U Jugoslaviji je, neposredno po zavretku Drugoga svetskog rata, kao prvi simbol nove, zatim i socijalistike zajednice, proizale iz etvorogodinjeg sukoba koji je sadravao elemente graanskog rata, socijalne borbe i ideoloke revolucije, promovisana predstava vojnika. Meutim, to nije bila predstava pripadnika jugoslovenskog pokreta otpora nego vojnika Crvene armije. Obeleja palim vojnicima Crvene armije podizana su, naime, jo u toku trajanja borbi za osloboenje Jugoslavije, a prvi javni pomen o jednome ovakvom spomeniku potie iz beogradske Politike od 28. oktobra 1944. godine, kada je preneta vest o sahrani i podizanju spomenika crvenoarmejcima koji su poginuli u borbama za osloboenje Beograda. Sahrani na tada Pozorinom trgu (danas Trgu Republike) prisustvovali su komandanti sovjetskih i naih divizija i korpusa, meu njima i general-major Andrej Aleksandrovi danov, Mijalko Todorovi i Peko Dapevi te brojni Beograani koji su, gotovo ritualno, prvi bacili grumenje zemlje na grobove palih5Parafraza na temelju jednoga priloga Isidore Sekuli (Zapis iz rata, krasnoarmejci nam ulaze u kuu, u: Jugoslavija - SSSR, br. 4, bez m.izd., februar 1946. godine). Up., opirnije, O. Manojlovi-Pintar, . Spomenici sovjetskim vojnicima podizani u Srbiji 1944-1954. godine, Tokovi istorije, asopis Instituta za noviju istoriju Srbije, br. 1-2, Beograd, 2005, 134-145.Olga Manojlovi-Pintar291vojnika. Tako su, samo nekoliko desetina metara od prvoga spomenika koji je podignut u Beogradu daleke 1882. godine, spomenika knezu Mihailu Obrenoviu, nove vlasti postavile i prvo spomeniko obeleje u osloboenom gradu. Time je zapoeo i period stalnog popularisanja novih politikih veza, a kroz naglaavanje bratskih oseaja slovenske uzajamnosti.Jugoslovenski i sovjetski oficiri na sahrani vojnika Crvene armije na dananjem Trgu Republike u BeograduOvaj, kao i veina spomenika iste namene koji su podizani po selima istone Srbije i u okolini Beograda, rasvetljava poetke konstituisanja i uprostoravanja socijalistike ideologije u jugoslovensko drutvo. Oni su, skromnih dimenzija i gotovo nepostojee dekoracije, posedovali samo osnovne simbole: dominantu zvezdu petokraku (veoma esto sa srpom i ekiem), ali i uvek prisutan krst. Komemorativne sveanosti odravane prilikom njihova otkrivanja gotovo su po pravilu ukljuivale i osvetanja i opela koje su obavljali svetenici Srpske pravoslavne crkve. Za razliku od spomen-obeleja monumentalnih razmera podizanih u slavu Crvene armije u, npr., Beu, Berlinu ili Kenigsbergu, a ija je funkcija bila da iskau292Uprostoravanje ideologijetrijumfalizam nad nacizmom, spomenici podizani u Srbiji (jo jednom naglaavam: neuporedivo skromnijih razmera) imali su za cilj jaanje srdanih odnosa dvaju naroda, njihovih proletera i komunistikih partija.6 Pored sovjetskih spomenika odravane su sveane pionirske i sindikalne priredbe, radniki i omladinski skupovi. Oni su predstavljali centralna mesta prvih laikih procesija koje je organizovalo komunistiko rukovodstvo, prenosei ideje komunizma i socijalne revolucije. U promociji nove ideologije posebno znaajne su bile sahrane sovjetskih vojnika palih pod Budimpetom u kolektivne grobnice u Beogradu i Novom Sadu. Naglaavanje elje vojnika da budu sahranjeni u bratskim slovenskim gradovima trebalo je da oznai potvrdu tradicionalnih veza i time osnai nove politike realnosti. No, da li je zaista bila re o stvarnim eljama poginulih, kako je to zvanina propaganda predstavljala, ili pre svega o pokuaju vlasti da ih iskoristi u cilju sopstvene promocije? Izmoreni su sovjetski vojnici, posle etiri godine ratovanja, svakako formirali kolektivne predstave i stereotipe o gostoljubivim i neprijateljski raspoloenim sredinama, no iz dananje perspektive sumnje u humanost vojnike prakse te brige za obinog vojnika i njegove elje u trenucima najveih borbi, ove inicijative dovodi pod znak pitanja.7 Na teritoriji Jugoslavije, od skromnih, gotovo grobljanskih obeleja, u potpunosti se razlikovao samo spomenik Antu-U tom su sklopu, prema pisanju Politike od 20. juna 1945. godine, Ukazom Predsednitva Vrhovnog sovjeta SSSR-a, a na predlog Narodnog komesarijata odbrane SSSR-a ustanovljene i medalje Za osloboenje Beograda, Varave i Praga, kao i medalje Za zauzee Budimpete, Kenigsberga, Bea i Berlina. 7 Inae tela su poginulih vojnika Crvene armije 1954. grupisana na Groblju oslobodilaca Beograda, koje je 20. oktobra sveano otvorio J. B. Tito u povodu proslave desetogodinjice osloboenja grada. Na groblju su sahranjena tela palih sovjetskih i jugoslovenskih vojnika koji su poginuli u borbama za osloboenje Beograda.6Olga Manojlovi-Pintar293na Augustinia kojim je novo komunistiko rukovodstvo izrazilo hommage Crvenoj armiji. Podignut na teritoriji Hrvatske, na samoj obali Dunava kod Batine, ovaj je spomenik simptomatian iz nekoliko razloga: najpre, on osvetljava jasnu nameru novih vlasti da etablira pandan spomeniku Zahvalnosti Francuskoj (koji je 1934. podignut u Beogradu) i na taj nain bezpogovorno oznai novog velikog saveznika nove jedinstvene Jugoslavije i precizira jugoslovensku poziciju u meunarodnom okruenju. Istovremeno, ovim spomenikom trebalo je promovisati novi simbol jedinstva zajednice, a to je svakako pobednika antifaistika koalicija, koja je formirala novu zajednicu socijalistikih drutava. Spomenik je, kao to je u jednome tekstu Oto Bihalji Merin eksplicitno zakljuio, postao znak zahvalnosti sovjetskoj armiji te izraz nerazruivog bratstva i jedinstva naih naroda. Stoga ga Augustinievo ostvarenje, posmatrajui ga kao kontrapunkt njujorkom Kipu Slobode, i video kao...veiti spomenik snage i pobede one armije i onog drutvenog ureenja koje je uvar slobode i mira meu narodima.8Koliko kontekstualizacija i nain itanja daju legitimitet simbolima, svedoi reito i ovaj primer. Naime, centralnu figuru spomenika postavljenog u Batinskoj skeli Augustini je uradio itavih osam godina ranije 1939. godine kao detalj za spomenik Aleksandra Karaorevia koji je ponudio na konkursu raspisanom te godine za podizanje spomenika kralja Aleksandra u Niu. Realistini izraz snane enske figure trebalo je da posvedoi o snazi i jedinstvu zajednice, kako one predratne, tako na isti nain i njoj ideoloki potpuno suprotstavljene posleratne socijalistike zajednice.8Prema: Jugoslavija - SSSR, br. 26, bez m.izd., decembar 1947. godine.294Uprostoravanje ideologijeAugustiniev predlog (maketa) za spomenik kralja Aleksandra Karaorevia u NiuOlga Manojlovi-Pintar295Detalj sa spomenika u Batinskoj skeli296Uprostoravanje ideologijeIpak, uprostoravanje nove ideologije teklo je simultano sa unitavanjem simbola koji su funkcionisali u prolosti. Istina veina spomenika uklonjena je iz javnog prostora jo u toku Drugoga svetskog rata (uglavnom spomenici vladarima dinastije Kraorevi), ali su u vremenu afirmacije bratstva i jedinstva naroda socijalistike zajednice nestajali i neki simboli ranijih epoha. Zbliavanje sa novim politikim saveznicima i ideolokim istomiljenicima uslovilo je nestanak mnogih spomenika koji su svedoili o istorijskim epizodama koje je nova zajednica socijalistikih naroda pokuavala da zaboravi ili rekontekstualizuje. Pri tome svakako paradigmatino deluju primeri spomenika Bana Jelaia u Zagrebu (koji je sa glavnog gradskog trga uklonjen neposredno pred proslavu stogodinjice revolucije 1848. u Maarskoj), ali i u Knjaevcu, gde je uklonjen spomenik palima u srpsko-bugarskom ratu.9 Formalnim uklanjanjem ostatka vremena u kojima su potencirana istorijska neprijateljstva izmeu jugoslovenskih naroda i onih u susedstvu (Maara i Bugara) u javnosti je promovisana ideja o sukobljenosti interesa nacionalnih buroazija i snano potiskivana slika animoziteta itavih naroda. 3. Pali borci Kada je 1948 dolo do razlaza izmeu jugoslovenskog i sovjetskog rukovodstva na nivou simbola nije ispoljen drastian rez sa proklamovanim vrednostima sovjetskog drutva. Sterotipi koje je promovisao socrealizam i koji su afirmisali idejeO prvome spomeniku up., npr., D. Rihtman-Augutin, The Monument in the Main City Square: Constructing and Erasing Memory in Contemporary Croatia, u: M. Todorova (ed.), Balkan Identities, Nation and Memory, London, 2004, 180-197. O drugome, pak, koji je, kao i prvi, vraen je na svoje mesto i danas se na njemu nalazi, up. U. Rajevi, Zatirano i zatrto. Oskrnavljeni i uniteni srpski spomenici na tlu prethodne Jugoslavije, knj. I, Novi Sad, 2001.9Olga Manojlovi-Pintar297socijalistike revolucije i trijumf diktature proletarijata nastavili su da egzistiraju u gotovo neizmenjenoj simbolici spomenike arhitekture, ali sa potpuno suprotnim sadrajem. U tom smislu, kao kontrapunkt predstavi vojnika Crvene armije postavljen je simbol jugoslovenskog partizana, kojim je snano promovisana ideja autohtonosti partizanske borbe i njene ukorenjenosti u narodu. ensku alegoriju s Augustinievog spomenika potisnuo je Stojanoviev spomenik na Irikom vencu, a autonomnost jugoslovenskog antifaistikog pokreta u toku rata postala je temelj specifinog meunarodnog poloaja Jugoslavije u narednim decenijama i jedan od kljunih elemenata kolektivnog identiteta. Posebno je, u tom sklopu, simptomatina jedna izjava skulptora Vanje Radaua, data mnogo godina kasnije 1974. godine:Ja potujem zapadnu kulturu, ali sam zaljubljen u svoju zemlju i alergian sam na to to se zove Zapad. Roden me oduevi uvek i svaki detalj katedrale u artru ili Remsu, ali ja nemam kompleks pred tim: na mene su ipak vie uticali ovo tlo na kome ivim, taj rat koji smo vodili. Tifusari koji su tu, u meni i danas.10Tela partizanskih boraca u trenucima ranjavanja i umiranja, koja su karakterisala spomenika obeleja toga perioda, trebalo je da posvedoe o partizanskom martirstvu koje je postalo zalog procvata nove socijalistike zajednice. Izmuene predstave boraca imale su, s jedne strane, simboliku Hristovog skidanja sa krsta, dok su, sa druge, snane figure obnovitelja jugoslovenske zajednice svedoile o konanoj pobedi. Intencija naglaavanja narodnog slobodarskog duha tako je povezala sadanje generacije s onim iz prolosti, gradei kontinuitet borbe za drutvenu ravnopravnost, nacionalno i klasno osloboenje, i kreirajui novu istorijsku svest zajednice.10Anketa Politike: Ko je na vas presudno uticao i zato? V. Radu, Vera u ivot, Politika, Beograd, 24. mart 1974. godine.298Uprostoravanje ideologijeAugustiniev spomenik podignut Matiji Gubcu i seljakoj buni u Gornjoj Stubici, predstavljao je u tom smislu vrhunac, kao mesto seanja koje je trebalo da izgradi predstave vekovnih revolucionarnih tradicija naroda i njegovih voa spremnih na rtvovanje zarad opteg dobra.Centralna kompozicija spomenika na Irikom vencuSintagma pali borac sadravala je jasan spektar asocijacija koje su gradile pre svega jedinstvo lokalnih zajednica, spajajui pale u ratu sa njihovim potomcima. Borake su tradicije naroito naglaavane u kolama, koje su imenima te organizacijom praznika i sveanosti primarno bile orijentisane uvanju uspomena na poginule u Drugome svetskom ratu. Monolitna organizacija ratnih veterana Savez udruenja boraca narodnooslobodilakog rata stajala je u pozadini veine ovih akcija i ideoloki nadzirala njihovo sprovoenje.Olga Manojlovi-Pintar299Znaajne promene dravne simbolike usledile su tek u godinama konsolidacije politike vlasti, ime su potvrene institucionalne reforme do kojih je dolo posle perioda obnove ratom poruene zemlje. Specifinosti jugoslovenskog treega puta, izgraenog u uslovima blokovske podeljenosti na meunarodnom planu kroz pokret nesvrstanih, ali i na unutranjem planu kroz invenciju socijalistikog samoupravljanja (kao kontrapunkta dravnoj socijalistikoj privredi zemalja Istoka, ali i slobodnom tritu Zapada), nali su odjeka u umetnosti, pa samim tim i u spomenikoj arhitekturi, koja je definisana pojmom socijalistikog estetizma. Novi izrazi i autentina promocija nove dravne ideologije jasno su oslikavali pokuaje kristalizacije jugoslovenskog identiteta kroz etabliranje ideologije socijalistikog patriotizma. Meutim, drutvena heterogenost i raznorodno istorijsko naslee uslovljavali su razliite vidove prezentacije prolosti, koji su istovremeno reflektovali nepomirljive vizije budunosti jugoslovenske zajednice. Osnove novog jugoslovenskog socijalistikog identiteta traene su, s jedne strane, u postavkama koje su osnove nove drutvene svesti nalazile u invenciji istorijskih kontinuiteta te postavljanju jugoslovenskih kulturnih i istorijskih tradicija u kontrapunkt kako Istoku, tako i Zapadu.11 Sa druge strane, sve snanije naglaavana institucija Jugoslovenske narodne armije (JNA) i njenih ratnih tradicija, kao kljunog nosioca jedinstva, dravu je identifikovala pre svega sa njenim ideolokim opredeljenjem i armijom kao njenim glavnim uvarem. Kao to je11Korene je ovog vienja mogue je nai u delovima govora Miroslava Krlee na 2. kongresu knjievnika Jugoslavije (Rije u diskusiji na Drugome kongresu knjievnika Jugoslavije, Republika, br. 1, Zagreb, 1950, 3-13): Osnovna formula nae civilizacije danas i ovdje bila je: da su mnogobrojne civilizacije oko nas na Mediteranu i Balkanu nestale u mraku historije, a naa da je meu zapadnoevropskima i balkanskim jedina, koja nije polatinjena i graecizirana isto tako kao to je jedina, koja je danas socijalistika, na temelju svoje vlastite revolucionarne borbe.300Uprostoravanje ideologijeBogdan Bogdanovi (Glib i krv, Beograd, 2001. godine) formulisao mnogo godina kasnije:Mi smo se relativno lako oslobodili soc-realizma, ali ostala je neka vrsta kriptosocrealizma, prikrivenog socrealizma.4. Parkovi seanja Promocija ideje autohtonosti jugoslovenskih kulturnih tradicija nala je materijalizaciju u itavom nizu spomen-parkova, koji su tokom 60-ih i 70-ih godina XX veka ureeni kao mesta seanja na stradanja civilnih rtava u Drugome svetskom ratu.12 U njima je, nainom ukljuivanja lokalnih sredina u jugoslovensko drutvo, ideja jugoslovenskog zajednitva dobila kontinuitet, a uz izbegavanje problematizovanja neprijatnih pitanja graanskog rata, etnikog ienja i holokausta. U tim delima, naglaavanjem mesta stratita i logora, memorijalizovana je civilna rtva. Brojnost rtava i njihov znaaj uveavani su od poetka 60-ih godina, postajui paradigme novog drutva. Spomen parkovi u Kragujevcu, Jasenovcu, Niu, Kruevcu, Mostaru..., koji su objedinjavali masovne grobnice, vajarske kompozicije i muzeje stradanja, potiskivali su vulgarizovanu ideoloku notu socrealizma, izbegavajui da otvore pitanja nacionalnog imenovanja zloinaca i rtava. Oni su kreirali predstavu istorijskog procesa kao neprekinutog lanca patnje i stradanja te jaali lokalne tradicije uklapajui ih u nove ideoloke sklopove.Aleksandar Ignjatovi (Jugoslovenski identitet u arhitekturi izmeu 1904-1941. godine, neobjavljena doktorska disertacija, Beograd, Arhitektonski fakultet, 2005. godine) je, piui o ispoljavanju razliitih poimanja jugoslovenske ideologije u arhitekturi, definisao tri paradigme kroz koje je konstituisan identitet jugoslovenske zajednice: primordijalistiku, sinkretistiku i univerzalistiku. Traganje za civilizacijskim jedinstvom junoslovenskih naroda ispoljeno je, u kontekstu ovih blistavih zakljuaka, u spomenicima palim civilima u Drugome svetskom ratu kroz brojne spomenparkove, koji se mogu sagledati kao realizacija primordijalistike paradigme.12Olga Manojlovi-Pintar301Nasuprot njima, memorijali su podizani na mestima velikih bitaka partizanske vojske npr. na Tjentitu i Kadinjai koji su, poput savremenih palimpsesta, vremenom dograivani (svedoei i na taj nain o konstantnom jaanju JNA u dravi i drutvu) te su, pre svega, promovisali instituciju vojske kao kljunog nosioca dravnog i nacionalnog jedinstva te uesnika u stvaranju drave. U zemlji u kojoj je armija imala izdvojene sisteme sudstva, zdravstvenog i socijalnog osiguranja, stambene fondove i subvencionirane proizvode svakodnevne potronje, potreba njenog jasnog simbolinog isticanja predstavljala je dravni imperativ. I jedni i drugi su, pak, imali za cilj uspostavljanje snane komunikacije sa pojedincem i, na taj nain, naglaavati njihovu stalnu prisutnosti u procesu kreiranja drutvenog identiteta. Bez obzira da li su podizani na mestima velikih stratita ili velikih bitaka, spomen-parkovi su trebali da postanu mesta okupljanja graana, s jasno odreenim programom proslava i utvrenim redosledom uea predstavnika svih drutvenopolitikih organizacija. Na taj nain konstruisan je kontinuitet jugoslovenstva te borbe za socijalnu pravdu i ravnopravnost. Istorija je trebalo da dobije novi smisao.13 Kao to su muzejiU tom je pogledu posebno interesantno pomenuti organizaciju ceremonija koje su, npr., redovno organizovane u Kruevakom spomen parku Slobodite. Prema zamisli arhitekte i organizatora u njemu su odravane godinje Sveanosti Slobode, a Savet Slobodita je ureivao program, koji je izvoen na sveanoj pozornici. Na poetku sveanosti redovno je itana Povelja u ime ivih Dobrice osia, a zatim su paljene i baklje. Ritualni i simbolini deo poinjao je na Beloviu, mestu formiranja Rasinskog partizanskog odreda, gde su paljene prometejske i partizanske vatre. U hodoae Slobode kretao je gotovo itav grad s okolinom. Ovaj spomen-park je predstavljao i idealno mesto za polaganje vojnikih zakletvi kruevakog garnizona, emu je takoe trebalo da prisustvuju graani. A sa tog mesta polazili su i marevi Tragom rasinskih partizana u organizaciji Saveza izviaa (up. Slobodite u Kruevcu, u: Zatita, ureivanje i podizanje spomenika narodnooslobodilakog rata..., Beograd, 1970, 102-106.13302Uprostoravanje ideologijerisorimenta u Italiji sredinom i krajem XIX veka predstavljali svetilita nove religije patriotizma,14 tako su i ovi parkovi promovisali ideale socijalistikog drutva. U tom smislu paradigmatino deluje stvaralatvo Bogdana Bogdanovia, koji je u periodu od 1950. do 1980. projektovao vie od 20 memorijala na teritoriji itave Jugoslavije. On je, kroz jezik lokalne sredine i predhrianske motive, pokuao da konstruie istorijske kontinuitete, sjedinjujui tragizam rtava Drugoga svetskog rata sa univerzalnim, arhetipskim predstavama. Njegovo su stvaralatvo karakterisali citatnost i odavanje hommagea odreenim istorijskim epohama, kulturama i linostima od vremena kritsko-mikenske civilizacije, preko kineske kulture, do stvaralatva Joe Plenika. Shvaen meu protivnicima kao eklektiar i najizrazitiji predstavnik socijalistikog estetizma u spomenikoj arhitekturi, stvaralac koji je dekorisao, bez elje da preispituje i otvara dubiozne teme, B. Bogdanovi je od strane potovalaca oznaen kao jedan od retkih umetnika koji je, istiui istorijske arhetipove, tragao za univerzalnim znaenjima simbola koje je etablirao, ali i istorijskih fenomena koje je obeleavao. Diskusija o njegovom stvaralatvu pokrenuta je tezama onih koji su u njegovoj spomenikoj arhitekturi videli samo estetska ostvarenja u slubi totalitarnog komunistikog reima ili, tome nasuprot, ocenama drugih koji su ta ostvarenja videli kao realizaciju harmonije i veto ukomponovane tradicije istorijski suprotstavljenih projekata kao pokuaj uklapanja lokalnog u univerzalno. Ono to, meutim, privlai panju istoriara je nain na koji su ovi spomenici korieni u procesu redefinisanja jugoslovenske zajednice od vremena sedme decenije XX veka. Naime, funkcionalizujui prolost, brojni su spomen-parkovi14Up. M. Baione, n. delo.Olga Manojlovi-Pintar303veliali dostignua sadanjosti.15 Priznajui i sm u kasnijim je godinama B. Bogdanovi, prema ovde ve spomenutoj knjizi, izjavljivao da je...simbolizacija nad istorijskom faktografijom sama po sebi legitiman [a mi bismo dodali i neizbean] proces, iako se vrlo esto moe izvitoperiti.B. Bogdanovi je istorijskim injenicama davao smisao sadanjosti u kojoj je stvarao. Stapanje brojnih, heterogenih lokalnih tradicija u jedinstveni jugoslovenski kulturni identitet bio je nain na koji su i njegovi spomenici korieni u javnom politikom ivotu, transformiui drutvo i njegove pojedince te pokuavajui da podstaknu paralelno postojanje brojnih identiteta jugoslovenskih graana.16 Spomenik u Jasenovcu, Slobodite u Kruevcu ili Partizansko groblje u Mostaru imali su za cilj da kreiraju specifian odnos prema Drugome svetskom ratu kao dogaaju konanog sjedinjavanja jugoslovenskih naroda, nalazei kontinuitet ljudske patnje u istorijskom vremenu. O tome, meu ostalima, svedoi u, prema ve navednoj knjizi, i B. Bogdanovi:Moji spomenici nikada nemaju ovog akcionog, agitatorskog, pobednikog i trijumfalistikog, to se kod nas uveliko prokradalo kroz memorijalnu umetnost, ak i kad ona nije bila realistika.Jedno od Bogdanovievih poslednjih realizovanih ostvarenja je spomen-park podignut u Knjaevcu, koji je predstavljao interesantan primer objedinjavanja prolosti kroz prikaz istorijskih epizoda Knjaevca od 1804. do zavretka Drugoga svetskog rata. Graani su Knjaevca pri tome bili ukljueni u proces izgradnje spomen-parka, aktivno mu sugeriui sopstvene ideje i vizije (up. N. Mici, Spomenik u Knjaevcu, palim borcima od 1804. do 1945. godine, Knjaevac, 1974. godine). 16 B. Bogdanovi je, zbog svega navedenog, kasnije i izjavljivao kako je bolje, poto se Jugoslavija pokazala sloenom i komplikovanom, da njegovo stvaralatvo krene u neka predbalkanska, opteljudska vremena.15304Uprostoravanje ideologijeBogdanovievi su spomenici, u vremenu postavljanja, predstavljali mizanscen za itav niz ceremonija i performansa, koji su davali okvire politikom ivotu Jugoslavije za vreme J. B. Tita. Brozovi su govori, koji su predstavljali kulminaciju gotovo svake priredbe odravane u spomen-parkovima (koji su predstavljali kulise u scenskom postavljanju istorije), u tom sklopu, a tokom 70-ih godina, postali jedna od najznaajnijih produkcija Jugoslovenske radio televizije, koja ih je redovno prikazivala u itavoj zemlji u direktnim televizijskim i radio prenosima. Za brojne uesnike i posmatrae, oni su predstavljali eljenu i jedinu sliku prolosti. Bez glavnog aktera, meutim, kulise su postepeno poele da se rue. Posle Titove smrti, u periodu borbe za njegovo naslee, spomen-parkovi su zarastali u korov ili su postajali izvor brojnih debata i politikih sukobljavanja, kao to je to, npr., bio sluaj sa Jasenovakim cvetom ili sa muzejom u umaricama, koji je, prema nekim predlozima, 90-ih trebalo da preraste u muzej genocida. Sa promenom politikog diskursa oni su dobijali nova znaenja. Kako je jednom prilikom, prema navodu iz ve spomenute knjige, rekao i B. Bogdanovi:Sigurno je da ti spomenici nee generacijama budunosti govoriti isto to i nama govore, ali vano je da ne zaute.5. Rezime Spomenici i spomen-parkovi organizovani kao mesta seanja na ratne tragedije, ali i herojstvo i martirstvo uesnika u ratu, nisu zamiljeni kao skup pojedinanih seanja niti priseanja na prolost. Njihova funkcija je bila upravo u rekonstrukciji seanja i njihovom klapanju u sadanjost. Seanja predstavljaju uvek akte rekonstrukcije te su, stoga, i neodvojiva od drutvenog konteksta u kome se obnavljaju. Seamo se u zavisnosti od konteksta u kome se nalazimo.Olga Manojlovi-Pintar305SaetakU procesu kreiranja identiteta jugoslovenske zajednice kljune elemente su bez sumnje predstavljali razliiti vidovi memorijalizacije Drugoga svetskog rata i glorifikacija martirstva vojnih stradalnika, a zatim i civilnih rtava. Ove tvrdnje u potpunosti potvruju istraivanja njihovih spomenika te manifestacija odravanih u njihovim podnojima svojevrsnim mestima seanja kojima su konstruisani kolektivno pamenje te konstituisane dravne i nacionalne ideologije. U radu se analizira praksa podizanja dravnih spomenika stradalima u Drugom svetskom ratu u periodu od zavretka rata do smrti Josipa Broza Tita 1980. godine, i to, naroito, kroz analizu spomenika vojnicima, pripadnicima Crvene armije i partizanima, i civilima, odnosno parkova seanja i memorijala.ZusammenfassungIm Prozess der Gestaltung der Identitt der jugoslawischen Gemeinschaft stellten zweifellos verschiedene Aspekte der Memorialisierung des Zweiten Weltkriegs und die Glorifizierung des Mrtyrertums der gefallenen Soldaten, und darauf der zivilen Opfer das Schlsselelement dar. Diese Behauptungen besttigen vollkommen die Ausforschungen ihrer Denkmler sowie die Veranstaltungen, die zu deren Fue einer Art Gedenksttten, durch welche das Kollektivgedchtnis und die Staats- und Nationalideologien auskonstruiert wurden, abgehalten wurden. In diesem Beitrag wird die Praxis des Errichtens von Denkmlern fr Gefallene im Zweiten Weltkrieg in der Zeit vom Ende des Krieges bis zum Tod Josip Broz Titos im Jahre 1980, insbesondere aber anhand von Analysen von Denkmlern bzw. Gedenkparks und Memorials fr Soldaten, fr Angehrige der Roten Armee und fr Partisanen, sowie fr zivile Personen, analysiert.SummaryThe crucial elements in the process of creating the identity of the Yugoslav community were doubtlessly different aspects of the memorialization of the Second World War and the glorification of martyrdom of military, and then also of civil casualties. These claims are supported by the research of such memorials, and of commemorations, which take place at such memorials306Uprostoravanje ideologije which are a kind of a place where memories are preserved, and which contribute to the collective memory and the constitution of state and national ideology. This paper explains the practice of setting up monuments in memory of the casualties of the Second World War in the period from the end of the war until the death of Josip Broz Tito in 1980, and it analyses monuments, memorial parks and other memorials dedicated to military casualties, members of the Red Army and the partisans, as well as those dedicated to civilian casualties.