USÛLÎ'NİN DİLİNDE AHENGİ SAĞLAYAN UNSURLAR ÜZERİNE

  • Published on
    16-Jan-2017

  • View
    223

  • Download
    7

Embed Size (px)

Transcript

  • DOI: 10.7816/idil-02-06-08

    www.idildergisi.com 122

    USLNN DLNDE AHENG SALAYAN

    UNSURLAR ZERNE BR DENEME

    Dr. Meltem GL1

    ZET

    Usl XVI. yzyl divan airlerin en tannmlarndan biridir. Her divan

    airinin olduu gibi Uslnin de kendine has bir dili bulunmaktadr. Usl dilini

    ahenk unsurlaryla yourarak etkili bir ekilde duygularn, hayallerini, fikirlerini dile

    getirmitir.

    Bu almada Uslnin drt kaside, yz krk yedi gazel ve dier nazm

    ekillerini ieren divan esas alnmtr. Divandaki ahenk unsurlar incelenerek

    Uslnin kendine has dilinin oluumundaki etkileri ortaya konulmaya allmtr.

    Vezin, sz tekrarlar, ikilemeler, cinas, itikak, kalb, ses tekrarlar, parelelizm, armoni,

    kafiye ve redif divan iirinde ahengi salayan unsurlardr. Divan airleri iirdeki kendi

    becerilerini ortaya koymak iin bu ahenk unsurlarn ska kullanrlar.

    Bu almayla Uslnin tek bilinen eseri olan Divn hakknda genel bilgi

    verilmitir. Bu divnda kaside, terci-i bend, muhammes, mseddes, murabb tahms

    gibi musammatlar gazeller ve ktalarn bulunduu belirtilip divan vezin, sz

    tekrarlar, ikilemeler, cinas, itikak, kalb, ses tekrarlar, parelelizm, armoni, kafiye ve

    redif ynnden incelenmitir. Bu inceleme hem Uslnin dilindeki ahengin nasl

    olutuunu ortaya koyma bakmndan hem de bir divnda aheng unsurlarnn nasl

    ilenecei konusunda yol gsterici olmas ynyle dikkate deerdir.

    Anahtar Kelimeler: Usl Divn, Ahenk Unsurlar, Uslnin Dilini

    Oluturan Ahenk Unsurlar.

    1 Yznc Yl niversitesi, Edebiyat Fakltesi, Trk Dili ve Edebiyat Blm, Van,

    gulmltm@hotmail.com

  • GL Meltem, Uslnin Dilinde Ahengi Salayan Unsurlar zerine Bir Deneme

    123 www.idildergisi.com

    AN ESSAY ON THE FACTORS THAT MAKE

    HARMONY IN USL'S LANGUAGE

    ABSTRACT

    Usl is one of the best known ottoman poets in sixteenth century. As each

    ottoman poet Uslnin has its own unique language. Usl expressed his feelings,

    dreams, ideas efficiently by kneading his language with the elements of harmony.

    In this study, Usl's four eulogiums, collected poems that contains one

    hundred and forty seven odes, and other verse forms are based on. Usls own

    language formation tried to put forward by examining the effects of the elements of

    harmony in collected poems. Meters, the repetitions, pun, derived from, conjunction,

    sound repetitions, parelelizm, harmony, rhyme are the elements which provide rhythm

    of ottoman poetry. Ottoman poets often use these harmony elements to demonstrate

    their skills in poetry.

    This study gives general information about, Usl's unique known work, his

    collected poems. In this study the kinds of literature features used in the work stated

    like (terci-i bend, muhammes, mseddes, murabb tahms, and musammatlar) and

    meter, the repetitions, pun, derived from, conjunction, sound repetitions, parelelizm,

    harmony, rhyme are investigated.

    This study is noteworthy because it puts forward how Usl's language

    harmony formed and it shows how to handle the elements of harmony in collected

    poems..

    Keywords: Usl collected poems, elements of harmony, the factors that

    create harmony in Usls language.

  • DL, 2013, Cilt 2, Say 6 / Volume 2, Number 6

    www.idildergisi.com 124

    GR

    Uslnin hayat hakknda uara tezkirelerinde ve kaynaklarda ok geni bilgi

    bulunmamaktadr. Knalzde Hasan elebi tezkiresinde Vardar Yeniceli

    olduundan bahsetmitir. (Knal-zde Hasan elebi, 1989: 165)

    Uslnin yaad Vardar Yenicesinde XVI. yzylda Molla lh ile

    balayan ok gl bir tasavuf cereyan sz konusudur (sen, 1990: 19). Usl

    Anadoludaki bu tasavvuf ortam iinde belli bir sre sonra tahsilini tamamlayp

    tamamen tasavvufa ynelir. Kendisinin de takip etmi olduu Molla lh o dnem

    Anadoluda tasavvuf cereyannn balamasn salayan kiidir. Vahdet-i vcd

    dncenin geni kitlelere yaylmasn salamtr. Uslnin bu ortamdan

    etkilenerek tasavvuf dnceleri olgunlamtr. Daha sonra Msra giderek eyh

    brahim-i Glenye intisab ettii belirtilmitir. eyh brahimin lm zerine

    memleketi olan Vardar Yenicesine geri dnd ve H. 945 tarihinde vefat ettii

    sylenir.

    Uslnin bilinen tek eseri Divndr. Fakat bu kitap iinde klasik divan

    tertibinin dnda kalan baka edebi trlerde bulunmaktadr. Mevcut nshalalarn bir

    ksmnda yer alan hadis tercmeleri, bunlarn rneklerinden biridir. Osmanl

    airlerinin klliyat ve divanlarnda bazen krk hadis ihtiva edenlerine de tesadf

    edilmektedir. Uslnin Divn drt kaside, yz krk yedi gazel ve dier nazm

    ekillerini iermektedir. Usl divannda da yer alan hadis tercmeleri byle bir

    gelenein sonucudur. Fakat ondaki hadislerin says krk deil seksendir. (sen,

    1990: 19).

    Divnnn banda 109 beyitlik bir blm mira olayn anlatr. Bunun

    dnda Yeniceyi anlatan bir ehr-engiz bulunmaktadr. Mesnevi tarznda

    yazlmtr. Bunlardan sonra divan gelmektedir. Farsa bir iirin dnda dier btn

    iirleri Trkedir. air divn iinde klasik bir biimde yazlm rnekler yannda

    hece vezniyle yazlm iirlere de yer verir. Bu divn mretteb bir divndr. Bata

    kasideler sonra terci-i bend, muhammes, mseddes, murabb tahms gibi

    musammatlar daha sonra gazeller ve ktalar gelir (sen, 1990: 20).

    Btn bu iir ekilleri Uslyi yanstan unsurlarla rldr. Uslyi dier

    airlerden farkl klan onun dilini oluturan ahenk unsurlarnn kullanl biimidir.

    Ahenk kelimesi kullanld edebiyata gre anlam kazanmaktadr.

    Divan edebiyatnda ahenk kelimesi, daha ok musiki terimi olarak

    kullanlmasnn yan sra szlk anlamyla da kullanm gemektedir. Ahengle ilgili

    olarak Tahrirl-Mevlev Edebiyat Lugatinde manzum, mensur bir szn kulaa

  • GL Meltem, Uslnin Dilinde Ahengi Salayan Unsurlar zerine Bir Deneme

    125 www.idildergisi.com

    gzel ve przsz gelmesi, adeta hafif tertip bir musik tesiri yapmasdr. eklinde

    bir aklama yapar. (Thirl-Mevlev, 1973: 17)

    Estetik ller iinde bir btn tekil eden paralarn veya unsurlarn

    birbiriyle uyumas ahengi oluturur. Bu terim eitli ilim ve sanat dallarnda

    kullanlr. Edebiyat terminolojisinde ahenk, slubu oluturan paralardan biri olarak

    grlr. iir ve dzyazda kelime ve cmleler arasnda musikiyi andran bir

    uyumdur. Talim-i Edebiyatla beraber Trk Edebiyat yenileme devrine girmitir.

    Bu dneminle beraber edebiyat kitaplarnda armoni karlnda, sluba ait bir

    zellik olarak kullanlan aheng-i selset terimi yer alr. Recaizade Mahmut Ekrem

    armoni kavramyla metin iindeki kelimelerin kulaa ho gelecek ekilde

    dzenlenmesini kasteder ve aheng-i selseti ikiye ayrr.

    1. Urnumi ahenk: Kelime ve ibarelerin ses bakmndan uyumundan doan

    ahenk.

    2. Taklidi ahenk: Sz ile iaret ettii anlam arasndaki uyumun yaratt

    ahenk.

    Recaizade Ekrem, ahengi selset kavramyla birlikte tanmlamaya alr. Bu

    kavramn vezin, kafiye ve redif gibi ritmi salayan unsurlarla ilikisinden sz

    etmeden, dorudan sz ve ses tekrarlarnn youn bir ekilde kullanmndan oluan

    musikiyle alakas zerinde durmaktadr. iir ve musiki arasndaki iliki birok

    zaman edebiyat incelemelerinde gndeme gelmitir. Sesin fonksiyonun iir

    zerindeki etkisine ilikin farkl dnceler belirmitir (Macit, 2005: 8)

    Divan edebiyatnda iir, musiki i ie gemitir. yle ki divan iirinde baz

    trler bestelenmek zere yazlmlardr. Murabbalar, gazellerin bir ksm bu gruba

    girmektedir.

    iirde doal syleyi de ahengi oluturan bir etkendir. Ayrca atasz ve

    deyimlerin de divan iirinde yaygn olarak kullanld hatta bunlara irsal-i mesel

    denildii bilinmektedir. Bunlarn dnda kalan sz tekrarlar, ikilemeler, cinas,

    itikak, kalb, ses tekrarlar, parelelizm, armoni, kafiye ve redif ahengi oluturan

    etkenlerdir.

    Bir metnin dil yaps ve fonksiyonu slup incelemelerinin alanna girer.

    Divan airleri iirlerinde duygu ve dncelerini en etkili bir biimde ifade ederek

    musikyi ve ahengi salamaya almlardr. Bu almayla Uslnin Divnna

    baklarak onun iir sanatndaki baars ortaya koymaya allacaktr.

  • DL, 2013, Cilt 2, Say 6 / Volume 2, Number 6

    www.idildergisi.com 126

    VEZN

    Usl yazd iirlerde byk oranda aruz veznini kullanmtr. Dokuz

    iirinde hece veznine yer vermitir. Aruzla yazlan iirlerde toplam on iki kalp

    kullanm bunlarn %54 remel bahrinin Filtn filtn filtn filn

    kalplaryla yazlmlardr.

    Uslnin yaad dnem aruz lsnn ok yaygn kullanld bir dnem

    olmasna karn hece lsn de kullanmtr. Kulland vezinlerde daha ok imale

    hatalar grlmektedir (sen, 1990: 20)

    2. SZ TEKRARLARI

    Sz tekrarlar kelime ve kelime gruplarnn tekrarna dayal bir anlatm

    tekniidir. Divan edebiyatnda ska grlmektedir. Ahenk de sz ve sz gruplarnn

    belirli aralklarla tekrarndan domaktadr. Anlamla btnletii zaman poetik bir

    fonksiyon oluturur. stein etkili bir biimde ortaya konulmasn salar. Sadece iir

    deil, bir bakma mensur iir sayabileceimiz bahr- tavillerde, secili anlatm esas

    alan mensur metinlerde sz ve ses gruplarnn belirli aralklarla tekrar edilmesi

    metne doal bir akkanlk kazandrmaktadr.

    Szck ve szck beklerinin, btn bir dizenin tekrarlanmas, ses asndan

    bir armoni salamakta, bir uyum, bir ritim oluturmaktadr. Bunu mzik

    yaptlarndaki zaman zaman melodinin tekrarlanmasna benzetebiliriz.

    Divan iirinde ayn seslerden oluan tekrarlarn yan sra benzer seslerin

    tekrarlar da iirlerde ahenk unsuru olarak kullanlmaktadr. Cinas, itikak, kalb, aks,

    iade ve tars gibi sz sanatlar benzer seslerin tekrarndan doan bir ahenk oluturur (

    Macit, 2005: 13)

    Uslnin iirlerinde belirlenen zelliklerden biri de sz tekrarlarnn nemli

    bir yeri olduudur. Dikkat edildiinde iirlerinde redifli syleyii tercih etmesi de

    bunun bir gstergesidir. Uslnin bu sz tekrarlaryla hem anlam pekitirdii hem

    de musikiyi salad grlmektedir. iirlerinde daha ok msra ii sz tekrarlarna

    bavurmutur. Byk oranda tasavvuf terimlerini zellikle derd kelimesini

    tekrarlad grlmektedir. Bu tekrarlanan kelimeler onun tasavvuf ynn ortaya

    koymaktadr.

  • GL Meltem, Uslnin Dilinde Ahengi Salayan Unsurlar zerine Bir Deneme

    127 www.idildergisi.com

    Y Rab hlimiz nola rz- mrda

    n b-mr crm hatmz mr ola

    Yrn beni koyup gidicek gr- grda

    Lutf- keremlerin yetie yr- gr ola

    Ne gam bd- hevyile yele varsa ten-i hakim

    Bihamdillh hele gitmez bamdan bu hev br

    Makm- akda bir dem karr etmez dil-i zhid

    Mekn ehl-i bel tutmaz mekn lmekn ire

    Bu hsn bu ceml ile gzeller hsn hm

    Yolunda cn u ba terkini urmayan

    Benim zb cemlie gnlden km k

    Gerek ldr gerek dirgir severem ihtiyrm yok

    Yz urup Sne-ke snemin kn erh eyle

    Hem Ahmed Blye billh dervne ak eyle

    Dzh- szn- hicrn ire yan bir nice bir

    Ey zne cennetl mevda mev isteyen

    Ruh- zerdini ehl-i derd olann ehl-i derd anlar

    An b-derd olan bilmez ne bilsin har zafern

    Ah kim ol b-vef gitdi bana yr olmad

    Derd gamdan zge bir kimse bana yr olmad

    Ne zb kasr olur kasr- vcdun h kusr yok

    Eger seyl-i havdisten harb olmazsa bnyn

    Ykd virn eyledi gz gre glm ehrini

    Greyin tz gde olsun byle virn ayrlk

    Derd-i dilberle bihamdillh bam hodur benim

    Derd-i ser verir tabb ikdm eder dermnma

  • DL, 2013, Cilt 2, Say 6 / Volume 2, Number 6

    www.idildergisi.com 128

    Nice erh eylesin diller bu gzler grmedik hsn

    lh sakla sen an yavuz dilden yavuz gzden

    Bu rh- bel slikine yr olamazsn

    Derd ehline sen yr- vefdr olamazsn

    Cn ile yle bel dedin bel-y aka kim

    Her taraftan bin bel gelse bel gelmez sana

    Ehl-i derd ol ehl-i derd ol ehl-i derd ol ehl-i derd

    Ey Uslden sul edip tesell isteyen

    Ne bir kimseyle karm var ne elde ihtiyrm var

    Ne bir sat karrm var meded gamdan helk oldum

    Kalmad sabr dilin rm gitdi cnmn

    Ey dirg dahi ol rm- cnm gelmedi

    Hi der mi ben esr-i derd b dermn olam

    Gayriler rifatde benden hk ile yeksn olam

    Diyr- gurbete ddm bu yd illerde yrm yok

    Beni gam hksr etdi meded bir gam-gsrm

    Ademden har mkerremdr bu hurda gnl

    Ademsen tara at kendini bu hr-hnedn

    Dostum dmenler ile yr sanmsn beni

    Ey dirg yr iken agyr sanmsn beni

    Ben ol emi-i cihn-szum erg- lem efrzum

    Szm szundan olmudur dehnmdan zebn te

    Ey gzm nru v gnlmn srr kr kim

    Geh gzmde c v geh gnlnde mev eyledin

    Esb-i devletden dersin hak-i gra ser-nign

    Ey eh-i devrn gerek Dr gerekse Behmen ol

  • GL Meltem, Uslnin Dilinde Ahengi Salayan Unsurlar zerine Bir Deneme

    129 www.idildergisi.com

    Benim gam nki yrimdir ko yr agyra yr olsun

    Beni cevriyle yog etse kayrmaz kedi var olsun

    Bunluu ko benlii terk eyleyben ol ehin

    tlerin olmaa say et Usl sen sen ol

    Ey ki hsnn hb emin hb cismin cmle hb

    Nm- pkin ehl-i diller ire mahbbul-kulb

    Ey melmet hnkhnda murdn gzleyen

    N-murd olmayan olmaz mrid-i aka mrid

    Ehl-i diller zmresinden olamaz ehl-i hev

    Ey Usl her Yezd olmaz Cneyd Byezid

    Ey hce byle devlet cha dayanma kim

    Bu devletin sonu let bu ch h olur

    Ey Usl aynn gayb eyledin aynda

    Ann iin sana gaybiyyt ayniyyat olur

    Gel getirme kisenin lemde br- mihnetin

    ekmegil har-vr Usl kimsenin har-vrn

    Selmet ol benim rhum ki ben hke selm etdin

    Yine bu sicn-i dnyy bana drs-selm etdin

    Ayrldm yrdan Usli meded deli oldum deli

    Ah prim Muhammed Ali himmet eylen himmet eylen

    Jeng-i kesretden kimin kynesi b-gerd olur

    Zerre-i nz iken hurd-i lem gerd olur

    Ey Usl yie Hakka Hak durur Ren dell

    Kfitba fitbn nru hem bryn olur

    Sf kldnsa gnl yinesin b gibi

    Grnr nr- ezel bda mehtb gibi

  • DL, 2013, Cilt 2, Say 6 / Volume 2, Number 6

    www.idildergisi.com 130

    Delerse delsin ey k dili tiiyle ol dilber

    Delerse barn delsin sana ne dil senin nendir

    Ser-i kyuna bir yana eker cn bir yana gnl

    Beni gel ey ecel billh lutf et bir yana eyle

    Ne yaram gzel benler yznde ol hasen hn

    Hemn ol gzel gzlm gzeller ire bir begdir

    Ey soran srr- hakkat kandadr cnndadr

    Belki ol cnndaki dery-y irfnndadr

    Deme hm eyleyip halka fln kii fln etmi

    Cehennem oduna yanam fln ibni fln in

    Gamn ey cn dil-i gam-hruma gam-hr yeter

    eb-i mihnetde bana derd elem yeter

    Zhir eder sftn cilvede hsn-i ztmz

    Ztmz keml ile znet eder sftmz

    Bel cnd durur mlk-i dili gret klan dyim

    Kara bagrmdaki yalar durur lkin bel ba

    nki segin dilde mnmdr lrsem dah

    Umaram kim gitmeye snemden mnm benim

    Akl u sabr u cn u dil kapnda kald dostum

    Gam deil derd gamndr nki yrnm benim

    Muttasl sanma bizi cevr cefnn kuluyuz

    Dostum gh cef gh vefnn kuluyuz

    Aldanmadk bu memleketin tc u tahtna

    Bu taht iinde bizde aceb padialarz

    Terk-i meydense safs sfinin

    Rind-i mey-hrz safdan eyleyen

  • GL Meltem, Uslnin Dilinde Ahengi Salayan Unsurlar zerine Bir Deneme

    131 www.idildergisi.com

    Kse-i ser hicr ile peymne-i hk old gel

    Hey bizimle adh peymnn ferm

    Derd imi dermn- k derde derman et hemn

    Derd-i derd dermn demi bu derde bu derd-y k

    Var durur lemde her sretde bir man-i hs

    Lk sret lemine smad mn-y ak

    Cihndan gemek istersen hriler kumak istersen

    Gklerde umak istersen evvel cnn cn eyle

    Kapndan hor u zr idim itim diy ululardn

    Be ben bed-nm halk ire bu nm ile benm etdin

    Hor bakma her nemed-pa sakn ey muhteem

    Her gedy Hzr gr her ahsa dervne bak

    3. KLEMELER

    kileme, anlamlar birbirine yakn, kart olan veya sesleri birbirine benzeyen

    kelimelerin yan yana kullanlmasdr. kilemeler, iirde ahengi salayan nemli bir

    unsurdur. Szcklerin tekrar edilmesi anlam pekitirerek ok etkili bir hale getirir.

    Divan edebiyatnda ikilemelerin oka kullanld grlmektedir.

    Divan edebiyatnda da ikilemelerle dolu beyitlerle, redifleri ikilemelerden

    olumu gazellerle ve tamamen ikilemelerle yazlm iirlerle karlamaktayz. Bu

    konu ile ilgili olarak Vecihe Hatibolunun yapm olduu tasnif al...

Recommended

View more >